Bijgewerkt t/m 13 april 2026

Tot 19 april 2026: Robert Doisneau in La Boverie (Luik)

Wat houdt de tentoonstelling in?

In La Boverie krijg je een overzicht van Robert Doisneau’s loopbaan. Hij was een beroemd fotograaf in de jaren dertig, veertig, vijftig en zestig in Frankrijk. Het behandelt op thematische manier onderwerpen die hij vastlegde: kinderen in de jaren dertig in Parijs, cafés, arbeiders in mijnen, kunstenaars en moderne buitenwijken.

Wat was de moeite waard?

Het overzicht is bijzonder in zijn compleetheid: het laat echt goed de diversiteit en het talent zien van Robert Doisneau. Hij had duidelijk de mazzel in een goed tijdperk te zijn geboren als vernieuwend fotograaf en ontmoette allerlei interessante schrijvers en kunstenaars. Zijn beginwerk van de jaren dertig is erg mooi – daar stonden ook de meeste bezoekers stil – maar ook zijn latere werk (kleurenfoto’s van buitenwijken in de jaren zestig) zijn prachtig. Doisneau’s bijzondere oeuvre blinkt denk ik niet echt uit in een bepaalde techniek (architecten, portretten, stadsfoto’s, kunstzinnig) maar hij was goed in al die dingen.

Wat is mijn mening?

Zo’n compleet oeuvre is ook wel lastig: hoe vat je dat samen? Het lukt de curatoren van La Boverie wel goed. Dit is een scherpe selectie van 1% van zijn foto’s (hij maakte naar schatting 400.000 foto’s en dit zijn er 400). Ik hou zelf wel van exposities die een goed overzicht geven, dus het was de trip naar Luik waard.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van La Boverie

Tot 21 juni 2026: Tata Ronkholz in Huis Marseille (Amsterdam)

Wat houdt de tentoonstelling in?

Tata Ronkholz – binnenhuisarchitect, productontwerper en fotografe – hield van snackbars. Niet om er te eten, maar om ze vast te leggen. Met alle reclame, bakjes, prullenbakken zijn ze ook een in verscheidenheid. Elke ‘imbiss’ lijkt op elkaar en is toch heel anders. Ze fotografeerde verlaten fabrieken, gekke winkeltjes, barretjes: allemaal prachtige onderwerpen. De website legt uit: ‘Met haar grootformaatcamera maakte Ronkholz scherp omlijnde en realistische foto’s, waarin de onderwerpen centraal stonden, en niet zozeer de individuele stijl van de kunstenaar.’

Wat was de moeite waard?

Het gebeurt niet elke dag dat je werk van een fotograaf ziet dat heel dichtbij je eigen werk komt. Er zijn verschillen tussen Ronkholz’ fotografie en mijn eigen – vooral omdat we allebei de schoonheid inzien van de lelijkheid. De kleurrijke snackbars in analoge foto’s, uit de jaren zeventig en tachtig, zijn een schot in de roos. Je kunt blijven kijken om details te ontdekken. Bovendien ogen ze ook tijdloos. De fabrieken doen sterk denken aan het werk van Bernd en Hilla Becher. Dat is niet raar want dat waren haar docenten.

Wat is mijn mening?

Ik ben zelf geen fan van mensenfotografie, ik zie veel meer moois in tijdloze onderwerpen als deze, waarbij je een fotograaf waar je nooit van had gehoord ontdekt met een heel eigen oeuvre. Tata Ronkholz’ werk is soms iets te dogmatisch naar mijn smaak (alles recht van voren, alles zelfde stijl), maar dat neemt niet weg dat je zo’n stijl als deze niet vaak kunt bewonderen. In een tijd dat veel fotografie eenheidsworst is, is het fijn dat je nog in dit soort werken kunt duiken, en de Düsseldorfse Mediahafen ziet voor die plannen er überhaupt waren.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Huis Marseille

Tot 30 juni 2026 te zien (verlengd): Still Processing in Nxt Museum (Amsterdam)

Wat houdt de tentoonstelling in?

Informatie en indrukken verwerken, daar gaat Still Processing over. Via beelden, geluiden maar ook in videofragmenten. AI speelt een belangrijke rol bij de creativiteit. We zien bijvoorbeeld onmogelijke regenbogen, kleuren die geluid maken, muziek gemaakt door AI (‘Cindarella Jazz’) en beelden over de overgang van analoog naar digitaal.

Wat is de moeite waard?

Een paar werken, zoals Children of the Light (ALL-TOGETHER-NOW) en Duration (Boris Ackett), maken meteen veel indruk. Andere werken vragen om een andere benadering. Zoals het geestige Simulation in Blue van Geoffrey Lillemon, of Rosa Menkmans Destitute Vision. Het is een collectie van prikkelende werken, die elk op hun eigen manier iets bij je doen. De een maakt gebruik van verbeelding, de ander van technisch vernuft.

Wat is mijn mening?

Je ziet niet veel tentoonstellingen met alleen maar hedendaagse, digitale kunst. Vaak wordt dat niet zo goed gepresenteerd omdat de ruimte ontbreekt of er geen voldoende kennis over is. Nxt heeft zich erin gespecialiseerd. Het is soms meer ‘een ervaring’ dan kunst kijken. Het overwegend jonge publiek is ook meer bezig met filmen dan met kijken. Still Processing biedt gelukkig veel variatie. Alle kunstenaars hebben een andere kijk op dingen. Jammer vond ik dat de basisideeën (zoals de rol van het menselijke brein in het verwerken van beweging, licht en geluid) van deze expositie voor mij niet zo uit de verf kwamen.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Nxt Museum

Tot 23 augustus 2026: Stilte in de Storm in Museum Voorlinden in Wassenaar

Wat houdt de tentoonstelling in?

Museum Voorlinden wil een ‘stap in de stilte’ te zetten. Dat doen ze met een selectie uit de eigen collectie. Denk bijvoorbeeld aan de mijmering van een ‘zwanger’ kunstwerk (via een optische illusie) van Anish Kapoor, zwarte vliegers van Arturo Hernández Alcázar en een performance van Marina Abramović waar bezoekers aan mee kunnen doen (rijst tellen). Volgens de curator van Voorlinden: “Kunstenaars omarmen stilte precies omdat het de zintuigen scherpt, denkprocessen vertraagt en nieuwe beelden en betekenissen laat ontstaan.”

Wat was de moeite waard?

Museum Voorlinden is sterk met kunstwerken van vrij grote namen in de kunstwereld. Daarom was het vermoedelijk vrij druk, ondanks de forse toegangsprijs, de lastige locatie en het niet kunnen gebruiken van een museumjaarkaart. De hedendaagse kunst bruist een stuk meer dan bijvoorbeeld in het Stedelijk. Diverse namen ken je vermoedelijk al (Olafur Eliasson, Anish Kapoor) maar een aantal zijn minder bekend, zoals het kinetische kunstwerk van Philip Vermeulen of de wandelaar in de sneeuw van Elmgreen & Dragset. Ik had ook veel plezier aan de film over mensen die deuren openen van Christian Marclay en Mark Manders’ objecten (eigen exposities, tot 18 januari te zien).

Wat is mijn mening?

De kunstliefhebber wordt niet teleurgesteld. Een paar werken hebben een flinke ‘wow-factor’, zoals de ‘zwangere muur’ van Anish Kapoor, de ronde glazen opstelling van Olafur Eliasson en de zwiepende geluidskabels van Pieter Vermeulen. Een paar minder opvallende werken trekken hier ook aandacht (zoals Regen in Auvers van Robert Zandvliet). Wel blijft het lastig om hier een geheel in te zien. Ik denk dat als een expositie echt deze boodschap wil overbrengen er nog wat radicalere stappen gemaakt moeten worden, in geluid, zintuigelijke ervaringen en keuze van werken. Ik zou dan ook meer een evenwicht willen zien tussen grote namen en minder bekende kunstenaars. Het is sowieso altijd lastig om kunstenaars samen te voegen en dan tot één sterk verhaal te komen.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Museum Voorlinden

Bekijk het archief van tentoonstellingen die voorbij zijn.

Tevreden met dit artikel? Steun het werk van Indipendenza dan met een kopje koffie:

Meer tips?

• Kunsttips NRC
• Kunsttips Museumtijdschrift
• Kunsttips Volkskrant
• Kunsttips Museum.nl

2603 woorden / 14 minuten leestijd / Thema’s: Parijs, Belleville, Ménilmontant, reizen, fotografie, alternatief, streetart / Vorm: fotoreportage met reisgidselementen / Copyright photo’s Indipendenza.nl

Lezen helpt om een stad te begrijpen. Stad van Ideeën van Alec van der Horst is voor Parijsliefhebbers een aardig boek om mee te starten. Het accent in dit boek ligt op filosofie.

Over deze twee wijken staat er niet zoveel in, maar deze opmerking is wel belangrijk om Belleville en Ménilmontant te kunnen plaatsen:

Een belangrijker, want voelbaarder verschil is dat tussen het westen en het oosten. In het westen kun je bijna alle beroemde monumenten bewonderen, van de Eiffeltoren en de Arc de Triomphe tot aan de Opéra en de Dome des Invalides. Het oosten heeft op sommige plekke een iets modernere architectuur en doet hier en daar zelfs een beetje aan Berlijn of Londen denken.

In deze wijk, waar vroeger vooral de armen woonden, hebben zich de afgelopen twintig jaar de nieuwe, over het algemeen jongere veelverdieners geïnstalleerd. De hippe straten rond het Canal Saint-Martin behoren inmiddels tot de duurste van de stad. In het westen wonen vooralsnog vooral de oudere rijken. Het verschil zie je ook terug in het stemgedrag: in het oosten stemt men links, in het westen rechts.

Belleville ligt in wat het 20e arrondissement wordt genoemd, tegen de oostelijke grens aan de Péripherique aan. Toch was het tot 1860 een stadje op zichzelf. Daar zaten ook nog stukjes van het 19e, 10e en 11e arrondissement aan vast. ‘Belleville’ is nog steeds een begrip, Parijzenaren weten wel wat je ermee bedoelt.

De belangrijkste ‘attracties’ van Belleville zijn het Canal Saint-Martin, het mooie Parc des Buttes Chaumont (waar toch niet veel toeristen komen) en de beroemde begraafplaats Père Lachaise. Je vindt er ook het bekende verkeersknooppunt République.

Belleville is een wijk waar je verder leert kijken dan naar wat beroemd is. Zoals de ‘groene oase’ Villa de l’Ermitage; het aparte wijkje Quartier de Mouzaïa of de winkeltjes rondom het Canal Saint-Martin.

Het is er vrij heuvelachtig. Sommige hogere delen van de wijk zijn ietwat verpauperd, met graffiti, leegstand, rommel. Een groot pluspunt is dan weer het gebrek aan toeristen overal en – voor de liefhebber – een stad waar het prettig ronddwalen is.

Ménilmontant is het zuidelijke, lagere deel en wordt vaak in een adem genoemd met Belleville. De Avenue Gambetta is het hart van die wijk.

Wat was de geschiedenis van Belleville en Ménilmontant?

Belleville en Mémilmontant waren lang de (linkse) arbeidersbuurten van Parijs. Er woonden anarchisten en opstanden werden hier bekokstoofd. Dat vertelt historicus Andrew Hussey in een ander goed boek over Parijs: Parijs, de verborgen geschiedenis.

In datzelfde jaar [1840] woonden Parijse arbeiders voor het eerste de zogeheten ‘communistische banketten’ bij die werden gehouden in Belleville en Ménilmontant. Dit waren discussiebijeenkomsten in de open lucht, georganiseerd door radicale intellectuelen, ambachtslieden, ongeletterede arbeiders en proletariërs. Er vloeide volop wijn bij deze bijeenkomsten (…).

Het was ook lang synoniem voor misdaad en armoede, terwijl de rijkere Parijzenaar het in West-Parijs een stuk beter had. Toch bleef de interesse in het wereldje van die wijken. De actrice Arletty was daar volgens Hussey een voorbeeld van:

Arletty woonde en overleed bijvoorbeeld in een luxueus appartement aan de westkant van de stad, in alle opzichten het tegendeel van de wijken Belleville en Ménilmontant waar haar filmpersonage werd geboren.

Het gold anders voor de beroemde zangeres Edith Piaf, vertelt Hussey in zijn boek:

De meest gevierde en bekritiseerde parigote was Édith Piaf, die werd geboren in Belleville, dé arbeidersbuurt van Parijs. Haar beroemdste liedjes verheerlijkten de mythe dat een jonge parigote uit dit deel van de stad liefde en geluk kon vinden in ‘le Grand Paris’. Ze zong op briljante wijze over met kinderkopjes geplaveide straten, accordeonspelers, hoeren, harde maar kwetsbare soldatenliefjes en schonk Parijs daarmee een compleet nieuwe mythologie.

Misdaad tierde er welig, legt hij uit als hij vertelt over het nachtleven dat eind negentiende eeuw ontstaat:

Het middelpunt hiervan was het oude dorp Montmartre, dat in deze periode het centrum van vermaak werd voor Parijzenaars uit alle standen die op zoek waren naar drank, seks en het opwindende gezelschap van echt canaille en criminelen uit het nabije Belleville en Ménilmontant.

Ik weet vrijwel zeker dat ex-gangster Bob le Flambeur in de gelijknamige film van Jean-Pierre Melville (1957) ook uit Ménilmontant komt. Laatst heb ik de film herzien maar kon ik het niet bevestigen (mogelijk gemist). De film speelt zich in elk geval af in Montmartre en lijkt daarmee precies te bevestigen wat Hussey zegt.

Je vindt in het noorden en oosten ook veel meer diverse culturen dan in het duurdere westen van Parijs. Rue de Belleville is volgens Hussey een soort Chinatown in Parijs:

De meest gebruikte taal in Rue de Belleville is tegenwoordig het Chinees en het meerendeel van de traditionele bars in dit deel van Parijs wordt nu uitgebaat door mensen uit Zuidoost-Azië.

Er valt meer over de geschiedenis te vertellen maar laten we nu maar eens de voetjes in beweging brengen!

Wandeling door Belleville en Ménilmontant (noordelijk deel)

Wat vind je als alternatief ingestelde Parijsganger zoal in Belleville en Ménilmontant? Wat is er te vinden wat de moeite waard is als je niet voor de Eiffeltoren of Champs-Elysées komt?

De makkelijkste manier om dat te vertellen is om er een soort wandeling van te maken, van noord naar zuid, met flinke omwegen.

We beginnen bij het Parijse kanaal. In het noordwesten van Parijs, nog voorbij Pantin, Bondy en Sevran, begint het kanaal dat in Oost-Parijs samenkomt in het Bassin de la Villette. Een recht roeikanaal, met filmgerelateerde winkels en bioscopen. En een paar prettig toeristenloze bars, zoals Bar Ourcq.

De wijk in de omgeving van het Bassin de Villette is het armste stuk binnen de périphérique, schreef Stephen Clarke in het boek Paris Revealed (2011):

(…) The Bassin de la Villette, is not yet inhabited by trendies, and is one of last poor, mixed-race quartiers inside the city.

Hij schat dan al in dat het over tien jaar ‘entirely lofted’ zal zijn en dat moment is intussen al gepasseerd.

In elk geval komt het Bassin uit bij het Place Stalingrad, waar schilder Erik Pape een obsessie mee had:

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.

Lees het verhaal van Erik Pape over Parijs

Daar verandert het water in een smaller kanaal, het Canal Saint-Martin, en gaat het bij Quay de Valmy met een knik zuidwaarts.

Deze wijk trekt veel jongeren aan. Ze bezoeken de talrijke cafés en de grappige winkeltjes, zoals boek- en kunstwinkel Artazart, waar je prints kunt kopen om lokale kunstenaars te steunen. Lees meer over Artazart.

Vlakbij Artazart vind je aan de Rue des Vinaigriers de charmante, ietwat rommelige boekhandel Philippe le Libraire. Het is geopend in 2007 maar oogt alsof het er al honderd jaar zit. De winkel zet zich in voor de alternatieve, artistieke en iets lastiger te verkopen stripboeken.

De Time Out vertelt hoe de eigenaar ooit begon:

Philippe, au chômage, s’inquiétait de voir ce quartier totalement délaissé par le neuvième art. (De werkloze Philippe maakte zich ongerust dat de wijk de negende kunst helemaal zou moeten ontberen.)

Keer terug naar de andere kant en loop het Parc des Buttes Chaumont in, een van de hoogtepunten van de wijk.

Lang was dit park een moerasgebied. Baron Haussmann, die als geen ander het aangezicht van Parijs heeft veranderd, maakte er een park van in 1867. Het is als een mini-wild-landschap met een grot, bos en meer. Op de rots (nu niet toegankelijk) staat een replica van de tempel van Sybille in Tivoli.

Het park heeft serieuze hoogteverschillen. En is een perfecte plaats voor picknicken in Parijs. Op de hoek zit ook nog een uitstekende bakkerij waar je allerlei lekkers kunt halen. Let op de heuvel, volgens schrijver Stephen Clarke kan er wel eens wat naar beneden rollen:

On sunny days, they all go to the Buttes Chaumont park to try and picnic on the dangerously sloping lawns (downhill-rolling wine bottles and melons are a frequent hazard.

Rechts van het park (op de kaart gezien) vind je een plek waar bijna geen toerist komt: het dorps ogende wijkje Quartier de la Mouzaïa. Dat wijkje werd boven gipsgroeves gebouwd. Het heeft lage, kleurrijke huizen en een aantal wegen die allemaal uitkomen bij een schattig pleintje: Place de Rhin et Danube.

Het is een rustige plek. Zelfs Parijzenaren kennen het wijkje nauwelijks. De website Paris Secret zegt er over:

De plek staat ook bekend om zijn street-art en vele hedendaagse kunstgaleries, die deze wijk een van de meest dynamische in de stad maken. (…) Ondanks de groeiende populariteit heeft het district La Mouzaïa zijn authentieke karakter en gezelligheid behouden.

Wandeling door Belleville en Ménilmontant (zuidelijk deel)

Via de Rue de Pyrenees kom je vrij onverwacht bij een van de pareltjes van Belleville: De Villa de L’Ermitage. Ook hier heeft de website Paris Secret meer informatie over. Het is ongewoon groen en intiem voor Parijse begrippen. En je komt er vermoedelijk geen toeristen tegen. Paris Secret noemt het een ‘verborgen juweel’ en ‘een oase van weelderige rust’.

Voor fotografen is het wel een paradijsje – er valt zoveel te schieten dat je er wel een half uurtje mee bezig bent:

Het straatje leidt terug naar de Rue de l’Ermitage. Dat is een van de oudste straten van Belleville. Het heeft nog steeds wel iets on-Parijzigs, met smalle straten, kleine woningen en zelfs impasses die leiden naar achterafpleintjes. Probeer er zeker een paar. In de straat vind je diverse aardige ambachtelijke winkeltjes.

Het knusse gevoel komt ook door de zogenaamde ‘Faubourg-architectuur’ met kleine, smalle bakstenen huizen. Vaak woning + werkplaats. En er is ook veel sociale woningbouw uit de twintigste eeuw. Met de smalle kronkelende wegen en steegjes is het een antipool van de typisch Parijse Haussman-boulevards.

Hier is Belleville op zijn meest alternatiefst, zoals in gevarieerde straten als Rue de la Mare, Rue des Cascades, Rue du Retrait en Rue des Couronnes. Een iconisch stukje is de hoek van Rue de la Mare en Rue Henri Chevreau. Helaas is de boekwinkel Jargon Libre daar definitief gesloten.

Iets verder naar beneden passeer je de culturele broedplaats en muziekpaleis La Bellevilloise. Loop je nog verder naar beneden, kom je bij het Square du Sergeant Aurélie Salel. Dat park is bovenop een spoorlijn gebouwd (zometeen meer). Aurélie Salel was een brandweervrouw die in 2015 op 25-jarige leeftijd omkwam, lees erover op de website van het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken.

Het art déco-gebouw in het park was een spoorweggebouw en in het parkje zie je nog steeds de ventilatieschachten van de ringlijn die eronder door ging. Het gebouw is vervallen. Aan de kant van Rue de la Bidassoa bevindt zich nog een badhuis (gebouwd in de jaren dertig) dat ook gesloten is.

Dit stuk heeft veel filmische kwaliteiten (en dan bedoel ik het horrorgenre). En dan zie je een tent op een van de verlaten wc’s in het parkje: het bewijs geleverd. Maar de potentie voor een culturele hub is er. Nog even tien jaar wachten.

Loop je via de Rue Sorbier weer naar boven, dan kom je uit bij de mooie boekhandel Le Monte en l’Air. Het is ook een kleine uitgeverij en galerie. Een gezellige alternatieve plek – ze zijn vooral sterk in hun collectie alternatieve kunstboeken.

Loop je iets verder, dan kom je bij een oud treintraject dat nu een parkje is: La Ceinture de 20me. La Ceinture was een ringlijn in Parijs. Maar de metro maakte het overbodig. Jarenlang werd het verlaten spoortracé aan zijn lot overgelaten maar nu is het in ontwikkeling als een groene corridor. Vooral in het deel van het twintigste arrondissement (Ménilmontant en Charonne) is het nog vrij onontgonnen.

Je kunt omlaag naar het voormalige stationnetje. Aan het einde zie je een op zijn zachtst gezegd mysterieuze tunnel. Er is een hek en een waarschuwend bordje legt uit dat je vooral niet verder moet gaan. Toch is er een opening en daar kruipen ongetwijfeld wel eens daklozen doorheen. Er liggen verwelkte bloemen bij die opening: welk dramatisch verhaal gaat hierachter schuil?

Via smalle paadjes loop je naar het hoogst gelegen park van de stad: Parc de Belleville. 

Bovenaan het park, bij het Belvédère de Belleville, vind je het uitzichtpunt (met sfeerverhogende graffiti) waar je foto’s van de Eiffeltoren in de verte maakt maar zonder de bulken toeristen. Vlak eronder vind je een amfitheater. (Over het Romeinse Parijs hebben we het een andere keer.)

Je kunt hier ontspannen bij Les Tontons Bringueurs, een verwijzing naar de komische misdaadfilm Les Tontons Flingueurs met Lino Ventura (bringueurs is slang voor op stap gaan, in plaats van ‘de gewapende oompjes’ is het nu iets als ‘de slempende oompjes’). Het café heeft muren die bedekt zijn met citaten uit films van halverwege de vorige eeuw.

Naast deze traktatie werd ik ook verrast door foto’s in het Parc de Belleville van een van mijn favoriete schrijvers: Georges Perec. Terwijl je afdaalt, kom je informatieborden tegen over zijn jeugd in Rue Vilin. Hij probeerde de straat van zijn jeugd later in zijn schrijversloopbaan nog vast te leggen. Herinneringen (bijvoorbeeld W of de jeugdherinnering, Ik herinner mij en Lieux (Plaatsen) spelen vaak een grote rol in zijn werk. Lees meer over Perec en Rue Vilin in dit stuk van het literatuurtijdschrift Terras.

Een typische vorm van Perecs toeval is dat toen hij in 1982 overleed, het huis van zijn moeder – een kapsalon – als een van de laatste gebouwen van de straat werd neergehaald.

La rue Vilin disparaît.
Chaque fois que j’y reviens, un morceau manque.
(De Rue Vilin verdwijnt. Elke keer als ik er terugkom, mist er een stukje)

Keer via de levendige Rue Julien Lacroix terug naar de Rue de Belleville. Volg de route richting het centrum. Je vindt er veel Aziatische eettenten. Sla even af bij de streetartstraat Rue Denoyez. Je kunt het smalle straatje niet overslaan als je houdt van alternatief en streetart.

De Avenue Parmentier leidt vervolgens naar de drukke maar sfeervolle Rue Oberkampf, waar je nog meer winkels en restaurants vindt. De echte Edith Piaf-fan kan in het museum hier nog aan zijn of haar trekken komen. Hier vlakbij vond ook de aanslag op het Bataclan-theater plaats. Bloemen liggen er nu op de stoep.

HIervandaan kun je verschillende kanten op. Loop je door, dan kom je in Le Marais terecht. Meer smalle straten en ook meer toeristen. Naar het zuiden heb je knooppunt Nation, waarvandaan je alle kanten uit kunt. Of je eindigt bij de Seine (of het Jardin de Luxembourg aan de andere kant van de oever) je alternatieve dag van Parijs.

Streetart in Belleville

Belleville staat bekend als het mecca van de streetart in Parijs. Ik hou van de vaak subtiele humor. Hieronder een impressie:

Meer weten, luisteren, kijken?

• Paris Promeneurs over Belleville
• Paris Secret over Belleville
• Interview met Clement Lapidis, die een boek schreef over de wijk
• Ander reisverslag over Belleville
• Street-art in Parijs op Paris Unlocked.

1266 woorden / 7 minuten leestijd / Thema’s: literatuur, poëzie, privéleven

Ik herlees een aantal bijzondere essayisten uit de 20e eeuw. Mijn doel is om te ontdekken waar ze over onze tijd spraken, soms zelfs zonder dat te beseffen. Na eerder over Rudy Kousbroek en Anathema’s te hebben besproken, heb ik het nu over Gerrit Komrij’s De buitenkant.

Wie was Gerrit Komrij?

Gerrit Komrij zouden we aan literatuurliefhebbers niet moeten hoeven voorstellen. Toch kan ik me ook voorstellen dat een nieuwe generatie het niet zo goed weet, aangezien Komrij niet bekend is geworden van een klassieke roman.

Komrij is een echte essayist, eentje die zijn mening op intelligente en geestige manier kon verwoorden. Soms vond ik hem te cynisch – iets wat hij wel gemeen heeft met meer essayschrijvers uit de twintigste eeuw. Hij haatte zelf trouwens om een essayist genoemd te worden:

Zullen we afspreken, dat je dat woord essay in mijn bijzijn nooit meer uitspreekt?

Hij schreef ook een roman, Over de Bergen, maar werd vooral bekend als compileerder van een gedichtenoverzicht: De Nederlandse poëzie van de 17de en 18de eeuw in 1000 en enige gedichten. (En verder tot en met de twintigste eeuw.)

Hij woonde al sinds 1984 in Portugal maar kwam regelmatig in Nederland. Dan kwam hij vrijwel altijd ook even langs in de boekhandel waar ik werkte. Mijn leukste herinnering aan hem is dat hij op een krukje zit te wachten tot mijn chef een paar interessante boeken had verzameld. Hij was al wat ouder en ik vroeg hem of hij niet liever een stoel wilde, maar hij zat prima op het krukje.

Ik vond hem een prettige, bescheiden persoon. Toch wel anders dan de persoon met harde meningen die achter hem school in zijn essays. Hij overleed in 2012. Zijn partner in 2019.

Van Komrij is veel te vinden in antiquariaten, hij schreef tegen de vijftig titels, en er zijn nog veel andere bibliofiele uitgaven, je vindt ze allemaal op Wikipedia. Frappant is dat een titel als Intimiteiten, die ik kocht 1 euro bij een kringloopwinkel, er niet bij staat.

Waar gaat De buitenkant over?

Het aardige van De Buitenkant is dat het een privédomein-uitgave is. Voor wie ze nog niet kent: dat zijn autobiografische werken van uitgeverij Arbeiderspers. Meestal netjes uitgegeven en leerzamer dan menig roman.

Dit boek is een abecedarium, wat wil zeggen dat het de mooiste quotes van Komrij terugbrengt tot een alfabet. Bij de G lees je Komrij-quotes over Griekenland, grensverleggend, de grote drie, gezichtsbedrog, gevoelspoëzie en gevangenis.

De quotes komen uit allerlei boeken, bladen en interviews. Sommige quotes zijn geestig, andere doen me wat minder of vind ik wat conservatief. En dat komt wel redelijk overeen met hoe ik Komrij als schrijver waardeer.

Ernstig en serieus is ook maar een spel

Het leukste is als hij herkenbaar is:

Ik ben niet zo’n helder denker als het over mezelf gaat. De hele wereld heeft het al door, en ik doe plotseling een persoonlijke ontdekking die dan bij anderen alleen gegeeuw oproept.

Hij verschilt met Rudy Kousbroek in die zin dat hij een romanticus was, waar Kousbroek duizelingwekkend veel interesses had. Daarom kom je bij Komrij minder futuristische ideeën tegen, maar meer tijdloze en geestig geformuleerde opmerkingen, zoals je van een eigenzinnige schrijver verwacht.

5 VOORBEELDEN VAN FUTURISTISCHE IDEEËN IN DE BUITENKANT

1. De populariteit van commercieel denken

Sinds de grote privatiseringen van de jaren negentig is de mens steeds meer om geld gaan geven. Commercieel denken, vroeger nog een vies woord, is voor iedereen heel normaal geworden. Het heeft zijn voor- en nadelen denk ik maar Komrij oordeelt als een echte romanticus:

Het belang van de cultuur heeft plaatsgemaakt voor het primaat van de economie. Van taxichauffeur tot voorzitter van de Raad voor de Kunst, iedereen bazelt economische termen: haalbaarheid, prognose. De economie imiteert de exacte wetenschappen, maar ’t blijft een lulreservaat voor halve denkers. Het omscheppen van een maatschappij van samenlevingsvormen naar samenrinkelvormen, het is een sluipend proces geweest dat nu bijna is voltrokken. (…) Nu beschikken openbare leeszalen voornamelijk over handboeken Wie doet het met wie? Straks ongetwijfeld gevolgd door Wie verdiende wat met wat?

2. De opkomst van de emoticon

Ik moest erg lachen bij het lezen van deze zinnen uit 1978, die bijna letterlijk gaan over een emoticon ver voordat het bestond:

Het is een gebrek van de taal dat er geen ironieteken bestaat. Ik probeer dat gemist in mijn poëzie enigszins te ondervangen door cursiveringen, die ik dan ook uitsluitend gebruik om ironie aan te geven. Ik vind dat je die grote dingen in een mensenleven – dood, ziekte, eenzaamheid – hoonlachend af moet doen, en op ironische wijze beschrijven. Een mens met een beetje fatsoen in zijn donder klaagt daar niet over.

3. Ironie als levenshouding

De ‘hipster’ heeft van ironie een soort manier van leven gemaakt. Komrij stelt daar een vraag over, die wij in onze tijd ook wel stelden, waaruit blijkt dat de persoonlijkheid een stuk tijdlozer is dan je vermoedt (1982):

Van het woord ironie word ik overigens zo langzamerhand ook kotsmisselijk – pardon, onpasselijk. Goed, we kunnen dat kolerewoord niet vermijden. Maar als ironie een levenshouding is, is het dan nog wel ironie?

4. Online klagen

Online klagen via social media is wat we intussen aan gewend zijn. Vroeger had je ook wel ingezonden brieven waarin geklaagd werd, en in Amsterdam had je zelfs ‘de klaaglijn’, waarbij iedereen mocht mopperen, maar feit is dat het meestal over hele kleine dingen gaat. En dat we door ‘main character syndrome’ heel regelmatig ons blikveld te smal maken. Komrij was daar in 1993 ook al verbaasd over, al was het dan nog vooral offline klagen:

Nog nooit op op één moment in de wereldgeschiedenis hebben op één plek zoveel mensen tegelijk het zo goed gehad als nu. En wat is het resultaat? Een volk van ontevreden klagers. De is nog chagrijniger dan de ander.

5. Waargebeurde verhalen

De hype van waargebeurde verhalen: het is iets waar je van moet houden. Met biografieën van jan en alleman intussen is het een serieus genre dat het commercieel ook goed doet. Maar of het literaire waarde heeft? Komrij betwijfelde dat al in 1980:

Waarom zou een schrijver het realisme gaan beoefenen als hij door zijn talent in staat is alle geheimen van de wereld te verzinnen en ook alles te bekennen wat hij nooit gedaan heeft? Wat je precies bent, wat je precies denkt, wat je precies meegemaakt hebt, ja, wat hebben de mensen daaraan? Wat heeft dat voor zin? Je moet het bij stoten als een soort stoom gebruiken, om er andere dingen mee aan te wakkeren. De feiten op zich zijn oninteressant.

Misschien is mijn favoriete ‘futuristische’ versie van Komrij het hele boek Horen, zien en zwijgen. Ik heb dat in geen decennia gelezen maar het past vermoedelijk nog steeds uitstekend op de televisie van vandaag de dag. Het is de moeite waard om zijn spottende kritieken rustig te lezen, ook al is deze televisie al lang niet meer. De idioterie is er nog wel.

De meest typische Komrij-quote vind je in Intimiteiten:

Mij werd onlangs voor de zoveelste maal gevraagd ‘of de literatuur nog een functie heeft in onze tijd’.
Het werd me gevraagd omdat ik een schrijver ben.
Nooit zullen ze eens aan een schoenmaker vragen of schoeisel nog een functie heeft in onze tijd.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• DBNL: alles over Gerrit Komrij
• Komrij op bezoek bij Pauw & Witteman bij de presentatie van zijn boek
• Peter van Ingen bezoekt Gerrit Komrij in Portugal
• Komrij’s eigen blog staat nog steeds live: Lucifer in het hooi

1000 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Berlijn, frotteren, kunst, expositie / Vorm: interview

De nieuwe expositie van Willem Speekenbrink, Urteile, is vanaf 10 januari 2026 gratis te zien in het venster van Galerie 44 in Molenstraat, midden in het Hofkwartier van Den Haag. We spreken met Willem Speekenbrink over geschiedenis, Berlijn en het overtekenen van teksten op zerken.

Waar begon het verhaal van Urteile?

“Dat verhaal begon eigenlijk al in 1990, vlak na de val van de muur. Ik kon toen twee maanden een atelier ruilen met een Berlijner. Die ging naar mijn atelier in Den Haag, ik naar die van hem in de Auguststrasse in Mitte. We zaten in een kraakpand. In die tijd waren er overal kunstenaars in kraakpanden.

“Iedere ochtend ging ik op stap want ik moest een tentoonstelling voorbereiden. Om de hoek was er een Garnizoenskerkhof. Dat is gebouwd in de achttiende eeuw. Het is echt de moeite om heen te gaan. Mensen eten daar tussen de middag hun boterhammen. Een fijn parkje met gras en hier en daar een zerk. Een klein groepje vrijwilligers knapt er graven op.

“Ik zag toen mooie teksten op de zerken en dacht opeens: kan ik dat overnemen? Ik had geen ervaring met het overnemen van teksten door met de platte kant van een potlood op papier te vegen, wat ook wel frotteren wordt genoemd. Ik deed blindelings een stukje papier op een zerk, en toen, heel toevallig, kwam meteen het mooie woord leben naar boven. Ik vond dat wonderlijk op die locatie.

“Die Berlijnse tentoonstelling heette In case of emergency Schwartz. Ik framede dat woord in een zwart lijstje. Bij de expositie leek het op een schietsleuf, met een donkerrode, bloedachtige achtergrond.”

Toen had je de smaak te pakken.

“Ik dacht: ik ga alle kerkhoven af. De Duitse Michelingids had vier glossy tijdschriften over graven wereldwijd, daar staan alle lijken van de hele wereld in (lacht). Ik kon toen al die begraafplaatsen af.

“Ik vond er graven in zeventien talen. Het was echt een wereldoorlog, ontdekte ik toen. India, Marokko, IJsland, Noorwegen hebben ook meegevochten. Zelfs de zoeaven van de paus. Maar ik kon de zinnen op graven niet goed vertalen. Daarom ging ik naar ambassades van al die landen en vroeg aan hen: kunnen jullie dit lezen? Ja hoor, zeiden ze. Ze hielpen mij allemaal.

“Dat werd in 1996 een grote tentoonstelling in de Bergkerk in Deventer. Zeventig schietsleuven hingen daar op ooghoogte. In het midden had ik een hekwerk gemaakt, een combinatie van Romeinse lansen en begraafplaatsen met cipressen. In het midden daar weer van stond een hekwerk van rode neonbuizen: een cenotaaf.

“Het ging mij om de absolute leegheid van teksten op deze oorlogsgraven. Vooral jonge mensen waren in trek als soldaten, als ze nog geen gezin hadden. Er waren jongens bij van 14, 15 jaar. Op het einde werden ook 50-, 60-jarigen ingezet. Ik heb zelfs oorlogsgraven gezien van 70-jarigen. Allemaal gestorven voor hun desbetreffende vaderlanden.”

En na een pauze van bijna dertig jaar pakte je het frotteren weer op…

“Vorig jaar ging ik weer een maand naar Berlijn. Toen wilde ik weer mooie woorden ontdekken. Ik had papieren en een map meegenomen. Als een gek fietste ik door de stad maar kwam nergens tegen wat ik zocht.

“Tot ik op zeker moment in mijn ooghoek een plaquette zag. Daar viel me het woord Urteile op. Dat plaquette ging over de ‘Volksrechtbank’ van Hitler. Maar er was geen sprake van een rechtbank. Iedereen die er binnenkwam werd afgemaakt.

“Ik spande een velletje op het plaquette en ging frotteren. De eerste keer ging ik door het papier heen. Het moest zachter. Een paar bezoekers gingen met me in gesprek. Zij vonden Urteile ook een opmerkelijk woord. Thuis in mijn atelier goot ik het in gips.”

Heb je iets met Berlijn?

“Het is grotendeels toeval. Maar ik kom er wel vaak. Een vriend is daar bloemist met een expositieruimte, waar ik ook vaak exposeerde. We ruilen in de vakantie vaak van stad. Dit jaar voor de derde keer. Ga ik meteen kijken of ik nog andere woorden kan vinden!

“Ik hou van de stad maar de monumenten in Berlijn zijn over het algemeen vrij belabberd. Er zijn een paar uitzonderingen die ik wel mooi vind. Er is er een van Karl Liebknecht, met alleen een sokkel. Dat vind ik wel een mooie. En een groot gat in de vloer met een bibliotheek zonder boeken. Dat gaat over de boekverbranding.”

Kun je iets meer vertellen over de expositie in het venster van Galerie 44?

“Urteile is te zien in het venster van Galerie 44 in de Molenstraat. Ik heb kranten opgestapeld, ongeveer 80 centimeter hoog. Daar ligt een zwaar blok op, met een lampje erboven, en aan de achterkant hangt een gouden behang met het woord: Urteile. 

“Ik wil graag dat mensen reflecteren over wat dat betekent, de absolute leegheid van teksten op plaquettes en oorlogsgraven. Ze staan voor rigide systemen die mensen klein willen houden. Dit is wat er nu ook aan de hand is. Ik begrijp niet waarom de wens er is om de democratie om zeep te helpen. Nu ben ik al op leeftijd maar ik maak me er wel zorgen over, dat mensen er vaak geen zorgen over maken.

“Urteile is een blikvanger in de Molenstraat. Mensen zullen er meerdere keren langslopen en dan misschien denken: hé, dat is interessant. Dat is waar ik op hoop, die vonk.”

Urteile was van 8 januari tot 7 februari te zien bij Galerie 44 in de Molenstraat 44 in Den Haag.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Willem Speekenbrink
• Galerie 44
• Volksgerechtshof op Wikipedia

1163 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, humor, science fiction

Wie was Abram Terts?

Abram Terts is om mee te beginnen een pseudoniem. Hij heette in het echt Andrej Sinjavski. Hij was een wat stille, onopvallende man, die volgens een postuum-artikel in de Volkskrant er zo uitzag:

Hij zag eruit als een soort kabouter, een kleine gebogen gestalte met een puntbaard, die zacht sprak en een zeer verlegen indruk maakte. Met z’n ene oog keek hij omhoog de verte in, z’n andere had een aardse blik. Op reis werd hij begeleid door zijn vrouw Maria Rozanova, een kordaat type, die hem geen minuut uit het oog verloor en voor wie iedereen altijd bang was. Naast haar leek hij nog verder ineen te schrompelen tot een hulpeloze dromer. Hij had, kortom, niet het postuur en de uitstraling van een held.

Sinjavski’s debuut Wat is socialistisch realisme? schreef hij in 1959. Dat werd als ‘samizdat’ naar het buitenland gesmokkeld en in Frankrijk onder het pseudoniem Abram Terts uitgebracht. Zo werden ook Het proces begint in 1960 en Fantastische verhalen (Les Récits Fantastiques) in 1961 uitgebracht. Allemaal vrij absurde, grimmige, fantasierijke verhalen. Wederom de Volkskrant:

Stuk voor stuk konden de verhalen gelezen worden als een bijtende politieke satire op de Sovjet-werkelijkheid. In de stad ‘Ljoebimov’ (‘Dierbare’), bijvoorbeeld, krijgt een fietsenmaker plotseling de macht. Hij hypnotiseert de inwoners en brengt ze tot de overtuiging dat ze de meest bevoorrechte mensen op aarde zijn. De Sovjet-autoriteiten maakten al jaren jacht op de auteur, die het waagde om het reëel bestaande socialisme belachelijk te maken.

Omdat hij behoorlijk voorzichtig was met zijn identiteit was het lang lastig voor de Sovjet-overheid te achterhalen wie er achter de schrijfsels van ‘Abram Terts’ zat. Even werd zelfs gedacht dat de bekende schrijver Vladimir Nabokov deze werken had geschreven. Maar het was dus Andrej Sinjavski.

Uiteindelijk werd hij hiervoor toch opgepakt. In 1965 volgde een rechtszaak waar hij sindsdien in een naam wordt genoemd met een andere schrijver die ook een proces kreeg: Joeli Daniël. Over dit showproces kwam in het Westen veel ophef. Iemand als Karel van het Reve benoemt het vaak in zijn stukken. Het werd gezien als begin van een nieuwe golf van repressie.

De rechtszaak eindigde ermee dat ze naar de goelag in Siberië moesten. In 1971 werd hij vervroegd vrijgelaten en twee jaar later emigreerde hij naar Frankrijk. Hij werd een professor van de Russische literatuur bij de Sorbonne in Parijs en ging weer verder schrijven.

Een bekend boek was zijn fictieve verslag van zijn geschiedenis, Goedenacht, dat in 1987 in Nederland uitkwam. Lees er meer over in Vrij Nederland van dat jaar.

Hier een korte quote uit dat stuk van Vrij Nederland om laten zien hoe hij het bedacht:

Niettemin woont deze Terts onder één dak met de ‘eerlijke intellectueel’ Sinjavski, ‘die geneigd is tot compromissen, tot een teruggetrokken en beschouwend leven en die alleen ter compensatie van God weet wat voor minderwaardigheidscomplex in zijn ziel die onuitstaanbare schurk genaamd Abram Terts heeft uitgebroed’. Het is dank zij Terts dat Sinjavski zijn arrestatie en proces kan doorstaan. De cynische Terts neemt afstand van de geschiedenis die zich afspeelt met Sinjavski. Door zich op het standpunt van zijn dubbelganger te stellen kan ook Sinjavski zelf boven alles staan, zichzelf en de situatie waar hij zich in bevindt met de ogen van een spottende buitenstaander waarnemen.

In 1997 overleed hij.

Waar gaat dit boek over?

Zijn boek Fantastische Verhalen kwam ik onlangs in een antiquariaat tegen en dat was een mooie gelegenheid eens wat dieper in zijn werk te duiken. Dit zijn mysterieuze korte verhalen, een beetje in de stijl van E.T.A. Hoffmann en Nikolaj Gogol. Nou is Hoffmann wat spannender en Gogol wat absurder, maar het geeft wel een idee.

Zijn teksten zijn cynischer en harder van toon dan de andere twee schrijvers. Terts speelde vaak met het idee van twee personages, twee identiteiten, zoals hij zelf ook Sinjavski (de vriendelijke docent) en Terts (de cynische fantast) was.

Twee verhalen springen er wat bij betreft bovenuit, dat zijn Jij en ik en Pchents. In Jij en ik bestaat de hoofdpersoon opnieuw uit twee personages. De een is menselijk, de ander een paranoïde alien (denk ik).

Moskou krioelde van de vermomde personen. Zij deden alsof ze zijn richting uitkeken (maar intussen hielden ze hem stilletjes in de gaten). Zij speelde de toevallig voorbijganger en slenterden met een uitdrukking van afwezigheid over straat, maar om de een of andere reden waren zij allemaal eender gekleed en droegen voorgeschreven schoenen van stof.

In Pchents is een man vanuit een buitenaardse wereld op aarde terecht gekomen. Via de Jakoeten in Siberië kwam hij terecht in Moskou en doet zich daar voor als gebochelde. Hij is koudbloedig en heeft altijd water nodig (niet om te drinken maar om over zijn hele lichaam te spoelen).

Hij denkt er wel eens wat er gebeurt als het uitkomt:

Maar ondanks al deze wereldwijde aandacht voor mijn bescheiden persoontje zal niemand er iets van begrijpen. Hoe kunnen zij mij begrijpen, wanneer ik zelf op geen enkele wijze in hun taal mijn niet-menselijke natuur kan uitdrukken. Aldoor draai ik er om heen en stel ik me tevreden met metaforen, maar zodra het erop aankomt, verstom ik.

Zijn zogenaamde gebocheldheid is een excuus om met geen enkele aardbewoner persoonlijk te worden – tot ene Veronika verliefd op hem wordt.

Gistermorgen klopte ik op haar deur om mijn pen te vullen en aan mijn onregelmatig bijgehouden dagboek verder te gaan. Veronika was nog niet op en las liggend in haar bed ‘De vier musketiers’. ‘U komt te laat op college,’ zei ik na haar beleefd goedemorgen te hebben gewenst. Zij deed het boek dicht en zei: ‘En u weet dat heel het huis mij als uw minnares beschouwt.’

Ik zei evenwel niets, en toen gebeurde het vreselijke. Veronika’s ogen schoten vuur, ze wierp de deken van zich af en staarde mij woedend met heel haar onbedekte lichaam aan: ‘Kijk eens, Andrej Kazimirovitsj, wat u heeft geweigerd!’

Het boek bevat verder nog gedachten (Invallen) en het gewraakte artikel Wat is socialistisch realisme?

Zijn er voorbeelden van de stijl?

De stijl van het boek is niet zo hartveroverend geestig als Gogol, waar Terts wel eens mee vergeleken wordt. Gogol is luchtiger. Daarnaast is het ook minder satirisch dan een echte satirische schrijver als Vladimir Vojnovitsj.

Bij Terts zit de humor meer in het gegeven zelf, zoals wanneer de gebochelde man in Pchents een andere gebochelde man aanspreekt en denkt dat hij óók een vermomd buitenaards wezen is, tot hij merkt dat het puur toevallig is, dat de gebochelde man echt een mens is.

De humor zit vermoedelijk daardoor minder in de stijl maar meer in verwijzingen naar de politieke situatie van die tijd, maar dat is vooral voor Terts’ tijdgenoten interessant geweest. Ik had wat meer op absurde passages gehoopt, zoals dit soort zinnen uit het openingsverhaal In het circus:

Er deed zich plotseling een gunstige gelegenheid voor, en wel in de persoon van de man die hij nodig had met een bontmantel aan,, loshangend over de hele lengte. Terwijl deze de hoofdingang met zijn geweldig brede gestalte blokkeerde, zei hij tegen iemand, tegen wie was niet duidelijk: ‘Een echte acrobaat moet je uitgekleed zien. En niet in het circus, maar in je flat, op het tafellaken, temidden van ananassen…’

Die zijn spaarzaam. Al met al is het lezenswaardig genoeg voor liefhebbers van mysterieuze verhalen, maar het is mij wat te veel op het brein gericht en niet op de emotie. Liefhebbers van satirische komedie moeten het niet zoeken bij Terts maar daar staat tegenover dat hij wel een eigen stem had. Een van de vele bijzondere schrijversstemmen van de veelzijdige twintigste eeuw.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• DBNL: artikel over Sinjavski/Terts en vervolg artikel (Vrij Nederland 1987)
• Verhaal van Sinjavski dat in 1999 in Raster verscheen
• Wikipedia over Andrej Sinjavski
• In Memoriam-artikel in de Volkskrant in 1997

2352 woorden / 12 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Parijs, reizen, kunst, schilderkunst / Deze interviews zijn eerder verschenen op Jegens & Tevens

Er zijn talloze kunstenaars die zich door slechts een onderwerp laten inspireren. Pieter Claesz en zijn stillevens. Philip Akkerman die elke dag een zelfportret schildert. Monet die zich door station Saint-Lazare liet inspireren.

En Erik Pape krijgt nooit genoeg van het Place de la bataille-de-Stalingrad in Parijs, gelegen in het noordoosten van de stad, vlakbij Gare de l’Est, Bassin de la Vilette en metrostation Jaurès. In de volksmond wordt het ook wel het Place Stalingrad genoemd. Het ziet er ongeveer zo uit (foto 2025):

Ik sprak Erik Pape toen over naar aanleiding van een expositie in 2015 in 38CC. Mooie verhalen over geplunderde galeries, ontmoetingen met Chirac en vriendschappen met clochards. In het cafeetje bij 38CC – toen nog aan de Hooikade – spraken we over zijn passie voor dit ene plein.

In 2021 deed ik een follow-up-interview in verband met de coronatijd. Deze twee interviews heb ik hieronder samengevoegd.

Nieuwe exposities in Rijswijk en Den Haag
Sinds de coronacrisis reist Erik Pape niet meer jaarlijks naar Parijs. Hij haalt nu inspiratie uit de vele, vele notitieboeken die hij heeft getekend en de video’s die hij maakte. En maakte een nieuwe reeks, genaamd Dingen die mij opvielen. Zijn werk is tot 1 maart 2026 te zien in Museum Rijswijk en tot en met 21 december 2025 in galerie Maurits van de Laar.

Hoe ontstond de passie voor Parijs?

Toen ik op de mulo zat wilde ik al naar Parijs. In Den Haag had je een vleeshandelaar die wekelijks naar de hallen in Parijs reed, en dan kon je voor 25 gulden heen en terug. Maar dat heb ik nooit gedaan. Eind jaren zeventig kreeg ik een aantal reisbeurzen om erheen te gaan. Ik ben begonnen in het midden van Parijs.

Mijn vrienden woonden toen nog aan de Boulevard Saint-Germain. Ik begon met het schilderen van fonteinen en vijvers. Ik vond het daar veel weidser. De afstand werkt ook mee, dat je anoniem in zo’n stad kunt werken.

Vanuit een punt ben ik stersgewijs door Parijs gaan wandelen. Op een gegeven moment kwam ik uit bij het Canal Saint-Martin. Daar zat een bocht in. Bochten vind ik nogal mooi. Als je dan dat Canal afloopt, kom je op het Place Stalingrad terecht. Dit plein is een kruising van uitvalswegen naar het noorden.

Vroeger was het een busstation en vertrokken er bussen naar Joegoslavië, Spanje, Italië, voor alle gastarbeiders. Een mooi art deco busstation. Nu is het helemaal opnieuw ingericht.

Toen ik daar aankwam, werd ik wel gegrepen door de metro die daar bovengronds gaat. Dat is metrolijn 2. Midden op het plein, dat niet echt een plein is, meer een weg, heb je La Rotonde, en daaromheen slingert die ijzeren metro.

Die zuilen vond ik meteen fantastisch. Met zo’n Korintisch-Dorisch kapiteel erbovenop. Als je eronder staat, lijkt het net of je in een kerk staat. Omdat die lijn slingert, krijg je dat die zuilen niet op een rij staan. Zo krijg je perspectieven.

Natuurlijk heb ik nog verder gekeken. Je hebt ook lijn 6, aan de zuidkant, die gaat ook bovenlangs. Maar ik had er niet hetzelfde gevoel bij. Het is bij dit plein gebleven. Ik zou ook best andere mooie locaties in de rest van Europa willen ontdekken, maar dan heb ik een driedubbel leven nodig.

Hoe ziet je werkdag eruit op het Place Stalingrad?

Sinds 1980 ga ik de hele maand september naar Parijs om te werken. Vrienden hebben een kamer voor me, die doen het eten en mijn was. Fantastische vrienden! Rond een uur of half elf ’s ochtends vertrek ik naar Place Stalingrad, maak ik aquarellen, eet ik in een brasserie, en een uur of vijf ga ik weer terug.

De aquarellen maak ik meestal maar van een punt. Ik zit op het basement van een zuil, dus buiten, en dan kun je zo verschillende richtingen uit kijken. Als ik er eenmaal zit, hoor ik niets meer. Als een metro boven mijn hoofd raast, heb ik dat niet meer in de gaten. De auto’s merk ik ook niet meer op. Dan verdwijn ik in de entourage.

Ik schets voornamelijk architectuur en bomen. Mensen zijn inwisselbaar en het plein is statisch. Als ik ook mensen ga schilderen, wordt het zo anekdotisch. En er zijn al genoeg kitschschilders in Parijs.

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.
 
De aquarellen zitten in een boek. Als ik het boek gemaakt hebt, gaat het dicht. In mijn atelier probeer ik het voor de geest te halen, zonder in zo’n boek te kijken. Dan gaat het schilderen beginnen. Die aquarellen zijn een houvast, een dagboek.

Hoe is het werk geëvolueerd?

Het eerste doek was een weergave van wat ik zag. Dat is langzamerhand geëvolueerd met de indrukken die je daar krijgt, de verbondenheid die je daar krijgt. Clochards die me herkennen na al die jaren. Ik heb een eigen plek bij de brasserie.

Maar ook technisch verander je. Het zit in steeds meer de ruimte opzoeken, in het schilderij zelf, hoe je dingen gaat plaatsen op het vlak. Het is de bedoeling dat geen werk op elkaar lijkt.

De kleuren bepaal ik intuïtief, soms gewoon welke kleur voor handen is. Bij de laatste schilderijen is ook zilververf verwerkt. De metro is met zilververf beschilderd. Ik dacht: waarom niet. Dat is een verwijzing naar de realiteit.

De locatie is in de loop der jaren vast ook veranderd.

Het is nu totaal anders. De buurt is overgenomen door yuppen. Het was ook wel een vreselijke buurt en ’s avonds is het er nog steeds niet veilig. Je wordt ook altijd gewaarschuwd: ga niet daarheen! Er wordt veel gedeald. Ik kom er niet graag meer ’s avonds, hooguit om even te filmen, en dan snel weer terug.

Eind jaren negentig, begin 2000, was het veel gemoedelijker. Kwam er een bus met joodse kinderen, en die gingen spelen tussen de Arabieren. Langzamerhand is dat geëscaleerd. Veel mannen die jongens daar ronselden met een Koran in hun handen. De aanslagplegers van Charlie Hebdo kwamen daar ook vandaan, Place Stalingrad.

Die thema’s zie je niet direct terug in mijn werk. Het blijft wel in mijn hoofd hangen. Mijn doeken zijn ook beslist niet zonnig impressionistisch. De grauwheid van het bestaan zie je denk ik wel terug in de doeken.

Er liggen daar bijvoorbeeld enorm veel clochards te slapen. Daar heb ik wat mee, ik trek me dat wel aan. Als er een clochard voor de deur ligt van die vrienden van mij, en dat gebeurt wel eens, dan wordt hem eten gegeven. Je hebt clochards die nooit de wijk verlaten en die onderhouden worden door de buurt. Alleen de politie is erg repressief.

Is het project ooit afgelopen?

Bij mij is het zo dat ik vrij snel achter elkaar schilder, tot er zo’n punt komt waarvan ik denk: ik moet ze allemaal herzien. Een voor een gaan ze aan de muur. Welke niet bevallen, die worden aangepakt. Een stuk is wel goed, een stuk klopt niet. Er zitten erbij die drie of vier keer zijn overschilderd.

Op zeker moment dacht ik: waarom doorschilderen? Ik kan beter alles opnieuw bekijken. En daaruit leren wat kan blijven staan en wat weg kan. Er is altijd wel iets in een schilderij of tekening wat goed is, dat is dan het uitgangspunt. Het moet wel verband hebben met het onderliggende. Dus als je een totaal ander schilderij overheen zou maken, dat werkt niet.

Het kan zelfs zijn dat schilderijen nog weer aangepast worden. Daarom noem ik ze graag werken in uitvoering. Maar een schilderij dat verkocht is, dan is het afgelopen. Het is moeilijk maar dan zet ik het ook helemaal uit mijn hoofd, bij wijze van spreken ken ik dat schilderij niet meer.

Het eigenaardige is dat ik toch nog steeds elke keer het idee heb dat ik het plein niet te pakken krijg. Ik denk steeds: er is iets anders wat erachter zit. Daar probeer ik mijn vinger achter te krijgen. Het heeft vermoedelijk te maken met het mysterie van dat plein. En dat is ook de reden waarom ik elke keer doorschilder.

Komt er wel eens respons uit Parijs?

Nee. Ik heb vroeger wel een galerie gehad in Parijs in het winkelgebied van Palais Royal. Maar op een dag werd ik in Parijs gebeld vanuit Den Haag. Iemand vertelde me dat de galerie weg was. Dus ik snel naar die galerie toe maar inderdaad, alles was leeg. ’s Nachts moet er een vrachtwagen voor de deur zijn geparkeerd en alles moet toen zijn ingeladen. Bij de buren gevraagd maar niemand had iets gemerkt.

En Chirac, de vroegere president, heb ik ooit ontmoet. Ik zat toen te werken bij het Canal Saint-Martin. Hij vroeg me toen: ‘Waarom doe je dit nu in Parijs?’ ‘Vanwege het licht,’ was mijn antwoord. Toen zei hij dat hij net in Delft was geweest. ‘Waarom niet dáár? Het is net zo mooi!’

Update-interview uit 2021 over de coronatijd die de jaarlijkse bezoeken aan Parijs onderbraken, en de nieuwe reeks die hieruit ontstond: De Dingen die mij opvielen.

Je kon in de coronaperiode niet naar Parijs. Wat heb je in plaats daarvan gedaan?

In maart dacht ik: misschien dat in augustus alles over is, kan ik in september toch naar Parijs. In de zomermaanden was het ook iets minder met corona. Maar ik vond dat toch te riskant. Als ik de enorme mensenmassa’s de Parijse metro zag binnenstromen… Liever niet daartussen.

De lockdown in Parijs was ook heel heftig. De wijk waar ik altijd rondzwerf, was min of meer afgesloten. Er waren straten waar je alleen met een mondkapje op in mocht. De vrienden waar ik ieder jaar logeer, mochten alleen naar buiten met een attest om boodschappen te doen. En dan alleen 1 kilometer in de omtrek. Zij gingen daarom naar hun tweede huis in het zuiden van Frankrijk. Alle restaurants waren ook dicht.

In september 2020 bleef ik dus in Delft. In het begin vond ik dat helemaal niet erg want het was hier ook lekker weer. In oktober, november begon het toch aan mij te knagen. Er is iets weg, het is ongrijpbaar waarom het weg is.

Miste je het jaarlijkse bezoek aan Parijs?

Ik keek wel op internet naar films van Parijs. Dat zegt me dan niets. Ik moet het kennen, ik moet in die straat gelopen hebben bijvoorbeeld. Het moet een verbondenheid hebben met mezelf. Ik dacht ook nog even: zal ik naar Den Haag of Rotterdam gaan en daar gaan rondlopen? Maar ik ken het daar te goed.

In Parijs word ik elke keer weer verrast door kleine dingen die een normale toerist niet ziet. En het menselijke contact met de vaste bewoners van dat plein mis ik ook. Je ziet mensen al vijf jaar op dezelfde bank zitten. De brasserie waar ik altijd kom en waar ik mijn eigen plekje heb.

Het plein verandert ook telkens van gezicht. Een jaar of vijf geleden was het plein nog in de ban van de extremistische ronselaars. In 2017 waren die weg en zat het plein vol asielzoekers. Aan de ene kant zaten de mensen met geld in de zon cocktails te drinken, aan de andere kant de asielzoekers in tentjes. Nu is het weer meer drugsgerelateerd. ‘s Avonds is het er linke soep. Je ziet die dingen niet direct terug in mijn werk maar het zit wel in mijn herinneringen.

Kun je wat meer vertellen over je nieuwe serie, De dingen die mij opvielen?

Ik heb in het atelier video’s gekeken die ik de afgelopen jaren heb opgenomen. Dat lampje daar is uit een etalage van een lingeriezaak en heb ik op video gefilmd. Die lampjes zie je in overvloed in Frankrijk. Elke hotelkamer had er vroeger een. Op het moment dat je dat ziet, denk je meteen aan het hotel in 1980 waar het lampje boven de wastafel hing. Het is een samenstelsel van jaren.

Daarnaast een vaas met de sjaal van keramiek. Ik zag een keer twee van die vazen in een kerk naast het beeld van Maria. Ik vond dat zo enorm wonderlijk, heb er ook een video van gemaakt. Met video kan ik eromheen draaien, speelt de omgeving ook meer een rol.

Deze serie noem ik de De dingen die mij opvielen… Op die puntjes moet staan: tijdens wandelingen. Dan loop je door zo’n straat met veel winkels, ineens schiet ineens iets op je netvlies. Waarom? De kleuren, de vormen, de vreemde entourage. De video is dan een klein geheugensteuntje. Dat is heel klein, niemand die het ziet.

Ik ben ook begonnen om alle schilderijen weer door te kijken en degenen die me niet bevallen weer af te schuren. En opnieuw te gebruiken.

Door die coronatijd denk ik meer na. Het is wel een mooie tijd om goed na te denken waar je mee bezig bent en of alles wat je maakt de waarde heeft die je eraan wilt hechten.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website galerie Maurits van de Laar
• Blog Erik Pape
• Filmpje van Erik Pape over het plein
• Interview met Erik Pape voor Prinsenhof Delft

1566 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, humor

Wie is Patrik Ouředník?

Vermoedelijk laat deze naam weinig mensen een belletje rinkelen. Als ik dit boek niet ooit als tip van een collega in de boekhandel had gekocht, zou ik hem misschien ook niet gekend hebben.

Maar wie is Ouředník? Hij werd in 1957 in Praag geboren, had een Tsjechische vader en Franse moeder. Groeide daar op en emigreerde in 1984 naar Frankrijk. In een interview met Ouředník dat nog te vinden is in de Waybackmachine legt hij uit waarom hij emigreerde:

Waarom emigreert men? (…) Net als ieder ander zelfrespecterend persoon, had ik moeite met het regime. Maar dat alleen was niet voldoende als reden. Ik had een gevoel van vermoeidheid, van intellectuele verstikking, van de angst dat mijn hersenen niet ieder jaar het volle potentieel zouden kunnen benutten. En er was nieuwsgierigheid: hoe denken mensen op een andere plek? In totalitaire regimes ontbreekt ‘andersdenken’.

Na een bestaan als schaakconsultant en bibliothecaris rolde hij de literatuur in als redacteur van een literaire afdeling van een tijdschrift. Hij ging doceren bij de mede door hem zelf opgerichte privéschool L’université libre de Nouallaguet. En ging schrijven en vertalen.

Een uitgebreide biografie staat op zijn eigen site (geschreven door Slavist Jonathan Bolton).

Ouředník vertaalde diverse van mijn favoriete schrijvers: Francois Rabelais, Alfred Jarry, Raymond Queneau, Samuel Beckett en Boris Vian. Hij vertaalde ook andersom en introduceerde op die manier diverse Tsjechische schrijvers in het Frans, zoals Bohumil Hrabal.

En hij schreef meer dan twintig romans, waarvan Europeana verreweg het meest succesvol is. Het werd in 2001 zowel door lezers als critici het boek van het jaar in Tsjechië genoemd en is intussen in 33 talen vertaald. Daar is een reden voor, maar daar komen we zo op terug.

Twee andere boeken werden ook vaak vertaald, ook in het Nederlands: Een afgedane zaak en Het geschikte moment.

In hetzelfde interview zegt hij iets interessants over hoe hij zichzelf ziet:

Ik stel mezelf voor als vertaler in plaats van als schrijver. Het heeft niets te maken met het gebruik van een alias, of bescheiden zijn. Ik geloof gewoon dat vertalen mij meer voldoening geeft dan schrijven. Laten we zeggen dat ik veel meer plezier heb met Rabelais of Queneau dan met Ouredník…

Voor velen is vertalen ondergeschikt aan schrijven, bij Ouředník is dat anders. Mooi is wat hij zegt over het ondergewaardeerde beroep van vertalen:

Vertalen is waarschijnlijk de meest economische manier om geconfronteerd te worden met de andersheid van de wereld: niet door wat talen kunnen vertellen, maar door wat ze denken, en hoe ze over zichzelf denken. De vertaler kan veel verschillende dingen zijn – de keuze is aan jou – bijvoorbeeld een vervoerder, een smokkelaar. Vertalen gaat over dingen overzetten van de ene plaats naar de andere. Deze betekenis is te vinden in alle Europese etymologieën, traducere, translate, traduire, übersetzen, etc.

Waar gaat Europeana over?

Waarom is Europeana dan zo’n populair boek? Het is een dun boek, nog geen 150 bladzijden in deze kleine druk van uitgeverij Fagel, en leest makkelijk, het laat je regelmatig grinniken. Niet perse omdat het grappig is geschreven – wat het wel is – maar door de toon van het verhaal: dat van een hele slechte, gehaaste historicus.

Hij somt van alles op (zie voorbeelden hieronder) en brengt de geschiedenis terug tot bizarre feiten en brokjes data. Deze schrijfstijl heeft wel effect: hij laat ermee de bizarre kant van de twintigste-eeuwse geschiedenis zien.

Radio Prague International introduceert de schrijver als volgt:

Wat het ‘doel’ was van een roman legt hij uit in wederom hetzelfde interview in Context:

Mijn doel was om de twintigste eeuw niet op te vatten als een thema – zelfs niet in de zin om iets te reflecteren – maar als een literaire figuur. De belangrijke vraag was niet om te weten welke gebeurtenissen, welke afleveringen kenmerkend waren voor de twintigste eeuw, maar welke zinsbouw, welke retoriek, welke expressiviteit ertoe toebehoorde (…).

Ik zou dit kunnen vereenvoudigen: wat waren de sleutelwoorden van de twintigste eeuw? Ongetwijfeld haast (in plaats van dan ”chaos”, wat niet meer passend is bij de twintigste eeuw dan aan ieder ander). Dus: laten we proberen een gehaaste tekst te schrijven.

Een andere eigenaardigheid van de twintigste eeuw, denk ik, is infantilisme. Met alles wat het inhoudt, van het romantische, commerciële beeld van jeugdigheid tot de weigering om de volledige verantwoordelijkheid te nemen over je woorden en daden. Dus ik dacht: laten we dan eens proberen een kinderachtige tekst te schrijven, een tekst die had kunnen worden verteld door een kind dat zijn les voordroeg of door de dorpsidioot.

Ten derde is deze eeuw expliciet wetenschappelijk geweest. Dus laten we een min of meer wetenschappelijke woordenschat gebruiken, met al zijn tegenstrijdigheden en, eventueel mogelijk, met al zijn leegheid. Dit zijn de elementen die aan de wieg stonden van de vorm en inhoud van het boek.

Ouředník was bij het schrijven van Europeana sterk beìnvloed door Kurt Vonnegut, vooral Slaughterhouse-Five en Breakfast of Champions. Dat is vrij duidelijk zichtbaar voor wie Vonneguts stijl kent maar blijkbaar is het destijds door weinig critici opgepikt, zegt Ouředník.

Slavist Jonathan Bolton vat de opvallende schrijfstijl van Europeana zo samen:

Het is bijna alsof de twintigste eeuw een retorische oefening was (“schrijf een betoog zonder ondergeschikte voegwoorden”), opgezogen in zijn eigen ademloze, gedachteloze syntaxis, grenzend aan morele idiotie – een onvermogen om hoog van laag, belangrijk van triviaal en gruwelijk van belachelijk te onderscheiden.

(…) Als we Europeana aandachtig lezen, beseffen we dat het minder een geschiedenisboek is dan een boek over hoe mensen over geschiedenis praten. Er zijn minder gebeurtenissen dan meningen, verslagen, hypothesen en interpretaties. (…) Ouredník, lexicograaf en retoricus, helpt ons de mogelijkheden van taal (ten goede of ten kwade) te zien door de uiterste grenzen ervan te verkennen.

(Ondergeschikte voegwoorden zijn woorden die zinnen aan elkaar plakken, zoals wanneer, als, terwijl, zodra, voordat, omdat, etc.)

Ouředník is een vrij nuchter persoon, die wars is van alle interpretaties die het unieke boek heeft opgeleverd. Als Ouředník gevraagd wordt wat hij denkt dat het boek in de VS gaat doen, antwoordt hij:

Weet je, ik verwacht nooit iets. (…) Ik behoor tot de groep mensen die vinden dat boeken onafhankelijk leven van de meningen van hun auteurs. Zodra het boek is gedrukt, is het geëmancipeerd, dan kun je er niets meer aan doen, en kan het ook niets meer voor jou doen.

Ik geloof dat wanneer als je meer dan een paar duizend exemplaren verkoopt – hoe groot de markt ook is – het waarschijnlijk te wijten is aan een misverstand. Het is heel grappig om op te merken hoeveel ongelooflijke dingen lezers kunnen vinden in je boeken – die je nooit gepland had, of zelfs maar aan gedacht. Wat de lezer erin vindt, wat hem waarschijnlijk aanspreekt, heeft 90% van de tijd te maken heeft met zijn verbeelding, niet de jouwe.

Op de vraag of hij zich lid van een literaire groep beschouwt, is hij ook al vrij nuchter:

Ik weet eigenlijk niet wat een ‘literaire groep’ is. Over het algemeen ben ik zeer wantrouwig tegenover gemeenschappen en groepen. Als wat Europeana betreft, beschouw ik het als een ‘supranationaal’ boek en niet ‘internationaal’. Blijkbaar vindt iedereen iets erin – maar dat kleine wat ze zien is soms tegenstrijdig. Men eigent zich Europeana anders toe in Frankrijk, in Bulgarije, in Nederland, in Zwitserland, in Litouwen, in Duitsland, etc. Maar ik laat je verwijzen naar wat ik eerder zei: dit is allemaal niet meer mijn zaak.

Zijn er voorbeelden van de schrijfstijl?

Het boek is een feitelijke vertelling, maar de verteltoon is vaak dommig en die combinatie maakt het soms ook droogkomisch:

De soldaten kampten ook met luizen. Soms, als de soldaten ’s nachts naar de vijand loerden, hoorden ze een vijandelijke soldaat zich krabben en wisten daardoor waar hij zich verborgen hield, en ze schoten in diens richting en gooiden granaten. Het aantal luizen nam daardoor niet af, evenmin als het aantal vijanden.

Na de Eerste Wereldoorlog begon men monumenten neer te zetten voor de gevallen soldaten, opdat zij niet zouden worden vergeten. Historici zeiden dat de monumenten voor de gevallen soldaten al voor de Eerste Wereldoorlog bestonden, maar dat ze pas in de jaren twintig in de westerse beschaving een universeel gedeeld herdenkingssymbool werden en de beeld- en steenhouwers waren blij zoveel opdrachten te krijgen.

En in 1999 verkochten de Amish twaalfmaal zoveel molentjes en kaarsen en gardes voor het kloppen van eiwit en dergelijke dan gewoonlijk, omdat de mensen bang waren dat de millennium bug de huishoudelijke apparaten en de elektriciteitstoevoer buiten werking zou stellen.

De ironische wrangheid van de feiten zorgt ervoor dat je als lezer voortdurend door blijft lezen. Dat doet me ook soms denken aan Will Cuppy, wiens boek vol geweld en bizarre feiten hier wel mee verwantschap heeft. De twintigste eeuw doet ook niet onder voor de mafheid in de boeken van Will Cuppy. De mens blijft een gewoontedier, alleen verspreid over verschillende geschiedenissen.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Patrick Ouředník op Wikipedia
• Website van Patrick Ouředník
• Engelstalige reviews over Europeana op de website van Patrick Ouředník
• Review van France 3 op YouTube
• Podcast van Radio Prague International over Europeana (Tsjechisch)
• Literair wetenschappelijk artikel in Context van Jonathan Bolton, docent Slavische talen op Harvard (via de waybackmachine) of op de site van Ouředník zelf

1538 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: Amsterdam, geschiedenis, steden, non-fictie / Vorm: kort essay & interview

Een geschiedenisboek van ongeveer 200 bladzijden, die kan ik niet laten liggen, dacht ik bij het Gemeentearchief van Amsterdam toen ik Hoe Amsterdam een wereldstad werd: Gogme zag liggen. Een non-fictieboek uit 2025, uitgegeven met dank aan fondsen die het 750-jarig bestaan van de stad vieren.

Schrijver Bas Kok is geen onbekende van de Amsterdamse geschiedenis. Hij schreef eerder boeken over Amsterdam: Oerknal aan het IJ en Op een dag in Nieuw-West.

Met zijn communicatie- en psychologie-achtergrond heeft hij een iets andere kijk op geschiedenis. Geen opsomming van feiten, maar een focus op de verhalen rondom de groei van zo’n stad.

Het boek is prettig geschreven, bondig en toch pak je de hele geschiedenis mee. En dat is precies wat hij beoogde, legde hij uit in een ander interview:

Ik wil graag een boek toevoegen dat ertussenin zit. Toegankelijk en makkelijk leesbaar, maar ook een complete kroniek zonder dat het meteen een ‘baksteen’ is.

Meer over het boek hieronder. Eerst een kort interview met de schrijver over de aanpak van het boek.

Interview met Bas Kok: Geschiedenis vertellen aan de hand van narratieven

Kun je uitleggen hoe het idee ontstond om de geschiedenis van Amsterdam in ‘narratieven’ te vertellen?

“Een stad is primair een mensending. Als psycholoog vind ik de menselijke hand dan ook boeiend. We bouwen niet alleen met stenen maar ook met legendes, anekdotes en narratieven. In de geschiedenis van Amsterdam zitten veel gaten, en die dichten we moeiteloos.

“Een citaat uit hoofdstuk 7 zegt veel over mijn invalshoek: ‘De narratieve aard van de stad maakt van toevallige omstandigheden graag een rond verhaal, waarin de ene ontwikkeling logisch volgde op de andere. Alsof Amsterdam worden moest zoals het nu is. Voor je het weet is het huidige Amsterdam een einduitkomst in plaats van een tussenfase. In dat ‘eindplaatje’ is Amsterdam-Zuid chic en zijn Nieuw-West en Zuidoost verre buitenwijken aan de buitenzijde van de A10. Noord is in die stad een soort eiland aan de overkant van het IJ.'”

Welk deel van ‘Gogme’ vond je je eigen grootste ontdekking?

“Dat de rivier die we nu Amstel noemen in de jaren voor de Allerheiligenvloed van 1170 waarschijnlijk het Waterlandse Die was. Eén veenstroom die van Zuid naar Noord liep en uitwaterde bij Uitdam.

“Ten tijde van de eerste Amsterdammers – rond het jaar 1150 – was het IJ er nog niet, maar wel die ene veenrivier. Amsterdam heeft daar in latere eeuwen een narratieve draai aan gegeven. De eerste inwoners kwamen vermoedelijk uit Noord, het vroegere Groot Waterland, maar in de geschiedenisboeken komt Amsterdam uit Zuid – het Amstelland.”

Welke geschiedenis van Amsterdam vond je zelf het minst belicht in geschiedenisboeken tot nu toe?

“De 19e eeuw. Dat is het economisch en gezondheidskundig dieptepunt van de stadsgeschiedenis. Maar er is ontzettend veel gebeurd dat tot op de dag van vandaag veel invloed heeft.

“Neem de kanteling van eind 19e eeuw. Amsterdam was meer dan 5 eeuwen met het gezicht naar het IJ gekeerd, de noordkant van de stad dus. De toenmalige zuidkant – de Weteringschans – was de industriële achterkant. Het afvoerputje.

“Maar in een paar decennia, na het bouwen van vele cultuurpaleizen, kantelde de stad het gezicht naar die achterkant. De voorkant aan het IJ werd een industriële achterkant. Dat is een van de meest ingrijpende metamorfoses die de stad onderging, maar in geschiedenisboeken is de kanteling non-existent. In Gogme beschrijf ik die wel uiteraard!”

Zie je in het moderne Amsterdam bewijzen hoe de Gogme-geschiedenis verder gaat?

“Absoluut, het is vanuit het verleden goed te voorspellen. Net als in de middeleeuwen en alle daarop volgende eeuwen verzuchten we dat de stad te vol en te druk is. Dat er geen ruimte meer is. Het woningtekort was in vroeger eeuwen vele malen erger. Maar de ruimte is op, verzuchten we al zes eeuwen.

“Dus gaan we verdichten, zoals nu. Even later zien we dat de stad is omgeven door zeeën van groene weilanden. En gaan we grenzen verleggen.”

De Amsterdamse geschiedenis in zeven eeuwen

Terug naar het boek.

De Amsterdamse geschiedenis is lastig om terug te brengen tot 150 bladzijden, want er is zoveel te vertellen. Toch las ik het met veel plezier, dankzij de aantrekkelijke schrijfstijl, iets waar de geschiedenisboeken vaak niet goed op scoren, volgepakt met feiten als ze zijn.

Interessant is de indeling in (niet-letterlijke) ‘eeuwen’, die belangrijke perioden samenvatten. De ‘katholieke eeuw’ duurt bijvoorbeeld van 1400-1575. De ‘grachtengordeleeuw’ van 1578-1672. De ‘kanteleeuw’ van 1795-1900. Enzovoort.

Het is een slimme, speelse manier van geschiedenis vertellen. Het maakt het makkelijker om perioden te vergelijken. Wat was de succesformule van dit moment? En welke verhalen speelden daarbij een rol?

Een mooi voorbeeld is het beroemde mirakel uit 1275:

De stad werd een bedevaartsoord en stond plotseling op de religieuze wereldkaart. Of dit alleen maar een wonder van buitenaf was, of ook slimheid van binnenuit, kun je je afvragen. Het wonder der religie wierp zich op Amsterdam – of was het misschien ook andersom? De stad met zijn koopmannen en verhalenvertellers kon het Mirakel goed gebruiken – de spirituele cocktail gaf de opkomende handelsstad de wind in de zeilen.

Of hoe Amsterdam zichzelf vervolgens ontwikkelde als handelsstad (hoewel dat soms wel érg ver ging):

Toppunt van een dubieuze moraal was dat Amsterdam zonder scrupules een zeer lucratieve handel met de Spaanse vijand dreef. Het leverde het graan om de Spaanse monden te voeden en ook het hout voor nieuwe oorlogsschepen en Spaanse kanonnen en geweren.

Iets om niet te vergeten is dat steden en niet landen je identiteit betekenden. Verhalen speelden daarbij een hele grote rol. Vaak werden die ingezet als een soort stadsmarketing avant la lettre.

Loyaliteit aan je provincie of trots op Nederlanderschap bestond toen nog niet, je was Amsterdammer of bijvoorbeeld Leidenaar. De stadhouders uit ‘s-Gravenhage en de burgemeesters van Amsterdam balanceerden in een machtsevenwicht. Den Haag was nog niet de hogere macht zoals het Rijk nu.

Een video van OudAmsterdam die grafisch de groei van de stad uitlegt (niet gerelateerd aan het boek):

Een stad in neergang (in drievoud)

Er waren diverse crises waarbij de stad zich moest heruitvinden. De achttiende en negentiende eeuw waren bijvoorbeeld erg moeilijk.

De 18e eeuw liet zien dat de stad niet alleen in staat was te groeien, ze kon ook stagneren of zelfs krimpen. (…) Waar de 17e eeuw een misschien wat dubbele moraal kende, was de 18e eeuw ronduit opportunistisch en bijna principeloos.

En in de 19e eeuw ging het helemaal beroerd met Amsterdam:

Het leek alsof ze was blijven hangen in de echo van de 17e eeuw. De stad had nog altijd de vorm en omgang van de Grachtengordel-eeuw, maar wie goed keek zag dat ze nog geen schim was van haar eerdere zelf. Welbeschouwd leek ze er echt niet meer op.

De stad legde het toen definitief af tegen andere wereldsteden zoals Londen en Parijs:

Niet alleen de gebouwen van de stad waren sleets, ook de mentaliteit had aan geestdrift ingeboet. (…) Terwijl in het buitenland de industriële revolutie al een halve eeuw op stoom was, draaiden de fabrieken rond de Singelgracht nog op ouderwetse windmolens. Er nestelde zich een conservatieve geest in de stad.

De twintigste eeuw was een ander verhaal. Eerst breidde de stad eerst zich driftig uit en daarna werd het ook een toeristenmekka dankzij het imago van superliberale en tolerante stad (ook weer een narratief), wat wel heel anders was dan de stad in de negentiende eeuw.

Eind twintigste eeuw stagneerde Amsterdam opnieuw. Er was een uittocht (iedereen ging naar Purmerend en Almere). De wijken in de binnenstad kregen in de jaren tachtig te maken met verkrotting, leegstand, drugsgebruik en gevechten tussen krakers en ME.

Van zulke tijden naar de hippe stad van nu waar iedereen veel te veel geld betaalt om te kunnen wonen… een wonderlijke transformatie van amper een paar decennia. Het is het proces van gentrificatie dat je in veel grote Europese steden ziet (want de ontwikkeling van Amsterdam is niet altijd heel verschillend van die andere grote steden).

De rol van gogme in de Amsterdamse geschiedenis

De sleutel van het succes van Amsterdam over de eeuwen ligt volgens Bas Kok mogelijk bij het typisch Amsterdamse begrip ‘gogme’. Een Jiddisch woord dat staat voor een combinatie van slim denken en lef hebben, waarmee Amsterdam zichzelf keer op keer heruitvond, en wat Louis van Gaal eiste van zijn voetballers.

Sommigen stellen gogme bijna gelijk aan ‘kapsones’. zo’n ander Amsterdams begrip – maar dat kenmerk is op het kleurenpalet van gogme hooguit een kneepje verf dat wordt bijgemengd.

Het boek heeft een bijlage over het begrip en zelfs een gogme-test, om te kijken hoe je daar zelf op scoort (ik scoorde niet zo goed). De stad Amsterdam slaagde met vlag en wimpel:

Bedreigingen, tegenslagen en natuurrampen die oude steden zouden verlammen, waren voor Amsterdam juist de motor.

Het Amsterdamse ‘gogme’ lijkt de stad iedere keer op het juiste moment weer een zetje in de rug te hebben gegeven. Of was het mazzel? Vermoedelijk een combinatie van de twee.

Gogme is te koop bij de meeste boekhandels of online te bestellen voor € 20,25.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Bas Kok
• Verhaalpaal Noord: openluchttentoonstelling waar Bas Kok ook bij betrokken is
• Geschiedenis van Amsterdam: podcastserie

2200 woorden / 12 minuten leestijd / Thema’s: stijl, variatie, literatuur

Wie was Jean Paul?

Jean Paul is het pseudoniem van Johann Paul Friedrich Richter, geboren in Wunsiedel in 1763. Zijn ouders verhuisden naar Hof, het gezin dijde uit met twee dochters en zes zoons en er waren weinig inkomsten. Dat betekende schulden maken. Het werd allemaal nog moeilijker toen Richters vader overleed (hij was pas zestien jaar).

Hoe kwam zo’n jongen, uit zo’n arm gezien, in contact met literatuur? Ingeborg Lesener, de vertaalster van het boek Het leven van Quintus Fixlein, legde het in 1979 goed uit in een artikel in het literaire tijdschrift Raster:

Hij blijkt al jong bijzonder begaafd en trekt de aandacht van een predikant uit een naburige plaats, die hem zijn bibliotheek ter beschikking stelt. Onder invloed van geschriften uit de Verlichting, theologische en filosofische werken en tijdschriften ontwikkelt hij zich zover dat hij in 1779 voor verdere studie naar het gymnasium kan. Daar verbijstert hij de leraren met zijn kennis.

Hij dacht eraan om in Leipzig hetzelfde vak als zijn vader te studeren (Theologie) maar veranderde snel van plan – hij schreef satirische essays (Grönländische Prozesse). Daarin ging hij flink spottend tekeer tegen alles wat hem niet beviel. Alle uitgevers in Leipzig wezen ze af, maar één uitgever in Berlijn wilde er toch aan beginnen. Een spaarzaam momentje van succes.

Hij keerde terug naar zijn moeder in Hof, die het gezin met haar werk als naaister probeerde te onderhouden. Hij bleef schrijven aan de keukentafel – met vallen en opstaan – en hield zich in leven als privédocent. Op zeker moment besloot hij om romans te gaan schrijven.

Zijn eerste succes kwam met de roman Die unsichtbare Loge in 1793, die hij schreef onder zijn nieuwe pseudoniem Jean Paul. Die werd goed ontvangen door de literaire critici van die tijd.

Daarna schreef hij in amper vier jaar zeven boeken, waaronder zijn echte doorbraak: Hesperus (1795). En dus Leben des Quintus Fixlein (1796). Hij werd een populair schrijven en kon zich hiermee in leven houden, nog sterker: er bleef geld over voor zijn moeder, die dit succes nog net meemaakte voor ze overleed in 1797.

Hij verkaste weer een paar keer, woonde in Leipzig en Weimar (ontmoette nooit Goethe of Schiller, die ook geen fan waren van zijn stijl). Trouwde met Caroline Meyer. Ze verkasten nu samen een paar keer, Meiningen, Coburg en Bayreuth. Hij schreef nog diverse boeken. Titan (1800 – 1803) werd gezien als zijn meesterwerk. Geld was geen probleem meer en hij ondersteunde ook familieleden.

Een mooi literair leven dat wreed werd verstoord toen zijn zoon Max – ook getalenteerd – in 1821 op negentienjarige leeftijd overleed. En daarna overleed Jean Paul zelf ook, in 1825, nadat hij eerst nog blind was geworden.

Tegenwoordig kennen nog maar weinig mensen de boeken van Jean Paul. Dat is wel opvallend gezien het feit hij vroeger zo geliefd was als schrijver. De vertaalster Ingeborg Lesener verbaast zich daar ook over:

Over weinig Duitse schrijvers van zijn tijd zijn zoveel studies en dissertaties verschenen als over Jean Paul. Toch is hij een ongelezen schrijver. Zijn werk is zelfs zo onbekend dat mij regelmatig werd gevraagd of ik vaker uit het Frans vertaalde en zelfs of ik mijn vertaalproblemen niet aan de schrijver zelf kon voorleggen.

Wat is er opvallend aan zijn romans?

Jean Paul hield niet van hokjesdenken. Hij was een taalvirtuoos en speelde met metaforen in zijn werk. Er zaten vleugjes satire, humor, romantiek, avontuur in zijn romans. De schrijver August Schlegel noemde zijn romans ‘monologen, waarin zijn lezers deelnemen’.

Vaak wordt de vergelijking gelegd met Laurence Sterne, die deze ‘afdwalende monologenstijl’ in Tristam Shandy beroemd maakte. Ingeborg Lesener licht toe:

Hij is in de nationale literatuur van zijn tijd bij geen enkele stroming in te delen. Hij verafschuwt het klassicisme maar verwerpt evenzeer de romantiek met haar natuur opvattingen en gedweep met de middeleeuwen. Als hij al schrijft in een traditie is het in die van schrijvers als Swift en Sterne. (…) Friedrich verenigde ongeveer alle stromingen van de late 18e eeuw in zich, bijtende satire, sentimentaliteit, nationalisme, gevoelige zielsbeschrijvingen wisselen af met geestige metaforen’.

De kracht (of zwakte, als je er niet van houdt) van zijn werk ligt in deze meanderende stijl, waar de meningen al sinds de boeken uitkwamen over verdeeld zijn. Ingeborg Lesener legt deze schrijfstijl zo goed uit dat ik het in zijn geheel citeer:

De uitweidingen die in het verhaal zijn gevlochten lopen bladzijden lang uit, zonder dat de verteller terugkomt op zijn uitgangspunt. Het wemelt als in al zijn werken van de geleerde citaten, parabels en metaforen en zijn werk is dan ook sterk bepaald door de ongelofelijke hoeveelheden literatuur die de ‘polyhistorische boekenwurm’ parafraseert en persifleert. Evenals in de door hem bewonderde ‘Tristram Shandy’ van Sterne, is de handeling bijzaak, de bespiegeling hoofdzaak. De schrijver knoopt aan menig betoog ook nog een reeks associaties vast waarbij de lezer de geheime samenhang mag raden.

Zijn schrijfstijl is niet een van de makkelijkste, maar literatuur is meer dan verhalen vertellen en hij had duidelijk zijn eigen stijl, die aan de ene kant aan Laurence Sterne (overleed toen hij vier was) doet denken en aan de andere kant ook aan Georges Pérec (werd ruim een eeuw later geboren).

De gevoelige kant valt ook op. Jean Paul was zelf een sociaal persoon die zich niet schaamde voor gevoelens. Dat zie je ook terug in zijn boeken, met veel karakters, sentimenten en variaties in verteltoon. Misschien is het dan ook niet zo gek dat veel van zijn boeken inspiratie vormden voor muziek, zoals Symphony No.1 van Mahler (het boek Titan) of Papillons van Robert Schumann (Fiegeljahre).

Volgens een redacteur op Wikipedia vielen zijn romans bij vrouwen in de smaak, omdat zijn vrouwenkarakters zo empathisch waren, en met zelden vertoonde psychologische diepgang. Hij nam de tijd om vrouwen persoonlijk te leren kennen, om ze later te transformeren in een karakter in een van zijn boeken.

Waar gaat Het leven van Quintus Fixlein over?

Dit boek beschrijft drie jaar uit het leven van een ‘Quintus’, Fixlein geheten. Een Quintus is een leraar van de vijfde rang op het gymnasium, het laagste niveau. Aardig om te weten dat zijn eigen vader les had gegeven op het niveau Tertius, en dat dat al als laag niveau werd gezien. Quintus was helemaal een kansloos bestaan.

Fixlein wil toch wat bereiken. Predikant worden is zijn doel. Hij heeft zijn biografie geschreven en in laden gestopt. De auteur beschrijft nu zijn biografie aan de hand van de inhoud van de laden (wat doet denken aan De koffer van Sergej Dovlatov). Dat armoedige studenten- en schoolmeestersleven van Fixlein is grotendeels gebaseerd op Jean Pauls eigen leven.

Fixlein heeft alleen een groot probleem: hij denkt dat hij net de rest van zijn mannelijke familieleden op zijn tweeëndertigste jaar zal sterven. Het lastige is dat niemand in het dorp precies weet wanneer hij of zij geboren is omdat het kerkarchief is afgebrand. Dus Fixlein weet niet precies wanneer het onheilspellende moment eraan komt, maar wel dat hij rond de 32 jaar is. Wat dat betekent, lezen we op pagina 56:

En hier kom ik bij een belangrijke episode in het verhaal, waarin ik tot nu toe niemand een blik heb laten werpen. Nu echter hangt het niet langer van mijn wil af om het tot nu toe aanwezige kamerscherm van het verhaal opzij te schuiven maar moet ik er zelfs reflecterende lantaarns boven hangen. Het is namelijk in de medische geschiedenis heel bekend dat men in bepaalde families op dezelfde leeftijd sterft, zoals men ook op dezelfde leeftijd wordt geboren (namelijk van negen maanden). Ja, ik herinner mij uit Voltaire een familie waarvan de leden altijd op dezelfde leeftijd de hand aan zichzelf sloegen. Welnu, onder de voorouders van Fixlein heerste de gewoonte dat de mannelijke afstammelingen altijd op hun tweeëndertigste op cantatezondag gingen liggen en stierven. Ieder moet op zijn exemplaar van De dertigjarige oorlog, daar Schiller dat helemaal heeft weggelaten, aantekenen dat daarin een Fixlein aan de pest, een van de honger en een aan een geweerkogel stierf, allen op hun tweeëndertigste. De ware wijsbegeerte legt dit feit aldus uit: ‘De eerste keer geschiedde dat bij toeval – en de overige keren stierven de kerels van louter angst, anders kan men de hele zaak beter in twijfel trekken.’

Fixlein heeft ieder jaar veel angst als de cantatezondag eraan komt. Maar voor het zover is, heeft hij de wind mee. Hij trouwt met de freule Thienette, kan zijn schulden afbetalen en realiseert zijn droom: het predikantsambt in zijn geboorteplaats Hukelum. Tot de angst over de doodsdatum hem samen met koorts waanzinnig maakt.

Zijn er voorbeelden van de schrijfstijl?

Er zit dus veel variatie in stijl in het boek. Sla het willekeurig open en je krijgt al een enorme variatie te zien.

Veel momenten van subtiele humor. Bijvoorbeeld als Fixlein het dorp Hukelum binnenkomt:

Zijn moeder liep zijn groeten in tranen tegemoet, die zij over de lijken vergroot – van treurnis en over het testament – van vreugde-.

Als hij zich een leerplan (een boek) maakt als voorbereiding op een schooljaar:

Hij reeg nog enkele gedachtenstreepjes, als rijgdraden, door zijn rede en keek zijn opus daar niet meer in, omdat hij het wilde vergeten, zodat hij zich na het afdrukken zou kunnen verwonderen over zijn eigen gedachten. Nu kon hij de boekenbeurscatalogus, die hij elk jaar kocht in plaats van de boeken zelf, opslaan zonder te zuchten: hij was ook gedrukt, net als ik.

Of deze mooie karakterisering:

Ondanks al deze vreugde kon Fixlein maar eventjes blijven, omdat hij naar de kerk moest, die voor zijn geestelijke maag een moederlijke, een koninklijke keuken was. Elke preek beviel hem, gewoon omdat het een preek was en omdat hij er zelf al een had gehouden.

Daarnaast vind je ook plotselinge momenten van megaromantiek:

Niets maakte het hart voller en moediger dan op en neer lopen in de nacht. Fixlein bood het meisje nu zonder bedenkingen zijn arm. Door haar gewonde arm kon Thienette alleen haar hand liefkozend in de zijne leggen en hij drukte, om haar het vasthouden wat te verlichten, haar vingers zo stevig als hij kon, met zijn armen tegen zijn borst. Men moet wel een totaal gebrek aan manieren hebben wil men de zijne berispen. Ondertussen zijn beuzelingen de proviandbakkerij van de liefde; – de vingers zijn de elektrische ontladers van een in alle vezels vonkelend vuur; – zuchten zijn de geluiden van convergerende harten en het neteligste maar tevens sterkste is een ongeluk; want de vlam van de liefde drijft, evenals die van nafta graag op traanwater. – Twee druppels tranen, een in een vreemd en een in het eigen oog stelden uit twee convexe lenzen een microscoop samen, die alles vergrootte en die alle leed bekoorlijk maakte.

Daarnaast treedt Jean Paul vaak op als een soort ‘voice-over’:

Ik weet, miljoenen van mijn lezers zouden zelf voor de ritmeester het verzoek willen opstellen om ermee naar Schadeck, naar zijn heer te rijden, opdat de arme donder de schaapskooi zou krijgen, met het aangebouwde trouwhuis, omdat tot hen doordringt dat daarna een van de beste laden zou worden geschreven die ooit uit een ladenkast werden gelicht.

En je komt veel literaire zinnen tegen:

Kalm aan maar, wij willen de toverkelk der fantasie niet al om zes uur leegdrinken maar nuchter blijven tot aan de avond!

De auteur is een soort imker voor de lezerszwerm, ten behoeven waarvan hij de flora, die hij er voor hun plezier op nahoudt, verdeelt over verschillende tijden, waarbij hij de bloei van de verschillende bloemen nu eens verhaast, dan weer vertraagt, opdat in alle hoofdstukken bloemen bloeien.

Drank is de gewrichtssmeer van de tong, zoals voedsel haar remblok.

Het boek eist echt concentratie – met de vele uitwijdingen leest het heel anders dan de romans die je gewend ben, die je meer scannend kunt lezen van handeling naar dialoog (want veel meer is er vaak niet). Dit is anders. Ook mijn gedachten dwaalden regelmatig af tijdens het lezen. Maar bij herlezing pakten de zinnen me dan wel.

Ik denk dat de moderne lezer dat niet meer voor elkaar krijgt. Die is zo platgeslagen door de meest eenvoudige manier van romans schrijven, dat Jean Pauls boek gegarandeerd wordt weggelegd na een bladzijde of twee. Voor hen bevat het teveel ideeën die niets met het verhaal te maken hebben.

Ik geef toe: af en toe een innerlijke commentaartje minder, een gedachtensprong of halve geestigheid laten liggen zou het boek leesbaarder hebben gemaakt à la de werken van zijn tijdgenoot Stendhal. Het is nu wel echt proza voor Jean Paul-fans.

En dat bevestigt de vertaalster:

Mensen die een verhaal lezen om het verhaal, zullen Jean Pauls werken nauwelijks kunnen waarderen. Het mee-oplossen van zijn cryptogrammen is voorwaarde voor lees-plezier. Het verhaal is de schering, de satirische uitweidingen zijn de inslag en samen vormen zij het patroon.

Veel hiervan vliegt over het hoofd van de lezer. De notenlijst helpt een beetje om de wetenschappelijke verwijzingen van Jean Paul te kunnen vatten.

In vroegere vertalingen werden deze uitwijdingen als ‘ballast’ gezien voor het verhaal en soms weggelaten. Ik snap dat zijn boeken dan vlotter lezen. Het probleem is dat je daarmee ook het eigene weghaalt van Jean Paul.

Toch blijft het fascinerend. Jean Paul is zo lastig te duiden, tweehonderd jaar later hebben we er nog steeds moeite mee. En dat kan alleen maar positief zijn voor een schrijver. Laten we hem een mooie herkansing geven!

Meer lezen, luisteren, kijken

• Jean Paul op Wikipedia
• Vertaalster Ingeborg Lesener op Dbnl.nl
• Artikel uit 1914 van Geertruida Carelsen op Dbnl.nl
• Video op YouTube met gedachten van Jean Paul (Franstalig)

1639 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: Manchester, reizen, fotografie, alternatief, streetart / Vorm: fotoreportage met reisgidselementen / Copyright photo’s Indipendenza.nl

Noord-Engeland blijft toch een beetje een lastige bestemming voor veel reizigers als het niet om voetbal gaat. Sheffield, Leeds, Newcastle: minder bekende bestemmingen dan pak hem Londen of Oxford. Dat is zonde want er is veel te zien als je je niet blind staart op ‘mooi’ en ‘populair’.

Vind bijvoorbeeld maar eens een reisgids over Manchester. Je zal het moeten doen met een paar pagina’s in een gids over Liverpool. Bij het toeristenbureau in Manchester – een klein bureautje met een persoon achter de balie – vroeg ik om een wandeling langs industrieel erfgoed. Eerst werd peinzend gekeken, daarna een multomap geopend, gebladerd en daar zat een eenvoudig gemaakt A4-tje met een geschetst wandelingetje.

Dan maken we het maar zelf! Wij geven in dit artikel een paar must-sees en must-do’s voor de cultuurminnende reiziger die naar Manchester gaat. We lopen van noord naar zuid en ontdekken de stad via zijn cafés.

1. Dompel je onder in de oude industrie

Leftovers van de oude katoenindustrie van Manchester zijn op talloze plaatsen te vinden. Bijvoorbeeld rondom het Ashton Canal en de New Islington Marina. En in Castlefield. En soms lukraak in de stad zelf.

Het is een soort toeristenattractie waar de stad nog mee worstelt lijkt het wel: echt volop de aandacht krijgt dat verleden niet.

Met name de wijk Ancoats bevat veel industriële geschiedenis, met verbouwde pakhuizen en fabrieken. In de negentiende eeuw was het een florerende textielindustrie met fabrieken (‘mills’ in het Engels), de eerste industriële buitenwijk.

Na het sluiten van de fabrieken werd Ancoats een verpauperd stukje Manchester waar je liever niet kwam. Maar de afgelopen jaren is er flink in geïnvesteerd. Ook New Islington heeft een make-over gekregen. En er ligt nog een groot leeg terrein om te bebouwen. Lees meer over Ancoats industriële geschiedenis.

Het is een van de meest hippe plaatsen van de stad. Het One Cutting Room Square (Hood Street) is de centrale plek met bars en mensen die op straat zijn. Je vindt her en der leuke (maar vrij dure) fijnproeverswinkels verstopt.

Aan de noordkant is nog wel te zien hoe het was, zoals dit beeld van Google Maps laat zien. Als je de transformatie van dichtbij wilt zien, kun je de Dantzic Street aflopen, waar het nog wel heel rauw is. Verpauperde industrie aan de ene kant van de spoorbrug versus nieuwe flats en een koffiebar aan de andere kant.

Aan de Ring road zijn diverse populaire cafés en restaurants. Jane Eyre aan de One Cutting Room Square is lekker lokaal en onmisbaar voor Charlotte Brontë-fans. Toch kies ik voor het fijnproeverszaakje Ancoats Deli, waar de lokale hardloopbevolking voor de ingang staat te keuvelen.

2. Geniet van de schoonheid van de lelijkheid van het Northern Quarter

Op naar de andere kant van de Ringweg: Northern Quarter. Northern Quarter is al jaren het kloppend hart van alternatief Manchester. Het is op zichzelf al een reden om deze stad te bezoeken, zeker voor liefhebbers van de muziekgeschiedenis van Manchester of die van street-art en graffiti. Het is de meest creatieve buurt van de stad.

De wijk is wederom getekend door de vlugge opkomst van de textielindustrie eind negentiende eeuw. De katoenindustrie stortte in. Het was sindsdien een moeizaam bestaan. De wijk kreeg te maken met een neergang in de jaren zeventig en tachtig, toen het winkelcentrum van Arndale opende en diverse winkels moesten sluiten. Lees meer over Northern Quarters geschiedenis.

Het Northern Quarter vond zichzelf eind twintigste eeuw opnieuw uit als hub van alternatieve winkels, cafés, restaurants. En met creatieve mensen die op de goedkope huren af kwamen. Sinds 1982 bevindt zich hier bijvoorbeeld het vier verdiepingen tellende Afflecks, met meer dan zeventig alternatieve winkeltjes.

Je vindt er nu veel onafhankelijke platenzaken, designers, mode-ontwerpers, kunstboekhandels. Al is het echt onafhankelijke er volgens sommigen misschien wel een beetje af.

Toch is het echt nog steeds een rauwe wijk met overal graffiti en verouderde panden. Naast alternatievelingen lopen er soms ook geestelijk verdwaalde personen rond.

Die rauwheid maakt het ideaal als filmlocatie. Een man die bij de Dale Street stond als portier vertelde spontaan dat de wijk met zijn oude looks heel regelmatig wordt gebruikt als setting voor films en tv-series. Superheldenfilms, maar ook Peaky Blinders. Het is zelfs stadse stand-in voor het New York van de jaren veertig.

Een must-see zijn de straten Oldham Street en Tib Street. Ik was ook erg gefascineerd door het vervallen stukje Little Ancoats Street. In Northern Quarter vind je er ook het rustige en plezierige Manchester Craft and Design Centre, waar je prima kunt lunchen.

Als café is er zoveel te kiezen. Siop Siop bijvoorbeeld, getipt door een verkoopster, is een leuke alternatieve bar aan Tib Street. Maar ook de koffie- en cakesbar Gran T’s Coffee House, dat aan de andere kant zit van het blok bij Little Ancoats Street. Het café is vernoemd naar de vriendelijke en positieve ‘Gran Taylor’, de oma van de huidige eigenaar.

3. Bezoek kunstboekhandels en kunstgaleries

In Manchester kan de kunstliefhebber genieten van een paar prima kunstboekenwinkels.

Bij Village Books (Oldham Street) vind je veel hedendaagse-kunstboeken uit de hele wereld. Niet de doorsnee boeken, het is behoorlijk alternatief. Ik viel voor een fotoboek over aparte wc’s in Japan.

In de kelder is er een expositieruimte. Deze keer kunst met stilettolaarzen van Meg Saoirse Williams.

Tijdens het boeken lezen was er nog een relletje buiten. Een jongen spoog pal buiten de winkel op de grond. Een passant nam daar zo aanstoot aan, dat hij hem schreeuwend terecht wees, waar hij ook nog eens de Tweede Wereldoorlog bij haalde.

Iets verder bij Unitom – vlakbij het gezellige Stevenson Square – hadden ze zeer schappelijke geprijsde fotoboekjes. Ik haalde er een paar. Een over Manchester en Salford in de jaren zeventig (Martin ‘O Neill) een ander met foto’s van graffiti uit het hedendaagse Londen (@decphotos):

Meer kunstboeken vind je in Waterstone’s in het Arndale warenhuis. Bekijk andere boekhandels op de website van Secret Manchester.

Alternatieve kunstgaleries vind je overal in de stad. Ik heb er twee bezocht.

Midden in het Northern Quarter heb je ESEA Contemporary (met Aziatische moderne kunst). Daar was het onderwerp Voicing the Archive. Vrijwel alles was audio. Soundtrack for a Silent Film van Lawrence Lek en An Imaginary Archive of Pitt Street van Hester Yang vond ik sterke bijdragen.

Bij Castlefield Gallery kwam ik wat aarzelend binnen omdat de expositie pas een dag later zou beginnen en er was verder niemand. Maar het was toch wel open.

De van oorsprong Belgische kunstenaar Mischka Henner had een installatie met geluid en beeld. Elke blikseminslag ter wereld activeerde drumgeluiden in een donker zaaltje. Je zag de spontane muzieknoten voorbij dansen. Onweer creëert een spontaan muziekstuk, dat je ook in je lichaam voelt.

Er zijn veel meer interessante galeries in Manchester en omgeving. Ik had wel naar The Withworth Art Gallery, Paradise Works en Paper gewild maar die waren lastig te bereiken. Check de website Secret Attractions voor meer tips.

4. Ervaar het volkse Manchester in Castlefield

In het zuiden komen we aan bij Castlefield. Iets naar rechts is de universiteitsbuurt (Oxford Road) en het Manchester Museum, dat helaas niet makkelijk te bereiken bleek te voet.

Castlefield – ten zuiden van het drukke Deansgate – heeft veel te bieden voor bezoekers:

• Mamucium: een stukje Romeins erfenis
• Castlefield viaduct: verbouwd tot wandelgebied
• Pakhuizen en oude industrie
• Science and Industry Museum

Het Romeinse stuk is helaas erg vervallen. The Castlefield Viaduct is een mooie ervaring en je kunt fijne foto’s schieten rondom deze spoorwegbruggen. Altijd goed: meer groen in de stad en het hergebruik van unieke architectuur. Het lijkt alsof het wandelgebied de komende jaren nog gaat uitbreiden.

Hier vind je vooral rondom Bridgewater Canal ‘volkse tenten’ waar jonge mensen flink los gaan. Wel een ervaring om daar een keer een drankje te gaan doen. Met rustig etende families en cocktails drinkende jonge uitgaanders. Het volkse Engeland.

5. Loop rond!

Tot slot is Manchester een ideale stad om gewoon rond te lopen en te kijken. En te fotograferen!

Manchester is geen georganiseerde stad. Het centrum is een lappendeken van buurtjes met verschillende karakters. En het is allemaal op loopafstand.

In het middenstuk vind je veel gewone winkels, het Central Retail District. Iets ten zuiden daarvan loop je een heel ander type wijk binnen: Spinningfields. Hoogbouw, banken, duurdere restaurants. Daar vlakbij zit de wijk St John’s, met het industriemuseum en Aviva Studio’s.

In het oosten bevind je je in de ‘hustle and bustle’ rondom het treinstation Piccadilly. Vlakbij zijn de kleine buurten Chinatown en Gay Village. Volg je naar het zuiden de Whitworth Street, kom je bij Oxford Road, First Street en ten slotte Castlefield.

Al deze buurten hebben hun eigen aantrekkelijkheden, wat goed past bij de ondergewaardeerde stad die Manchester is bij toeristen.

Er gebeurt veel, overal wordt driftig gebouwd. Geregeld een renovatie van een ouder gebouw maar ook de bouw van enorme flats. En toch loop je hier en daar ook hele oude straten tegen het lijf, zoals deze kleurrijke steeg (Well Street). Met potten verf op de stoep heeft het iets van een ironisch, postmodernistisch kunstwerk:

De stad kan er een volgende keer zomaar anders uitzien. Dat geldt letterlijk voor een specifiek gebouw in de buurt van Castlefield: The Hotspur Press. Een van de oudste fabrieken van de stad, misschien wel de oudste, waar veel strijd voor is geleverd om te behouden.

Helaas is dit iconische gebouw in juni 2025 zwaar beschadigd door een brand. Het gebouw is dus niet meer te zien zoals op deze foto.

Bij welk café moeten we eindigen? Vlakbij Piccadilly vind je in een oude textielfabriek (Neptune Mill) een leuk en rustig café: Cotton. Ideaal voor als je naar het station gaat en nog een laatste slok koffie wil drinken in Manchester-sferen.

Daarmee zijn we aan het einde van deze improptu reisgids. Heb je plezier gehad aan dit gratis artikel? Overweg dan om de auteur met een kopje koffie te ondersteunen:

Meer kijken, lezen of luisteren?

• Visit Manchester
• Secret Manchester
• Podcasts over Manchester
• Reisgidsvideo over Manchester van Expedia

1485 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: komische satires, Romeinse tijd, spotternij

Wie was Juvenalis?

Juvenalis leefde in de periode 60-140 (na Christus) en het Romeinse rijk ging toen al een paar eeuwen mee. Hij maakte carrière in het leger en als declamator in Rome. Hij was niet rijk en leefde als cliënt bij een rijke burger, zoals het veel armere mensen afging. Of te wel: een groep minder rijke burgers leefden van de steun van een rijke burger.

Vanwege een verbanning (vermoedelijk door een belediging) verbleef hij een tijdje in Egypte. Daar is verder niets over bekend.

Hij begon pas op middelbare leeftijd met het schrijven van verzen. Dat had ook te maken met het feit dat hij leefde in een tijdperk van een tiran: keizer Dominitianus – en er nagenoeg geen vrijheid was.

Zijn vertaler, M. d’Hane Scheltema, legt uit dat zijn talent werd onderschat in zijn tijd:

Achteraf bleek hij een van de grootsten. Wat Tacitus in dezelfde periode betekent voor het proza van het ‘zilveren’ Latijn, doet Juvenalis voor de poëzie.

In het eerste vers in dit boek (een soort kennismaking) schrijft Juvenalis dat hij wilde schrijven als zijn twee eeuwen eerdere satirische voorganger Lucilius:

dwaas zou het zijn papier uit te sparen uit bescheidenheid, terwijl zoveel poëten het verprutsen. En dat ik dan dezelfde baan wil rijden, die eens Lucilius zo roemvol reed

Maar Romeinse satire is meer dan deze twee schrijvers, zo legt d’Hane Scheltema uit in het voorwoord:

Pas in de eerste eeuw na Christus, als Rome alle defecten en irritaties van een miljoenenstad gaat vertonen en geregeerd wordt door keizers als Caligula, Claudius, Nero en Domitianus, gaat de satire werkelijk met scherpe stekels bloeien: Tacitus en Martialis, historicus en epigrammendichter, schrijven geen satiren maar ademen wel een satirieke geest, en Seneca, Petronius, Oersius eb Juvenalis maken die periode tot een hoogtij van het genre.

Juvenalis gebruikte als een van de weinigen de hexameter bij het schrijven. Daardoor hebben zijn teksten volgens de vertaler meer literair gewicht.

Zestien satiren zijn overgeleverd. De inspiratie haalde hij meestal uit zijn leven in Rome, waar hij opgroeide in de niet-welvarende kringen. Later kreeg Juvenalis iets meer succes en had hij zijn eigen boerderij.

Over Juvenalis als mens is verder zo goed als niets bekend, schrijft d’Hane Scheltema. Zijn werk is vrijwel alles wat er van hem over is.

Waar gaan Juvenalis’ Satiren over?

Juvenalis was als satireschrijver cynisch over veel zaken die hij zag in zijn maatschappij. Juvenalis’ minder rijke achtergrond zal ongetwijfeld een rol hebben gespeeld met waarom op Wikipedia deze zin te vinden is:

Satiren verraden een diepe afkeer voor de rijken en de “winners” en een warme sympathie voor de “losers”, de armen en marginalen.

Hij bespotte van alles: homoseksuelen; machthebbers (van Pompeius tot Caesar); vrouwen die profiteren van macht in een huwelijk; mensen van rijke families; religieus fanatisme en meer. De laatste verzen gaan meer over thema’s, zoals oplichterij, hebzucht en opvoeding.

Zijn verzen zijn geregeld grof, seksistisch en persoonlijk. Sommige zijn zelfs te grof om nú nog voor te lezen, zei iemand in een podcast. De vraag is vooral hoe letterlijk je zijn verzen van twee eeuwen oud moet nemen – het was vermoedelijk spottend entertainment in die tijd, niet gehinderd door enige politieke correctheid.

Krijg een idee van Juvenalis’ spot via deze video uit 1995 van Ian Hislop en Stephen Fry, die hem in modern Londen tot leven brengen (gedeeld voor educatieve doeleinden):

Zijn verzen hebben intussen een lange periode van geschiedenis doorstaan. Hij blijft een van de meest populaire Romeinse schrijvers, te vergelijken met Cicero, Vergilius en Ovidius. In de renaissance- en barokke periode krijgt zijn werk meer aandacht. Hamlet zit bijvoorbeeld in Shakespeare’s beroemde toneelstuk een werk van Juvenalis te lezen.

Ook in Nederland krijgt hij herwaardering, vooral eind zeventiende eeuw. Daarna is het een tijd stil. De vertaling van 1984 (herzien in 2003) is de eerste druk sinds 1709!

Wat is er bijzonder aan Juvenalis’ verzen?

Zijn verzen zijn ironisch en soms zelfs een beetje informerend, maar ook scherp, cynisch en grof, waar je dus van moet houden. Die combinatie is best wonderlijk en doet me wel denken aan bijvoorbeeld Aristofanes, hoewel die nog grover is.

In elk geval is het boek prima te lezen, de zinnen zijn niet moeilijk en er is ook nog een flinke berg noten voor de lezer die meer context wil. Iets wat ik wel kan aanraden met een verschil van tweeduizend jaar tussen schrijver en lezer (ter vergelijking: dat is als iemand in het jaar 4.000 De Avonden van Gerard Reve leest).

Ik kon af en toe goed genieten van de verzen. Ze zijn goed te lezen en duidelijk amuserend bedoeld, zodat je ze in een theater kon declameren. Zijn spot richtte zich op de dingen die hij om zich heen zag. Ongetwijfeld herkenbaarder voor de mensen van die tijd.

Zelf hou ik iets meer van de school-of-life-achtige teksten in het tweede deel. Iets tijdlozer en leerzamer als je zoekt naar inhoud.

Hieronder heb ik een paar mooie stukjes verzameld.

Over zijn afkomst en hoe moeilijk het is om rond te komen:

Maar hier in Rome eisen modegrillen
meer geld dan redelijk is en vaak betaalt men
uit vreemde beurs. Ons leven hier gaat mank
aan kale bluf. Er is ook niets voor niets,
Nietwaar? Van A. de vingertoppen raken,
één blik van B.; met toegenepen lippen,
kost geld, net als de koekjes die je eet
bij feestjes thuis na ’t offeren van iets dierbaars,
zoals een haarlok of de eerste baard –
je krijgt wel maar het is een zure beet,
want zonder fooi aan ’t luxepersoneel
krijgen wij, arme schooiers, niet erg veel!

En over wonen in Rome als je weinig geld hebt:

Maar onze stad staat grotendeels te rusten
op dunne palen, die de huisbaas aanbrengt
als iets verzakt: de scheur lijkt goed verbonden,
de huurders worden weer in slaap gesust
onder een dreigend dak! Nee, ik woon liever
waar ’s nachts geen brand of wat voor vrees dan ook
de mensen kwelt. Hier roept je buurman “water!”
en redt zijn boeltje. Zelfs de derde woonlaag
slaat uit van rook. Maar jij weet niets.
Jij bent hoog bovenin onder je dakpandak
vlakbij de regen en de duivennesten
de laatste prooi der vlammen.

Over zijn eigen situatie:

Ik, brave borst,
ben niemands dievenmaat,
geen briefbesteller
van wat een minnaar een getrouwde vrouw
belieft te schrijven. Niemand heeft mij nodig,
Ik voel me vleugellam en overbodig.

Over de voorsprong die afkomst geeft:

‘Maar ik, ik stam van dr Cecrops,’ zeg je. Nou toch.
gelukgewenst! Lang leve deze afkomst!
Toch vind je in de onderlaag van ’t volk
de ware redenaars, die hoor je pleiten
voor ongeschoolde rijkaards, en de man
die elke rechtsvraag, elke wetboektekst
ontraadselen kan, komt evenzeer uit ’t plebs
als de soldaat die kloekgewapend afreist
naar de Eufraat of naar ons bezettingsleger
in ’t pasveroverd batavierenland
Maar jij stamt af van de Cecrops!
(…) Wil je dus bewonderd worden zonder voorgeslacht,
vertel ons dan wie je bent, niet wat je hebt

Over het perspectief van een dichter in de Romeinse tijd:

verscheur die nachtenlange
pennengevechten, arme dichter jij,
die in je zelf de mooiste verzen bouwt,
hopend ooit met een krans en mager borstbeeld
vereerd te worden. Heus, er is geen kans
op andere maecenaten: elke rijkaard
zit op z’n geld en heeft geleerd naar de dichters
bewonderend te kijken, verder niet,
als kinderen naar een pauw. En zo verstrijken
de jaren om met helm, houweel of roeiriem
bezig te zijn, waarna berouw ontstaat
omdat een oude dag met niets dan verzen
eigen bestaan en eigen Muze haat

Een voorbeeld van zo’n school-of-life-achtige tekst:

laten wij nu maar de toga’s uitdoen
en onze rimpelhuid ontspannen in
de lentezon. Je mag ook zonder gêne
nu hier in het bad gaan zitten, ook al is het
nog midden op de dag. Want zoiets doe je
één keer, nooit lange tijd, omdat een leven
van luxe gauw verveelt. Echte genoegens
blijven genoegens door hun zeldzaamheid

En een voorbeeld van de genadeloze afrekeningen:

U weet niet half hoezeer mijn lever soms
van woede kookt, wanneer ik ’t volk zie lijden
Onder de vriendenkliek van profiteurs
en souteneurs, die ondanks strafvervolging
onkwetsbaar zijn, omdat geen smaad of straf
hun veilig opgeborgen munten schaadt.
Kijk maar naar Marius, oud-gouverneur:
ver weg verbannen zit hij ’s middags vroeg
al aan de wijn, lacht om de boze goden,
terwijl de burgerij die hem verjoeg
nog altijd huilt…

Meer kijken, lezen of luisteren?

• Juvenalis op Wikipedia
• Complete video met alle zestien verzen van Juvenalis (vertaald naar het Engels)
• Video van Will Durant over Juvenalis
• Podcast van AD History over Juvenalis (via Youtube)

3632 woorden / 19 minuten leestijd / Thema’s: games, romans, literatuur, Lovecraftian / Vorm: kort essay / Headerfoto © presspack The Invicible

Voor iemand meteen in de pen klimt: een game-roman bestaat niet. Ik heb er in elk geval nooit van gehoord. Ik weet niet eens hoe je er een zou moeten schrijven. Het is bij gebrek aan betere woorden. Hoe vat je anders de fusie tussen de gameswereld en de literaire wereld samen?

Eerst maar even een stap terug. Ooit – de 18e eeuw – had je tijdschriften waar schrijvers aan werkten. Denk aan de Hollandsche Spectator van Justus van Effen, waarvan het eerste nummer in 1731 verscheen. Die was gebaseerd op buitenlandse bladen. Dat waren (volgens anonieme redacteuren op Wikipedia):

Koffiehuisgeschriften voor een doorsnee-publiek met brede culturele belangstelling.

Later ontstond de cultuur van ‘literaire tijdschriften’. Dat was in feite het kloppend hart van de literatuur en opstapjes voor nieuwe romans. Zoals deze website het goed uitlegt:

Nagenoeg alle auteurs van de negentiende, twintigste en eenentwintigste eeuw publiceerden hun eerste teksten in een tijdschrift. Tijdschriften hebben bovendien veel literaire debatten op gang gebracht en mee bepaald wat wij vandaag als belangrijke literatuur zien. Tijdschriften spiegelen dus niet alleen wat er in de maatschappij gebeurt, maar beïnvloeden ook actief onze kijk op literatuur en maatschappij. Meer dan eens blijken ze ook een vrijplaats voor nieuwe ideeën of een broedplaats voor nieuw talent.

Tegenwoordig hebben literaire tijdschriften een vrij marginaal bestaan. De fase van oefenen slaan schrijvers nu vaak over, op zoek naar dé bestseller.

Met miljoenen verkochte boeken is het duidelijk dat er een enorme markt blijft voor verhalen. En als 43% (een dalend percentage) als literair-cultureel wordt aangeduid, heb je het nog steeds over heel veel boeken, de meeste hardcopy, want slechts een op de 10 boeken die wordt verkocht is volgens Stichting Lezen een ebook.

Waar gaan we heen met deze lange intro? Het gaat erom dat niets voor eeuwig is. Het is de literatuur die evolueert, niet het boek. Zoals je spoken word hebt om verhalen te vertellen. Of schrijvers die hun werk verkopen via een abonnement op een website. Sommigen tekenen en maken ‘graphic novels’. Anderen gebruiken mediaplatforms zoals Instagram of YouTube om iets literairs te delen.

En in die evolutie spelen games ook een rol. Het is niet raar dat ook de gamewereld ook experimenteert met de technieken uit literatuur. Hoe gaat dat eigenlijk?

Wat bieden games aan literatuur en verhalen?

Vrijwel alle games – zelfs kleine indiegames – maken gebruik van ‘storytelling’. Het is zelfs een speciale tag op gameplatforms, ‘story rich’, wat zoiets betekent als: verwacht een game met de nadruk op een verhaal.

In dat soort games heeft alles een ‘background story’. Je trekt laadjes open, leest e-mails, vindt snippers papier, ziet videoberichten, etc. Zo krijg je door wat er is voorgevallen.

Ik vond het tijd voor een kort onderzoek naar welke trends er gaande zijn in de fusie tussen games, romans en literatuur – aangezien ik dat nog bijna nergens eerder heb gezien. Paar disclaimers vooraf: dit zijn door de bank genomen geen actuele trends – veel literaire games gaan al een tijdje mee. En er is veel meer dan we hieronder schetsen. Ga ook zelf op onderzoek uit!

1. Games naar auteurs

Vroeger zat je te wachten wanneer een bestsellerauteur verfilmd zou worden. Nu is het de vraag wanneer de games ervan verschijnen.

Neem de thrillerschrijver Tom Clancy. In games is er ook al een serie van gemaakt. Eurogamer biedt een overzicht.

Schrijvers van spannende verhalen doen het sowieso vaak goed. Agatha Christie overleed in 1976, toen de personal computer maar net bekend begon te worden. Toch kun je nu diverse games spelen naar verhalen van Agatha Christie, in de huid van haar beroemde detective Hercule Poirot:

• Murder on the Orient Express
• Hercule Poirot: The First Cases
• The ABC Murders
• Death on the Nile

Arthur Conan Doyle is een andere populaire auteur die goed past bij games. Diverse verhalen over zijn detective Sherlock Holmes zijn al vergamet door de developer Frogwares:

• The Awakened
• Versus Jack the Ripper
• The Hound of the Baskervilles

De games hervertellen sommige verhalen van Conan Doyle (Conan Doyle schreef 56 korte verhalen en 4 romans). Het aardige is daarbij dat je zélf Sherlock speelt.

Crimes & Punishments – mijn favoriet in deze serie – is voor een deel gebaseerd op zaken uit de boeken van Conan Doyle. Ik weet niet zeker of dat bij de nieuwste games (The Devil’s Daughter en Chapter One) ook zo is, maar er zal zeker inspiratie uit gehaald zijn. Sowieso komen bekende karakters uit zijn proza voor in de games: Mycroft, Moriarty en Irene Adler.

Niet alles werkt in een game. Ik vraag me af hoe je een nuffige auteur als Konsalik zou kunnen vergamen. Het oeuvre van Danielle Steel? De boeken van Mulisch zouden ook kansloos zijn voor een game. De Avonden in een game? Ik zie het misschien alleen voor me in een geanimeerde versie. Veel literatuur is nou eenmaal meer dan alleen een soort platte tekst waar je een film van kunt maken.

Ik ben nieuwsgierig of iemand het ooit in zijn hoofd zal halen om van Ulysses een game te maken. Misdaad en Straf van Dostojewski? Zeg nooit nooit maar eenvoudig zal het niet zijn. Verder is denk ik geen van de auteurs die hier op Indipendenza is behandeld kansrijk voor een game.

Andersom is het zo dat bepaalde minder bekende schrijvers juist een grote inspiratiebron vormen voor de gamewereld. H.P. Lovecraft is er zo een. ‘Lovecraftian’ is zelfs een aparte tag op gaming platforms. Denk bijvoorbeeld aan titels als:

• Call of Cthulhu
• Remnant: From the Ashes
• Bloodborne
• Sinking City
• Gibbous – A Cthulhu Adventure (comedy)

Deze video beschrijft het verhaal van de eerste game.

De vraag is: waarom Lovecraft? Zijn romans waren fantasierijk en werden in het pre-gametijdperk niet beschouwd als de top van de literatuur. Maar er is een klik bij gamers die er niet is met veel andere schrijvers. Een student stelde aan aan forum Reddit exact die vraag. Een Redditor zegt:

Sfeer en anticipatie zijn de belangrijkste redenen waarom ik het leuk vind. Het moment waar alles normaal lijkt, maar er zijn al signalen van iets onder de oppervlakte. De sluipende horror en angst, die het gezonde verstand van de speler onder druk zetten.

Ook de al genoemde Sherlock-game The Awakened (remake uit 2023) wordt ook vaak geroemd om de gelukte ‘Lovecraftiaanse’ sfeer.

Meer schrijvers worden herontdekt. Neem de game The Invincible. Een van de allermooiste games die ik ken, gebaseerd op het klassieke SF-boek The Invincible uit 1964 van de Poolse schrijver Stanisław Lem. Niet alleen was hij een erg interessante SF-schrijver (vrij satirisch en geestig) maar ook zaten zijn werelden vol (ironische) details. Denk ook aan de verfilming van Solaris van Tarkovski, ook naar een verhaal van hem.

In een interview met het game-blad Gamerant legt de developer uit waar de aantrekkingskracht van Lem vandaan kwam:

Lem werkte als een magneet voor veel ontwikkelaars die zich bij onze studio aansloten. Door hem hebben we onze originele visuele stijl ontwikkeld. De game zelf, gebaseerd op de ideeën van Lem, werkt als een hedendaags commentaar op de werkelijkheid. (…) We hebben veel moeite gedaan om de wereldvisie van Lem te vertalen naar het medium van de game (…). Lem creëerde deze adembenemende wereld – we wilden alleen dat mensen het via een ander medium konden ervaren.

De meerwaarde van de game is het scheppen van een retro-sf-wereld die nergens anders op lijkt. En waar je zelf in kunt rondlopen. Het is een zeldzaam geval waarbij alles op zijn plek valt: game, tekst en beeld. (Foto © The Invicible: still van de website.)

2. Literaire games

Deze categorie is een stuk lastiger. Bij mijn weten maakt maar een game aanspraak op de titel game-roman: Wanderlust Travel Stories. Het is een serie reisverhalen in fictievorm. Met verhalen over reizen naar Afrika, Thailand, Europa, Amerika en de Cariben. Je doet ongeveer twee uur per verhaal.

Deze games zijn gemaakt door de Poolse designers Artur Ganszyniec en Jacek Brzeziński, die een soort ‘slow gaming’ nastreefden. Lees het verhaal van Artur Ganszyniec in het online magazine Medium voor meer achtergrond over hun project. Hij zegt onder andere:

We wilden niet de soms saaie logistieke kant van het reizen laten zien, maar vooral de gevoelens en emoties die een reiziger ervaart. Om dit te bereiken stelden we een cast samen van personages die zeer verschillende ideeën over reizen vertegenwoordigen, en schreven we een verzameling verhalen vanuit hun persoonlijke perspectieven – een soort interactieve memoires.

Je leest de verhalen maar hoort ook muziek en achtergrondgeluiden. En dan zijn er nog foto’s.

Na een kort stukje tekst krijg je vaak een keuze. En die keuzes bepalen de loop van het verhaal:

• I was fascinated
• I kept my distance

In je keuzes moet je rekening houden met je stress- en moeheidsniveaus. Met andere woorden: het verhaal verandert tijdens het lezen. Maak je contact met iemand of niet? Ga je even lopen of niet? Ga je liften of niet?

Het is een concept waar veel overleden experimentele schrijvers van gedroomd zouden hebben. Neem Julio Cortazar, die met het boek Rayuela, een hinkelspel in zekere zin ook een interactief werk heeft gemaakt.

Zie de gameplay voor een voorbeeld:

In Wanderlust Transsiberia – een verhaal dat een jaar na de Travel Stories verscheen – gaat ik-persoon Henry samen met zijn zwager met de Transsiberië-express. Ze passeren steden als Yaroslavl en Perm op weg naar het eindpunt, Vladivostok. Waarom die trip vraagt medepassagier Irina terecht. ‘Zijn wij als wilde dieren voor jullie?’ De reis is lang en bij Irkoetsk gaat het mis.

De tekst leest makkelijk weg maar het is geen eigenzinnige schrijfstijl. Het is het soort proza dat mensen ‘literair’ vinden omdat het zo klinkt:

The rumbling of the tracks was like an undercurrent to everything we did – an inescapable rhythm.
Sometimes I felt like it was the only thing that was certain, the only thing left in the world.
Rumbling.

Ieder verhaal is door iemand anders geschreven – dat zegt in feite genoeg. Bij literatuur verwacht je meer eigenwijsheid van een auteur.

Daarnaast is ook hier, zoals in menig roman, een karakter getroffen door een dramatisch verleden. Drama wordt ontzaglijk vaak misbruikt om een ‘romangevoel’ over te brengen. In het geval van Henry is zijn vrouw overleden en moet hij ermee in het reine komen.

Toch zie ik wel veel mogelijkheden in deze manier van romans lezen. Voor je het weet lezen we romans allemaal zo. Er komen vast ooit gameprogrammerende literaire schrijvers die grenzen gaan verleggen.

3. Games over een beroemd literair werk

Een andere indiegame gaat over het beroemde boek van Henry David Thoreau: Walden, a Game.

In deze literair getinte game loop je in 1845 als Henry Thoreau door bossen op zoek naar interessante biologische zaken om te noteren. Hij kreeg van zijn vriend en mentor Ralph Waldo Emerson een stukje land om aan natuurexperimenten te werken, rondom het Waldenmeertje. Dat zou de basis zijn van zijn beroemde boek Walden or Life in the Woods.

Het is best leuk om Thoreau te spelen. Je scharrelt door het bos, doet ontdekkingen, schrijft het een en ander, ontvangt brieven van Ralph Waldo Emerson, vangt vissen, bouwt aan je huisje en doet soms klusjes. Soms kom je een herinnering tegen.

Her en der verspreid liggen er boeken en lees je af en toe wat van Homerus en Confucius. Ook lees je echte teksten van Thoreau en Emerson zelf. ‘I have learned that the swiftest traveller is he that goes afoot.’ Hun persoonlijkheden krijgen kleur door de game.

Het is een van de meest stressloze games die ik ooit heb gespeeld en een mooi voorbeeld van hoe je literatuur voor een game kunt gebruiken. Bekijk een video van de totale gameplay (5,5 uur) om een idee te krijgen.

Deze indiegame van Tracy Fullerton en het USC Game Innovation Lab kreeg bij verschijning in 2017 veel aandacht. Lees dit stuk op cnn.com. Het biedt ook kansen. Ik zou het wel leuk vinden om bijvoorbeeld een paar dagen als Paul Léautaud rond te lopen in het Parijs van een eeuw geleden. Of een dagje James Joyce, Kafka, Homerus of Dante te zijn.

Tracy Fullerton vertelde in dit interview hoe de game tot stand kwam (ongeveer op twee-derde):

Ik heb zeven jaar aan het project gewerkt. (…) Toen we de basic survival simulation hadden, gingen we lagen toevoegen. Wat hebben we als mensen nodig om onze geest te ontwikkelen? Dat zijn stukjes inspiratie om het boek Walden te schrijven.

Verder zijn er nog niet zo heel veel games gebaseerd op boeken, zoals de deelnemers aan deze thread in het sociale netwerk Reddit zich ook beseffen. Er zijn twee voorbeelden van echt beroemde boeken die zijn vergamed:

• Metamorphosis van Kafka (Ovid Works)
• Animal Farm van George Orwell (Nerial)

In het SF-, horror- en fantasygenre zijn wel een aantal series van boeken vergamed. Denk aan The Witcher (Andrzej Sapkowski), Stalker (Boris en Arkady Strugatski), Metro 2033 (Dmitry Glukhovski). Gebaseerd op comics zijn er ook een paar, waaronder het bekende verhaal The Walking Dead.

Deze games zijn misschien bijna allemaal wel bekender dan de boeken waar het mee begon. Toch zijn ze heel anders dan een boek – het zijn pur sang games. De gamevertaling gaat niet uit van woorden maar van gameplay. De literatuur zie je terug in de karakters, de achtergrondverhalen (de ‘lore’) en de aankleding.

Globaal lijkt het alsof Oost-Europese gamestudio’s meer inspiratie halen uit boeken. In elk geval liggen er nog genoeg kansen voor SF, fantasy en horror. Die zullen de komende jaren, als goede verhalen steeds belangrijker worden, nog wel gegrepen worden. Waarom moeilijk doen als diverse SF- en fantasy-auteurs al geweldige verhalen hebben bedacht?

4. Games met veel dialogen

Niet-gamers hebben vaak een clichébeeld van games. Ze vergeten soms dat er een enorme diversiteit is in games. Er zijn games met net zoveel teksten als een roman of boek.

Een goed voorbeeld hiervan is de game Minds Beneath Us. Je speelt Jason Dai, tenminste iemand die in het lichaam van Jason Dai terecht is gekomen (met wie je soms conversaties hebt). Je werkt in een ‘flop’ fabriek, waar arme mensen voor geld hun hersenen in dienst stellen voor de rekenkracht van een super-AI. Een paar grote bedrijven maken hier de dienst uit en nemen het met ethiek niet zo nauw.

In dit indrukwekkend doordachte verhaal (2D, je speelt alleen van rechts naar links of andersom) zitten talloze karakters en letterlijk duizenden dialogen. Je hebt praktisch een boek gelezen als je de game hebt uitgespeeld.

Er zijn meer games met (soms geestige) goed geschreven dialogen. Denk aan indiegames als American Arcadia, The Silent Age, Neo Cab, The Darkside Detective en The Wreck. Ze compenseren het gebrek aan gamingmogelijkheden met boeiende karakters en conversaties. Er is meestal meer leesgenoegen dan actie.

Old Skies – een tijdreisgame met puzzels – is een andere dialoogrijke game waar ik veel plezier aan had. Een vrij geestige 2D-game over een tijdreizigster die tijdreizende mensen moet vergezellen om te voorkomen dat ze al te grote fouten in het verleden maken. Dat gaat vaak mis. Een goed voorbeeld van een tekstuele game die niet verveelt, door de aantrekkelijke stripachtige stijl en de menselijke personages.

Dit is de trailer, maar er is voor de liefhebber ook een gameplay van ruim 11 uur op YouTube:

Aardig om naar een interview met Dave Gilbert, van Wajet Eye Studio’s, te luisteren. Hij is de maker van deze game. In dat interview hoor je hoe belangrijk hij de ‘schrijfkwaliteiten’ van de game vindt:

Het is anders dat wat ik eerder heb gedaan. Maar mensen kunnen nog steeds merken dat het door mij is geschreven. Het heeft dat ongrijpbare, dat een specifieke schrijver of creator aan iets kan meegeven, en ik ben blij dat dat er nog steeds is.

Tot slot moeten we nog de detectivegame Disco Elysium noemen. De Estische schrijver Robert Kurvitz schreef in 2013 het boek Sacred and Terrible Air. Het verkocht niet. Kurvitz raakte in een depressie. In 2019 hermaakte hij zelf het verhaal naar een game. Dat werd wél een succes, want ondanks het vele lezen in de game werd het toch het Game of the Year. Waarna er helaas onvermijdelijk rechtszaken volgden rondom de gamestudio. Lees dit artikel uit 2022 in PCGamer.

5. De visuele roman

Dan is er nog in het spoor hiervan de visual novel (VN in jargon). Een visuele roman dus, die nog iets verder gaat dan de game met veel dialogen. Het is ontstaan (en enorm populair) in Japan. Lees meer over de geschiedenis van de visual novel in het online magazine Medium.

In een VN ga je van plaatje naar plaatje en lees je de dialogen tussen karakters. Het is het meest te vergelijken met een getekende schets voor een filmscript. Maar dan interactief. Want hoe een VN verloopt, bepaal je door je eigen keuzes. Er is dus altijd meer tekst dan je zou kunnen lezen.

De meeste VN’s zijn vriendschap-, dating- en relatiesimulators. Het idee is (net als bij romans) dat je de karakters al lezende beter leert kennen. En dan beslist met wie je een relatie zou willen. Je moet wel nadenken over je antwoorden. Net als in het echte leven is het nog lang niet zo makkelijk om echt iemands hart te veroveren. Het verkeerde antwoord kan aversie opwekken.

Je kunt cruciale momenten opslaan om later een ander antwoord te geven en kijken welke reactie je dan krijgt. Een vreemde manier van de werkelijkheid manipuleren, die je in het echte leven ook goed zou kunnen gebruiken.

Een aardig voorbeeld is de indiegame Arcade Spirits. Je bent de nieuwe manager van een ‘Funplex’ vol arcademachines en jouw doel is om het bestaan ervan te redden. Daarvoor moet je keuzes maken. Vind je bijvoorbeeld de technische gamegeek Naomi leuk, dan wil je waarschijnlijk de zeldzame game redden om haar liefde op te wekken. Als je voor Gavin gaat, zal je zijn hart veroveren met een sterke zakelijke beslissing. Eentje die Naomi niet leuk zal vinden. Er is intussen ook een vervolg, Arcade Spirits: The New Challengers.

De makers van Arcade Spirits – Stefan Gagne and Aenne Schumann – vertellen in dit interview over hun aanpak:

Toen we besloten om een project te starten, kwam het vrij snel tot stand. Neem wat je weet, waar je van houdt en maak daar een spel van. In die tijd hield ik erg van YouTube-kanalen voor de restauratie van retro arcadehardware. Naomi’s personage kwam daaruit voort. Ik hield ook van klassieke werkplek-sitcoms uit de jaren 80, zoals Night Court, Cheers, Wings, Murphy Brown, enz. en ik dacht dat ‘werkplek-romantische sitcom’ plus ‘arcades’ heel logisch waren.

De rest van het spel groeide rond dat idee en ik probeerde zoveel mogelijk klassieke arcadecultuur en -geschiedenis in het verhaal te verwerken. Verjaardagsfeestjes voor kinderen, arcade-invallen en -veilingen, persevenementen in de industrie, wedstrijden, elk klein aspect dat we maar konden bedenken, stopten we erin.

Kijk hoe een gamer dit speelt om een idee te krijgen.

Er zijn ook visual novels die het onderwerp wat grappiger proberen te benaderen, zoals de ‘antivisual novel’ Class of 09, waarbij het juist loont om je potentiële dates ’te vernietigen’. Of de ‘meta-game’ Stuck in a Yandere Visual Novel, over een visual-novel-speler die zélf wakker wordt in een visual novel. Science fiction bestaat ook, zoals Andromeda Six. Veel van deze games zijn te vinden via de gameplatforms Itch.io, Gog en Steam.

De VN’s zijn vaak erg LHBTQI-vriendelijk en je kunt als speler alle kanten uit met je relaties. Sommige zijn specifiek voor vrouwen en worden otome-games genoemd. Kijk op de subreddit voor visual novels voor tips.

Dan is er ook nog een snel groeiend aantal erotische visual novels. De meeste zijn vreselijk, maar er zijn een paar uitzonderingen met iets meer humor en aandacht voor karakters. Dat zijn in feite ook dating- en relatiesimulatoren, alleen gaat de band van de karakters tot en met de lakens zeg maar.

De game Leap of Faith heeft humor maar gaat ook over depressie (heeft te maken met een persoonlijke geschiedenis van de maker). Race of Life en Artemis zijn ook voorbeelden voor verhalen met aandacht voor schrijfwerk en karakters. Toch is het voor erotica allemaal wel explicieter dan nodig – daar moet je van houden. Veel van deze verhalen werken met ‘seizoenen’ zoals series ook doen.

Hoe dan ook zijn veel visual novels persoonlijke projecten die leven van steun van ‘patreons’ (liefhebbers die je project financieel steunen). Daardoor kan het even duren voor ze af zijn. Of komen nooit af. Een nadeel maar een directe link met je supporters geeft je wel meer artistieke vrijheid dan je bij een uitgeverij zou hebben gehad.

Kortom…

Als je ergens op moet klikken, is het niet meteen een game. Als er teksten zijn om te lezen, is het niet meteen literatuur. Toch, zolang het fictie is en er karakters in voorkomen, zou ik wat een roman (of literatuur) is vooral zien als een ‘semantische discussie’.

En voor wie denkt dat alles bij het oude papieren werk moet blijven: dat mag. Het is alleen dat de toekomst nooit zo werkt. Misschien zijn we niet meer zo ver verwijderd van rondlopen in een Ilias of Odyssee met een virtualrealitybril op. Je leest geen literatuur meer. Je doet het.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Wetenschappelijke thesis over dit onderwerp: Exploring narratives in video games as literary texts
• Video op YouTube met analyse van verhaaltechnieken in games (voorbeeld: The Line)
• Artikel op Jstor Daily: Are video games like novels?
• Het indiegamesplatform Itch.co

1546 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: komische roman, Québec, literatuur

Wie was Marie-Claire Blais?

Marie-Claire Blais werd in 1939 geboren en ging naar een nonnenschool. Ze had de intelligentie om te gaan studeren maar ging toch met vijftien eerst een paar jaar werken. Later ging ze toch studeren, aan de universiteit van Laval, en docenten stimuleerden haar om te gaan schrijven. Wat ze ook deed: ze debuteerde met twintig met de roman La Belle Bête (Mad Shadows).

La Belle Bête is een van haar bekendste boeken. Het beschrijft de lotgevallen van een familie. Het boek viel op door de vrij extreme gebeurtenissen, zoals haar hele oeuvre volstaat met extreme situaties. In haar overlijdensbericht schreef The Washington Post (vertaling via DeepL):

Haar romans – ze schreef ook toneelstukken, radiodrama’s, televisiescripts en poëzie – waren gevuld met mishandelende priesters, eigenzinnige nonnen, analfabete boeren en delinquente kinderen, en hielden zich bezig met kwesties als blanke suprematie, AIDS en nucleaire oorlog. Dieren werden gemarteld, er vloeide bloed; in haar eerste boek duwt een jonge vrouw het hoofd van haar broer in een pot kokend water voordat ze hun huis afbrandt.

Haar bekendere generatiegenoot Margaret Atwood las de schokkende inhoud van La Belle Bête met een mengeling van aversie en bewondering, zoals valt te lezen in een artikel in The New Yorker (vertaling via DeepL):

Het boek maakte me erg ongemakkelijk, om meer dan de voor de hand liggende redenen: het geweld, de moorden, de suggesties van incest en de hallucinerende intensiteit van het schrijven waren in die tijd zeldzaam in de Canadese literatuur. Maar nog griezeliger was de gedachte dat deze bloedstollende fantasie, evenals haar vroegrijpe verbale vaardigheid, het product waren van een meisje van 19. Ik was zelf 19, en met zo’n voorbeeld voor me voelde ik me al een laatbloeier.

In die periode (1967) gaf Blais onderstaand (Franstalige) interview aan een Canadese publieke omroep, waarin ze uitvoerig ingaat op haar werk en haar leven.

Het bleef niet bij een knaller van een debuutroman. Ze bleef schrijven, onderwijl nogal eens verhuizend. Naar Parijs, de VS (Massachusets), Bretagne en in 1975 weer terug naar Québec. Maar ook toen ging ze regelmatig van Montréal naar Florida. Sommige boeken werden verfilmd en haar debuutroman werd zelfs in een balletvoorstelling veranderd.

Dat kwam nog meer naar boven in de tiendelige ‘stream-of-conciousness’ stijl romanserie over de plaats Key West in Florida: Soifs. De serie begon in 1995 en zou eindigen in 2018. Er zitten veel kleurrijke karakters in – kunstenaars, schrijvers, journalisten, dragqueens. Veel ervan zijn gebaseerd op echte mensen die ze daar in een community ontmoette.

Het lijden van karakters – vaak in een ironische stijl beschreven – was haar kenmerk. En haar schrijfstijl is vlot en soms wat grof. Daarom kun je haar misschien een ‘duisterluchtig’ schrijfster noemen.

Zelf vond ze zich geen ‘duister’ persoon (vertaling via DeepL):

Persoonlijk hou ik niet van lijden. Ik geef de voorkeur aan sereniteit. Ik ben helemaal geen duister persoon. (…) Het is gewoon dat zoveel van mijn vrienden een aanleg lijken te hebben voor lijden.

Blais behoorde tot een groep Québecoise schrijvers die (misschien door de drempel van de Franse taal) minder bekend zijn gebleven in Nederland.

Essayist Jaap Linvelt schreef in 1988:

De moderne Franstalige Canadese roman kent voortreffelijke auteurs zoals Antonine Maillet, Marie-Claire Blais, Anne Hébert, Hubert Aquin, Jacques Godbout en Réjean Ducharme, die ook buiten Canada zeer gewaardeerd worden en in Frankrijk gehonoreerd zijn met prestigieuse literaire prijzen. Toch is deze literatuur in Nederland nog vrij onbekend gebleven, mede doordat vertalingen tot voor kort ontbraken.

Blais was de partner van de schrijfster en kunstenaar Mary Meigs tot Meigs overlijden in 2002. Ze overleed zelf in november 2021 in haar woonplaats Key West.

Waar gaat St. Lawrence Blues over?

Dit boek (originele titel: Un Joualonais, sa Joualonie) verscheen in 1973. Het werd een paar jaar later vertaald als St. Lawrence Blues – ook de Engelstalige titel – door Benjo Maso. Hij is een socioloog die veel schreef over wielrennen (Het zweet der Goden (1990), Wij waren allemaal Goden (2003), Nederland heeft weer de gele trui (2019)). Maar hij vertaalde ook boeken, zoals deze roman.

Het boek gaat over Abraham Lemieux, alias Ti-pit, een jongen die net uit de jeugdgevangenis komt. Hij is bevriend met Ti-cul, die hardop droomt over het plegen van een moord; Papillon, een dichter gespecialiseerd in het Franstalige Canadees (Joualonais); pensionhoudster Mme. Fontaine; Mimi, buurman van Ti-pit in het pension en zo nog wat figuren.

Québec (de stad) speelt ook een hoofdrol. We verplaatsen ons van een café naar nachtclub, van straat naar huis. Te voet, per metro, met een Cadillac. Ondertussen gebeurt er van alles. Seks, geweld, gescheld en hier en daar platte humor. Papillon schrijft een verhaal, niet zomaar een maar een pornografische. Mimi heeft seks in de hal van het gebouw. En Ti-pit, de hoofdpersoon, krijgt een baan in een lijkenwagen.

Marie-Claire Blais hield blijkbaar van grofgebekte, extravagante karakters. In dit boek is iedereen flink aan het schelden en beledigen:

Die verdomde ambtenaar dacht blijkbaar dat het geen kwaad kon als je twee of drie dagen lang van de honger verrekte, de klootzak.

‘Godsallemachtig, maar dat is geen doen! Er is me een pak sneeuw op komst!’
‘Hoe vaak heb ik je nu al gezegd dat je in mijn huis niet mag vloeken.’
‘Ja maar ik vloek nooit, Godsamme, ik zweer het.’
‘Je deed het zojuist weer, ongelukkige!’
‘Ik vloek nooit, verdomme, geloof me toch!’
‘Moge Jezus Christus het je vergeven,’ zei hij.

‘Houd je bek, ik word kotsmisselijk van jouw gelul.’

Dat is wel interessant; het is het tegenovergestelde van veel moderne romanschrijvers die met met hun goede smaak niets en niemand meer willen kwetsen.

Wat is er opvallend aan de stijl van Marie-Claire Blais?

Wat opvalt, is het hoge tempo, de vele karakters en de hoeveelheid dialogen tussen die karakters. Het boek zou ook makkelijk vertoneelstukt kunnen worden.

Je hoort vaak dat dialogen ‘makkelijk’ zijn maar ik ben het er niet mee eens, niet is zo moeilijk als een levensechte dialoog schrijven. Marie-Claire Blais had hier duidelijk talent voor, ze schetst karakters aan de hand van wat ze zeggen, zoals dit portret van de zelfbenoemde ‘nymfomane’ (en zwangere) Lison:

‘Zie je wel, liefde vind je overal, ze neuken met duizenden in Montréal, overal, van hoog tot laag!`’ zei Lison.

Of Prunier de taxichauffeur:

‘Soms krijg je zelfs ambassadeurs of bisschoppen in je kar, nou moet je niet denken dat ik op zichzelf mijn pet zo op heb van die lui, maar wanneer het op fooien aankomt hebben ze hun waardigheid op te houden, begrijp je?’

Er zijn meer mooie zinnen in deze roman:

Ik ben anders dan anderen. Ik heb nooit iets geleerd, maar ik loop woorden op alsof het een ziekte is. Als ik tegen mezelf heb, spreek ik vaak zoals ontwikkelde lui dat doen, maar dat is mijn geheim, blijkbaar houden woorden je op been als je niemand hebt.

‘Je haalt je muizenissen in je hoofd, Lemieux, wij banen ons een weg via de ondergrondse zijlijn van onze schitterende metro. Jezus, ik heb voor die metro moeten betalen, en ik zal er van profiteren ook, goed, wij slippen dus onder de rokken van Queen Elizabeth weg, nietwaar, broeder, en duiken aan de andere kant van de stad weer op, waar mijn trouwe Cadillac op ons wacht zonder ook maar het minste vlokje sneeuw op haar glanzende koetswerk.’

De week voor Kerstmis is een klotetijd voor een schlemiel die last heeft van eenzaamheid, alle gezinnen kijken vol verwachting naar de avonden uit, maar zelf denk je alleen maar: ‘Christus, waar moet je vanavond nou weer heen, naar het Leger des Heils soms, of direct door naar de lik? (…) Je hebt geen idee, je loopt maar wat, sommige huizen staan zo dichtbij de straat dat je maar een pas zou hoeven doen om bij ze in de kamer te staan, bij de schooljongens die stotterend hun les opzeggen voor ze naar bed gaan, bij grootvader die zijn krant openvouwt, je ziet een soort levende voorstelling met stemmen die tegen je zeggen: ‘Ik-voel-me-zo-prettig-thuis’, ”Ik-voel-me-zo-prettig-thuis’.

Het begin van het boek is wat lastig inkomen en daarna ontmoeten veel karakters elkaar, die vrij grof met elkaar omgaan en seksgericht zijn (mannen en vrouwen). Waarom dat zo is, laat ik bij Marie-Claire Blais. Het kan dus wat lastig zijn om het overzicht te houden. Wat wel prettig is, is dat de dialogen je aandacht erbij houden.

De roman intrigeert – en ik verwacht ook wel wat van haar andere boeken – maar de vertaling is erg gedateerd (vijftig jaar oud intussen). Het kan een stuk vlotter met de spreektaal. Dat zal ook het plezier in het lezen ervan veel goeds doen (of je moet gewoon het origineel lezen natuurlijk). Ik hoop dat er ooit nieuwe vertalingen uitkomen van deze nog steeds vrij onbekende Quebecoise schrijfster, die veel durf, pit en onverwachte humor in haar romans stopte.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Lezing van professor Nick Mount over de debuutroman van Marie-Claire Blais
• The New Yorker over Marie-Claire Blais (2019)
• Artikel in Le Devoir over de serie Soifs (2018)
• Item over het overlijden van Blais in 2021 op Radio Canada en in The Washington Post

1 maart 2025 / 1005 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: kunst, galeries, street-art, graffiti, typografie, architectuur

Wat is street-art en hoe past design erbij?

Het STRAAT Museum in NDSM (in Amsterdam-Noord) is een gigantische hal vol gigantische doeken. Denk niet aan de formaten van Mondriaan, eerder aan de Nachtwacht. En dat een keer of vijftig.

Misschien eerst even voor de leek uitleggen: wat is street-art? Street-art is een soort gelegaliseerde vorm van graffiti, de straatschrijfkunst die wereldwijd populair werd in de jaren zeventig en tachtig. Denk bij street-art aan grote kunstwerken op de zijkanten van gebouwen die steden verfraaien van Tokio tot Sao Paolo. Daarmee is het de kunsttrend met misschien wel de meeste impact op niet-kunst-liefhebbers.

En het indoorwerk? Wat in de graffititijd het tegenovergestelde van cool was, een piece op een doek maken, is nu vrij normaal, zoals blijkt uit de reguliere collectie van STRAAT. Net als dat er serieuze boeken over graffiti verschijnen. En dus af en toe exposities.

De kunstwereld heeft altijd moeite gehad met graffiti en street-art. De haat-liefde-verhouding komt denk ik omdat street-art vaak bestaat bij de gratie dat het iedereen aanspreekt (het zijn people’s pleasers). Dat is niet hoe kunstenaars denken. Die willen iets op een creatieve manier onderzoeken.

Aan de andere kant hebben veel designers hun roots in de graffiti en dat heeft ze geholpen om te worden wie ze zijn. Dat zie je ook terug bij deze expositie Graffitecture, waarbij een paar loeigrote werken in de hal hangen, maar waarvoor ook een speciale ruimte is ingericht voor deze tentoonstelling. Dat geeft een fijne wisselwerking tussen het grote en het intieme.

Neem bovenstaand werk van Gary Stranger: heerlijk om naar te staren. Het werkt anders dan de andere street-art: deze bijna perfecte executie van een lemniscaat (symbool van oneindigheid) nodigt uit om lang naar te kijken. Zelf zegt hij:

I aim to explore the manipulation of letter form, taking type beyond its intended, primary use.

De tentoonstelling toont naast werken van Gary Stranger ook grote en kleine doeken van Antigoon, Georgia Hill en SODA. ‘Het biedt een hernieuwde kijk op de transformatie van de publieke ruimte aan de hand van typografie, waarbij de rauwe energie van street art wordt gecombineerd met de georganiseerde elegantie van design.’ Aldus het museum.

Waar gaat Graffitecture over?

Graffitecture is een fusie van een paar werelden die al mooi zijn: graffiti, design, typografie en architectuur. Dit werk van de Italiaanse kunstenaar SODA (SMAck) lijkt het idee te meest te omhelzen van graffiti en architectuur:

Het graffitigedeelte is hier goed in te herkennen. Ik herken het vooral van de 3D-stijl waar graffiti-artiest Delta zich in specialiseerde. In deze video wordt het goed uitgelegd. In dit geval zijn het meer blokken dan letters. En toch heeft het ook onmiskenbaar iets van een bizarre architectuur, misschien wel een gebouw in een buitenaardse wereld.

Zelf komt hij met muziek als inspiratiebron:

Muziek is de belangrijkste inspiratie voor mijn werk. Ik creëer geluiden en klanken met synthesizers en drummachines, waarbij ik nieuwe vormen en structuren verken en rekening houd met beweging en ruimte.

Strakke lijnen zijn wel de rode draad van Graffitecture. Zoals vaak bij design is het less is more. Het wordt bijna niet letterlijker een rode draad dan dit sobere werk van de Nederlandse kunstenaar Antigoon. Daarin herken ik iets van typografie maar ook net zo goed het interieur van een jaren zeventig-huis.

Waar ik van houd, zijn de net-niet-helemaal-perfecties in dit werk. Juist in een tijd waarbij alles strak en perfect oogt, is het ook fijn als het eens anders is.

In het ‘huisje’ in het museum kijken we naar een expositie binnen de expositie: Typographic Blueprints. De keuze voor het kwartet kunstenaars oogt misschien wat willekeurig maar je kunt ook zeggen dat ze alle vier een andere tak van sport goed beheersen. En elkaar dus aanvullen.

Georgia Hill gebruikt bijvoorbeeld echt letters om iets te doen waar ze voor bedacht zijn: een boodschap geven. Of je iets kunt met de boodschap A Magnet in Me weet ik ook niet, maar dat is vast de boodschap achter de boodschap: woorden drukken niet alleen taal uit, maar ook ritme of poëzie. Woorden werken.

Ik kijk naar taal en formuleringen [ voor inspiratie ], hoe we spreken en verbinden, en hoe de intentie van deze woorden ineens kan veranderen of verschuiven met nieuwe contexten of persoonlijke ervaringen. Ik kijk graag naar architectuur, ruimtes, menselijke processen en toegewijd werk – niet alleen kunstenaars, maar ook chefs, ontwerpers, schrijvers. Ik ben altijd aangetrokken geweest tot details…

Hier zie je de stijlvaste hand van Gary Strange weer, zoals in dit werk Crush. Geniet van het plezier waarmee deze strakke lijnen op canvas zijn gezet. Het is handmatig, ambachtelijk en stijlvol. If van dezelfde kunstenaar is misschien nóg mooier maar die kwam niet goed over op de foto.

Kortom…

De werken van deze vier talenten zijn een groot plezier om van dichtbij te kunnen bekijken. De expositie is een beetje zoekende hoe alles in een thema aan elkaar te lijmen, maar stukjes kunnen ook toevallig op hun plaats vallen, zoals dit kwartet kunstenaars elkaar aanvullen.

Het verrassende is vooral dat je dat toch niet elke dag ziet: inspirerende typografievormen in de mix met street-art. Het brengt een nieuwe laag aan in de al lange graffitigeschiedenis. Van deze in graffitiroots gedrenkte letters (en vormen) zou je verwachten dat andere cultuurinstellingen er ook belangstelling voor zouden hebben. Misschien blijft er altijd een huivering voor het onbekende?

De expositie in STRAAT Museum duurt nog tot 18 mei en is te zien in STRAAT Museum in Amsterdam, vlakbij de pont naar NDSM.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• STRAAT Museum
• Essay over typografie en graffiti op Prophetik Soul
• TED-Ex over graffiti en kunst
• Graphic designers op Reddit over graffiti
• Voorbeelden van typografische street-art
• Calligraffiti van Niels Meulman (Shoe)

1504 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: Literatuur, Humor, Biologie / Foto header via Wikimedia Commons

Wie was Brigid Brophy?

Brigid Brophy werd geboren in 1929 in Londen. Ze was de dochter van John Brophy, zelf schrijver. Ze werd gemotiveerd om ook te gaan schrijven en debuteerde vrij jong met de verhalenbundel Crown Princess. Niet veel later volgde De aap van Hackenfeller, haar eerste echte roman, in 1953, toen ze dus pas vierentwintig was. Ze zou zeven romans schrijven.

Ze trouwde met Michael Levey (die directeur zou worden van de National Gallery). Maar ze wezen de standaard monogame relatie af. Brophy had diverse amoureuze relaties met vrouwen, waaronder de schrijfster Iris Murdoch.

Met Levey en nog een schrijver schreef ze het provocerende Fifty Works of English and American Literature We Could Do Without. Dat deden ze in 1967 en ze vielen veel schrijvers aan en beroemde werken als Hamlet en Huckleberry Finn. Haar literaire held was de veel minder bekende Ronald Firbank, een experimentele schrijver van begin twintigste eeuw die slechts veertig jaar oud werd.

Ze schreef nog diverse romans, hoewel ook niet heel veel (zeven in totaal), waaronder de romans The King of A Rainy Country (1956, enigszins autobiografisch), Flesh (1962, over seksualiteit), The Finishing Touch (1963) en The Snow Ball (1967), dat ze zelf haar beste boek vond, waar het vooral gaat om verleiding en de lichtvoetige gesprekken die daarvoor nodig zijn. Ook zou ze nog toneelstukken schrijven. Ze wilde nooit saai schrijven, maar entertainend.

Ze werd misschien wel bekender met haar non-fictie, waaronder essays, biografieën, journalistieke stukken en romanrecensies. Haar favoriete onderwerpen: dierenrechten, psychologie (met name de psychoanalyse), seksualiteit en literatuur.

Met name seksualiteit had haar interesse. De schrijver en publicist Jonathan Gibbs vergeleek haar interesse in seks in vergelijking met Iris Murdoch, Kingsley Amis, Markies de Sade, D.H. Lawrence en Henry Miller:

Ze was ‘geïnteresseerd in pervers, transgressief en afwijkend seksueel gedrag’, maar in tegenstelling tot haar leeftijdsgenoot was ze ‘ook geïnteresseerd in de erotiek van seks in zijn meer conventionele vorm’.

Brophy uitte uitgesproken meningen op televisie. Er is niet veel van te vinden, behalve korte stukje uit Jonathan King’s tv-show. Brophy zie je na ongeveer een minuut en zegt dat ze de toenmalige dichter Cecil Day-Lewis als haar ideale echtgenoot ziet, vanwege zijn ‘pure sexiness’.

Ze werd bekend vanwege haar gepassioneerde inzet voor dierenrechten, wat in die tijd nog niet zo gewoon was om te doen als nu. Dit video-essay op YouTube gaat daar wat dieper op in.

Haar gezondheid ging achteruit. Ze ging steeds slechter lopen, verhuisde naar een verzorgingstehuis en overleed uiteindelijk in 1995.

Waar gaat De aap van Hackenfeller over?

In De aap van Hackenfeller observeert de biologieprofessor Darrelhyde twee apen. Een is Percy en de ander Edwina. Edwina wil graag seks, zo ziet Darrelhyde, maar Percy kan het niet bieden.

Het zijn Hackenfeller-apen, die lijken op een kruising tussen een chimpansee en een gorilla. Ooit ontdekt door een Nederlandse avonturier (de Hackenfeller van de titel) werden ze gekoesterd omdat ze als soort het dichtste bij de mens zouden staan. Professor Darrelhyde is een groot fan en voelt veel liefde voor de dieren.

Op een dag krijgt de professor te horen dat Percy in een raket de ruimte in zal worden geschoten – juist omdat hij een Hackenfeller-aap is. Ook al probeert hij iedereen te overtuigen dat een dier ook een levend wezen is, alles mislukt. Een zegen voor de wetenschap, minder voor Percy, die vooral angsten zal uitstaan, en de trip niet zal overleven.

De professor kan het niet aanzien. Hij ontmoet de dievegge Gloria en overtuigt haar hem te helpen door de kooi te openen. Percy ontsnapt. Maar niet ver. Hij blijft zitten op de daken van de dierentuin. Door de vrijheid blijkt hij opeens wel in staat om Edwina te geven wat ze wilt. Ondertussen heeft Gloria ook behoefte aan intimiteit.

Het is een wat ander boek dan de meer bekendere titels van Brophy: De Finishing Touch en Onder de huid. Toch zitten er veel Brophy-onderwerpen in: dierenliefde, seksualiteit, eigengereide karakters. Het is ook tamelijk droog en absurdistisch geschreven. Het deed mij wat denken aan Evelyn Waughs schrijfstijl, vooral van The Loved One. En het is dan grappig om te lezen dat hij een van de schrijvers was die haar vader haar stimuleerde om te gaan lezen.

Ik vond het bij tijd en wijlen geestig boek, aantrekkelijk bondig (iets meer dan 100 bladzijden) en een origineel onderwerp dat ik zelf alleen van de komische tv-serie The Mighty Boosh ken: de dierentuin. De gesprekken tussen de professor en Gloria vond ik zelf erg vermakelijk.

Wat is er zo bijzonder aan de stijl van het boek?

De aap van Hackenfeller heeft een zachte, vriendelijke schrijfstijl. Het heeft veel lichtkomische momenten. Ik genoot vooral van sommige dialogen, zoals deze tussen de professor en de man die Percy wil meenemen, Kendrick:

– Wat bedoelt u met Percy gaat weg? Waar gaat hij heen? Wie neemt hem mee?
– Percy is geroepen tot een hogere bestemming.
– Geroepen?
– Gecommandeerd als u dat liever wilt. Bevrijd.
(…)
– U bedoelt toch niet dat u hem vrij gaat laten, wel?
– Nee, nee. Dat is maar bij wijze van spreken.
– Betekent dat ‘in de wacht slepen’?
– Wel zowat. In de wacht slepen, ermee vandoor gaan.
– En wie gaat er dan met Percy vandoor?
– Dat bedrijf waar ik bij ben.
De professor zweeg een ogenblik en toen vroeg hij: ‘En van wie heeft uw ‘bedrijf’ dan wel toestemming om Percy mee te nemen?’ Hij voelde zelf dat zijn vraag iets belachelijks kreeg door de quasi-waardigheid van de naam van het dier.
– De machthebbers, antwoordde Kendrick. Hoogste prioriteit, om zo te zeggen.
– Wat?
– Het hele plan. Uw Percy is een V.I.P.
– Waar hebt u hem voor nodig?
– Een raket.
– Heeft u hem als raket nodig?
– Hij gaat naar boven in een raket.

Ik hou ook wel van deze simpeler, beschrijvende zinnen:

Er stonden drie bureaus vlak bij elkaar en op elk ervan stond een schrijfmachine. Van tijd tot tijd kwam er een man of vrouw om de hoek kijken. Een enkele kwam binnen en zocht naar het een of ander in de laden van de bureaus. Zij groetten de professor zonder te vragen wie hij was en gingen weer weg.

Ook amusant is dit gesprek tussen een journalist en de professor:

-Dus u wilt er niets over publiceren?
– Nee. En nu ik er over nadenk, de ruimtevlucht kunnen we toch niet gaan tegenwerken. We hebben iedere zaterdag een ruimtevaarthoekje.
– Werkelijk?
– Voor de kinderen. Dat doet ze minder kwaad dan die sadistische strips.
De professor had een ogenblik nodig om zijn hoop te laten varen en nog een om in te zien dat men verwachtte dat hij weg zou gaan.
– Ik vrees dat ik veel tijd van u in beslag genomen heb. Voor niets.
– Dat geeft niet. De helft van deze baan bestaat uit het opschrijven van dingen die nooit gedrukt worden.
Toen het niet langer om zijn baantje ging, werd de verslaggever een mens.

De professor slaat ook nog eens de spijker op zijn kop met deze uitspraak over de homo sapiens:

– Homo sapiens, zei hij, is de verkeerde weg ingeslagen. Dat heeft hij gedaan ergens bij de aanvang van de geschiedenis, op het moment toen hij tot de ontdekking kwam, dat doden – de professor vond zijn adjectief wetenschappelijk juist moest zijn – deftiger was dan ploegen.

Ook mooi vond ik dit stukje waarin helemaal geen mens in voorkomt:

Het papegaaienhuis was op slot, maar door het glazen paneel van de deur kon Percy vaag in het aanlicht de kaleidoscoop van donzige kleuren onderscheiden. Hij hield zijn mond voor het sleutelgat en wauwelde wat. Een ara sprong op zijn tak en krijste. Dat gekrijs maakte de vogel naast hem aan de gang en de reactie ging van kooi tot kooi en van zitstok tot zitstok het hele huis door tot alle vogel wakker waren, kasten en stemden en ten slotte weer hun verstand bij elkaar kregen en zich fladderend neerlieten. Zij stelden hun schrille concert uit tot de volgende dag.

Ik blijf het zeggen: ik heb liever een boek van honderd bladzijden waar je rijkelijk uit kunt citeren, dan een veel dikker boek waar je naar de parels moet zoeken. Jammer genoeg is de literaire ontwikkeling van onze tijd anders dan die van de tijd van Brigid Brophy.

Gelukkig zijn er de oudere boeken om nog van te genieten. En als je dit boek oppakt, neem dan ook de tijd voor The Loved One van Evelyn Waugh, een van mijn lievelingsboeken.

Meer luisteren, lezen of kijken

• Podcast over Brigid Brophy op Soundcloud
• Eerste podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Tweede podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Via Edinburghuniversitypress kun je het eerste hoofdstuk van haar biografie lezen
• Biografie van Brigid Brophy in Wikipedia

1 januari 2025 / 3935 woorden / 21 minuten leestijd / Thema’s: kunst, galeries, ateliers, gesprekken / Artikelen stonden eerder in Jegens en Tevens / Copyright foto’s via kunstenaars / Headerfoto: maquette Hans Vijgen

Ik ben gek op kunstenaars interviewen. Ze geven me altijd een golf geestelijke energie. Daarnaast vind ik het fijn om hun ideeën serieus te nemen (de wereld laat het helaas na) en ben altijd benieuwd naar hoe hun werk ‘werkt’.

Als redacteur bij Jegensentevens.nl deed ik vaak interviews met curatoren en kunstenaars voor de Invest Week van Stroom. Dat is een week waarbij curatoren (uit de hele wereld) langsgaan bij jonge kunstenaars in Nederland en ze adviezen geven. Maar ik had ook geregeld spontane gesprekken.

De site is een jaar geleden ter ziele gegaan. Het is een mooi moment om diverse interviews nog eens te delen. Hieronder vind je hoogtepunten van die interviews, met een link naar het originele interview of artikel. Check ook interviews die collega’s hebben gedaan op Jegensentevens.nl.

Eerst een paar opmerkingen over trends in interviews met kunstenaars:

• Over je kunst kunnen praten is belangrijker dan ooit in de kunst. Terwijl het onredelijk is om dat te verwachten van kunstenaars. Kunst is geen puzzel; het is wat het is: kunst. Als interviewer kun je meedenken met de kunstenaar.
• De werkelijkheid is dat kunstenaars niet alles hoeven te weten over hun werk. Of te kunnen uitleggen. Dat is ook onnatuurlijk. Hoe leg je intuïtie of gevoel uit?
• Een probleem met veel interviews met kunstenaars is dat ze óf heel kort en simpel zijn (social media) of lang en met geheimtaal (kunsttijdschriften). Ik denk dat een middenweg goed zou zijn – een gesprek van drie kwartier tot een uur is meestal voldoende om te vragen wat je wilde vragen.

Deze 10 tips helpen hopelijk anderen met interviews met kunstenaars. Je kunt onderstaande tips ook gebruiken als je helemaal niet gaat interviewen maar gewoon een idee wilt hebben wat voor vragen je kunt stellen aan een kunstenaar.

Kleine moeite, wel leuk: volg en steun onderstaande kunstenaars. De links staan erbij. Als bonus vind je onderaan extra podcasts die kunstenaars interviewen. En een mogelijkheid om deze website te steunen.

10 tips voor als je kunstenaars spreekt

1. Stel vragen vanuit je nieuwsgierigheid; in feite is het een gewoon gesprek waar de kunstenaar ook wat plezier in moet hebben; wees wel bescheiden aangezien het niet over jou gaat.
2. Stel vragen over ideeën (of passies) achter het werk; mijd vragen over thema’s, onderwerpen, betekenissen.
3. Vraag naar voorbeelden, maak het zo concreet mogelijk.
4. Stel vragen over de materialen of techniek die ze gebruiken; bespreek welke uitdagingen ze tegenkwamen en welke oplossingen ze verzonnen.
5. Vraag hoe dat kunstwerk past in hun oeuvre en hun ontwikkeling.
6. Onderdruk de neiging om te interpreteren; voorkom dat je zoekt naar een ‘oplossing’ of ‘betekenis’ van het kunstwerk.
7. Vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar zonder die meteen te relateren aan hun werk.
8. Maak het menselijk; vraag af en toe naar de emoties die een kunstenaar heeft ervaren.
9. Stel af en toe een provocerende, reactie uitlokkende vraag.
10. Houd het simpel. Iedereen moet het gesprek kunnen volgen. Speel soms vertaler door het academische kunstjargon samen te vatten in eigen woorden.

1. Arjan de Nooy: 99 keer dezelfde foto

Op een dag bezocht ik Galerie Caroline O’Breen in de Amsterdamse Jordaan. Daar had fotograaf Arjan de Nooy een expositie voor zijn fotoboek 99:1. Dat boek verwees naar het boek 99 Stijloefeningen van Raymond Queneau. Ook een van mijn favoriete boeken.

De Nooy – die graag experimenteert met het medium fotografie – was zelf bij de expositie aanwezig. Daarmee kon ik Tip 1 in de praktijk brengen (vraag vanuit je nieuwsgierigheid). Het was geen formeel interview maar ik stelde best veel vragen.

Ik wilde al lang iets doen met Stijloefeningen, maar met fotografie. Ik wilde geen fotografische recreatie van de oorspronkelijke tekst, maar ik zocht in mijn archief of ik een foto had die het verhaaltje van Queneau kon nabootsen. Ik wilde geen mooie foto, maar een gewone foto die net als het verhaaltje niets bijzonders heeft. Dat werd deze foto in Parijs.

De eerste twintig gingen makkelijk, maar daarna werd het een stuk moeilijker. Ik werkte in fasen aan het project. Soms schrapte ik tien foto’s die toch niet goed genoeg bleken. En nu… nu kan ik de foto niet meer zien!

2. Thijs Ebbe Okkens: Archeologie en verbeelding

Ik heb Thijs Ebbe Okkens geïnterviewd voor mijn post-corona-interviews en het Fiber Festival in Amsterdam (een dubbelinterview).

Thijs Ebbe Okkens vertelde dat hij grotere installaties (een soort ‘reflectieplekken’) zag als maquettes die mogelijk zouden kunnen zijn. Maar dat er ook een hoge mate van improvisatie bij komt kijken. Daarop vroeg ik of hij dat kon toelichten (Tips 3 en 4: vraag door en stel vragen over de materialen):

Ik heb niet alles van te voren uitgedacht. Het werk… ontstaat. Een heleboel keuzes kan ik pas ter plekke maken. De context vormt het werk ook. De locatie of het materiaal kunnen het werk heel erg in een richting duwen of lading geven. Dat is soms wel lastig. Wat je van te voren hebt bedacht en verteld over het werk kan soms onder spanning komen te staan omdat je ter plekke denkt: dít pad moet ik volgen. Dan moet je een beetje zoeken naar kaders die ook de ruimte bieden om het onvoorziene in te gaan.

Archeologie speelt een rol in zijn werk. Niet om archeologie na te bootsen maar om een denkruimte te openen, zoals hij het zelf zei. Hier benoemt hij zelf de waarde van Tip 6 (voorkom dat je zoekt naar een oplossing van het kunstwerk):

Een archeologische opgraving kun je zien als een boodschap van een andere tijd. Ik zie liever dat het een 1-op-1 relatie is tussen bezoeker en kunstwerk. Niet een puzzel die opgelost moet worden – of ‘wat zou de maker ermee bedoelen’…

Een archeologische opgraving kan al een voldoende handleiding zijn. Hoe werkt een archeologische opgraving? Of als je het kunstwerk als orakel beschouwt. Je gaat erheen om raad maar het spreekt in raadsels… Mensen denken dan: dat ik het niet ‘snap’, is ook oké!

En daarna Tip 8 (maak het menselijk):

Dat kan spannend en intrigerend uitpakken maar het kan mogelijk ook een beetje niksig zijn en niet werken… Ik ben wel eens beschreven door een collega als een zelfverzekerde twijfelaar… Maar dat doe ik hardop en ter plekke! Kwetsbaar en met de billen bloot! Als het niet werkt, dan werkt het niet, en iedereen kan het zien. Wat mij betreft toch beter dan in je studio zitten en dan denken: gelukkig ziet niemand het…

3. Sissel Marie Tonn: Aardbevingen als materiaal

Sissel Marie Tonn heb ik ook twee keer geïnterviewd. Een keer voor de Invest Week toen ze nog aan het begin stond van diverse grote ideeën. Daarna kreeg ze een prijs en er volgden solotentoonstellingen in onder andere het Van Abbemuseum. Die gingen over haar Earthquake Project. Ze is al een tijdje aangesloten bij See Lab.

Een van haar kunstwerken zijn hesjes die het gevoel van aardbevingen na kunnen bootsen. In het gesprek voor Fiber Festival maakte ik gebruik van Tip 4 (stel vragen over de materialen). Ik vroeg of er iets veranderd was in de coronaperiode.

Er is wel wat veranderd. Bijvoorbeeld: vroeger maakte ik de hesjes zelf… maar als je dat hesje wilde omdoen, kwam je in nauw contact met de bezoeker. Ze waren gemaakt van materialen die lastig waren om schoon te maken. We waren in verschillende landen, ze werden gedragen door veel verschillende personen… Dus toen de pandemie er was, bedacht ik me: dit moet anders. Twee mode-ontwerpers van Das Leben am Haverkamp wilden mij helpen om de hesjes te verbeteren. Afgelopen zomer hebben we een stof gevonden die anti-microbieel is, en die je met alcohol kunt schoonmaken.

Ik vroeg ook hoe dit past in het oeuvre (Tip 5):

(…) als je dit medium hebt ontwikkeld, dit hesje, blijf je dingen ontdekken. Het medium van de hesjes wil ik ook in andere werken gebruiken. Bij veldervaringen zoals Sensory Cartographies. Een soort uitgebreide wandeling met omgevingssensoren in een helm en pak. Daarmee vergroot je je zintuiglijke indrukken, en zodoende ook je bewustwording van de natuurlijke omgeving.

Ik vind het heel interessant hoe we evolutionair geconditioneerd zijn, waardoor we voorrang geven aan bepaalde sensorische ingangen, en ook hoe dat cultureel bepaald is. Door het medium waar we het in stoppen, het hesje, kunnen we het potentieel eruit trekken dat er al in zat.

Ik vroeg wat voor gevoel het gaf om met echte wetenschappers samen te werken (Tip 8: maak het menselijk):

Ook al word ik er als kunstenaar sterk naar toegetrokken… ik voel me zelf verre van een wetenschapper! Ik kreeg vreselijk slechte cijfers op school voor een vak als Biologie want ik kon geen feiten onthouden. Dit is voor mij een kans om mij als een ‘bedrieger’ te mengen in het wetenschappelijke wereldje!

4. Katarina Sidorova: Kwetsbare kunst

In de Haagse Binckhorst (De Besturing) sprak ik met Katarina Sidorova in haar eigen atelier. Ze maakt werken van glas, multiplex, steen, textiel; publiceert boeken; maakt muziek. Na het interview kreeg ze de kans om te exposeren in West Gallery.

Ook hier vroeg ik naar de materialen (Tip 4). Ze leidde me rond door haar atelier en wees op verschillende kunstwerken.

Dit werkje is gemaakt van bloemen, klei, een beetje plastic en glaswas, dat erg lijkt op suikerriet en vaak wordt gebruikt in filmrekwisieten. Dit object kwam uit een ouder werk. Ik dacht na over bewaring en memorabilia, vooral memento mori: hoe onmogelijk het is om ze te bewaren. Je kunt de bloemen zien rotten. En veranderen. Ze zijn nu in hun laatste stadium. Ik moet er echt voorzichtig mee zijn! Het kan gemakkelijk breken. Het is op risico van de eigenaar als ik het verkoop omdat het veel sneller vergaat dan werken van glas of metaal bijvoorbeeld.

We spraken ook over schrijven en welke rol dat heeft voor haar (Tip 8: maak het menselijk). Zoiets geeft ineens een andere kant van de artiest weer.

Schrijven is voor mij ontsnappen aan de ernst die ik heb – en de ernst die de kunstwereld kan hebben. Een goede ruimte om deze kant van mijn persoonlijkheid toe te laten! (…) Er kan humor zitten in horror, er zit altijd pijn in een grap. Zo zie ik mijn geest. Dat zie je meteen terug in het werk omdat ik het gemaakt heb. Het is gewoon hoe ik functioneer. Veel mensen snappen mijn gevoel voor humor niet… helemaal niet!

We hadden het ook over welke rol haar jeugd had gespeeld (Tip 7: vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar):

De jaren 90 en begin 2000: het was een economische puinhoop in Rusland, maar met vrijheid. We hadden dragqueens op tv! We deden veel punkdingen in deze tijd. We gingen naar concerten met vrienden, renden rond, werden dronken op een bevroren rivier midden in de nacht. Het was heel vrij en dramatisch, heel filmisch.

5. Hans Vijgen: Virtueel de wereld rond

In het Delftse 38CC kwam ik in gesprek met een kunstenaar: Hans Vijgen. Die was toevallig aanwezig voor zijn werk Latitudes part 2. Een werk over een breedtegraad die hij (virtueel) volgt over de aarde, en die hij vastlegt in een maquette op basis van zijn verbeelding. Dat niet alleen: hij bezoekt de plaatsen waar de breedtegraad de zee kruist (ongeveer tien plaatsen) en fietst de breedtegraad oostwaarts.

Er valt veel te vragen over dit kunstwerk. Zo vroeg ik hem naar zijn persoonlijke plezier in dit werk (Tip 8: maak het menselijk).

Ik heb wel lol in het ontdekken en experimenteren met het materiaal. Het heeft iets dagboekachtigs want ik gebruik zaken uit mijn eigen leven. Ik heb bijvoorbeeld een slecht oor. Vandaar dat die toeter terugkomt in deze maquette. Of een film over de Tweede Wereldoorlog die ik zag, waarin de Duitsers probeerden een kernbom te maken. Zoiets komt ook terug.

En ik vroeg ook naar de materialen en uitdagingen hij daarbij tegenkwam (Tip 4):

Ik heb een soort dwingende maat gekozen om het geheel te kunnen afbakenen, anders wordt het natuurlijk chaotisch. Daarop kan ik reageren met het materiaal, wat me interessant lijkt om te maken. Grijskleur is een neutrale niet-kleur waar je je eigen associatie bij kunt hebben. Zoals ook veel architecten een grijze maquette maken.

Ik ken de route vrij goed. Op een gegeven moment houdt het een beetje op. Zeker als je eenmaal over de Oeral bent, is de route nauwelijks meer te bereizen. Alleen maar taiga en woest gebied. Er zijn bijna geen wegen, dus moet je vliegen of met de trein. Ik heb het wel een keer met de Trans-Siberische spoorlijn gedaan. Ik lees er ook veel over. Het is ook een beetje wegdromen bij het idee.

6. Joeri Woudstra: Passie voor kermissen

Joeri Woudstra interviewde ik ook voor Invest Week. Dat deed ik (pre-corona) nog gewoon op locatie: in het kunstenaarscollectief Trixie. In zijn atelier merkte ik dat hij veel stijlen beoefende en op zeker moment kwam vooral zijn passie voor kermissen ter sprake (Tip 2: vraag naar passies).

Als er een kermis is, ga ik erheen en probeer ik het als bezoeker te ervaren. Er is iets met de combinatie van commerciële cultuur en de melancholische sfeer die daar hangt, dat me boeit. Als kind ging ik al vaak naar kermissen. Bijvoorbeeld de grote kermis op het Malieveld in Den Haag. Ik ben vier à vijf jaar geleden begonnen met het gebruiken van samples van kermisgeluiden in mijn muziek.

Ik stelde ook een wat provocerende vraag (Tip 9) over dat zijn kunst iets had met de jaren 90 of met verschillende generaties (X en millennials). Waarna hij zelf begon over de materialen (Tip 4).

Het is vanuit mijn perspectief, maar zeker niet alleen vanuit mijn generatie. Ik wil zeker geen aandacht geven aan specifieke fenomenen uit de jaren 90. Een tentoonstelling in Stigter van Doesburg laat werk van mij zien dat geïnspireerd is op middeleeuwse beeldcultuur en symboliek.

Verder ging mijn solotentoonstelling in Vijfhuizen over recente technologische ontwikkelingen. Ik speelde met het idee dat het moment dat er iets gebeurt en het moment dat je je nostalgisch voelt, bijna gelijk worden. Ik probeer dat weer te geven door een absurd aspect van nieuwe technologieën te benadrukken. Een goed voorbeeld van dit idee is de gebogen televisie.

Ik heb een installatie gemaakt met negen met elkaar verbonden gebogen stukken metaal die de cirkel van de curve compleet maakten. Ik vind het heel interessant om te zien of mensen nostalgisch kunnen worden van iets dat er nooit is geweest.

7. Erik Pape: Een plein om 1000 keer vast te leggen

Wederom in 38CC in Delft liep ik een overzichtsexpositie van Erik Pape tegen het lijf. Al zijn werk ging om een passie voor het Place de la bataille-de-Stalingrad in Parijs (in de volksmond Place Stalingrad) dat hij al jaren op allerlei manieren vastlegde. Ik was onmiddellijk gefascineerd.

We regelden een interview en toen schreef ik het artikel ‘Gek zijn op dat ene plein’. Ik begon met Tip 8 (maak het menselijk), wat ook een beetje met vragen naar geschiedenissen (Tip 7) te maken heeft:

Sinds 1980 ga ik de hele maand september naar Parijs om te werken. Vrienden hebben een kamer voor me, die doen het eten en mijn was. Fantastische vrienden! Rond een uur of half elf ’s ochtends vertrek ik naar Place Stalingrad, maak ik aquarellen, eet ik in een brasserie, en een uur of vijf ga ik weer terug.

De aquarellen maak ik meestal maar van een punt. Ik zit op het basement van een zuil, dus buiten, en dan kun je zo verschillende richtingen uit kijken. Als ik er eenmaal zit, hoor ik niets meer. Als een metro boven mijn hoofd raast, heb ik dat niet meer in de gaten. De auto’s merk ik ook niet meer op. Dan verdwijn ik in de entourage.

Ook Erik Pape wilde vertellen over zijn passie (Tip 2):

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.

En ik stelde vragen over wat het in zijn oeuvre te maken had (Tip 5) toen ik vroeg of hij ooit op het onderwerp zou zijn uitgekeken:

Het eigenaardige is dat ik toch nog steeds elke keer het idee heb dat ik het plein niet te pakken krijg. Ik denk steeds: er is iets anders wat er achter zit. Daar probeer ik mijn vinger achter te krijgen. Het heeft vermoedelijk te maken met het mysterie van dat plein. En dat is ook de reden waarom ik elke keer doorschilder.

8. Ingmar König: Buiteling van ideeën

Ingmar König sprak ik ook voor de Invest Week. Wat me meteen opviel, was de variatie van stijlen in zijn werk. Ik volgde mijn nieuwsgierigheid en vroeg ernaar (Tip 1).

Ik denk zeker na over de wisselwerking. Als een soort toerist loop je rond. Ik zie dat als de choreografie van de toeschouwer, maar ik wil het niet weggeven door het uit te gaan leggen. Ook het verhaal van overleven van een vliegtuigongeluk op weg naar vakantiebestemming is maar één suggestie van een verhaal.

Ik vroeg het een en ander over waar het vandaan kwam (Tip 3: vraag door) en hij zei:

Ik vind het heel interessant hoe toerisme werkt, hoe naïeve backpackers bijna een soort ongemak met zich meedragen. Voor het gelijknamige videowerk Contraband heb ik de ondertitels gebruikt uit een aflevering van de serie Locked up Abroad waarin een naïef meisje naar Goa gaat om ‘zichzelf te vinden’.

Zelf ben ik ook een paar keer in India geweest en ik vind het heel fascinerend dat mensen daar heen gaan om spiritualiteit te zoeken, terwijl ik juist denk dat spiritualiteit, als je daar naar zoekt, bij uitstek iets is wat niet plaatsgebonden zou moeten zijn.

Ik meed vragen over interpretaties gebruikte (Tip 6) toen ik zijn verhaal over een paar luchtige werken vroeg:

Zo verandert een wand ook door een spandex pisdriehoek. In het echt zien ze er heel erg massief uit, metaal, maar dit is gewoon spandex, de meest carnavaleske stof die er is.

Bij mijn eerste soloshow viel het me op dat als je daar een rooster op ooghoogte ophing, het net een soort zaaltekstje leek. Je zou het kunnen zien als een flauwe grap maar voor mij is het net zo goed een werk als alle andere werken die ik maak. Het gaat erom dat al die dingen een eigen plek vinden. Als je een ventilatierooster plaatst op een beurswand, ervaar je die wand ineens als veel massiever.

9. Mariska de Groot: Midden in een machine staan

Mariska de Groot was een van mijn allereerste interviews met een kunstenaar. Ik vond het best moeilijk, omdat audiokunst een technische tak van de kunst is. Uiteindelijk was ik wel tevreden met het resultaat.

Ik stelde wat eenvoudige vragen (Tip 10: houd het simpel) over de materialen (Tip 4) en ze legde het heel helder uit:

Ik kies ervoor dat je ziet wat er gebeurt. Ik hou sowieso meer van de analoge feeling. Maar als ik een installatie neerzet, dan staat er óók een computer achter. Het digitale speelt voornamelijk een rol op de achtergrond als iets om aan te sturen. Uiteindelijk zit er in de elektronica die ik gebruik ook her en der een digitale chip. Het analoge en het digitale zijn beide mijn gereedschappen.

Mijn instrumenten en installaties refereren heel vaak aan technieken en uitvindingen in het verleden. Destijds super hi-tech, tegenwoordig obscuur. Vaak zijn het apparaten waar een uitvinder, kunstenaar of wetenschapper jarenlang aan heeft gewerkt, met als doel om iets te bewijzen of te laten zien. Ik wil een onzichtbaar element uit die machines zichtbaar maken. De schoonheid van die machines zat ergens binnenin, en ik heb dat opgeblazen en groot gemaakt.

Het is ook meer dan een machine, want ik maak er performances mee, zodat het een instrument wordt. De instrumenten hebben mij nodig als aanstuurder. Ik ben de operator.

Ik vroeg ook hoe de kunst past in het oeuvre (Tip 5):

Veel werken van mij en van mijn collega’s moet je echt ervaren, dat valt niet vast te leggen in film of foto’s. Daarvoor gaat het te snel, is het te laag of te hoog. En zeker als er ook geur bij komt kijken.

Voor mijn gevoel ben ik ook nog maar relatief kort bezig. Sommigen van mijn werken heb ik ook in samenwerking gemaakt met anderen. Dan is de vraag: wat is mijn eigen ontwikkeling, en wat is er ontstaan onder invloed van samenwerking?

10: Valentinas Klimašauskas: Schrijver en fantasierijk persoon

Valentinas Klimašauskas – schrijver en curator in Litouwen – wilde graag een Proust Questionnaire maken. Dat is een type interview afkomstig van de schrijver Marcel Proust, en bekend geworden van een rubriek in Variety. Via vaste en soms merkwaardige vragen krijg je een ander beeld van een persoon dan je zou krijgen via een normaal interview.

Hier zijn geen tips meer van toepassing (hooguit Tip 1: Zorg dat de kunstenaar het gesprek zelf ook plezierig vindt), maar ik heb deze ook voor de entertainmentswaarde toegevoegd – het is een van de grappigste interviews die ik heb gemaakt. Dat komt natuurlijk door de schrijfkwaliteiten van Klimašauskas zelf.

Wat is je grootste angst? Heel gemiddelde kunstenaars die de kunstgeschiedenis overnemen? Goede recensies krijgen in slechte tijdschriften? Slechte recensies in goede tijdschriften? Je eigen opening vergeten? Geen relatie hebben met de jongste en oudste generaties kunstenaars?

Wat vind je het minst mooi aan je uiterlijk? Ik heb geen wielen. En geen tentakels.

Wat beschouw je als je grootste prestatie? Ik heb ooit een tentoonstelling samengesteld op een asteroïde.

Welk levende persoon bewonder je het meest? Hybride personen, alle soorten hybriden – bacteriën, duizendpoten, deels dode en deels levende artiesten, feestbeesten, fossielen.

Wanneer en waar was je het gelukkigst? Nadat ik een paar minuten geleden eindelijk verbinding had met wifi!

Meer lezen, luisteren of kijken?

Bekijk mijn andere interviews met kunstenaars:

• Interviews met kunstenaars over de coronaperiode
• Interview met Ieva Maslinskaitė
• Interview met Jasmijn Yarram

Interviews (podcasts) met kunstenaars:

• The Talks
• Dialogues
• I Like Your Work
• Sound and Vision
• The Juxtapoz Podcast
• Art & BS Podcast
• The Jealous Curator
• Art art art

Andere bronnen:

• Jegens en Tevens: het archief
• Mister Motley, Tubelight, Metropolis M, Rekto Verso, Villa La Repubblica

1775 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: Amsterdam, twintigste eeuw, de wallen, kunstscene jaren vijftig / Beelden copyright: Uitgeverij De Weideblik

Wie was Jaap Nieuwenhuis?

Jaap Nieuwenhuis was een tekenaar en illustrator. Hij was tekenaar (o.a. kindertijdschriften, Okki, Taptoe, maar ook de Margriet) en maakte twee kinderboeken. Mensen noemen hem ‘een echte gentleman’.

In dit stuk gaat het niet over zijn tekenwerk, maar over een boek dat hij heeft geschreven. Ik liep dat boek stomtoevallig tegen het lijf in boekhandel Minerva in Amsterdam-West, en ik wist meteen dat ik het wilde hebben. Veel stedengeschiedenissen zijn geschreven door historici, journalisten of schrijvers. Waar lees je ‘gewone’ boeken vanuit het oogpunt van bewoners? Dit boek van Jaap Nieuwenhuis is zo’n zeldzaam voorbeeld.

In het boek Een huis op het Oudekerksplein en andere Amsterdamse verhalen (1947-1952) schreef hij zijn herinneringen aan de rosse buurt in Amsterdam toen hij met zijn vriendin Paula Thies aan het Oudekerksplein woonde, dus midden in de rosse buurt.

Het idee voor het boek begon allemaal in Zuid-Frankrijk, zo schrijft hij in de inleiding:

Mijn herinneringen waren de oudste en – omdat ik toen op het Oudekerksplein woonde – misschien ook wel de ongewoonste. “Je zou ze door iemand moeten laten opschrijven en er dan zelf tekeningen bij maken”, stelde Herman voor nadat ik een paar van mijn belevenissen had verteld. (…) Maar een ander de tekst laten schrijven? Daar voelde ik weinig voor. Dat kan ik zelf wel, dacht ik. En zo gebeurde het dat ik ging schrijven en al schrijvende mijn belevenissen uit die tijd steeds scherper voor me zag.

Nieuwenhuis schreef dit op latere leeftijd maar zijn herinneringen waren nog wel zuiver, denkt hij:

(…) ik heb totaal geen fantasie en dus is er een grote kans dat wat ik heb opgeschreven ook daadwerkelijk gebeurd is.

In 1952 verhuisden ze naar Broek op Waterland en daar houdt dit boek op. Het idee was ook alleen om de Amsterdamse buurt in die tijd te schetsen.

Jaap Nieuwenhuis werd tekenaar, illustrator, docent en ontwerper van kostuums. Hij overleed in april dit jaar op 97-jarige leeftijd. Paula Thies was een bekend kunstenares, die nog les kreeg van de schilder Oskar Kokoschka. Zij overleed in 2000. Lees zijn necrologie in NRC (achter een paywall). Of bekijk de video op YouTube van Metje Blaak.

Waar gaat dit boek over?

Jaap Nieuwenhuis en Paula Thies woonden dus in hun jonge studentenjaren in de rosse buurt van Amsterdam. Beiden waren student op de Rijksacademie en verdienden geld met uiteenlopende klussen.

Begin jaren vijftig was de rosse buurt nog niet de ‘monocultuur van seksualiteit’ die we vandaag de dag kennen, legt Annemarie de Wildt, conservator bij het Amsterdam Museum, uit in het voorwoord:

Er zaten veel kleine bedrijfjes en middenstanders, zoals kruidenier Loohuis en de bakkerij van juffrouw Stive. (…) Er was weinig geweld. (…) Onenigheid werd meestal beslecht met vuisten en niet met wapens.

Er waren ook veel jonge, experimenterende kunstenaars te vinden. Ze kwamen regelmatig binnen bij het huis aan de Oudekerksplein. De Wildt vertelt dat kunst en leven voor Jaap en Paula onlosmakelijk verbonden waren:

Paula tekende de voorbijgangers in de buurt, zoals de man met de hoedendozen, die hoeden verkocht aan de vrouwen achter het raam. Ze portretteerde de kinderen van hun buren, zoals Jopie, met haar gestreepte truitje, en Woutertje, die ze vanwege zijn armzalig uiterlijk ‘het paupertje’ noemden. Prostituees heeft Paula niet getekend, voor model zitten hadden ze geen tijd. Wel maakte Jaap later een fraaie tekening van de enige heer van plezier, ‘ome Gerrit’, die op mooie zomerdagen in een gestreepte zwembroek voor de deur stond en klanten lokte door per ongeluk tegen de mannen aan te botsen.

Dit boek bestaat uit ongeveer 50 korte verhaaltjes. Een combinatie van anekdoten en portretten van buurtbewoners, zoals Tante Willemien, Tante Jet, Corrie, Ome Gerrit, Tante Marie, meneer Van der Wal, Jopie en Gekke Thijs. En mensen uit de kunstscene van begin jaren vijftig, Zoals Lucebert en Jan Sierhuis. Soms lees je een bekende naam voor ze nog bekend zijn, zoals Louis van Gasteren, Karel Appel. Of ervaar je een ontmoeting met het nichtje van Slauerhoff in een boekhandel.

Er zijn ook ‘gewone’ verhaaltjes, zoals wanneer ze een van de eerste Chinese restaurants in Amsterdam (meneer Li in de Warmoesstraat) bezoeken. Het is aardig om te lezen dat sommige dingen nooit veranderen:

Achter in de zaak was een doorgeefluik, waardoor soms een glimp op te vangen was van een geheimzinnige, nooit te voorschijn komende figuur, die zo te ruiken al aan het koken was geslagen. (…) De onzichtbare figuur achter het doorgeefluik manifesteerde zich als een uitstekende kok.

In een verhaal schetst hij zichzelf als hij in een kleedkamer wordt uitgedaagd door een koorlid die macho doet en hij hem een klap geeft (het loopt goed af).

In een ander verhaal bezoeken ze Paula Thies’ oom en tante. Ze maakt zoals vaker spontaan een tekening van de oom, maar krijgt daarna een briefje van de tante, die niet blij is met de restjes houtskool: Je bent welkom maar niet om te tekenen.

Wat me verraste was hoe prettig de teksten te lezen waren. Het is niet echt erg geestig, de verhalen moeten het ook niet van hun plots hebben, maar het is een fijne sobere, rustige, bescheiden stijl. Bij Indipendenza hebben we al meer kunstenaars met schrijftalent behandeld: Jack Bilbo, Vincent van Gogh, Felix Nadar, Rodolphe Töpffer, en Nieuwenhuis past daar goed bij.

Complimenten voor de uitgaven van het door uitgeverij De Weideblik. Volop illustraties, foto’s en een mooie cover. Het is eerder uitgegeven door Nieuwenhuis zelf (in 2012), dit is opnieuw uitgebracht in april 2024, dus vlak voor het overlijden van Nieuwenhuis.

Voorbeelden van portretten en anekdotes

Ik had veel plezier aan de portretten,. Tante Marie is er zo een die meteen blijft hangen:

Het gebeurde wel dat er mannen of opgeschoten jongens door onze ramen probeerden te gluren. Tante Marie schreeuwde dan:
– “Maak dat je wegkomt! Daar wonen fatsoenlijke mensen!”
Soms maakten mannen beledigende opmerkingen tegen haar en dan riep ze:
– “Sodemieter op! Ga naar de lellebellen van de Achterburgwal, die dragen bustenhouwers.”
Op zondag werkte ze niet. Dan was ze volkomen onherkenbaar gekleed in een keurige zwarte mantel met bijpassende hoed en een bril op met heel dikke glazen.
– “Ik gaan koffie drinken bij me soon”, zei ze dan tegen ons. “Die woont bij de rijkdom in de Vondelstraat.

Soms is het alsof je erbij staat:

Tante Dientje (…) riep Gekke Thijs, die juist passeerde, bij zich in de deuropening.
– “Gekke Thijs, ga effe naar ome Jaap in de Lange Niezel en haal een pond winterpeen en een pont uien voor me. Aardappelen hoef niet, want die hep-ik nog. O ja, en neem ook een pond pere mee.”
Gekke Thijs had al trappelend (hij kon niet stilstaan) de boodschap in zich opgenomen en rende juist weg toen tante Dientje hem nakrijste.
– “En denk er aan laat je niet van die buikzieke krengen geven, want daar hep ome Jaap een hand van!”

In 1950 moest in Nederland de moderne kunst nog losbarsten. Lucebert komt op een dag op bezoek en doet iets eigenaardigs met speelgoed, waarna Nieuwenhuis pas later beseft dat het kunst was.

Lucebert haalde uit zijn jaszak een blikken speelgoedkippetje en liet zich, zonder iets te zeggen, op zijn knieën vallen en drukte het kippetje tegen het vloerkleed, waarbij het een piepklein eitje produceerde. Zo kroop hij de hele kamer door, een spoor van eitjes achterlatend. Toen het leeggelegd was, zocht hij alle eitjes bij elkaar, vulde het apparaat weer en begon opnieuw over de grond te kruipen. Hoewel ik het woord nog niet kende, begreep ik dat dit een statement was. Zijn nieuwe vriendin deed net of het de gewoonste zaak van de wereld was en met het gezicht van een moeder die trots is dat haar kindje zo zoet bezig is, kletste ze honderduit met Paula over van alles en nog wat.

Of schilder Jan Sierhuis, dan net twintig, komt op bezoek maar er is maar een (eenpersoons) bed:

– “Het zal wel even inschikken zijn, Jan”, zei ik. “Het is maar een éénpersoonsbed.”
– “O, dat geeft niet”, zei hij en hij trok zijn schoenen uit, en kroop met zijn lange koetsiersjas nog aan naast me in bed.
– “Zou je je niet beter je jas kunnen uittrekken?” vroeg ik voorzichtig.
– “Nou nee, beter van niet”, zei hij. “Ik wil nog wel eens in bed pissen.”
Geen van beiden kon de slaap vatten. Ik was wel Paula naast me gewend, maar niet iemand in een dik pak winter kleren en een duffelse overjas. Nadat we een poos op onze ruggen voor ons uit hadden liggen staren, zei Jan:
“Ik kan misschien beter naar beneden gaan. Daar ligt een kleed waar Paula me al eens inrolde en toen sliep ik prima.
We gingen naar beneden. Jan ging op het afgedankte tapijt van Paula’s moeder liggen en op zijn aanwijzingen rolde ik hem daarin op als een worstje in een lap bladerdeeg.
Toen ik de volgende morgen naar beneden kwam, trof ik hem daar nog luid snurkend aan.

Een van de beste anekdotes is het verhaal rondom mevrouw Thole. Die geeft de opdracht om een vitrine in Apeldoorn te beschilderen in een stadsgezicht van Venetië, samen met een gondel. deze klus doen Jaap en Paula samen met Bernard Nusselder.

De gondel moest een gevaarte worden van drie meter lang en tachtig centimeter breed en daarvoor moesten ze ergens in Brabant een pitrietfabriek bezoeken. Later merken ze dan mevrouw Thole het niet graag over de betaling van de klus heeft.

– “Mevrouw Thole,” begon hij, “wij zouden graag met u willen afrekenen. Ik heb hier een lijstje met de onkosten en de honoraria.”
– “Maar drink toch eerst uw thee,” antwoordde mevrouw Thole. “Anders wordt die koud. Wilt u er een koekje bij? Mevrouw, u wilt toch wel een koekje?”
– “Mevrouw Thole, begon Bernard weer, nu met een lichte dreiging in zijn stem, “wilt u misschien eerst onze rekening bekijken en, als u daarmee akkoord bent, ons betalen?”
Ik kreeg een vreemd gevoel, alsof er iets ging gebeuren dat ik onbewust al had verwacht.

Meer lezen, luisteren of kijken

• Interview met Jaap Nieuwenhuis op YouTube van Metje Blaak
• Website Jaap Nieuwenhuis
• Jaap Nieuwenhuis op de website van uitgeverij De Weideblik
• Interview met een lifestyleblad in 2022
• Necrologie van Jaap Nieuwenhuis in NRC (achter paywall)

1 november 2024 / 2225 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, fietsen, fietsroute door zuid-limburg, romeinen, limes / Alle foto’s tenzij anders aangegeven © Indipendenza

Eerst gaan we in drie vragen in op de route Via Belgica. Maar daarvoor nog even een disclaimer: dit artikel is een reisverslag en wil geen complete historische informatie bieden. Het gaat hier om een reisverhaal en zulke verhalen hangen vaak van toevalligheden aan elkaar. Onderaan en in de tekst vind je bronnen die wel meer kunnen vertellen op dit gebied.

Vraag 1: Wat is de Via Belgica?

De route van de Via Belgica was een internationale verkeersweg van de Romeinen die van Keulen tot de Franse kust liep. De route was bedoeld om de handel en militaire troepen te helpen. Zo konden de Romeinen de noordgrens (bij de Rijn) van hun rijk goed ondersteunen. En het hielp het zakendoen in deze streken.

Laten we maar meteen over de naam beginnen, dan hebben we dat gehad. ‘Via Belgica’ is een fantasienaam uit de twintigste eeuw. Schrijver en historicus Jona Lendering noemt het ‘potjeslatijn’. Ook al is het historisch gezien niet correct (en vermoedelijk meer marketingidee dan geschiedenis), noem ik deze weg in dit stuk wel zo omdat het makkelijker vertelt, en ook alle bewegwijzeringen naar deze naam verwijzen.

Zo zag de route er tijdens de Romeinse tijd uit:

Vraag 2: Wat is er nog over van de Via Belgica?

Als je hoopt dat je in Limburg hier en daar nog restanten kunt zien, dan kan ik je meteen uit de droom helpen: er is geen steentje meer zichtbaar van de oorspronkelijke Via Belgica. De Via Belgica is letterlijk onzichtbaar. Wat er wel is: restanten van oude villa’s, musea met ‘leftovers’ en een aantal markeringspunten. In Nederland gaat het om de plaatsen Kerkrade, Landgraaf, Heerlen, Simpelveld, Voerendaal, Valkenburg, Meerssen en Maastricht. Zoals dit kaartje op de website van Via Belgica laat zien.

Vraag 3: Is er één fiets- of wandelroute?

Née, er is niet écht één echte Via Belgica-route om te fietsen of te lopen. Er zijn meerdere routes die allemaal stukjes doen. Hulp voor het maken van een route vind je op de website Via Belgica. Die website is van ‘vrienden van Via Belgica’. Dat zijn ondernemers, vrijwilligers, instellingen en overheden (provincie en gemeenten). Aan de rechterkant zit het knopje ‘kaart’.

Natuurlijk kun je ook zelf een route verzinnen. Dat heb ik ook gedaan. Ik heb onderstaande route gereden (de bruine lijn) met de knooppuntenroute.

Voor de fietser die niet bekend is met het Limburgse landschap: reken op diverse steile klimmetjes én afdalingen. Check je remmen goed voor je erheen gaat.

Geïnteresseerden in deze route kunnen ook terecht bij het boek ‘Gids Romeins Zuid-Limburg’, van de bovengenoemde organisatie Via Belgica. Daarin staan een paar goed leesbare essays in die je achtergrondinformatie geven over de Romeinse tijd in Zuid-Limburg.

Met al deze kanttekeningen uit de weg geholpen, nu naar de highlights van deze route! Heb je interesse in een andere Romeinse fietsroute in Nederland? Lees dan ook mijn verslag over de limesroute. Bevallen deze artikelen je? Onderaan de pagina lees je hoe je mij kunt steunen bij deze projecten.

1. Kerkrade: eenzaam schaap bij Villa Kaalheide

Ik ben nooit eerder in Kerkrade geweest. Als je kijkt op de kaart, zit ik letterlijk in een hoekje van Nederland. Je hoeft alleen de straat over te steken om in de Duitse stad Herzogenrath terecht te komen: de Nieuwstraat aan de ene kant, de Neustrasse aan de andere. De supermarkt in Duitsland was voor mij op mijn logeeradres zelfs dichterbij dan de Nederlandse supermarkten.

Maar ik ben hier voor de Romeinse route. En ik sla de deur van de B&B dicht en ga op pad. Na een klim (gisteren nog een fijne afdaling) kom ik in de wijk Kerkrade-West. De routeplanner vindt het weer eens een bizar plan dat ik van de route afwijk: Weet u zeker dat u goed gaat?

Villa Kaalheide. Op deze warme septemberdag staart één schaap me in de ogen. Zij graast over de duidelijk zichtbare uitlijnen van een villa. Er loopt een metalen pad over de restanten maar daar zit nu een gesloten hek voor. Ik moet het schaap op afstand bekijken. Dat vindt ze niet zo erg.

Waar ken ik die naam toch van? Na even googelen weet ik het weer: het is de naam van het oude stadion van Kerkrade. Een verwijzing naar het onbegroeide heideveld dat hier vroeger lag. Met de Romeinen heeft het denk ik niet iets te maken, maar de naam ‘Villa Kaalheide’ is passend.

De Romeinse villa was een relaxte boerderij, zo te zien op het begeleidende bord. In het stadskantoor van Kerkrade vind je de maquette en een aantal vondsten die zijn gedaan bij de opgraving van de villa. Ik neem het ter kennisgeving aan en fiets verder.

Ik ben meestal een vrij voorzichtige fietser maar ook dan gaat het wel eens mis. Op weg naar Heerlen, vlakbij de langste trap van Nederland, neem ik een bocht iets te krap, verlies mijn evenwicht en val op languit op het fietspad van de rotonde. Niemand die het zag, dat is dan weer een mazzeltje. Geen grote schade aan fiets of mens gelukkig en ik kan verder.

2. Heerlen: een kruidentuin en een kijkgaatje

Waarom ben ik nooit eerder in Heerlen geweest? Het is misschien wel het meest heuvelachtige stadje van Nederland, merk ik als ik in het centrum ben. Geen straat lijkt plat te zijn, ze gaan allemaal omhoog, omlaag. Ik neem een verkeerde afslag en moet snel handelen wil ik niet helemaal in het dal terechtkomen.

Fiets parkeren en rondlopen. Een expositie in het grote Schunk trekt mijn aandacht maar vandaag ben ik een keer niet voor kunst, hou ik me voor.

Ik beland in een koffiebar annex tattooparlor. Koffie drinken terwijl je getatoeëerd wordt. Mensen lopen rond en praten met elkaar. Ik snap niet helemaal waarom ze niet rustig gaan zitten, maar het is levendiger dan de laptopcafés in de randstad. In de toilet kan ik mijn wondjes van de val fiksen.

In Heerlen bevindt al het Romeinse werk zich in en rondom de Coriovallumstraat, genoemd naar de Romeinse nederzetting die hier ooit was. Het Thermenmuseum was het hoofddoel van deze tocht maar ik kwam er gisteren achter dat het nét gesloten is. Vanaf 2027 opent hier een Romeins museum.

Tot die tijd moeten we het doen met De Vondst, het archeologisch centrum in Heerlen. Ik twijfel even of ik erheen zal gaan – maar de tijd is iets te krap. Wel kan ik hun kruidentuin gratis bezoeken en leer meer over de Romeinse herkomst van boerenkool en valeriaan.

Vlakbij is het even zoeken naar een kijkgat waarachter Romeinse restanten te zien zouden zijn. Het makelaarskantoor waar het zou zitten, is verkast. Nu staat het leeg en ik heb geen idee wie nu de kelders onderhoudt, maar ik zie alleen een langzaam groeiend plantje.

3. Voerendaal: bord voorbij suizen en een enorme villa

Via Heerlen-Zuid kom ik in allerlei klimmetjes en afdalingen terecht. Waarom de makkelijke weg naar Voerendaal als het ook moeilijk kan? Ik klim de bijna 200 meter naar Ubachsberg, een dorp dat vanaf alle kanten beklommen moet worden.

Daarna volgt een lange, kaarsrechte afdaling naar Voerendaal met zelfs waarschuwingsborden dat je af en toe moet remmen, want met 15% dalen gaat hard. Ik suis Voerendaal in en mis het Romeinse bord dat ergens op de Bergseweg zou moeten staan. We moeten het hier dus met een link doen.

Terug in het dal slingert de weg zich door Voerendaal en omgeving. Dan passeer ik weer bijna een verwijzing naar de Romeinse villa die hier stond: Villa Ten Hove, of Villa Voerendaal. De naam Ten Hove verwijst naar een hoeve die hier staat. Twee van de vele toerfietsers vandaag pikken de plek in maar dan heb ik mijn foto’s al gemaakt.

Hier stond volgens de website de grootste Romeinse villa van Europa. Volgens het informatiebord was de villa in de Romeinse tijd (150-300 n. chr.) circa 400 hectare groot en was de voorkant van de villa twee voetbalvelden groot. Het was in feite een landbouwbedrijf.

4. Klimmen: Romeins uitzicht

Als ik al afdalend bij Klimmen kom, haal ik net een stoet ouderen op elektrische fietsen bij. Ik passeer er een maar dan gaan we allemaal naar links en de weg voelt zo steil als een trap. De ouderen fietsen ontspannen elektrisch verder langs de Klimmense huizen; ik zwoeg er precies tussenin.

Ik vraag me altijd af wat er gebeurt als je hier een beetje voetbalt in de tuin en de bal komt op de weg: die zie je dan nooit meer terug.

Klimmen is voor Nederlandse begrippen hoog en mooi gelegen en je hebt goed zicht op de omgeving. Daarom stonden hier ook twee Romeinse wachttorens, die er nu natuurlijk niet meer staan. Een stond vermoedelijk op de plek van de kerk in Klimmen. De ander was iets verderop, op de Goudsberg.

Het uitzicht daar is een goed voorbeeld van waarom de Romeinen zich happy voelden om zich in Limburg te vestigen. Ze voelden zich thuis bij deze glooiende heuvels en Toscaanse vergezichten. Ook nu stoppen er wandelaars en fietsers om gretig plaatjes te schieten.

5. Valkenburg: een mijlpaal

Dan door naar Valkenburg, waar, ook al verwacht je het wel, je toch verrast wordt door de hoeveelheid toeristen. De twee historische musea sla ik over (Romeinse catacomben en Museum Valkenburg) – voor de volgende keer.

Iets buiten Valkenburg kom ik middenin de wijnvelden een niet-helemaal originele mijlpaal tegen:

Hier gaat het eindelijk echt over Via Belgica zelf. In 2017 waren hier opgravingen en die bleken te bewijzen wat men al dacht: dat onder deze weg de Via Belgica liep.

Maar hoe zagen die wegen er dan uit? En door wie werden ze gebruikt? Een informatiebord van de organisatie Via Belgica legt het uit:

Een Romeinse heirbaan (hoofdverkeersweg) was ongeveer tussen de 20 en 25 meter breed. In het midden lag een verhard gedeelte dat meestal tussen de 7 en 9 meter breed was. Hierop reden de karren en rijtuigen. Aan beide kanten van de verharde weg lagen onverharde paden. Die waren ook tussen de 7 en 9 meter breed. Hier reden ruiters te paard en liepen voetgangers wanneer het niet te nat was.

De Romeinse hoofdwegen waren niet alleen transportaders, maar functioneerden ook al communicatiemiddel. Alle berichten die de keizer in Rome op de hoogte moest houden van het reilen en zeilen in de uithoeken van het rijk, werden met koeriers verstuurd. Zij reden met hoge snelheden over de wegen die uiteindelijk allemaal naar Rome leidden.

Hierna maakt de navigator in mij een foutje want ik vergeet via Meerssen te rijden, waardoor ik de restanten van Villa Onderste Herkenberg mis. Het rijdt lekker door naar Maastricht. Ik rijd wedstrijdjes met elektrische fietsforensen en na verloop van tijd merk ik opeens dat ik alleen nog in mijn eentje een wedstrijd rij. Op de kaart zie ik dat ik Heer al aan het verlaten ben en moet weer een stukje terug voor het centrum van Trajectum ad Mosam (Latijnse naam voor Maastricht).

6. Maastricht: het oudste weggetje van Nederland

In Maastricht parkeer ik mijn fiets in het centrum en ga eerst een hapje eten in een ramen-restaurant. Ik fris me even op in hun wc – het vieze fietskloffie moet uit – en kom met een andere trui aan tevoorschijn. De ober raakt er niet door verward.

Maastricht lag ook aan de Via Belgica en is dus ook met recht een stad met een Romeinse geschiedenis.

Zo ligt de Sint Servaasbrug op de plek van de eerste Romeinse brug in een Nederlandse stad. Die Romeinse brug ligt (schijnbaar) letterlijk in het water náást de Sint Servaasbrug. Mij niet opgevallen, want ik moest slingeren langs de vele dagjestoeristen.

Volgens deze website van de gemeente bekijken duikers regelmatig de staat van deze oude ‘brug’ en denken ze na over een andere vorm van behouden.

Ook in Maastricht is er veel Romeins te zien en te doen. Musea zitten er vanwege de tijd wederom niet in maar wel kan ik even een blik werpen in de kelder van het Derlon hotel op het Onze Lieve Vrouweplein. Je betaalt entree en krijgt er een drankje voor terug. In ruil daarvoor werp je een blik in de 2e eeuw. Dat is toch wel een goede deal.

Toevallig kom ik er tegelijk met een groep op die tekst en uitleg krijgt van een archeoloog. Ik luister een beetje mee. Onder de basiliek (hier dichtbij) was een Romeinse tempel en het Onze Lieve Vrouweplein was ooit een tempelplein. Lange tijd was hier ook een vesting. Rond de 10e eeuw werd die ontmanteld.

Vóór de Romeinen woonden hier ook al mensen. En onder deze Romeinse restanten vonden archeologen een weg uit de IJzertijd. ‘Dat is dus echt het oudste straatje van Nederland’, zei de gids. Mooi dat ik iets van mijn bucketlist kan afschrijven waarvan ik niet wist dat het erop stond.

Tijd om terug te gaan naar platland. In de trein terug hoor ik andere wielrenners hun ervaringen delen, zoals hun aantal gefietste kilometers (het driedubbele), de klimmetjes die ze hebben gedaan (‘Alle bekende heb ik wel gedaan vandaag’). Het gesprek gaat verder over gravelroutes, elektrisch schakelen, banddiktes en ik duik in mijn eigen wereld.

De Via Belgica is veel meer dan dit stukje in Zuid-Limburg. In België moet de Via Belgica volgens dit fietsreisverhaal nog van de grond komen. Duitsland heeft een speciale Romeinse route van ongeveer 170 kilometer. Die gaat van Übach-Palenberg (net over de grens bij Landgraaf) naar Keulen. De route staat op de website Outdooractive.

Het is sowieso een mooie aanleiding om een deel van dit land te verkennen. In elk geval ben ik blij dat mensen hun historische besef willen delen met een groot publiek.

Hopelijk wordt de route ooit meer echt ‘een route’, zodat ook de dame van mijn B&B ook met haar scootmobiel deze route kan afleggen, en iedereen met interesse in geschiedenis. Want geschiedenis begint niet bij boeken, maar bij kijken, visualiseren. En beter snappen waarom de Romeinen dit stukje land zagen als een nieuw Toscane.

En zo lang elektrisch lopen nog geen ding is, kun je deze route ook met een paar dagen wandelen ontdekken. Het komt het dichtste bij het echte reizen in de Romeinse tijd.

Meer lezen of luisteren?

• Website van Via Belgica
• De Gids over de Via Belgica, met een aantal erg goede essays
• Wandelroute van 69 km over de Via Belgica
• Archeoroute Limburg
• Schrijver Jona Lendering over de Via Belgica
• Canon van Nederland over de Via Belgica

3103 woorden / 16 minuten leestijd / Thema’s: essaybundels, essayisten, Nederland, futurisme / Vorm: kort essay (over essays) / Foto header copyright Nationaal Archief (via Wikimedia Commons)

Nederlanders staan erom bekend dat we over alles onze mening kunnen geven. Vaak snel en onnagedacht. Maar er is ook een ideale combinatie: onze essays. Die bevatten zowel stevig denkwerk als een portie flinke meningen. Ik lees ze graag.

Gek genoeg zijn onze essays in het buitenland minder bekend dan onze romans. Ik denk juist dat Nederlanders beter zijn in essays dan in fictie. Voor fictie is meer empathie, zachtaardigheid en humor nodig dan Nederlandse schrijvers doorgaans laten zien (met een uitzondering hier en daar).

Die onbekendheid met deze essays is zonde. 21e eeuwers kunnen veel leren van denkers in de vorige eeuw. Dankzij sociale media leven we in een meningencultuur – waarbij de meningen het doel zijn, niet hoe je tot die mening komt. Terwijl nadenken niet met een mening begint, het eindigt ermee. Daarnaast zijn veel onderwerpen uit die tijd nog steeds relevant voor ons.

Daarom herlees ik een aantal bijzondere essayisten uit de 20e eeuw en laat zien waar ze over onze tijd spraken, soms zelfs zonder dat te beseffen.

Wie was Rudy Kousbroek en waar gaat Anathema’s over?

Rudy Kousbroek was een schrijver/essayist die zich verwonderde over de fenomenen van zijn tijd. Hij schreef goed leesbare esssays over allerlei uiteenlopende onderwerpen. Bijvoorbeeld media, pornografie, auto’s, dieren, onderwijs, literatuur, ga zo maar door. Dat deed hij voor de bladen Vrij Nederland en het Algemeen Handelsblad.

Hij besprak alle onderwerpen die hem boeiden en in Anathema’s zijn ze globaal verdeeld in thema’s (Natuur en cultuur, Existenties, Stijl, etc.). Hij koos het voor woord anathema’s, een ander woord voor een banvloek. DBNL legt dat uit. Het betekent ook ‘opgestelde’ in het Oud-Grieks, zoals Wikipedia uitlegt.

De cover van een andere essaybundel, Avondrood der magiërs, legt wel mooi uit hoe hij werkte als essayist:

Men zou Rudy Kousbroek kunnen beschrijven als iemand die zijn eigen brein als zijn meest fascinerende speelgoed beschouwt (…).

En in 2011 schreef Marja Pruis in De Groene over de Anathema’s:

Dat een op zich bêta-georiënteerde figuur zo ostentatief en zonder terughouding kond kon doen van zijn liefde voor mens, dier en machine, zo durfde te zwelgen in sentiment en tranen, zo kón zwelgen ook in sentiment en tranen zonder dat zijn stukken er dom, sentimenteel of kitscherig van werden, daarop paste slechts bewondering, instemming, nadenken. Kousbroek was de Slauerhoff van de essayisten: technisch, romantisch, onverzadigbaar en driftig.

Wat ik uit dit wat lastig geformuleerde stukje haal, is dat zijn stukken prettig te lezen zijn omdat Kousbroek een van die zeldzame schrijvers is die emoties serieus neemt. Daar hou ik wel van: emotie in het denken verwerken. Zijn boeken over dieren (fotoboeken zoals Het raadsel der herkenning) bevatten zoveel oprechte gevoelens die ik zelden eerder las bij een ‘serieus’ schrijver. Ik meen me te herinneren dat een schrijver (ik dacht Jeroen Brouwers) schreef dat hij dat belachelijk vond.

Daarnaast wist Kousbroek heel veel van de Franse literatuur en legt hij zijn denkwijze altijd goed uit.

Ik heb de drie delen Anathema’s van 1969, 1970 en 1971 gelezen in een gebundelde versie. In totaal zijn er 9 verschenen. In 1975 ontving hij de P.C. Hooftprijs voor deze essays. Ik herlees de Anathema’s graag, want Kousbroek schrijft wel mooi, hoewel hij soms ook wel iets te ingewikkelde woorden gebruikt om zijn punt te maken, wat ik wel zonde vind.

Door de bank genomen zijn de Anathema’s vijftig jaar later nog steeds prima te lezen maar zijn intellectuele denken kan een brug te ver zijn voor een gemiddelde lezer van nu.

Ik schrijf hier geen biografie. Daarvoor verwijs ik naar Wikipedia of een andere bron. Het gaat mij om deze essays. Leuk om te weten: dankzij DBNL zijn sommige anathema’s van Kousbroek vrij toegankelijk.

Dit zijn 12 voorbeelden van stukjes die ook iets zeggen over onze tijd – soms direct en soms indirect. Soms heb ik het er ook in gevonden. Ik geniet altijd wel van die momenten dat een schrijver over de tijd heen een hand weet te reiken aan de lezer van het heden.

12 VOORBEELDEN VAN FUTURISTISCHE IDEEËN IN DE ANATHEMA’S

1. Het idee van een AI-tekstgenerator

Een van de toevalligste ’toekomstvoorspellingen’ van Kousbroek is als hij in 1969 een soort Chat GPT tekstgenerator bedenkt. Zijn prompts zou je nu letterlijk kunnen invoeren in Chat GPT of verwante software én antwoord krijgen.

Wie de ook in Frankrijk gangbare boeken met eindexamenvraagstukken van de laatste zoveel jaar doorbladert, vindt daarin opgaven als: ‘In september 1832 beschreef Lamartine, in een brief aan zijn vriend Virieu zijn indrukken van Libanon. Schrijf die brief’ – ‘Schets een portret van een twintigste-eeuwse zakenman op de manier van La Bruyère’ (…) Het is een genre dat sterk tot mijn verbeelding spreekt, en visioenen oproept van opgaven als schets een portret van Simone de Beauvoir op de manier van Brantôme, of: geef een beschrijving van een speeltuin in de stijl van Octave Mirbeau, of van een paar twintigste-eeuwse bottines op de wijze van Restif de la Bretonne. Schrijf een verontwaardigde aanklacht tegen de slavenhandel in de stijl van Arthur Rimbaud (…). (deel 1, p 57)

2. De gevoeligheid voor woontrends

In Nederlandse woningen volgt men graag trends op. Ik heb mezelf daar ook altijd over verbaasd. Nu zijn bijvoorbeeld ‘zware deuren’ in de mode. En de industriële look. Of minimalisme. Begin jaren zeventig waren tapijten (85% was betapijt vertelt hij) en boardplafonds in de mode.

Nu is het niet zo dat iedereen aangewezen is op boardplafonds omdat er geen stukadoors meer zijn, het is omgekeerd: er zijn geen stukadoors meer omdat iedereen boardplafonds wil hebben. Natuurlijk is de reden in eerste instantie dat die goedkoper zijn, maar het juiste perspectief daarop wordt verkregen door te bedenken dat Nederland een van de rijkste landen van de wereld is, en dan te mediteren over het feit dat blijkbaar niemand het verschil in prijs er voor over heeft. De eigenlijke, diepere reden is, vrees ik, dat haast niemand in Holland boardplafonds echt lelijk vindt. Vandaar de aanblik, zoals men die op late wintermiddagen kan bewonderen in onze grote steden, van hele rijen grachtenhuizen met boardplafonds, vrolijk verlicht door tl-buizen. (deel 3)

3. Auto’s worden steeds saaier

Kousbroek was een autoliefhebber en van de moderne auto zou hij erg gruwen. Het gaat hem om karakter. Zoals de 2CV (ook wel de deeujsjefoo). Dat miste hij al in de ‘moderne’ auto van begin jaren zeventig. Toch kun je zijn zinnen ook makkelijk toepassen op de moderne auto’s van nu, die van alle gemakken zijn voorzien, maar karakter missen.

Wat symboliseert die homogene, ongedifferentieerde materie? De afwezigheid van denken. Er is geen voorstelling aan verbonden. Alles wat verwijst naar een machine, alles wat een beroep doet op de verstandelijke vermogens, is in de moderne auto geëlimineerd. Alles wat duidt op opbouw, op organisatie, op structuur, is verdwenen. De moderne auto streeft naar naadloosheid. Hij is meer en meer gaan lijken op een onbepaald huishoudelijk gebruiksvoorwerp: een stofzuiger, een mixer, een gasgeiser of een scheerapparaat. Een moderne auto lijkt op alles, zelfs zijn eigen voorkant lijkt op zijn eigen achterkant. Een auto uit 1925 was nergens mee te verwarren: hij stelde een auto voor, en die voorstelling was zo fundamenteel dat ze nu nog gebruikt wordt om met economie van middelen een duidelijk herkenbare auto weer te geven, zoals op verkeersborden, op illustraties in Veilig Verkeerboekjes, in karikaturen, en in kindertekeningen. (deel 3)

4. De opwarming van de aarde

Deze passage trof mij. Het lijkt namelijk alsof Kousbroek hier de opwarming van de aarde voorspelt én de reactie erop. Toch is de aanleiding veel toevalliger. Hij bespreekt het onmogelijke verkeer in Parijs en dit is een soort denkoefening hoe het kan dat iedereen leert wennen aan zo’n onmogelijke situatie.

Wat mij er nu speciaal zo van opvalt is hoe de mensen wennen, gewoon raken, aan een toestand die objectief tegen iedere rede ingaat. Hoe heeft het in vredesnaam zo ver kunnen komen? Maar dat is het nu juist, dat gebeurt niet ineens. Als van de ene dag op de andere, bv. door een grote onderneming of industrie, de temperatuur van de grond op 80° Celsius werd gebracht, dan zou geen sterveling dat accepteren, en het zou trouwens ook ongelukken veroorzaken. Wij zouden zeggen: dan wordt het land onbewoonbaar! Maar als het zou gebeuren à raison van één of twee graden per jaar, uitgestrekt over een periode van een halve eeuw, dan zou men het nu de gewoonste zaak van de wereld vinden dat iedereen in een koelkast leefde. (….) Zo zou men zelfs redeneren als men volledige zekerheid had dat de bodemtemperatuur verder zou gaan met stijgen, en dat ook de meest resistente planten het op den duur zouden moeten begeven, tenzij er een wonder gebeurde. Het geloof in zulke wonderen is, in tegenstelling tot bv. het meerwaardevraagstuk, naar mijn overtuiging een van de werkelijke politieke problemen van dit ogenblik – het naar alle maatstaven zeker weten dat een bepaalde ontwikkeling zich zal voortzetten en tot een bepaald resultaat zal leiden als geen maatregelen worden genomen, en het feit dat die maatregelen niettemin niet genomen worden. Het grote prototype van deze variëteit van rampen is natuurlijk de bevolkingsaanwas. (deel 3)

5. De ont-taboeïsering van pornografie

Kousbroek bezocht een seksbeurs in Kopenhagen en schetste de onwennigheid van de legalisering van pornografie. Hij schrijft er een paar essays over. Met daarbij een vrij hilarische schets van een liveshow. Hij merkt al meteen op dat het saai en commercieel is, wat die vrijheid oplevert. (‘Het was louter stekkers met stopcontacten wat de klok sloeg’.) Deze toen ingezette liberalisering zorgde er later voor pornografie het internet zou overspoelen en zelfs ‘gewoon’ is geworden. Deze tekst is volgens mij nog steeds net zo relevant als toen:

(…) zoals al eerder aangeroerd heeft bijna iedereen te kampen met de neiging om zichzelf en anderen wijs te maken dat men alleen maar uit een zekere academische belangstelling is komen kijken. Men is geïnteresseerd in pornografie als verschijnsel vanuit een klinisch, cultureel, sociologisch, artistiek, of godweetwat voor oogpunt, maar niet uit persoonlijjke belangstelling voor seks. (…) Dat is trouwens het mooie van het opheffen van de restricties op pornografie: een nieuwe groep van misdadigers is verheven tot de status van bourgeois; ze moeten alleen nog even wennen. (…) Het hele proces voltrekt zich van zijn kant zich zonder een liefkozing, zonder een bewijs van tederheid, zonder een teken van emotie, hij steekt letterlijk en figuurlijk geen vinger uit, hij laat het aan zich gebeuren als iemand die zich zijn schoenen laat poetsen. (deel 2, p 271, 273, 287)

6. De oppervlakkigheid van media

Zeker sinds sociale media is er minder en minder aandacht voor inhoud, en meer om het punt maken zelf. Feiten zijn te manipuleren, zo lijkt het. Kousbroek vergelijkt de ontwikkeling dat het Amerikaanse blad Time doormaakte. Daar kun je het succes van online magazines als Buzzfeed in herkennen, maar ook het succes van verander-je-leven-nú! reels op Instagram.

De inhoud van deze bladen is dan ook grotendeels geschreven in de vorm van instructies, briefings, van waar de mensen op moeten letten, wie zij moeten nadoen, en wat ze moeten onthouden om wél die indruk te maken. De vorm is daarbij een reflectie van de inhoud: kort, de uitwendige hoofdzaken, nonchalant, geamuseerd, en steeds met inachtneming van het imperatief dar de lezers afgeschrikt worden door abstracties. De Time-formule heeft het specifieke van televisie; het is denkbeeldig kijken. Ideeën hebben geen inhoud, maar een gezicht. Het accent is verschoven van de inhoud van een denkbeeld naar de persoonlijkheid van iemand die er wat mee te maken heeft – zijn das, de kleur van zijn schoenen, zijn echtelijke staat, hobby’s en huisdieren. Niet de literatuur, maar Hemingway; niet de schilderkunst, maar Picasso; niet de ruimtevaart, maar John Glenn; niet ballet, maar Nureyev; niet politiek maar J. F. Kennedy; niet godsdienst maar de handelingen van de paus en zijn gerokte schaar. (deel 1, p 77)

7. Het gebrek aan interesse in kunst

Ik heb zelf veel over kunst van onze tijd geschreven en de aversie ertegen is soms onbegrijpelijk. Ik begrijp het niet zo goed – wat heeft kunst die mensen aangedaan? Waarom kunnen mensen niet accepteren dat kunst een noodzakelijk iets is om het leven te verruimen en dat kunstenaars daarbij vaak nieuwe ideeën bedenken. Toch is dat iets wat in Nederland diep zit en ook al in 1969, blijkbaar.

Picasso is weliswaar universeel bekend, maar niet universeel bemind. Zijn beroemdheid is niet gebaseerd op waardering. Grappen over schilderijen van Picasso vormen al sinds verschillende generaties het noodrepertoire van tweederangs humoristen, waarop zij altijd terug kunnen vallen als zij niets beters weten te bedenken. Denigrerende formules en negatieve waarderingen over het werk van Picasso worden anno 1966 nog steeds gretig ontvangen en niet zonder leedvermaak doorverteld, desnoods zogenaamd als curiositeit. G.B. Shaw zei het al: Het is een vergissing te veronderstellen dat onkunstzinnige mensen alleen maar onverschillig staan tegenover kunst, zij haten het, met een bittere en kwaadaardige haat. (deel 1, p 119)

8. De verandering van het straatbeeld

Soms verdwijnt er in korte tijd veel in het straatbeeld. Dat komt door technologische vernieuwingen, zoals in onze tijd de digitalisering ervoor zorgde dat er minder brievenbussen dan vroeger zijn. Telefooncellen zijn zelfs helemaal verdwenen. Kousbroeks observaties van zulke veranderingen in de jaren zestig doen denken aan veranderingen in onze tijd, waarbij al het analoge overgaat in het digitale.

Als we het hebben over techniek in de jaren zestig is het eigenlijk veel boeiender om te praten over de dingen die in die periode verdwenen zijn. Het was bv. het eerste decennium zonder stoomtreinen. Aan het eind van de jaren ’50 is de wereld plotseling gaan veranderen; allerlei dingen die sinds jaar en dag dienst hadden gedaan, en soms nog uit de vorige eeuw dateerden, begonnen opeens te verdwijnen, werden afgedankt, vervangen, weggesmeten. In de jaren ’50 zag men in het straatbeeld nog oude auto’s die toen 25 of 30 jaar oud waren; in de stations rook het nog naar stoom en steenkool. Je zag nog ouderwetse telefoons, klapcamera’s, oude grammofoons met naalden in een doosje, en grote kasten van radio’s van ‘vóór de oorlog’, d.w.z. uit de jaren ’30. En toen, in een paar jaar, was het allemaal verdwenen. Het is niet aannemelijk dat het allemaal plotseling tegelijk kapot ging, en dat ging het ook niet: met de wind van vernieuwing werd ook van alles weggeblazen dat niet in functie verschilde van het nieuwe en net zo goed had kunnen blijven, zoals duizenden mooie negentiende-eeuwse gietijzeren brievenbussen in Nederland, een voorbeeld van onbegrijpelijke en barbaarse vernietiging. (deel 2, p. 206)

9. Hoe conservatief de wereld van de televisie is

Kousbroek schrijft een mooi stukje over televisie in de jaren zestig. Hij schrijft hier jaren 60, maar dit geldt ook (en vooral) denk ik voor de jaren erna. Waarom is televisie zoveel conservatiever dan andere vormen van cultuur? En zo onbevattelijk voor verandering? Ik heb me dat ook geregeld afgevraagd en een antwoord is lastig te geven.

Televisie is alleen voor volwassenen, daarom is er geen medium dat de mensen zo vanzelfsprekend als kinderen behandeld als de televisie. In ander verband heb ik het er al eens over heb gehad dat taboes die overal elders al lang geleden werden overwonnen, op de televisie nog van kracht zijn. Een outsider zal achteraf misschien moeilijk kunnen geloven dat de televisie van de jaren ’60 tegelijk kon bestaan met de, noem maar op: film, pers, cartoonkunst, literatuur, etc. van dezelfde periode. Het interessante schuilt eigenlijk in de omstandigheid dat wij dit gewoon vinden, dat wij denken: o, maar dat is de televisie. (deel 2, p. 234)

10. De saaie straatnamen in steden

De straatnamen waar Kousbroek hieronder grappen over maakt, zouden alleen maar nog veel erger worden. Benieuwd wat hij zou hebben gevonden van de benamingen in Vinexwijken, zoals in Zoetermeer, waar je Wengéhout, Palmhout, Teakhout en Balsahout zou vinden; of Marsgeel, Krijtwit, Melkwit, etc.. (Overigens bestaat de Vruchtboomstraat niet, daar bedoelt hij denk ik de Vlierboomstraat).

Zoals in wel meer steden bestond in Den Haag al een schildersbuurt, een zeeheldenbuurt, een staatsliedenbuurt. De volgende stap was een natuurkundigenbuurt, maar het was duidelijk dat het zo niet langer kon doorgaan, er moest iets minder uitheems worden gevonden, iets wat meer in de algemene belangstelling lag. De bomenbuurt en de bloemenbuurt die toen ontstonden kunnen nog worden gezien als een periode van zoeken, maar toen kwam de eerste geniale inval: een fruitbuurt. Elk gemeenteraadslid mocht een vrucht noemen en zo kwam er een Sinaasappelstraat, een Tomatenstraat, een Pompoenstraat; na een poosje kon niemand meer iets bedenken en toen kwam er nog een Vruchtboomstraat. Het verstand staat stil bij zoveel inventiviteit. De volgende étappe overtrof weer de vorige: er verrees een pluimveebuurt. Trotse inwoners namen hun intrek in de Kipstraat, op het Haanplein. De stad breidt zich nog steeds razendsnel uit. Wat zal de toekomst brengen? Ik hoop vurig op een ziektebuurt: de Kankerstraat, de Pokkenstraat, de Teringkade; het Syfilisplantsoen, de Gangreenlaan, het Bronchitishofje, het Pneumonieplein. Er zijn natuurlijk nog allerlei andere mogelijkheden. (deel 3)

11. Het grote respect voor proza of poëzie dat mooi ‘klinkt’

Wat ik goed herken is hoe je eerbied voor literatuur als een Pavlovreflex kunt ervaren. Bij veel moderne romans en poëzie is de manier van voordragen (voor televisie of social media) belangrijker geworden dan de inhoud. Het voordragen – de energie ervan – doet meer dan de woorden zelf. Dat past wel bij de extraverte maatschappij waarin we leven.

Het bijbrengen van eerbied voor klassiekers, zoals op Franse middelbare scholen gebeurt, is het aankweken van een geconditioneerde reflex. Toon, metrum en woordkeuze roepen automatisch een gevoel van ontzag en plechtigheid te voorschijn zoals Pavlovs hond begon te kwijlen bij het geluid van de bel; het veroorzaakt een gewilligheid om onder de indruk te raken, en het duurt even voor men door krijgt dat men bezig is om deze gewilligheid, deze vrome aandacht, te besteden aan wilde nonsens. (deel 1, p. 56)

12. Het idee van het luisterboek

In een essay over hoe getallen en leestekens geluid kunnen maken in je hoofd, lijkt Kousbroek het ineens te hebben over luisterboeken. In die tijd (1971) bestond dat, volgens dit artikel, ook al 100 jaar. Sowieso was het hoorspel in die tijd iets gewoons, vandaar dit voorbeeld.

Lezen is kortom in de meeste gevallen horen lezen, door iemand, zou men kunnen zeggen, die er gezichten bij trekt. Dit geldt in zeer sterke mate wat betreft het hoorspel. Ik herinner mij jeugdige beluisteringen van Paul Vlaanderen; om mijn verveling te bestrijden dacht ik er allerlei oefeningen voor mijn voorstellingsvermogen bij uit, bijvoorbeeld dat de eigenaars van de stemmen op handen en voeten liepen, in travestie waren (Paul in decolleté, Ina in Garde-uniform), of moedernaakt. Alles kan immers, – een gezamenlijk voetbad nemen, genitaliën laten zien, gezichten trekken – zolang het maar geen geluid maakt. Wat is, op het niveau van de radio, het equivalent van het geïsoleerde uitroepteken, de puntjes tussen aanhalingstekens? Een als hoorspel uitgezonden pantomime. (deel 3)

Wat je leert van Anathema’s – als het gaat om futurisme – is dat de toekomst best voorspelbaar is. Je hebt er verbeeldingskracht en observatievermogen voor nodig. Het verleden is vanuit het heden goed te snappen als je beseft dat alles wat een functie heeft voor mensen altijd op een of andere manier verdergaat. Maar net even anders dan je denkt.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Rudy Kousbroek op DBNL
• Literairnederland.nl over Rudy Kousbroek
• Herlezen Anathema’s 2 op de website van uitgeverij Van Oorschot
• Alle boeken van Kousbroek op Goodreads

942 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: biologie, koeien, grazen / Eerder gepubliceerd in Jegens & Tevens / Afbeeldingen copyright: PolakVanBekkum.

Dieren komen steeds meer uit hun verdomhoekje. Ze hebben geen stem die wij kunnen verstaan maar soms lijkt het toch alsof ze succes hebben met hun emancipatie. Een Partij voor de Dieren, discussies op wereldniveau over verkleinen van de veestapel, vegan-labels op veel producten, en wetenschappers die meer interesse hebben voor de emoties van dieren.

Het meest opvallend is de entree in documentaires. Met Gunda – film van Victor Kossakovsky – was er vorig jaar op IDFA een documentaire die een zwijn, kippen en koeien observeerde. Dit jaar op IDFA zijn er de films Cow en Vedette, die ook koeien observeren. Wie anders dan documentairemeester Kossakovsky kan hier het beste over vertellen (in gesprek met acteur Joaquin Phoenix)?

Wat is de choreografie van grazende koeien?

Je kunt nog verder. Zoals je verdiepen in de choreografie van dieren. Niet vanuit wetenschap, maar vanuit de kunst. Esther Polak en Ivar van Bekkum begonnen op een dag in het Zwitserse Tschlin de sporen van koeien te tekenen.

Polak en Van Bekkum maakten tekeningen met aquarelpotlood, waarbij ze het papier steeds nat spoten met een plantenspuit. Er is geen kwast aan te pas gekomen. Voor hen blijven het primair tekeningen.

‘We nemen een vel papier, een aquarelpotlood, water. We gaan de bewegingen van de koeien tekenen, als een menselijke GPS. Maar hoe en waar te beginnen? Waar begint het weiland en waar ons vel papier? En welke koeien mogen meedoen? We proberen maar gewoon, de nieuwe ervaring wijst ons vast de weg.’

Ze observeren en leren:

Al tekenend en kijkend beginnen we te vermoeden dat koeien ook paden hebben, navigeren door hun landschap, samenwerken, de weg effenen voor elkaar.’

Ze leren ook steeds meer over de karakters van koeien:

‘De derde [koe], die aanvankelijk ook zuidwest liep, schaamde zich misschien en liep de andere kant op: noordoost.’

Er zijn avonturiers:

Uiteindelijk is deze koe in zijn eentje vertrokken in zuidwestelijke richting.’

Die ook nodig zijn, want deze koeien ontdekken de fijne plekjes gras.

Volgens hen kun je koeien in een paar categorieën verdelen:

‘(…) de Beweeg-Eenheid ‘leider’ trekt de Beweeg-Eenheid ‘kudde’ voort. Deze kudde waaiert dan weer uit in de Beweeg-Eenheden ‘recalcitrante individuen’ (zij die van driften houden en zo ruimte voor autonomie opeisen) en Beweeg-Eenheden ‘volgers’ (koeien die de leider in een zo recht mogelijke lijn volgen.’

Zijn koeien de ware surrealisten?

Ook in Feerwerd, Groningen slaan ze aan het tekenen. De koeien in Zwitserland en Groningen ontlopen elkaar niet veel in hun choreografie. Wat grappig is om te zien, is dat de koeien vaak een stukje doorlopen en dan weer een beetje teruglopen, en dan weer doorlopen. Koeien houden van zigzaggen.

Het is ook telkens kronkelig, als een beekje op een landkaart, of een rondslingerend klosje garen. Ik moest ook soms denken aan een geblinddoekt persoon die horizontale strepen probeert te trekken.

De graaschoreografie levert spontane beelden op. In de strepen van nummer 20 zie ik een rennend paard met slingerende manen.

Verder zie ik een schaatsende wezel (22); een kruipend zeepaard (14); een nieuwsgierige mier (26); een gevecht waarbij iemand sterretjes ziet (33); twee mensen met een heuvel in de verte (36/37); een das die zich aan touw omhoog probeert te trekken (26).

Ik vind het ook wel aardig dat je soms vlekken ziet (het blijft ook natuurlijk een uitgelopen aquarelpotlood). Deze lijnen horen wel thuis op vlekkerig terrein. Daarnaast legt de tekst vaak uit hoe de vlekken er gekomen zijn.

Die willekeur van de natuur is iets waar ik wel van hou (ik denk ook bijvoorbeeld aan de fotografische kunstwerken van Yann Arthus-Bertrand). De aanpak is niet nieuw voor PolakVanBekkum maar in hun eerdere projecten gingen ze vooral met GPS te werk.

Notities bij het gedrag van koeien

De notities bij de tekeningen zijn soms bijna korte verhaaltjes:

‘Toen ik begon, waren vijf koeien oostwaarts aan het grazen. Ik verwachtte dat dat door zou zetten, maar dat was niet zo.’
‘Tekening weggegooid. Achterkant ook niet bewaard.’
‘De leider, of voortouw-koe, laat het er niet bij zitten en stapt kordaat door in noordoostelijke richting. De groep doet niet mee.’
‘Ik besefte dat ik in hun weiland stond en ze zeker met z’n allen (zo’n teamgeest heerste er wel) om mij heen zouden gaan staan. Dat gebeurde.’
‘Een rytmisch afwisselen van achter elkaar lopen, om ergens te komen, en náást elkaar te lopen, om te grazen.’

Maar ja, die koeien lopen daar wel voor ons natuurlijk. Daar zijn ze onwetend van en dat maakt ze ook zo tragisch. Dat merk je als een koe een keer oprecht verdriet heeft wanneer haar kalf wordt meegenomen:

‘De melk wordt met het vele scheiden van koe en kalf betaald.’

Graaschoreografieën is uitgegeven door uitgeverij Müller in Den Haag en het ingenieuze uitklapontwerp is van Karen Polder. Het is te bestellen via de website van PolakvanBekkum of via online boekhandels.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website PolakvanBekkum met informatie over het kunstproject
• Videoversie van het boek
• Een van de plaatjes van het boek
• PolakvanBekkum op IFFR
• Dagblad van het Noorden over het project
• Museum Oudewolen over het project
• Artikel op Natural History Museum: over choreografie van dieren die dansen voor een partner

1725 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: stripverhaal, achttiende eeuw, satirisch, komedies / Copyright afbeeldingen: Meulenhoff Uitgevers

Wie was Rodolphe Töpffer?

Rodolphe Töpffer werd nog nét in de 18e eeuw geboren, in 1799 in Genève, Zwitserland. Hij kreeg veel artistiek vernuft mee in zijn jeugd dankzij zijn vader, die schilder en karikaturist was. Na zijn studie in Parijs, keerde hij terug in Genève. Daar werd hij leraar Latijn, Grieks en oude literatuur. Hij trouwde in 1823 en in hetzelfde jaar – dus pas 24 jaar – begon hij zijn eigen kostschool.

Dat klinkt als het begin van een vrij gewone carrière. Het verschil is dat hij – zoals Wikipedia het formuleert – ‘activiteiten in vrije tijd’ had. Hij tekende.

Dankzij kunstenaar William Hogarth, die een verhaal maakte in elkaar opvolgende gravures, kwam hij ook op het idee om daar iets mee te doen. Karikaturen werden steeds populairder om sociale en politieke kritiek te geven, zoals J.J. Grandville en Honoré Daumier ook lieten zien.

In een periode van vijf jaar tijd tekende hij zes beeldverhalen: Les Amours de Mr. Vieux Bois (1827), Docteur Festus (1829), Histoire de M. Cryptogame (1830), Monsieur Trictra (1830), Histoire de Monsieur Jabot (1831) en Monsieur Pencil (1831). Beeldgeschiedenissen noemde hij ze zelf. Het waren in feite komische tekeningen met onderschriften.

Alleen vrienden kregen een paar exemplaren. Toen volgde een brief van Goethe. Hij schreef dat hij veel plezier had gehad aan Dr. Festus (ook een beetje een play-on-words van Goethes Faust). Hoe enthousiast staat in het nawoord:

“Het is werkelijk al te gek!”, riep hij zo nu en dan uit, telkens een blad omslaand; “alles sprankelt van talent en geest. Sommige afbeeldingen zijn van onovertrefbare kwaliteit!”

Töpffer begon er anders over te denken en zijn tekenverhalen werden vervolgens uitgegeven als tekstuele boeken met illustraties. In 1832 verscheen dan zijn eerste beeldverhaal in druk. Veel titels werden bestsellers.

Töpffer wordt gezien als de uitvinder van de strip. En niet alleen van de Europese strip, maar ook van de Amerikaanse. Zijn uitgave The adventures of Mr. Obadiah Oldbuck (een bewerking van het eerder genoemde Histoire de Mr. Vieux Bois) zou ook de oudste Amerikaanse strip zijn.

In ons land is Mr. Cryptogame, of te wel Mijnheer Prikkebeen, enorm bekend geworden. De ietwat gekuiste versie (vertaling J.J.A. Goeverneur) werd in 1980 herzien door schrijver Gerrit Komrij. De andere titels zijn vreemd genoeg veel minder bekend.

Laten we daarom de stripautoriteit Lambiek eens aanhalen, die een uitstekende biografie heeft over hem op hun website (vertaling van ondergetekende):

Rodolphe Töpffer was de invloedrijkste striptekenaar van het begin van de 19e eeuw. Zijn impact klinkt zelfs decennia later nog door. Naast zijn historisch belang toont Töpffers werk ook artistieke diepgang. Zijn verhalen zijn grappig, fantasierijk, goed geschreven en hebben een satirisch randje.

Toch was Töpffer meer dan ‘een striptekenaar’, ook al was dat nog niet eens een bestaand beroep in die tijd. Hij reisde veel rond, organiseerde reizen en publiceerde erover, zoals Voyages en Zig-Zag in 1843.

Hij schreef ook essays over kunst. Daarnaast werd hij professor Retorica bij de universiteit en was hij politiek actief. Nog afgezien van zijn vroegere pedagogische project in de vorm van een kostschool.

Niet voor niets schreef Komrij in het nawoord van Dr. Festus:

Het geval wil dat ik iets moet vertellen over iemand die iedereen kent, en die niettemin een volslagen onbekende is.

Waar gaat het boek Reizen en avonturen van doctor Festus over?

Dr. Festus zet in zekere zin vragen bij het doel van Töppfers eigen reizen (als een vroeg Antitoerismeboekje). Dr. Festus verscheen tegelijk als stripverhaal (met 210 tekeningen) én als komische roman (6 tekeningen). Deze paperbackuitgave van Meulenhoff – uitgegeven in 1969 – heeft meer tekeningen en is een soort tussenvorm.

Het verhaal is nauwelijks na te vertellen maar we doen een poging. Dokter Festus is een wetenschapper. In een bepaald stadje begint alles in het honderd te lopen als hij de verkeerde hotelkamer binnenloopt. Dieven dieven stelen de koffer waar hij in zit. Hij ontsnapt en verstopt zich in een hooiberg. Iedereen komt op een of andere manier aan de verkeerde kleding aan en wordt aangezien voor iemand anders. Dat brengt vooral de burgemeester, de majoor en Milady en Milord (de bazen van het land) in de problemen. En zo gaat het verder met rare gebeurtenissen. Het naburige land Utterzomp krijgt ermee te maken, en het wordt steeds absurder.

Iedereen wordt bespot in het boek, zoals deze passage over Milady en Milord beiden voor schut zet:

Maar MIlady, die een mens van uitersten was (zoals reeds gezegd), viel in katzwijm, als het ware dronken van vreugde. Mylord zag het diep bewogen aan; toen hij evenwel zijn horloge te voorschijn had gehaald en op zijn vingers kon uitrekenen dat deze katzwijm hem zeeën van tijd zou kosten, te meer daar zijn ezel dwars van tred was, nam hij het notitieblokje uit de tas van Mylady en schreef daarop, in het Engels, dat hij vast vooruitging, op zijn dooie gemak, en dat zij hem, door er de draf in te zetten, maar moest inhalen, vervolgens stopte hij haar het opschrijfboekje in de hand en verwijderde zich, glimmend van tevredenheid.

Als vervolgens de commissie (een soort parlement) deze notities leest, halen zij er heel iets anders uit:

(…) hoefde ze alleen nog maar de sleutel te vinden tot deze geheime correspondentie. Eens dit gebeurd was, bleek zij ontzaglijke, doorslaggevende en angstaanjagende onthullingen gedaan te hebben, geschikt om alle burgers van goede wil het bloed in de aderen te doen stollen.

Zo zie je maar hoe tijdloos onderwerpen kunnen zijn (in dit geval mensen die geloven in samenzweringstheorieën). Toch ontsnappen ook de wetenschappers niet aan de spot, zoals deze schets van een astronoom die iets te ver van de normale wereld afstaat:

Alvorens met zijn schets verder te gaan, werpt hij een korte blik op de gezamenlijke amtediluviaanse volkeren, waarin hij in het voorbijgaan nagaat of het mogelijk is om langs trigometrische weg de hoogte van de berg Ararat vast te stellen, hetgeen hem op enkele algemene geodetische beschouwingen brengt, waarmee hij zijn inleiding afrondt. Daarna drinkt hij een glas suikerwater; de geleerden geeuwen, een groot aantal van hun kuchen en tweeënvijftig niezen er in hun jabots.

De stripwebsite Lambiek legt goed uit waar de spot in zit (wederom vertaling van ondergetekende).

Töpffer drijft de spot met de incompetente politiemacht die altijd de verkeerde conclusies trekt. Terwijl de blindelings gehoorzame en hersenloze soldaten een onderwerp vormen dat hij later in Monsieur Pencil weer oppakt. Ook de astronomische wereld wordt belachelijk gemaakt. Een groep wetenschappers probeert allemaal als eerste een ‘nieuwe komeet’ te vinden zodat ze die naar zichzelf kunnen vernoemen. Velen ‘dragen al een ooglapje omdat ze te veel naar de dierenriem staren’. [ … ] In sommige herdrukken hebben de censors de scène geschrapt waarin een comité de waslijst van Milord en Milady verkeerd interpreteert en zien als een samenzwering om de monarchie omver te werpen.

De academische kennis van Dokter Festus is regelmatig het doel van Töppfers satire:

Maar toen de kar zich in beweging zette en toen hij duidelijk het lawaai hoorde van een eliptische en parabolische omwenteling, en van de voerman die veelvuldig de woorden: ‘hu! hu! hoeja!’ herhaalde – toen twijfelde hij er niet langer aan, of hij hoorde het idioom van een bewoner van Saturnus, aangezien in het rijtje van zijn tweeëntwintig talen het boerentaaltje ontbrak.

Sterk satirisch is dit stukje over filosofie:

Maar toen hij zich, in een reeks algemene stellingen, de gebeurtenissen voor de geest had gehaald, zoals die elkaar hadden opgevolgd sedert de dag waarop hij zijn hertslederen handschoenen had aangetrokken, begon hij te twijfelen over zijn zelfkennis en in plaats van uit te gaan, gelijk Descartes, ‘Ik denk, dus ik besta’, ging hij uit van het principe: ‘Ik ben in de kop van een windmolen, dus ik ben niet thuis’; en hij ging als volgt verder: ‘maar ik kan thuis zijn, en in dat geval dromen dat ik in de kop van een windmolen ben; dus het is niet bewezen dat ik in de kap van een windmolen ben.’

Of deze grappige sneer naar dichters:

Een en ander had tot gevolg dat de acht Ierse varkens, die zonder erg kwamen grazen aan de begroeide voet van de molen, hogelijk verbaasd waren toen ze langs een parabolische baan werden weggeslingerd naar het verre land Utterzomp, waar zij, na verloop van drie weken, in de visnetten vielen, die lagen te drogen aan de oever van het meer Waterluister, dat sindsdien het Varkensmeer werd genoemd, zéér tot ontstemming van de plaatselijke dichters.

Het is niet alsof Töppfer alleen intellectuelen wilden bespotten. Hij bespotte iedereen. Ook gelovigen, zoals dit moment als een telescoop door gelovige burgers voor klokkentoren (die ze wilden laten maken maar niet konden betalen) wordt aangezien:

‘Een wonder! Een wonder! Het is een klokkentoren!’ Daarop trad de gemeente zonder schroom nader, met de pastoor voorop, die er uit naam van de Kerk bezit van nam. Onmiddellijk trokken ze het op het droge, en zetten hun schouders er tegen om het naar het dorp te rollen, dat uit een één enkele straat bestond (…).

De stripstijl komt ook soms tot uiting in de tekst:

(…) omdat de voet van Mylady zich neergeplant had op het borstbeen van de doctor, juist daar waar het diafragma de overgang vormt tussen de thorax en de onderbuikstreek, ontstond er op deze plek een druk van hondervenvijfzeventig pond (à zestien oncen), die hun invloed op de doctor pijnlijk deden gelden.

En dat is dan alleen de tekst. En juist de tekeningen zijn erg genieten, deze striptekeningen uit de 19e eeuw. Ook al moest striptekenen nog worden uitgevonden, Töpffer tekent grappiger dan menig hedendaagse striptekenaars.

Neem deze geestige tekening, waarbij wetenschappers op de vliegende telescoop staan te ruzieën:

Dit boekje van Töpffer is dus erg vermakelijk als je de beste stukjes achter elkaar leest. Als komische roman – dus het geheel – ervaarde ik als lezer wel wat moeite op het einde. Je wilt op dat moment in het verhaal iets meer rust via karakterontwikkeling. In dit boek – het lijkt soms de Marx Brothers of Mel Brooks wel – blijven de grappen op je afgevuurd worden. Romankwaliteiten zouden hier Töppfer hebben geholpen, maar die moesten nog uitgevonden worden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Rodolphe Töppfer op Wikipedia
• Rodolphe Töppfer op dbnl 1, 2 en 3
• Rodolphe Töppfer op Britannica
• Rodolphe Töppfer op Toonsmag
• Podcast over Rodolphe Töpffer

1157 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: kunst, AI, experiment / Bewerking van eerder gepubliceerd artikel in Jegens & Tevens

We gaan terug naar de nazomer van 2023. De Hoogstraat op nummer 19 (voorloper van Noordeinde) in Den Haag, op de eerste verdieping. Daar zit galerie Sis Josip. Binnen zie je talloze foto’s van mensen met hun favoriete vogels. Wie zijn die mensen en hoe komen ze aan die vogels? Wat is het verhaal hier?

Eerst even een stapje opzij naar het Mauritshuis bij Plein. Daar vind je in zaal 7 het portret Portret van een edelman met een havik. Hans Holbein de Jonge maakte dit portret in 1542. We zien een 28-jarige man die tot de betere kringen behoorde. Dat blijkt uit zijn kleding, de ringen die hij om zijn vingers heeft en… de havik.

Het inspireerde kunstenaar Dimitri van der Werf tot het maken van de serie Conference of Birds. De inspiratie kwam daarbij niet uit de klassenverschillen, maar om wat we letterlijk zien op het portret: de verhouding tussen mens en vogel.

De edelman in het portret van Hans Holbein de Jonge heeft een havik laten africhten om voor eigen doeleinden te gebruiken. Valkeniers bestaan nog steeds. Je kunt bijvoorbeeld een valkenier inzetten tegen overlast van andere vogels.

Verder is onze band met vogels best moeizaam. Je kunt ze niet knuffelen, ze maken je ’s ochtends wakker met gekrijs en verplaatsen zich ook nog eens anders dan wij. En wij, wij sluiten ze op in kooitjes waar ze niet in kunnen vliegen en met rechte stokjes die voor hen wereldvreemd zijn.

Echte/niet-echte vogelaars

Conference of Birds is naar eigen zeggen de eerste solotentoonstelling in een Nederlandse galerie die met hulp van kunstmatige intelligentie tot stand kwam. Ik heb het niet gecheckt maar ik heb zelf ook niet het tegendeel al bewezen gezien. Kunstenaars gebruiken AI regelmatig in de kunst maar zo full frontal overgeven aan de ideeën van AI kan ik mij nog niet herinneren.

In Sis Josips galerie in de Hoogstraat kijken we naar vrienden van vogels. Gróte vrienden. Ze staan met hun vogels afgebeeld alsof het hun enige vrienden ter wereld zijn. Sis Josip, de galerie-eigenaar, geeft mij een vriendelijke rondleiding langs de werken en licht een en ander toe.

(Wie nooit naar een galerie gaat, ga er toch in godsnaam een keer heen: je ontmoet altijd de vriendelijkste personen die je graag willen vertellen over kunst.)

De afgebeelde personen lijken opdracht te hebben gegeven aan Dimitri van der Werf om zich à la Holbein de Jonge te vereeuwigen met hun favoriete vogel. Zwanen, roofvogels, pinguïns, uilen. Ze houden enorm veel van hun vogels, dat is duidelijk.

Het is absurd. Wie heeft flamingo’s in huis? Een eigen pinguïn? Welk kind heeft nou zijn eigen uil? En hoe blijven de vogels zo relaxed bij het maken van een foto?

Ze bestaan dus niet. De vogels noch de mensen. Kunstmatige intelligentie schiep de werken. Natuurlijk kwam er veel nabewerking bij kijken maar in de kern was AI de bedenker en zat er alleen een mens aan het stuur om er een geheel van te maken.

Geen uncanny valley meer

Anders dan met digitale gezichten van vóór het huidige AI-tijdperk, heb je bij deze portretten veel minder een ‘uncanny valley‘ gevoel. Met name op Minerva Was Once a Little Girl, This Bird Rocks en Death and the Maiden ogen de personen alsof je ze nog gisteren bij de supermarkt zag (met vogel op hun schouder).

Hoe kan dat zo goed zijn? Hoe beeld-AI werkt is lastig om uit te leggen. En de ontwikkelingen gaan heel snel dus wat je nu uitlegt, is volgende maand gedateerd. Deze video van Vox Media (van een jaar geleden) probeert het toch in 10 minuten.

Van der Werf legt het zelf zo uit:

“Een jaar geleden zou deze tentoonstelling onmogelijk met behulp van AI tot stand hebben kunnen komen. AI-beelden waren nog uiterst primitief. Ook nu schiet AI vaak nog te kort. AI-personages moeten niet zelden met zes vingers door het leven.”

Nieuw gereedschap voor beeldmakers

Dimitri van der Werf ziet het als ‘nieuw gereedschap voor beeldmakers’:

“Ik zie het liever als een speelse vraag dan als een manifest pro AI. Want alleen vragen en vervolgvragen brengen ons verder. (…) En vragen geven ook ons vleugels: naar een domein met onbegrensde mogelijkheden.”

Van der Werf vertelt op zijn website meer over het maakproces. Aanvankelijk probeerde hij de AI nog te temmen:

“Verwoed probeerde ik de vogels te modelleren naar het echte leven, de computer steeds driftiger voedend met instructies. Het leidde meestal tot niets. Uiteindelijk heb ik het opgegeven en de algoritmes de vrijheid gegeven ook totaal nieuwe vogelsoorten tot stand te brengen.”

Kunstmatige intelligentie op de surrealistische toer

Ik denk dat deze keuze gelukkig uitvalt. Juist niet te veel willen sturen in de vaak bizarre keuzes van AI. Die ene dwarse veer is bijvoorbeeld mooi. Wat mij betreft had er nog wel iets meer raars in de AI-mix gemogen. Dat komt vast nog wel in de AI-evolutie.

De kracht van AI is dat het met dingen komt die je als mens (vermoedelijk) niet had kunnen voorspellen. “De supercomputer heeft een ongebreidelde fantasie”, legt Van der Werf uit.

Daarmee heeft het ook wel verwantschap met sommige surrealistische oefeningen, zoals het automatisch schrijven, cadavre exquis, of in beeld met coulage of decalcomania. Dus een soort… SurreAIlisme (een primeur: Google kende deze term nog niet).

Dat levert in de expositie Conference of Birds een paar formidabele toevalstreffers op. The Last Empress is hilarisch. Je wenst dat er echt zo’n excentriek persoon zou bestaan die leeft temidden van haar pinguïns en haar levensverhaal vertelt aan The National Geographic.

De man van Pink Delight bewijst dat AI totaal geen last heeft van schaamte als het gaat om clichés. Het zelfportret van de priester met een pelikaan is ook goed gelukt.

Heeft AI gevoel voor humor? Je zou het bijna denken.

Jammer voor het milieu

Ik denk ook dat AI voor kunstenaars interessante creatieve avonturen kan opleveren. Er zijn aardig wat experimenten, zie hieronder voor wat links. AI is een medium en het ligt te wachten op kunstenaars met originele ideeën.

Wel moeten er nog oplossingen komen voor diverse problemen. Bijvoorbeeld op het gebied van copyright (AI leert van input en die input krijgt er niets voor) of energieverbruik (datacenters slurpen stroom en water door de toename van AI-gebruik).

Hoe dan ook: waar menselijke fantasie en AI-fantasie elkaar gaan brengen, kun je alleen maar over mijmeren. De ideeën vliegen nu pas net het nest uit.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Sis Josip Galerie
• Dimitri van der Werf
• Vox Media: AI art explained
• Vox Media wat kunstenaars denken van AI en kunst
• Medium: The 10 Most influential Works of AI Art
• Medium: 10 Mind-Blowing Ideas Generated by AI
• Neuroflash.com: Hoe je beelden maakt met AI

1918 woorden / 10 minuten leestijd / Thema’s: literatuur, biografie, kunst, Picasso / Afbeelding header via Wikimedia Commons

Wie was Jerzy Andrzejewski?

Andrzejewski werd geboren in 1909 en werd al op jonge leeftijd – nog student – besmet met het virus van de literatuur. Zijn eerste verhalen waren zoals het vaak gaat nog korte verhalen. Ze waren vrij religieus getint. Hij was toen beschouwd als een van de meest getalenteerde Poolse ‘katholieke schrijvers’ van de jaren dertig.

Op een belangrijk punt in zijn nog jonge leven, breekt de oorlog uit. Hij doet mee aan het verzet. Korte verhalen over deze periode beschreef hij in het boek Noc (Night). Een verhaal uit die bundel, Holy Week (over de opstand van Warschau), zou verfilmd worden door Andrzej Wajda.

De oorlog eindigt. In 1948 verkast hij naar Szczecin en blijft daar tot 1952, als hij weer terugkeert naar Warschau. In die tijd schrijft hij zijn beroemdste boek, Popiól i diament (Ashes and Diamonds). Een roman over de chaotische situatie in Polen van na de oorlog – vooral voor de middenklasse. Hij herschreef het in 1954 onder druk van de communistische partij en in 1958 nog een keer als scenario voor de film die (wederom) Wajda zou gaan maken, en die het boek nog beroemder zou maken.

Het frappante is dat het boek wel beroemd is geworden maar hij destijds werd aangevallen door zowel de communistische machthebbers (vanwege de twijfel die de communisten in de film laten zien) als de Poolse émigrés in Londen en Parijs, want het zou te makkelijk de partijlijn volgen. De lezers (en kijker) kregen er in elk geval niet genoeg van.

Als je zijn biografie leest, lijkt Andrzejewski een rusteloos karakter, die telkens weer aan iets nieuws moet beginnen. Zo werkte hij de jaren vijftig voor het weekblad Przeglad Kulturalny. Daarna voegde hij Twórczość en Nowa Kultura aan zijn schrijvers-cv. Na 1952 zat hij zelfs vijf jaar lang in het Poolse parlement. In 1959 werd hij voorzitter van de Warschause schrijversunie. Hij was wel een van de beroemdste schrijversmeneren in Polen.

Ondertussen schreef hij best wat romans. In de periode 1955 – 1965 was hij in topvorm. In 1963 schreef hij de satirische roman waar we het hier over gaan hebben: Idzie skacząc po górach, of He cometh leaping upon the Mountains, of A Sitter for the Satyr. Het wordt een stream-of-consciousness-achtige roman genoemd, dus dat je haast onnadenkend ‘in een flow’ schrijft (bekijk de uitleg op Wikipedia).

Andrzejewski werd experimenteler met de jaren. Het boek Bramy Raju (The Gates of Paradise) in 1960 telde twee zinnen en 40.000 woorden zonder interpunctie. Bij He Cometh Leaping upon the Mountain lees je soms ook enorm lange zinnen. En niet overal komt interpunctie voor.

Schrijversgeesten raken vaak bekneld in moeilijke, absolute politieke systemen. In 1956 trok Andrzejewski zijn partijlidmaatschap in. Hij ging ageren voor meer vrijheden en dat leverde hem minder vrijheden op. Zijn werk werd in de ban gedaan. Wat dat betreft is Apelacja (The Appeal) uit 1968 een vrij directe aanval op de Poolse communistische regering. Het kwam natuurlijk niet op de markt in Polen, maar werd uitgebracht in Parijs. En Miazga uit 1969 rolde pas in 1979 van de persen.

De rode draad in zijn boeken lijkt de stomtoevalligheid waarmee karakters het leven ondergaan. Vaak door systemen die iets willen opleggen. Daar past ook zijn eigen verhaal in: van katholicisme, nationalisme (oorlog) naar communisme.

Zijn drang naar experiment in de jaren zestig zorgden ervoor dat de communistische autoriteiten veel van zijn boeken verboden. Of het er ook iets mee te maken had dat hij een homoseksuele schrijver was in een zeer katholiek land, wordt niet duidelijk uit de bronnen.

In de jaren zeventig sloeg hij met zijn romans nóg steviger het pad in dat de communistische regering niet graag zag. HIj publiceerde voor het oppositieblad Lapis, die te maken had met censuur. In 1981 begon hij met het geven van lezingen voor aan de Universiteit van Warschau. In 1983 overleed hij. De omwenteling van 1989 heeft hij dus nooit mogen meemaken.

Waar gaat het boek over en waarom is het zo bijzonder?

We aanschouwen de meest beroemde kunstenaar aller tijden: Antonio Ortiz, in het jaren vijftig van Parijs. Hij is tachtig, maar nog steeds een levende legende die alles kan maken.

Alles draait om een nieuwe expositie. Zal Ortiz weer briljant zijn zoals altijd? 22 schilderijen van haar worden tentoongesteld op 22 maart in Parijs, de dag dat Francoise 22 wordt. Een groot succes, het publiek en de critici zijn blij.

Ortiz is een soort hedendaagse God. De kunstenaar die zoveel respect krijgt dat hij kan doen wat hij wil, kan wikken en beschikken over leven en dood. Maar de lezer merkt ook al snel dat Ortiz de magie verliest en andermans jeugdige energie nodig heeft om zijn ster te laten schijnen.

Het is niet moeilijk om in Ortiz Picasso te zien. Dat was overduidelijk de bedoeling van de schrijver. Waar haalt hij zijn genialiteit toch vandaan, vraagt het boek zich af.

Wat ik weet van Picasso komt uit een biografie van Matthew Brockris, die is gebaseerd op gesprekken met Picasso’s dochter. Dat boek laat weinig heel van de man: volgens dat boek is hij vooral erg narcistisch en manipulatief. Ook deze Ortiz komt er niet bepaald goed van af.

Wie de flaptekst destijds in 1965 heeft geschreven, weet ik niet, maar het legt goed uit wat er zo knap aan is aan de roman:

Maar het knappe van deze roman, die een zeer spannende intrige heeft, is niet wat de schrijver kapot maakt, maar wat hij wonderlijkerwijs weet heel te houden – Ortiz blijft een genie, en hoe een genie leeft, wordt ons langzaamaan duidelijk, en wij beamen vanzelfsprekend het feit dat er voor Ortiz andere maatstaven gelden dan voor de gewone stervelingen, Die gewone stervelingen, de kunstvliegen, weten niet beter te doen dan de god Ortiz te vereren.

Wat is er zo bijzonder aan de schrijfstijl?

Is het verhaal misschien ietwat duister voor iemand die de beschreven periode niets zegt, dan is de stijl nog iets om het boek speciaal voor op te pakken. Het leest heel prettig, geestig in dialogen, types die vermakelijk zijn. Hoogtepunt is Ortiz die het niet kan nalaten een vriend kunstzinnig de les te lezen. Ook het ‘welja’ van Françoise; typisch zo’n detail dat een grote gave verraadt. Ook Clouard is een goed gelukt karakter. Een ontzettend leuk boek om aan elkaar voor te lezen en ik spreek daarbij uit eigen ervaring.

Soms is literatuur heel vreemd. Neem dit boek: iemand in de jaren zestig schreef in een communistisch land dit geestige boek met een prachtpassage aan het eind die het verdient om een keer of tien voor te lezen. Toch kent vrijwel niemand dit boek of (buiten Polen) Andrzejewski. Je vraagt je toch altijd af: wie bepaalt dat sommige werken legendarisch worden en andere vergeten?

Je moet ook even verplaatsen in Andrzejewski – die schreef het in een somber tijdperk waarbij het communisme de sfeer in het hele land bepaalde. In de jaren zestig was hij wel een literaire senior, een schrijver met aanzien. Hij trok zich niets meer aan van wat van hem verwacht werd, wat zijn schrijfloopbaan geen goed deed, maar wel zijn boeken.

Hij experimenteert soms met de stream-of-conciousness-stijl, maar hij zet geen ‘sluizen open’. Het is meer dat hij het toepast als het gepast is, zoals hier wanneer Ortiz zit te dagdromen:

(…) misschien hield ik van haar omdat zij zich niet veroveren onzin that even the weariest river winds somewhere safe on sea waarom zit dat gedicht toch steeds in mijn hoofd from too much love of living from hope and fear set free we thank with brief thanksgiving whatever gods may be that no life lives for ever that dead men rise up never that even the weariest river winds somewhere safe op dit schilderijtje zul je eindelijk jezelf zien heb ik gezegd je zult zien hoe je in werkelijkheid bent ik zal je dwingen toen werkte ik niet laurens kwam ik heb geen idee waar de bijbel op mijn tafel vandaan was gekomen zij pakte die op en sloeg hem open ik weet niet meer wat zij voorlas maar ik herinner me dat ze zei misschien spring jij over de bergen maar ik zal nooit uitroepen zijn linkerarm is onder mijn hoofd en zijn rechterarm omvangt mij nooit zal ik dat zeggen ik had gelijk toen ik haar dat groene pakje aanraadde zij zou dat wel zeggen even the weariest river.

Deze stijl zal je misschien op het verkeerde been zetten, want het boek is prima toegankelijk en dus vaak nog grappig ook – vooral in de stukken waarbij Ortiz’ grootheidswaanzin wordt bespot, moest ik geregeld grinniken.

Er is in mijn ogen slechts een manco: het verliest wat van de waarde door de tijd die is verstreken. Ook al is een type als Ortiz in feite tijdloos, voor iemand die het werk een halve eeuw later leest, vallen grapjes soms in het water, want we kennen Picasso niet meer als een tijdgenoot en vatten hierdoor niet alle satirische grapjes.

En je moet echt erkennen: dit is enorm goed geschreven. De tijd voor de tekstverwerker leverde betere boeken op, daar blijf ik van overtuigd. Ik zie hierin veel Franse invloeden, de ene keer wat meer Queneau, de andere keer wat meer Céline, en aangezien Andrzejewski de Franse cultuur heel aardig kende, is dat geen toeval.

Deze ene passage vat alles wel goed samen:

‘(…) Als kind droomde ik al van het toneel, zegt Clouard en terwijl hij dat zegt, neemt zijn bleke gezicht met de te grote mond en de brutale ogen van een Parijse straatjongen die uitdrukking van weerloze jongensachtigheid aan, die, wanneer hij zich maar even op het filmdoek vertoont, duizenden jongen en meisjes de harten sneller doet kloppen, want in deze verborgen glimlach en de beschaamd daarin verborgen dromerigheid vinden zij plotseling zichzelf terug, Dat moet verdomd plezierig zijn, voor levende mensen spelen, maar Naudin is al over de veertig en indien zijn hart op dat ogenblik wat sneller klopt, is het om heel andere redenen, Jean, zegt hij koeltjes, deze opname loopt de hele tijd van dichtbij, dat wil zeggen dat je gedurende drie minuten alleen met je gezicht miljoenen toeschouwers in spanning moet houden, Clouard knikt: dat is niet hetzelfde, ik ben er dan al niet meer, weet je, toen ik voor het eerst met een meisje, waar ik verliefd op was, naar bed ging, kwam ik bijna dadelijk klaar, Naudin, rood van opwinding, onderbreekt hem met dreigend gefluister: genoeg, genoeg, in godsnaam! een film is werk, werk, en geen gezwam over neukerij, publiek? hier heb je publiek! hij maakt een breed armgebaar, dat zowel de aarde omvat als de lentehemel daarboven, is dit geen publiek genoeg? wat moet dat? schreeuwt hij luidkeels, wanneer hij ziet dat Clouard zijn handschoenen en zijn jas uittrekt en heel deze burgeruitrusting van het idool der menigten in de naast hem geparkeerde Alfa Romeo gooit, waarmee kom je op? maar hij is min of meer gerustgesteld als hij Clouard, plotseling van ster veranderd in een jongen van dertien in een dozijn, voor zich ziet staan in een donkere trui met rolkraag onder een afgedragen leren jasje van slechte kwaliteit, de beide handen diep in de zakken van zijn nauwe zwarte broek gestoken en de brutale straatjongensogen enigszins opzij gedraaid met een uitdrukking van waakzaamheid als bij een bedreigd dier, (…).’

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Jerzy Andrzejewski op Wikipedia
• Jerzy Andrzejewski op Culture.pl
• Jerzy Andrzejewski op Britannica
• Geschiedenis van de uitgeverij Van Loghum Slaterus die 50 jaar heeft bestaan (1918-1968)
• Biografie op de Finse website Kirjasto, nu nog te lezen via de Wayback machine

2695 woorden / 14 minuten leestijd / Thema’s: strips, graphic novels, romans, literatuur, biografieën / Vorm: kort essay

Wat is een biografie in de vorm van een graphic novel?

Allereerst misschien nog belangrijker de vraag: wat is het verschil tussen de graphic novel en de strip? Dat verschil is moeilijk terug te brengen tot een pure grens. Meestal hoor je dat strips waren voor kinderen en de meer artistieke graphic novels – die ontstonden uit het stripgenre – vooral bedoeld zijn voor volwassenen.

Ik heb zelf altijd moeite gehad met deze scheiding. Vroeger werden er ook strips voor volwassenen gemaakt maar die kregen geen label (Gotlib, Claire Bretécher, Wolinski). Net als dat sommige graphic novels wel te lezen zijn voor kinderen. Voor mij is het meer een commerciële hype die helpt om de uitstervende kunstvorm van de strip nieuw leven in te blazen. Het beeldverhaal is voor mij een grote familie genaamd ‘strips’.

Ik moet het maar meteen bekennen: ik volg de stripwereld niet zo goed. Af en toe loop ik een stripwinkel in om te zien wat er nieuw is uitgekomen.

Zo liep ik een keer toevallig tegen een strip aan over ene Robert Moses: Robert Moses, de man die New York bouwde, van Pierre Christin en Olivier Balez. De naam rinkelde niet meteen een belletje maar ik werd genoeg geprikkeld om het boek te kopen.

De strip ging over een stadsplanner in de jaren zeventig in New York. Moses liet bruggen en expressways bouwen maar ook parken, tuinen en speelterreinen.

Met deze strip leerde ik iets over een persoon waar ik nog niets over wist. Ik leerde ook meer over de geschiedenis van stadsplanning. Het was ook heel aardig getekend, wat voor mij wel een doorslaggevende factor is bij een graphic novel.

Deze graphic novel was net als een normale biografie gebaseerd op bronnen. In de verantwoording worden meer dan tien biografieën – over Moses en anderen – opgesomd.

Robert Moses was de aanleiding om eens te gaan grasduinen in online boekhandels. Zo ontdekte ik dat er een berg biografische strips/graphic novels bestaat. Ik merkte al snel dat er geen einde kwam aan de hoeveelheid titels, die vooral uit Frankrijk en België komen.

Zo kwam ik verstripte biografieën tegen over Emile Zola, Maria Montessori, Serge Gainsbourg, Michael Jackson, Josephine Baker, Stradivarius, Kurt Cobain, Yayoi Kusama, Talleyrand, Bobby Fischer, Hannah Arendt, Vincent van Gogh, Che Guevara, Charles Bukowski, Charles Darwin, Marcel Pagnol, Charles de Gaulle, Hokusai, Nick Cave. Dit is echt maar het topje van de ijsberg. Kijk bij webwinkel BDtheque, daar vind je er bijna 500.

Het onderzoek leverde me vooral meer vragen op: wat moet je denken van die hele berg? En wat is de kwaliteit? En hoe werken ze als biografie?

De kwaliteit leek me op het eerste gezicht wisselend. Je vindt zowel historische biografieën in stripvorm als graphic novels die de biografie als aanleiding nemen om tekengrenzen op te zoeken.

Ook opvallend: het enorme verschil van wat je in de winkel vindt en wat er online te vinden is. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat er zo weinig uit het Frans naar het Nederlands wordt vertaald. Kun je Frans lezen? Dan heb je tien keer zoveel opties. Het online kopen van buitenlandse strips is gelukkig geen kunst meer tegenwoordig.

Wat kun je bij een goede verstripte biografie verwachten?

Aan de ene kant is een stripbiografie relatief makkelijk te maken. Je hebt alle stukjes informatie al via de echte biografie die meestal al is gemaakt. Met je eigen inzichten als tekenaar/schrijver kun je het dan vormgeven zoals je wilt.

Aan de andere kant is een goede stripbiografie ook weer niet zo simpel. Je moet goed nadenken over drie keuzes:

• welke stijl kies je?
• welke biografische feiten vind je belangrijk?
• wat voor verhaal vertel je?

De stijl van een biografie – om mee te beginnen – moet het liefst iets bijzonders hebben. Het beeld moet wat toevoegen aan het verhaal. Anders is het zoals gezegd alleen een getekende versie van een beknopte biografie.

Een getekende biografie opent veel mogelijkheden om de tijd vast te leggen waarin de persoon leefde. Dat is waarom je het doet: de kwaliteit van de tekeningen moet dus hoog zijn.

De feiten moeten ook van het niveau zijn dat je er iets interessants van leert, zoals ik had met de verstripte biografie van Robert Moses. Een biografie werkt meestal juist goed als er selectie plaatsvindt: het kaf van het koren wordt gescheiden. Het doel blijft om het publiek te prikkelen en te amuseren. Bij een echte biografie gaat het om informatie.

Ten slotte is een goed verhaal onmisbaar voor een goed leesbare strip. De graphic-novel-biografie bevat meestal veel verbeelding om het verhaal wat vlotter te laten lopen, waarmee lacunes in de biografieën worden aangevuld. Je kunt moeilijk blanco panels maken met de tekst: sorry, deze biografische feiten zijn niet bekend.

Je kunt de stripbiografie daarom beter vergelijken met de biografieën in de cinema dan met geschreven biografieën. Het heeft dezelfde dilemma’s die de biografie in cinema heeft.

Denk aan de beroemde film Citizen Kane, die losjes was gebaseerd op (onder andere) het leven van krantenmagnaat Randolph Hearst. Die deed zijn uiterste best om de film tegen te houden. Lees dat verhaal in het Smithsonian Magazine.

Een wat minder bekend voorbeeld uit de cinema is The Mattei Affair. Volgens deze review van Jonathan Rosenbaum (uit 1975, toen de film verscheen) zijn er overeenkomsten én verschillen met Citizen Kane in deze film:

Francesco Rosi appears to be attempting in The Mattei Affair a sort of semi-fictional Citizen Kane without a Rosebud, but with a few important differences. Since Enrico Mattei was a man who actually lived, and is explored here solely in terms of his public life (apart from some brief scenes involving his wife near the beginning) – with the overall suggestion that his private life was too minimal to be of any significance – the enigma presented relates not to his character but to his enemies.

Er valt veel meer te vertellen over biografische films, strips en boeken maar dan wordt het meer een college.

Terug naar de vraag: hoe verstrip je de levens van beroemdheden?

Voorbeelden van stripbiografieën met nadruk op het artistieke resultaat

Gaat een graphic novel-biografie om de persoon of om de tekenaar en scenarioschrijver? Hier komt ook weer het dilemma van Citizen Kane om de hoek kijken, want een artiest vindt altijd dat het gaat om zijn of haar resultaat, niet om de persoon.

De strips over Prins Bernhard van Erik Varekamp en Mick Peet (Agent Orange) passen hier goed bij. Ik herlees ze regelmatig. Over de stijl van deze strips – de klare lijn – is al veel lovends geschreven. Maar ik ben ook fan van de inhoud, die biografische feiten combineren met humor. Waar toch ook wel historisch onderzoek aan ten grondslag lag.

Bij het verschijnen was er veel heibel over. Zelfs buitenlandse kranten kwamen vragen stellen. Niet veel historische biografieën veroorzaken een mediahype.

In een interview met tekenaar Erik Varekamp op de website van journalist Toon Dohmen vertelt hij hoe met het begrip ’true fiction’ in Agent Orange de waarheid werd opgevuld.

Hoewel ons boek zoveel mogelijk is gebaseerd op feiten, moet je natuurlijk af en toe een stukje invullen dat je niet zeker weet. Dat probeer je dan zo realistisch mogelijk te doen: wat er gebeurd zou kunnen zijn.

Later vertelt hij waarom hij graag een bepaalde omstreden biografie over Prins Bernhard als bron gebruikte:

Het mooie met intriges is: je kunt niet bewijzen dat het wel waar is, maar de tegenpartij kan niet bewijzen dat het niet waar is. Het blijft een beetje in het luchtledige hangen. Maar dat is voor een verhaal alleen maar goed. En je weet zelf ook wel: soms is de werkelijkheid nog erger dan het in boeken staat. Dus ja, wie het weet mag het zeggen. Aan mij de taak om het allemaal zo geloofwaardig mogelijk op papier te zetten.

Intussen heeft Varekamp met Mick Peet een serie gemaakt over de Kennedy’s. Al even prachtig en intussen ook al vertaald naar diverse andere talen. Lees er meer over op de website van Varekamp.

Iets heel anders is de biografie van kunstenares Tamara de Lempicka van Virginie Greiner en Daphné Collignon. Daarin speelt de herkenbare artdeco-stijl van de kunstenares een grote rol. Het is duidelijk dat de tekenaars het als inspiratie gebruikten voor hun tekeningen. Nog sterker: schetsen van haar kunstwerken spelen ook een rol in de strip.

Deze graphic novel combineert vernuftig haar teken- en schilderkunst met de elementen van een strip. Vergelijk bijvoorbeeld hun tekeningen op de website van Ligne Claire met het werk van De Lempicka.

Daarnaast geeft de strip ook de kans om met de stijl van De Lempicka de jaren twintig weer te geven – waar de biografie vooral over gaat. We ontmoeten best wat personen uit de culturele elite van toen (schrijvers, dichters, kunstenaars). De beelden laten de strip meer leven dan een biografie in boekvorm zou kunnen.

Ook Grenier en Collignon maakten hun in feite eigen versie van het leven van De Lempicka. In een interview met de Franse website La Ligne Claire vertelden de makers hoe ze omgaan met het verhaal (de vertaling is van mij):

Als je 46 pagina’s hebt, moet je keuzes maken. De tekening heeft ruimte nodig en dat is goed. We hebben een aantal narratieve keuzes gemaakt omdat ik daarmee de zoektocht naar het ideale model kon introduceren. Het is allemaal iets meer geromantiseerd in de strip. In feite was Rafaela een model en had De Lempicka voor haar betaald. Dat verhaal laat ook haar sensualiteit zien, het verlangen dat ze in haar schilderijen afbeeldt.

Deze strip lost dat keuzeprobleem handig op met een geschreven mini-biografie van 7 pagina’s. Zo kun je de biografische werkelijkheid toch eer aan doen.

Een speciale vermelding verdient de Franse tekenaar Amazing Améziane. Hij maakte biografieën over Quentin Tarantino, Mohammed Ali, Martin Scorsese, Francis Ford Coppola en Angela Davis.

Het is niet zomaar een biografie: het zijn verhalen met 200 pagina’s of meer met tekeningen die eruit zien als mini-posters. Ze spetteren letterlijk van de pagina’s. Je ziet invloeden van films, pop-art, manga en superheldenstrips.

Op een losse manier wordt een biografisch verhaal verteld. Niet voor niets is zijn werk wel eens tentoongesteld geweest.

Het duurde best lang voor een van zijn strips in het Nederlands werd vertaald, maar in 2023 bracht Uitgeverij Sherpa een vertaling uit van de strip over Tarantino.

In interviews met het Franse online magazine Brancheculture in 2023 legt hij uit hoe zijn eigen stijl werkt. Bij het interview over de Tarantino-strip aan het Belgische blad De Morgen gaat hij dieper in op zijn gedachten over die strip. Opvallend gaan geen enkele interview in op hoe hij onderzoek doet voor zijn biografische strips.

Voorbeelden van stripbiografieën met nadruk op de biografie

Er zijn ook diverse getekende biografieën die dichterbij de persoon blijven. Een voorbeeld vind ik de strip François Truffaut.

Script is van Noël Simsolo, tekeningen van Marek. Deze Noël Simsolo was zelf filmacteur en kende de wereld van regisseur Truffaut dus ook goed. Simsolo schreef meer scripsecenario’s over filmmakers: Sergio Leone, Sacha Guitry, Alfred Hitchcock en Orson Welles. En over historische figuren als Napoleon, Saint-Just, Marie Antoinette. Een interview (in het Duits) vindt je op de website van Comic.

De strip schetst Truffaut die aan het einde van zijn carrière met een schrijver praat. Op diens verzoek herinnert hij belangrijke momenten van zijn leven. Het verhaal zit boordevol interessante biografische feitjes over Truffaut in vele flashbackmomenten. Maar door die flashbacks is het verhaal wat lastig. Je moet ook wel een en ander weten over de Franse cinema om de verwijzingen en namen te snappen.

De tekenstijl van Marek herinnert aan klassieke strips uit de jaren zestig en is de aanschaf alleen al de moeite waard.

Een andere stripbiografie die veel feiten bevat, is ook al van Noël Simsolo (historisch advies Jean Tulard, tekeningen Fabrizio Fiorentino): Napoléon 1769 – 1821.

Van dit boek heeft uitgeverij Glénat een integrale versie uitgegeven van 176 pagina’s. (Er is overigens nog een stripversie over Napoleon, met tekst van Pascal Davoz en Jacques Martin en tekeningen van Jean Torton.)

Het leven van Napoleon leent zich goed voor een vertelling met veel verschillende settings en veel actie. Het is boeiend hoe de vele historische feiten in een vlotlopend, smakelijk beeldverhaal worden opgedist. Er gebeurt ontzettend veel en ook de dialogen krijgen genoeg ruimte.

Wel wreekt zich wel een beetje dat er over Napoleon zoveel te vertellen valt. Details over de familie Bonaparte, het karakter van Napoleon, de rollen van de politici en generaals, de sfeer in Europa op dat moment, het hof… Met bijna 200 pagina’s mis je nog steeds veel. Alleen al de veldslagen nemen aardig wat ruimte in beslag.

De Franse uitgeverij Glénat heeft zelfs een complete historische lijn met biografieën: Ils ont fait de l’Histoire. Alles weten over Robespierre? Of Catherina de Médicis? Jean Monnet? Het is er allemaal.

De verhalen, biografische feiten en tekenstijl zijn best goed, hoewel ik ze artistiek minder interessant vindt. Toch is het prima om even up-to-speed te komen met het leven van een historische beroemdheid.

En de stripautobiografie dan?

Dan is er ook een nog niet genoemde spin-off: de stripautobiografie. Die vorm groeide snel met de opkomst van de graphic novel. Er zijn al wat bekende titels in dit genre. Denk aan Persepolis van Marjane Satrapi en Maus van Art Spiegelman. Kabul Disco van Nicolas Wild vond ik zelf wel heel aardig. Uniek is Joe Sacco, die journalistieke reportages tekent met zichzelf in de hoofdrol.

In Nederland is Gerard Leever hier ook al sinds de jaren tachtig mee bezig (Gleevers Dagboek). Ook Barbara Stok is gespecialiseerd in het genre (ze schreef ook nog een graphic novel over Vincent van Gogh). Hier valt op zichzelf zoveel over te zeggen dat we het nu maar laten rusten.

Maar dan toch: waarom al die bergen biografieën in graphic novels?

Of ze nu meer artistiek zijn dan feitelijk, of juist andersom, het is duidelijk dat de opkomst van de biografische strips wordt gedreven door vraag ernaar.

De leesmarkt heeft behoefte aan toegankelijke verhalen over beroemde, historische personen. Geen biografieën van 500 bladzijden, liever een strip van 50 bladzijden. De meeste levens van beroemdheden zijn intussen verstript.

Ik snap dat wel. Ik vind gewone biografieën zelf ook meestal onleesbaar en onentertainend. Je verdrinkt als lezer in de zeeën van feiten. Er is geen enkele moeite gedaan om er een leesbaar verhaal van te maken.

Zelf heb ik denk ik maar een zo’n pil in mijn kast staan (biografie van de schrijver Chamfort). Wel heb ik een aantal biografieën van schrijvers over schrijvers. Mijn favoriet is die van Nabokov over Gogol.

Een graphic novel heb je snel uit. Je hebt er zelfs plezier aan als het goed is. Dat het niet dé waarheid is, neem ik dan als lezer voor lief. Feiten kun je altijd nog elders checken.

Maar… de biografische strip is geen vervanger van de geschreven biografie. Net zo min als films dat zouden zijn. Of een biografische podcast.

Deze vormen schetsen allemaal op hun eigen manier een beeld van een persoon en met al die brokjes kun je zelf een redelijk objectief beeld in elkaar zetten.

Opvallend is dat weinig artikelen stilstaan bij deze trend. Een van de weinige stukken die ik vond is van het dagblad The Guardian en is al zeven jaar oud. Dat komt misschien ook omdat strips van oudsher altijd al minder aandacht krijgen in dagbladen en weekbladen.

Laten we eindigen met deze tekening over Einstein. Die laat zien dat je met humor, beeld en een paar woorden soms meer kunt vertellen dan een complete biografie ooit zou kunnen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Uitleg over het verschil tussen strips en graphic novel
• Website 9e Kunst over stripbiografieën
• Autobiografie en beeldverhaal in DBNL.nl
• Gebruikers van Reddit vertellen wat zij de beste (auto)biografische strips vinden
• Lees over Logicomix op Wikipedia (unieke vorm van biografie)

1 april 2024 / 2326 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: literatuur, surrealisme, poëzie, fantastisch proza

Twee ruggen van Marcel Béalu’s werken staarden mij ooit aan in de boekenkast van de boekwinkel waar ik werkte. Een strak groen en blauw gebonden exemplaar. Met foto’s van Eugene Atget op de cover. Onderaan de mij toen onbekende uitgeverij Coppens & Frenks.

Ik dacht meteen: dit moet wat zijn. Het is de combinatie van zo’n vrij onbekende schrijver in een vertaling, ook mooi uitgegeven door liefhebbers, dan moet er wat goeds aan de hand zijn. Ik begon met een paar zinnen en voor ik het wist zat ik in de wereld van een schrijvende surrealist.

Slechts twee echte romans, dan heb je zijn hele oeuvre wel. Toch is dat oeuvre qua titels enorm: dat komt door al zijn korte verhalen. Bekijk ze hier maar eens. Uitschieters zijn de enige twee romans die hij schreef en vertaald zijn: De ervaring van de nacht (1945, vertaling Tineke van Dijk) en Onpersoonlijk avontuur (1954, vertaling Jeanne Holierhoek).

Beide zijn in Nederland uitgegeven na Béalu’s overlijden (in 1993) bij uitgeverij onbekende uitgeverij Coppens & Frenks, die hard zijn best deed om kleine pareltjes in de literatuur af te stoffen. Helaas is de uitgeverij ook ter ziele gegaan.

Wie was Marcel Béalu en wat voor leven leidde hij?

Béalu heeft geen typische geschiedenis van een schrijver die in Parijs opgroeide en de mode van de tijd snel onder de knie kreeg. Hij werd geboren in 1908 en groeide op in Selles-sur-Cher. Dat is een stadje ten oosten van Tours en ten zuiden van Orléans. Hij werd hoedenmaker in Montargis (stadje ten zuiden van Parijs) en leerde zichzelf ondertussen literatuur – zoals je vroeger sowieso veel meer autodidacten had (die markt is tegenwoordig commercieel geworden met schrijfcursussen).

Zijn jeugddroom is schrijver worden, vertelt Jeanne Holierhoek in het nawoord:

In 1944 besluit Marcel Béalu, op dat moment zesendertig jaar oud, zijn hoedenwinkel in Montargis vaarwel te zeggen en daarmee ruimte te scheppen voor de realisering van zijn jeugdideaal: een leven als schrijver, in dienst van de literatuur.

De schrijver Max Jacob was een groot supporter van Béalu. Hij motiveerde hem om het schrijven nog iets meer na te streven, maar ook om de hoeden trouw te blijven, ‘want ze horen straks bij je legende’. Béalu kwam er inderdaad op een originele manier op terug, toen hij jaren later zijn autobiografie schreef met de titel: Le chapeau magique (De magische hoed).

In 1944 gaf Gallimard Béalu’s eerste boek uit. Een bundel met korte, poëtische teksten. De reacties waren vrij positief.

Zijn proza werd nogal eens in een adem genoemd met andere surrealistische werken die in dezelfde tijd werden gemaakt. Die vergelijking gaat wel een beetje mank. Volgens vertaler Jeanne Holierhoek heeft het eerder wat van de soms absurde, mysterieuze werken van schrijvers Gérard de Nerval en E.T.A. Hoffman. Ik zou het ook niet echt surrealisme noemen, meer een soort mysterieuze en fantastische verhalen.

Marcel Béalu wilde het zelf ook geen surrealisme noemen:

Ik probeer een klassieke, een voor iedereen begrijpelijke taal te schrijven, wat niet direct de ‘écriture automatique’ of de surrealistische spelletjes typeert. Mijn surrealisme ligt in de personages, de situaties, de plaatsing. Boven ‘surrealisme’ verkies ik woorden als het bovennatuurlijke, het irreële, het surreële, het onirische, allemaal termen die je in het woordenboek kunt terugvinden.

Béalu ambieerde het hogere, het ongrijpbare van literatuur. Het was na de oorlog moeilijk om fulltime schrijver te zijn en hij begon daarom een meubelwinkel in Fontainebleau. Daarvoor bezocht hij veel veilingen, waarover het boek Onpersoonlijk avontuur gaat.

In 1948 dacht hij: waarom meubels als ik meer van boeken hou? Hij begon een boekhandel in Parijs, Le Pont Traversé. Die verplaatste nogal eens. Hij vestigde zich eerst in de Rue de Beaune, later in Rue Saint-Séverin en uiteindelijk in Rue de Vaugirard. En daar zit de zaak tot vandaag de dag nog steeds, maar het is wel een eetgelegenheid geworden.

Als oud-boekverkoper kan ik genieten van deze opmerking van hem:

Iedere schrijver zou eens stage moeten lopen in een boekhandel. Als je ziet hoeveel boeken er al geschreven zijn, word je wel wat terughoudender in het aanbieden van je eigen schrijfsels, en dat kan de kwaliteit alleen maar ten goede komen.

Met zijn boekwinkel hield hij, zoals Jeanne Holierhoek het zegt, vinger aan de pols van wat met schrijven in de mode was, en kan hij zich sterk maken voor schrijvers die volgens hem meer aandacht verdienen. In 1957 begon hij ook nog oom die reden een literair tijdschrift: Réalité secrètes. Dat zou blijven bestaan tot 1971.

Jarenlang schreef hij talloze gedichten en korte verhalen (of in het Frans: micro-nouvelles). Een redelijk vaak geciteerd gedicht is Poemes à dire. Zijn twee eerder genoemde romans gaven hem enige bekendheid.

In 1971 werd de surrealistische film L’Araignée d’eau gemaakt naar een verhaal van Béalu. Hij schreef mee aan de dialogen. Ik heb het geprobeerd maar toch hield ik het niet tot het einde vol. De taal van Béalu werkt volgens mij juist goed op papier, hoewel zijn verhalen zeker iets filmisch hebben.

Béalu overleed in 1993.

Waar gaat De ervaring van de nacht over?

Marcel Adrien heeft last van bijziendheid. Hij bezoekt oogarts Fohat. Die geeft hem een pakket met een heleboel pillen mee en Adrien begint spontaan te lopen. Tot hij aan een plein een hotel vindt met een kamer te huur.

Er is iets vreemds met het hotel. Een eigenaar of eigenaresse is in geen velden of wegen te bekennen. Een vrouw – Edith – is de enige andere bewoner. Het was een voormalig poppenfabriek, vertelt zij, en ontwikkelde zich als een soort huwelijksbureau door toeval. Zo ging het in de ‘betere jaren’: een mannelijke huurder komt en trouwt met de enige vrouwelijke huurster. Zo ging het jarenlang maar Edith had nog geen succes.

Adrien krijgt prompt een baan aangeboden bij de winkel Andco & Cie. Daar is ook al iets vreemds mee aan de hand. Het is een door-en-door corrupt bedrijf, ontdekt hij. Ze bezitten alle zaken in de buurt. Die buurt is ‘het armoedigste zootje krotten dat men zich kan voorstellen’. Uit sommige sloppen komt een geur naar boven die ‘een bataljon rioolarbeiders op de vlucht zou jagen’. Alleen het pleintje waar hij woont, is gevrijwaard gebleven. Toch is alles is met elkaar verbonden, beseft hij.

Zijn oogkwaal bepaalt zijn lotsbestemming, merkt hij op zeker moment op. Dankzij de pilletjes van dokter Fohat kijkt hij anders naar de werkelijkheid.

Ik moest dit provisorische leven aanvaarden, zelfs als het altijd zo zou blijven, zeker als het altijd zo zou blijven.

Hij pakte de taxi en komt terecht in een rijke buurt, de Avenue. Mensen kijken hem na om zijn mooie ogen, waar hij zelf ook wel verbaasd over is. Hij leidt er een mondain leven dat hem niets anders opleverde ‘dan de muffe smaak van een reeks teleurstellingen’. En dan, als hij echt goed gaat zoeken, komt hij dokter Fohat weer tegen. Ditmaal op een zolder en niet meer praktiserend als oogarts. Die kan hem wel nieuwe ogen geven met superkracht als gevolg.

Voor de ik-persoon begint dan een vreemde periode: dingen die hij lief heeft, verpulvert hij met zijn enorme kracht. Deze droomwerkelijkheid waar hij nu permanent in verkeert, begint meer en meer op een nachtmerrie te lijken:

De onzichtbare macht van het kwaad zorgde ervoor dat aan die leegte weldra slechte gedachten ontsproten. Bij het ochtendgloren kwamen ze in giftige bosjes op. Ik had mezelf mijn reden van mijn bestaan kunnen teruggeven door eenvoudig de bril af te zetten. Maar ik had even geen zin meer om dat gebaar te maken. De prachtige wereld die ik had gezien, interesseerde me niet meer, aangezien me niets zou bevrijden van de vernietigende kracht die er de prijs voor was.

Wat een hoop mysterie! Het is verleidelijk om het boek te gaan analyseren, te ‘begrijpen’. Béalu geeft veel materiaal waar je wat mee kunt als gretig interpreterende lezer. Het probleem met de ogen, de verpauperde en corrupte stad (achter de facade van het plein), het hotel zonder bewoners, het chique gedeelte van de stad en hoe ze zijn ogen bewonderen, het atelier waar alles misgaat, het God-achtige karakter van Fohat, het verpulveren van intimiteit. Maar, zoals kunstenaars dan zelf altijd zeggen, iedereen haalt er wat anders uit. Dat geldt hier ook.

Het is duidelijk dat het met onze blik op de werkelijkheid te maken heeft. Aangezien de ogen van Adrien de aanleiding zijn van alles wat er gebeurt. En hij met verschillende blikken de werkelijkheid bekijkt. Wat weer effect heeft op hoe iedereen hém ziet. Is het de blik van het onderbewustzijn?

Als de lezer toch gaat interpreteren… Vergeet dan niet dat Béalu ook niet zou weten wat alles in deze bijzondere roman precies betekende. Ik kan het niet vaak genoeg herhalen: literatuur is geen puzzel, het is mooi proza.

Wat is er zo bijzonder aan zijn stijl?

Tineke van Dijk schrijft het zo in het nawoord van deze roman:

Béalu verstaat de kunst om het uiterlijk van de dingen open te werken, om de blik van de lezer mee te voeren tot achter de buitenkant. (…) Hij onderzoekt de realiteit van het bewustzijn dat met de werkelijkheid botst.

Het maakt dat labels als fantasie of surrealisme lastig op hem te plakken zijn. Zoals veel fantasierijke verhalen vaak het predikaat ‘bizar’ krijgen. Denk aan schrijvers als Belcampo of E.T.A. Hoffman. Zelden is duidelijk wat mensen daarmee bedoelen.

Denk dan bijvoorbeeld aan fantasierijke momenten als deze:

(…) stak ik bijna in looppas over naar het andere trottoir en ging de eerste de beste winkel binnen. Ik kom op die personeelsadvertentie…’ zei ik op goed geluk.
Ze gaven me een grijze stofjas en ik ging direct aan de slag.

Béalu’s surrealisme is eerder een zachte, vriendelijke en droomachtige fantasie, die helemaal niet moeilijk te lezen is. De decors zijn heel normaal. En de karakters laten zich gewillig meevoeren in de stroom van gebeurtenissen.

Via fantasierijke zinnetjes worden de verhalen gaandeweg steeds mysterieuzer. Een voorbeeld:

Zonder een bepaald doel liep ik nu door de lange straten van een voorstad, tussen drommen arbeiders die van de fabriek kwamen. Ze hadden hun armen vrij, hun handen leeg, en met mijn belachelijke pakket was ik hun mikpunt. Ze kwamen me zelfs vlak voor min neus nieuwsgierig aankijken, alsof ze van plan waren tegelijk met de inhoud van mijn pak ook mijn gedachten te stelen.

Ook prachtig mysterieus is een passage als deze:

Het slot klikte, ik drukte de deur open en ik betrad een grote hal (alles had hier bovenmenselijke afmetingen). Hoewel er geen raam te zien was heerste er een zelfde schemering als op de binnenplaats, zodat ik al gauw ontdekte dat er talloze namen op de muren stonden geschreven. Ik bekeek die lijsten van dichtbij maar kon er met geen mogelijkheid ook maar één naam van lezen. Sommige bestonden uit een reeks van dezelfde klinkers, andere uitsluitend uit medeklinkers. Ik zag echter dat de letters niet op de muren gegraveerd waren maar erop geplakt. Waarschijnlijk waren ze ooit, door een of andere ramp, op de grond gevallen en had een onwetende of kwaadwillende hand ze weer aangebracht in die onleesbare volgorde.

Er zijn ook veel absurditeiten in te vinden. Ze zijn niet echt komisch-absurd – het zijn meer over-de-top observaties van mensen of gedrag, zoals de beschrijving van deze oudjes laat zien:

Hun voorhoofden hadden de sponzigheid van bouwvallige muren, hun monden leken op gebarsten randen van oude putten, alleen hun fletse ogen flikkerden nog, als een oude lamp, temidden van puinhopen.

Of deze vlijmscherpe schets van de ‘superbrillen’ van Fohat, die stiekem ook een beetje aan de virtualrealitybril doen denken.

Wie er een kocht – en hij hoefde er maar één uit te kiezen, want de ene deed het effect van de andere teniet – kon dat breekbare instrument niet aan zijn lijf vastklinken. Op een gegeven moment moest hij hem toch afzetten en werd hij weer zichzelf: een sukkel die door de kortstondige illusie slechts in verwarring werd was gebracht. Om maar te zwijgen van de per ongeluk gebroken bril die de beroofde eigenaar vertwijfeld achterliet, tot niets meer in staat.

Wat zijn stijl kenmerkt, is vooral een soort kadans, een ritme, een schets van een atmosfeer waarin je je verliest. Verwacht pagina’s zonder alinea’s, vele blokken tekst zonder dialogen. Er zijn sowieso bijna geen dialogen te vinden – alleen de gesprekken met dokter Fohat zijn dat wel – en dat vond ik wel een gemis, want die dialogen met de dokter zijn erg goed gelukt. Het is hét boek voor mensen die zich graag verliezen in een hypnotiserende verteltrant.

Zelf vind ik het boek fijn om af en toe open te slaan en een paar bladzijden te lezen. Een hele roman achter elkaar is wel te veel van het goede. Het tweede deel van het boek treft me ook iets minder dan het sterke eerste deel. De sterke atmosfeer in het boek heeft me sinds het eerste keer lezen niet losgelaten in mijn geheugen, terwijl ik van het verhaal niet zoveel meer kon herinneren.

Minpunt is in Béalu’s stijl is dat er wel wat onnodige ‘literaire’ vergelijkingen instaan. Zoals deze zin ook prima werkt zonder de opmerking over parelhoenders:

‘Waarop ze allemaal nog harder lachten, sommigen met een afgrijselijk geluid, als het gekakel van parelhoenders.’

Ik denk dat een schrijver als Marcel Béalu meer aandacht had kunnen krijgen als hij als een schrijvende Dalí tekeer was gegaan. Voor hem was het echte surrealisme te hardcore. HIj houdt meer van gewone dingen op een subtiele manier uit het lood te laten hangen.

Tevreden over het artikel? Steun het werk van Indipendenza met een kopje koffie:

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Marcel Béalu op Wikipedia (Engelstalig)
• Marcel Béalu op DBNL: Herinneringen uit het donker (1941)
• Marcel Béalu op DBNL: Over de literaire invloed van Max Jacob (1955)
• Alle werken van Marcel Béalu
• Video (zonder beeld) van Oblieuse Posterité op YouTube over Marcel Béalu

1 maart 2024 / 1959 woorden / 10 minuten leestijd / Thema’s: kunst, bacterieën, micro-organismen, Litouwen / Dit artikel heeft eerder (Engelstalig) in Jegens & Tevens gestaan / Copyright beeldmateriaal Ieva Maslinskaitė

Ieva Maslinskaitė had een jaar lang een HIDE OUT-residency in De Besturing. Een residency is een mogelijkheid om ergens tijdelijk aan je kunst te werken. En voor wie De Besturing niet kent: dat is een creatieve werkruimte in de Binckhorst in Den Haag.

Ieva behaalde in 2022 haar diploma Fotografie aan de KABK. Vandaar uit ontwikkelde ze haar interesse om met micro-organismen te werken. Die werkte ze uit tijdens haar residency, met hulp van andere kunstenaars. Ik vroeg haar na afloop van de residency hoe dat is, werken met micro-organismen.

Waar komt de interesse voor micro-organismen vandaan?

“Deze vraag krijg ik vaak! Ik weet niet precies wanneer het begon, maar tijdens mijn studie raakte ik echt geïnteresseerd in het stigma rond lichaamsvloeistoffen en vlekken. Ik leerde over micro-organismen, zoals de soorten die groeien uit spuug, zweet of als je iets aanraakt.

“Ik deed toen wat kinderachtige experimenten die je op school leert. En wat onderzoek op basis van tutorials. Toen begreep ik hoe ik het kon verbinden met meer ecologische onderzoeken die ik deed. Hoe ons lichaam verbinding maakt met meer organismen dan we kunnen zien. Ik heb geleerd dat het niet noodzakelijkerwijs een simpel gegeven is van of het goed, slecht, schadelijk of nuttig is.”

Wat gebeurde er daarna?

“Ik deed onderzoek naar emulsies en bacteriën die elkaar beïnvloeden. Ik worstelde lang met hoe ik dit proces kon laten zien. Ik wilde iets wat het kon bevatten, aangezien ook ons lichaam de micro-organismen bevat. Ik had het idee dat glas interessant zou kunnen zijn om mee te werken, omdat het kwetsbaar en doorzichtig is.

“Op een dag kwam ik in aanraking met tuinbouwglas. Dat leek me een conceptueel passend materiaal. Glas is – net als de organismen – een kwetsbaar en onbeheersbaar iets. Het kan zijn dat de organismen niet werken, niet groeien of gewoon doodgaan, en het glas kan breken… Daarom had ik veel stress toen ik werkte met die fragiele materialen! Niet zo vreemd gezien hun bijna oncontroleerbare en zeer kwetsbare aard.”

Van fotografie naar glassculpturen gaan lijkt een grote stap…

“Tijdens de studie was ik veel meer beeldgericht. Ik begon meer werk te maken dat vragen stelde bij fotografie als medium: van wie is het, wie kan een eigen beeltenis creëren als het gaat om natuur en milieu? Soms moet ik verantwoorden waarom ik niet noodzakelijk met fotografie bezig ben. Toch is mijn werk altijd op de een of andere manier verbonden met het medium.

“Ik begon materialen anders te gebruiken en na te denken over de connotaties die ze hebben. Oud tuinbouwglas is het goedkoopste glas dat verkrijgbaar is. Het gaat niet om het hergebruiken van glas als zodanig, maar om het hergebruiken van glas uit een kas, waar bepaalde plantensoorten eigendom zijn, gepatenteerd of gereproduceerd.”

Voor de glassculpturen gebruikte je een emulsie voor blauwdrukken. Kun je uitleggen hoe dit werkt?

“Een cyanotypeafdruk is gemaakt van geoxideerde chemicaliën op ijzerbasis. Het wordt blauw door het zonlicht. Je wast de chemicaliën eruit en de blauwe blijft achter.

“Een van de eerste kunstenaars die dit deed was een botanicus: Anna Atkins. Cyanotype werd door botanici gebruikt om plantstructuren weer te geven en om prenten te archiveren. Het is een eenvoudig herbruikbaar proces en werd daarom gebruikt voor blauwdrukken van gebouwen.”

“Deze emulsie gebruikte ik om ijzeroxiderende bacteriën te laten groeien, een soort bacterie die je aantreft in rivierbeddingen of naast rotsen met koperachtige kleur. In het water zit veel ijzer dat door de bacteriën wordt geoxideerd. Het beeld wordt meer een leefomgeving voor natuurlijke processen dan een representatie van de natuur.”

En dan meng je ze door elkaar?

“Het is een kwestie van licht en tijd, en een specifiek medium op basis van agar (een plantaardige gelatine die zowel in voeding als in het kweken van micro-organismen wordt gebruikt). Ik meng die samen met de cyanotype-emulsie. Daarop gaan de bacteriën zich ontwikkelen, omdat er ijzer is en dat groeit. Soms begint er schimmel te groeien als kolonies met elkaar vechten.

“Naarmate de tijd verstrijkt, én omdat licht dit proces in dit glas beïnvloedt, begint het blauwer te worden. Net als de blauwdruk. De bacteriekolonies verspreiden zich en worden deze koperachtige massa. De agar begint uit te drogen. Op een gegeven moment lijkt het alsof er niets anders overblijft dan een klein stukje bioplasticfolie.”

Hoe lang duurt het?

“Het hangt af van het seizoen en de temperatuur! In juli is het behoorlijk warm en daardoor evolueert het snel. Binnen een week is het al volop aan het groeien en verdwijnt het ook snel.

“In de winter duurt het weken. Ik was me aan het voorbereiden op de afstudeershow toen ik plotseling besefte dat ik veel sneller moest werken om het op tijd af te krijgen… Temperatuur en licht hebben daar dus veel invloed op. In microbiologielaboratoria hebben ze speciale boxen waar het sneller kan groeien, omdat ze het veel beter kunnen reguleren.”

Het proces is bijna het kunstwerk?

“Zeker. Mijn kunstwerk werkt niet echt zonder uitleg. Persoonlijk houd ik van dit gevoel iets vanuit een ander perspectief te begrijpen. Dat is het beste!

“Ik heb nu mijn eigen manier om dingen te doen en ben er momenteel blij mee. Het zorgt soms ook voor frustraties, werken met levende processen. Soms zou ik willen dat ik een simpele print aan de muur had… Dat zou zoveel makkelijker zijn om te laten zien.

“Het is paradoxaal dat ik dingen probeer te zeggen over de controle over onze omgeving… maar door het maken van mijn werk heb ik ook controle over andere organismen. Dan wordt het een dilemma: hoe ver kan ik gaan met deze controle? Als een van mijn werken sterft en verdwijnt, probeer ik het dan tot iets te dwingen? Kunst is in wezen een door de mens gemaakt concept. Hoe kunnen andere organismen het creëren?”

Je afstudeerwerk Unworlded, Bewildered gaat over ‘relaties tussen soorten’. Dat klinkt enigszins buitenaards.

“Ik vind het nog steeds grappig dat er een onderscheid is tussen menselijk en niet-menselijk. Het is nog steeds meer met elkaar verbonden: er zijn meer niet-menselijke cellen dan menselijke cellen in ons lichaam. Met andere woorden: we zijn meer niet-menselijk dan menselijk als je het per cel zou tellen!”

Jouw micro-organismen redden het soms niet. Kan een mens empathie hebben voor stervende bacteriën?

“Misschien kunnen we ons meer tot andere micro-organismen verhouden als onderdeel van onszelf. Omdat we zelf vol zitten met micro-organismen. Het is meer de vraag: kan ik voor ze zorgen en heb ik geen zin om een ​​andere soort uit te buiten? Als ik ze hoe dan ook in leven probeer te houden, ben ik ook de baas, dat is niet wat ik wil doen…

“Ik wil dat bacteriën hun eigen leven leiden. Maar ook… soms hebben de bacteriën de controle over mij! Wetenschappers hebben nieuwe ontdekkingen gedaan over de verbindingen tussen darmen en geest. Nu drinken we koffie en de wisselwerking met de microbiota in onze darmen beïnvloedt dit gesprek!

“Dus ik weet niet zeker in hoeverre andere organismen mij beïnvloeden door hun bestaan… Ze zorgen ervoor dat we soms ziek worden, of ons goed voelen als we goede bacteriën uit kefir hebben. Ze hebben een behoorlijk grote controle over ons en wij zijn net zo kwetsbaar als zij.”

Kunnen micro-organismen in de kunst ook controle uitoefenen?

“Ik heb een workshop gedaan waarin we proberen uit te vinden welke organismen uit ons lichaam groeien. In de petrischalen cultiveren onze microgemeenschappen zelf.

“Ik heb ook een project gemaakt waarbij ik micro-organismen op filmnegatieven kweekte. Ik ontdekte dat micro-organismen de zilverhalogenidelaag die de film bedekt oplossen, en daarom erodeert deze.

“De film toonde geconstrueerde landschappen in Nederland. Toen ik deze negatieven in dit medium plaatste waar micro-organismen groeien, namen ze de controle terug over hoe ze deze natuur vertegenwoordigden. Met het verstrijken van de tijd eten ze volledig weg wat er bovenop dit negatief zit, en alleen zij blijven over van wat wij beschouwen als beeld.”

Krijg je vaak vragen over de ethische kant van je werk?

“Ik doe dit zelf al! Het is iets dat ik heb onderzocht toen ik mijn proefschrift schreef. Kan ecologische kunst bestaan ​​en wat is de ethiek achter ecologische kunst? Het kan nooit volledig ethisch zijn, denk ik, omdat je gebruik maakt van andere delen van de natuur of organismen die je zelf hebt gemaakt. Dat geldt niet voor andere organismen, maar voor mensen.

“Tegelijkertijd kan kunst die ecologische problemen aanpakt, een ander begrip bij mensen bevorderen, wat kan leiden tot een beter begrip van het milieu.”

Als je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect

Wil je de komende jaren verdiepen in de kunst maken met micro-organismen?

“Ja, maar niet specifiek bacteriën. Ik zou graag schimmels, gisten en andere soorten organismen willen onderzoeken die je onder de microscoop kunt zien. Ik ben erg geïnteresseerd in het werken met organismen die je als de laagste op evolutionaire schaal kunt beschouwen.”

Zoals de waterbeertjes die in onze wimpers leven bijvoorbeeld?

“De kleinste dingen zijn het meest veerkrachtig! Ze hebben onlangs ook verschillende levende bacteriën in het Noordpoolgebied gevonden.”

Verandert kennis van micro-organismen je kijk daarop ook?

“O ja, ik ben nu veel relaxter! Als je meer aan deze dingen wordt blootgesteld, wordt de paranoia die je in de westerse wereld hebt, doorbroken.

“Ik hou van het werk van Annika Yi, die werkt op het snijvlak van biotechnologie, microbiologie en geurinstallaties. In interviews noemt ze het steriliteitsparanoia en ik vind het heel interessant, deze obsessie. Voor mij komt de angst voort uit dingen die je niet kunt zien. Je hebt een microscoop nodig om het te zien en om meer ontspannen te worden.

[ Er komt plotseling een wesp in het gesprek ] “Ik heb net een maand doorgebracht op een plek waar zoveel wespen waren… Nu is het allemaal goed… Het beste is om lucht te blazen. [ Blaast lucht, wesp vliegt weg ]

“Vaak gaan kunstprojecten die over het milieu gaan over het vertegenwoordigen van de natuur. Dat is niet mijn zorg. Ik wil dat het zichzelf laat zien. Ik denk dat het projecteren op onze omgeving of op andere diersoorten misschien wel wat schadelijker is dan ermee werken.”

Hoe heeft de residency van de Besturing jou, terugkijkend, het afgelopen jaar geholpen bij je werk?

“Het was erg leuk om deze ruimte te hebben! Zonder zou ik nooit kunnen werken. Er waren veel gelukkige omstandigheden. Kateerina Sidorova en Bertus Gerssen waren feitelijk mijn mentoren bij De Besturing. En zowel Dennis Slootweg als Katerina heb ik veel te danken voor de kennis over het werken met glas. Wanneer je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect.

“Momenteel ben ik op zoek naar een studio! Meestal schrijf ik voorstellen voor de voortzetting van mijn onderzoek en projecten, en verstuur ik open oproepen voor residenties.”

En ondertussen?

“In september heb ik een residentie gedaan in Litouwen: een maand lang schapen hoeden. Ik leerde begrijpen hoeveel werk het kost om materialen in een lokale context te produceren. Om maar een bolletje garen te krijgen moeten de schapen twee keer per dag drie tot vier uur gehoed worden, ze moeten er jaren wonen, de wol moet geknipt worden, het moet naar een plek gebracht worden om gewassen te worden en gekamd, dan moet je de wol spinnen, en pas dan heb je een bolletje garen.

“Vaak zijn onze materialen afkomstig van andere soorten, planten en dieren. We hebben deze directe verbinding niet meer, we zijn gescheiden van waar ze vandaan komen.

“Deze residentie deed me beseffen hoe ver ik nog steeds ben in het begrijpen van de materialen die ik consumeer of waarmee ik werk!”

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Ieva Maslinskaitė + Portfolio
• Eva @ instagram
• De Besturing
• Afstuderen @ KABK

1 februari 2024 / 1428 woorden / 8 minuten leestijd / thema’s: boeken, romans, verbeelding, fantasie

Wie is Bernard Quiriny?

Bernard Quiriny, geboren in 1978 in Wallonië, is docent Recht aan de universiteit van Bourgogne. Maar ook schrijver. Hij schreef tien boeken in de periode 2005-2021. Vaak zijn het fantastische korte verhalen. Tamelijk science fiction is bijvoorbeeld de roman Les assoiffées, waarin België in een soort Noord-Korea is veranderd, geleid door radicale feministen. En in Contes carnivores heeft een botanicus een passie voor zijn vlees­etende plant.

Een aantal van deze boeken speelt hetzelfde karakter een grote rol: Pierre Gould. Deze Gould is een intelligente, charmante ‘dandy’ die graag vertelt over zijn passies. In Les assoiffées bezoekt hij als eerste man sinds de mysterieuze science-fiction-versie van België. En in Bizarre Bibliotheek (oorspronkelijk een van de drie verhalen van Une collection très particulière, uitgegeven in 2012) vertelt Gould aan de hoofdpersoon over zijn bijzondere bibliotheek.

Veel van zijn werken bestaan uit fantastische korte verhalen en daarom zie je ook telkens vergelijkingen terugkomen met Edgar Allen Poe. Hij wordt ook vaak vergeleken met Borges en Kafka. Maar de naam die ik maar een keer terugkwam en waar ik meteen een associatie mee had, is Georges Perec, vooral met diens meesterwerk Het leven een gebruiksaanwijzing.

Wat is er zo bijzonder aan Een bizarre bibliotheek?

Je hebt schrijvers die vanaf pagina 1 vertrouwd aanvoelen. Die passen bij jouw eigen stijl en denkwijze. Die niet hoog zullen scoren op de bestsellerslijsten. Dat heb ik met dit boek van Bernard Quiriny. Helaas heb ik zijn andere werk nog niet gelezen maar dat volgt ongetwijfeld wel want ik ben een fan.

Quiriny werd in Nederland opgepikt door uitgeverij Voetnoot, wat – de naam zegt het al – een wat kleinere uitgeverij is. Toch is het interessanter proza dan menig moderne roman. Het is grappiger, absurder, lichtvoetiger dan de meeste romans die wel de bestsellerslijsten halen.

Een bizarre bibliotheek trof me door de sterke fantasie. Anders dan met de fantasie in fantasyboeken, is deze fantasie geaard in satire en parodie. Dat maakt dat het Nederlandse publiek, doorgaans huiverig voor zulke boeken, er niet zo ontvankelijk voor is. Daarom staat er ook op de achterkaft van deze uitgave:

Hoewel zijn werk in het Franse taalgebied veelvuldig is bekroond, is hij daarbuiten vooralsnog een nobele onbekende.

Een bizarre bibliotheek gaat over de immense boekencollectie van Pierre Gould. De ik-persoon bezoekt die bibliotheek en leert de collecties van Gould kennen, die vooral opvalt met zijn passie voor ongewone boeken. De matroesjkaboeken, boeken die met artistieke verveling zijn gemaakt, boeken die zichzelf overbodig maken, onmogelijke kookboeken: Gould laat de ik-persoon (en daarmee de lezer) keer op keer verbazen.

(Ik zou het onder mijn neus willen houden om de muffe geur ervan op te snuiven, maar Gould zou deze actie waarschijnlijk afkeuren, dus ik houd me in.)

Als ex-boekverkoper genoot ik dubbel met de verhalen over de vele verschillende soorten boeken in Goulds bibliotheek. Ik schoot regelmatig in de lach. Al gaat het niet heel veel dieper dan de parodie zelf: de vercommercialisering van de literatuur komt niet aan bod. Het is hele milde, zachte spot.

Wat heeft Georges Perec ermee te maken?

De fantasieën van Georges Perec – met name uit zijn roman Het leven een gebruiksaanwijzing – echoeën door in dit boek. Dat is absoluut een compliment aangezien ik zelf Perec beschouw als een van de beste schrijvers ooit.

Dat lees je in de:

• opzienbarende geschiedenissen
• rijke details in die geschiedenissen
• vertellerige manier van beschrijven (waarbij Gould de rol heeft van Bartlebooth in Perecs roman)
• schematische opzet (je zou ook dit boek door elkaar kunnen lezen)

De verbeelding in dit boek – net als bij Perec – is sterk. Geestig bijvoorbeeld is dat de schrijver Guérard in zijn jonge een rebels boek schreef genaamd Stinkhol. En dat later gaat verloochenen. Hij wordt een optimistiche humanist. Hij gaat al zijn oude werken tegen alle kosten proberen terug te kopen. Dat brengt gewiekste boekverkopers op ideeën. Ze gaan zoeken naar exemplaren van Stinkhol omdat ze weten dat hij er absurde bedragen voor wil neertellen. Natuurlijk heeft Gould ook een exemplaar. Dit stuk deed me wel denken aan Perec.

Ik genoot ook erg van de passage waarbij uit de dertien boeken van Lespallières een groep liefhebbers nieuwe boeken ‘ontdekt’. Al zijn boeken zijn namelijk opgedeeld in alinea’s van tien regels. En de karakters zijn hetzelfde in de boeken. En omdat zijn romans combineerbaar zijn (uiteraard ontdekte men dat na zijn overlijden), kun je er tientallen, honderdtallen andere romans uithalen.

Dat deed me weer denken aan het werk Centes Mille Milliards de Poèmes van Raymond Queneau. Ik heb die een keer in een boekhandel in mijn handen gehad: een boekje bestaand uit talloze strookjes – die voldoen aan de regels van de sonnet – die je kunt combineren. Per regel heb je tien mogelijkheden en bij elkaar levert dat honderdduizend miljard mogelijkheden in totaal op.

Iets soortgelijks is het ‘matroesjkaboek’ Frisse Ochtenden van ene Hercule. Niet leuk om te lezen. Totdat bleek dat je uit dit ene boek andere boeken kunt halen, als je bijvoorbeeld woorden overslaat. Het is een ontdekkingstocht – koren op de molen van Gould. ‘De eerste letters van de even pagina’s vormen acrostichons.’ Het vinden van nieuwe romans wordt een nieuwe uitdaging voor Gould en zijn vrienden.

Ook nogal geestig is dat in het boek Vergrijpen tegen de goede zeden van Alfred Benders geen woord te veel staat. Zo strak is dat boek geschreven dat er nog steeds af en toe woorden verdampen.

Het zou voor deze romans het beste zijn geweest als ze nooit waren geschreven – en nu dit niet haalbaar is, als ze zich in het geheel zouden ‘ontschrijven’.

Daarnaast is Gould net als Bartlebooth een prikkelend hoofdpersoon. Eigenzinnig, ontwikkeld en intelligent. De ik-persoon is een paar niveaus te eenvoudig voor hem en hij verbijstert hem dus nonstop met zijn verzameling boeken en eigenwijsheid. Het is bijna als een artiest die zijn kennis wil doorgeven aan de volgende generatie.

En tegelijkertijd is dit boek ook heel anders. Er is bij mijn weten geen Oulipoïaanse (van de literaire beweging Oulipo) manier van werken. Het wiskundige element ontbreekt. Dat maakt dit boek ten opzichte van Het leven een gebruiksaanwijzing, dat verhalen vertelt op basis van ogenschijnlijk lukraak uit een encyclopedie getrokken woorden, wel iets makkelijker te lezen.

Een pluspunt is ook dat er diverse, spottende grappen over schrijvers, literatuur en boeken in staan (zie de voorbeelden hieronder).

Zijn er voorbeelden van de stijl in Een bizarre bIbliotheek?

Literatuur was voor hem geen doel, maar een middel, het ultieme middel om zich voor de volle honderd procent te vervelen.

Een paar seconden later volgt het verdict: ofwel is er sprake van een dood spoor en hervat hij teleurgesteld de wandeling, ofwel begint hij te stralen en roept met triomfantelijk geheven wijsvinger uit: ‘Hier is literatuur in de buurt!’ (…) uiteindelijk staat hij buiten adem stil voor een deur en zegt: ‘Hier is het.’ HIj belt aan en als hij binnen mag komen (wat altijd het geval is, want hij is goed van de tongriem gesneden, zelfs zodanig dat hij zelden weggaat zonder dat hem koffie is aangeboden) gaat hij op zoek naar het object dat zijn reukzintuig heeft geprikkeld. Meestal is dit een zeldzame uitgave in een boekenkast, een brief onder in een la of een vergeten manuscript in een kast.

De vrouw des huizes die hem discreet voorstelt de wc te wijzen antwoordt hij fluisterend: ‘Hebt u niet in plaats daarvan een kamer, een potlood en een leeg blad? Ik voel een gedicht opkomen en ik kan het niet lang meer ophouden.’

‘Het lijkt me dat u onderschat hoe schadelijk deze werken zijn,’ antwoordt hij, ‘waarschijnlijk omdat u weigert te geloven dat ze een ziel hebben – u bent te rationeel. Ikzelf hoor af en toe wanneer ik deze kamer betreed – en dan vooral ’s nachts – gemor en allerlei geweeklaag. Deze geluiden komen uit de boeken, dat weet ik zeker.

(…) de auteurs hebben zo gloedvol geschreven, zoveel energie in hun werk gestoken dat hun boeken hierdoor zijn opgeladen. Ze geven de energie nu op verschillende manieren vrij: deze hier zijn elektrisch, maar ik heb ook exemplaren die magnetisch zijn of warmte afgeven. Sommige zijn fluorescerend, maar dat spectaculaire verschijnsel laat zich niet afdwingen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Recensie van Een bizarre bibliotheek in de Volkskrant
• Bernard Quiriny op Étonnants Voyageurs
• Artikelen van Bernard Quiriny in L’Opinion (Franstalig)
• Interview met Bernard Quiriny over liberalisme op YouTube (Franstalig)

1 januari 2024 / 4983 woorden / 26 minuten leestijd / Thema’s: film, documentaires, kunstdocumentaires, IDFA / Sommige teksten zijn gebaseerd op reviews op Indebioscoop.com

Wat is IDFA en hoe lang bestaat het al?

Voor degene die dit echt nog niet weet: IDFA betekent het International Documentary Filmfestival Amsterdam. Het is het grootste documentairefilmfestival ter wereld. Er zijn er meer: Sheffield DocFest, Doclisboa, Hot Docs, Documenta Madrid. Maar dit is de allergrootste.

Het IDFA-avontuur begont in 1988. Dertig jaar lang was Ally Derks festivaldirecteur. Sinds 2018 is Orwa Nyrabia de artistiek directeur.

Er komen gemiddeld 250.000 bezoekers per editie (cijfers 2023). Per jaar zijn ongeveer 300 films te zien. Die bestaan uit diverse categorieën: masters (ervaren makers), best of fests (beste van andere festivals), panorama (maatschappijkritische films) en paradocs (experimentele films).

De kern van het festival is bij de kruising Vijzelgracht, Reguliersbreestraat en Munt, bij de bioscopen Pathé Munt en Pathé Tuschinski. Hoewel er ook veel andere locaties zijn, zoals de Brakke Grond in Nes en Eye in Amsterdam-Noord.

Ieder jaar heeft IDFA een eregast van wie er een retrospectief te zien is. Daarnaast kiest de eregast een favoriete top 10. En geven ze soms een masterclass.

Eerst een disclaimer: of ik een expert ben, kan ik lastig zelf beoordelen. Ik deel slechts mijn kennis die ik heb opgedaan in de jaren.

Hoe gaat dat, als pers een filmfestival verslaan?

Je begint met het indienen van een accreditatie. Vervolgens moet je je perskaart ophalen. Dat is in die twaalf jaar vaak veranderd.

De eerste keer moest ik naar het NH Schiller Hotel aan het Rembrandtplein. Daarna naar het NL Hotel aan de overkant. Daarna naar het NH Hotel aan de Vijzelstraat. Daarna naar de Brakke Grond in de Nes. Daarna weer naar het NH Hotel. En daarna naar de Schouwburg op het Leidseplein.

Ik bereid zelden iets goed voor en sta dus geregeld voor een verbaasde receptioniste die me vertelt waar ik heen moet.

Als je uitgedokterd hebt waar de ontvangstbalie is, kom je in een rij met andere geaccrediteerde bezoekers. Daar zit je op je telefoon te staren. Het is ook wel je eigen schuld: moet je maar wat vroeger (of later) komen, als het rustiger is. In 2022 kostte het me anderhalf uur, in 2023 was ik in 5 minuten klaar.

Als je dan een perskaart in je handen hebt, is dat een glorieus moment. Je promoveert van een gewoon persoon in een filmprofessional.

En dan?

Kun je los. Tien dagen films kijken. Een kwestie van goed plannen – waar ik dus niet goed in ben – en heen en weer rennen van de Munt naar de Reguliersbreestraat.

Het wandelen tussen twee voorstellingen in is een leuke bijzaak van IDFA. Sowieso naar de Utrechtsestraat, Concerto, ergens koffie drinken, iets te eten halen. Soms een tripje naar de Brakke Grond, Eye. Ik bezoek ook vrijwel altijd het Gemeentearchief aan de Vijzelgracht ook al heeft dat niets met IDFA te maken.

Voor geaccrediteerde bezoekers zijn er press & industry-voorstellingen. Die zijn altijd wel handig want het is dan altijd rustig in de zaal. Je mist wel de Q&A’s bij de gewone voorstellingen. De sfeer is ook een stuk gezelliger bij de publieksvoorstellingen. Filmprofessionals zijn altijd erg op zichzelf heb ik gemerkt.

Het is niet eenvoudig om goed te plannen: ik woon niet meer in Amsterdam en heb gewoon een baan. Er is sowieso een wet in het universum: als jij eindelijk tijd hebt, zijn films die jij wil zien niet te zien.

Wat levert het op?

Per IDFA schrijf ik inclusief previews ongeveer 10 artikelen. Ik heb dat gedaan voor Planeetcinema.be, Indebioscoop.com en Jegensentevens.nl. Twee van deze drie sites zijn helaas intussen ter ziele.

Schrijven voor kleine online magazines heeft een groot voordeel: je hebt vrijheid als redacteur, je kunt eerlijk voor je eigen mening uitkomen, je kunt meer de diepte ingaan. Een voorbeeld is dat we jaarlijks een top 40 aan tips maken – wat al een kunst is met 300 films. Hoe andere bladen een keuze van 5 kunnen maken uit zo’n programma is mij een raadsel. Ik vind het ook respectloos voor al die documentairemakers.

Daarnaast maakte ik ook jaarlijks een top 10 over kunstdocumentaires. Als je googelt op ‘kunstdocumentaires’ vind je die artikelen. Bij mijn weten ben ik de enige in het land die daar een artikel over maakte.

In alle bescheidenheid denk ik dat wij IDFA het eerlijkste en meest volledig verslaan van alle media in het Nederlandse taalgebied. We plaatsen uiteindelijk bijna altijd wel 10 artikelen per IDFA en ik zie geen enkel ander medium dat doen. En dat terwijl we er vaak nog een baan naast hebben.

Het is wat spijtig dat IDFA die documentaireliefde nooit heeft teruggegeven. Wat meer aandacht voor kleine media zou wel fijn zijn geweest. Bijvoorbeeld door het delen van onze artikelen via social media. Andere festivals hebben daar minder moeite mee.

Misschien heeft het ook iets te maken met het feit dat we geen blije filmpjes maken à la ‘Ik heb nu weer drie gewéééééldige films op IDFA gezien… Check mijn insta-handle!!!’ We schrijven wat serieuzere stukken, soms kritisch, en dat kenmerkt de echte liefhebber. (En zo serieus is het nu ook niet want ik schrijf altijd luchtig.)

Wat doen documentaires met je?

Het grote voordeel ten opzichte van speelfilms is dat de werkelijkheid je gids is. Het zijn echte karakters, echte mensen, echte problemen. Er valt ook oneindig veel te vertellen: alles op de hele wereld is een potentieel onderwerp. Documentaires vertellen mij meer over de menselijke natuur dan speelfilms.

Daarnaast zijn er ook in de documentaires artistieke geesten. Een voorbeeld is de misdaaddocumentaire Kill Your Darling van Jaap van Hoewijk. Die zag ik in 2012 en hoorde er vrijwel niemand over. Toch sprak me de eigenzinnige manier van vertellen meer aan dat de gelikte variant die je ziet bij streamingdiensten. Dat krijg je als je een ‘auteur’ aan de knoppen zet. De film is nu nog te zien via 2Doc. Van Hoewijk is helaas in 2020 overleden.

Wat leer je van documentaires? Drie voor de hand liggende dingen: informatie over wat er in de wereld gebeurt, empathisch denken en originele beeldideeën. Welke documentaire je ook kijkt: je hersenen raken erdoor geprikkeld.

Wat voor documentaires bestaan er?

Voor iemand me een boos mailtje stuurt dat deze indeling onjuist is: ik ben géén expert. Dit zijn slechts filmtypes die ik het meeste voorbij zie komen.

• De ‘fly on the wall’ documentaire: iemand observeert zonder in te grijpen een groep op een vaste locatie, bijvoorbeeld A Provincial Hospital.
• Een ‘microkosmos’ documentaire: schetst met interviews en gesprekken een bepaald wereldje, bijvoorbeeld King of the Cruise.
• De biografische documentaire: levensloop van een beroemd persoon met veel interviews, bijvoorbeeld Finding Fela.
• De anekdotische documentaire: luchtige, losse beschrijving van mensenlevens, bijvoorbeeld The Balcony Movie.
• De journalistieke documentaire: op feiten gebaseerde ontrafeling van schandalen, bijvoorbeeld Shadows of Liberty.
• De reconstructiedocumentaire: via interviews terugblik op een drama, vermengd met nagespeelde scènes, voorbeelden te over op Netflix.
• De egodocumentaire: documentairemaker onderzoekt geschiedenis in eigen familie, bijvoorbeeld Fragile Memory.
• De nagespeelde documentaire: betrokkenen van dramatische gebeurtenis spelen het na, bijvoorbeeld The Act of Killing.
• Een auteursdocumentaire: keuzes van de maker domineren de film en er is niet echt een ‘verhaal’; bijvoorbeeld Aquarela.
• De experimentele documentaire: grenzen verleggen door verhalen op een andere manier te filmen of vertellen, bijvoorbeeld New Gods.

Er valt veel meer over te vertellen. Neem eens een kijkje op IDFA Articles. Je kunt je ook verdiepen in alle thema’s van IDFA van de laatste jaren.

Victor Kossakovsky – al jaren een veel geziene gast bij IDFA – had in 2012 een masterclass. Dat was een eye-opener voor mij. Ik leerde hoe principes je als documentairemaker kunnen helpen om interessante films te maken. Chique gezegd heet dat de auteursfilm, dus waarbij de eigen stijl en handtekening van de auteur belangrijker is dan het onderwerp.

Het artikel dat ik toen heb geschreven is nu helaas offline. Ik kan er dus niet naar linken. Ze stonden in mijn boek Het Lef van Altman maar die is niet meer te koop. Ik heb wel zijn tien stelregels overgenomen, die geen regels zijn:

1. Ga niet filmen als je zonder filmen kunt leven.
2. Ga niet filmen als je iets wilt zeggen.
3. Ga niet filmen als je al weet wat je boodschap is voordat je gaat filmen.
4. Film wanneer je haat en liefhebt op hetzelfde moment.
5. Gebruik niet je verstand bij het filmen, maar je instinct.
6. Shots moeten de kijkers nieuwe indrukken bieden.
7. Dwing mensen niet om een actie of woorden te herhalen.
8. Verhaal is belangrijk, maar perceptie is nog belangrijker.
9. Probeer menselijk te blijven, in het bijzonder wanneer je aan het monteren bent.
10. Volg mijn regels niet, vind je eigen regels.

Hoe zijn documentaires veranderd in die tijd?

In deze twaalf jaar zijn de films op IDFA ook veranderd. Identiteit en persoonlijke geschiedenissen spelen een steeds grotere rol. Documentairemakers springen ook in op trends. Dus krijg je dus een toename van films over deze onderwerpen. En veel van die films over identiteit bieden – als je eerlijk moet zijn – niet veel vernieuwing.

Daarnaast lijken documentaires (nog) serieuzer te worden. Serieuze verhalen over oorlog, vluchtelingen, ziektes, traumaverwerking. Ze waren altijd wel serieus en maatschappijkritisch, maar ik heb toch de indruk dat er vroeger meer variatie en luchtigheid was. Soms denk ik dat dit voortkomt uit het grote misverstand dat luchtige verhalen betekenisloos zouden zijn.

Sommige soorten documentaires zijn op hun retour. Journalistieke docu’s (door Kossakovsky gezien als een misverstand) komen steeds minder voor bij IDFA. Aan de ene kant snap ik het, als nieuwsgierig persoon mis ik ze wel. Een kans voor een nieuw festival?

Je zou dan een golf heel interessante films verwachten maar ik vind het reguliere programma toch vrij behoudend. Ik mis interessante vernieuwingen of experimenten in de filmstijl van de documentaire. Het Paradocs-programma is hiervoor opgezet maar dat zijn weinig films. En DocLabs – wel echt experimenteel – is meer kunst dan documentaire.

Niet perse de schuld van het festival. Het is denk ik ook de markt van documentaires zelf. Zoals Kossakovsky eens uitlegde is het heel moeilijk om financiers te vinden voor een documentaire waarvan je niet precies kunt vertellen waar het over gaat.

Tijdens de laatste IDFA blonken wel twee films hierin uit: The Tuba Thieves en Knit’s Island. Het kan dus wel!

Get on with it!!

Laten we vooral doen wat we beloofd hebben: per festival schrijf ik iets over twee films van dat jaar die me zijn bijgebleven. Een vanwege het verhaal, een vanwege de stijl. Noot vooraf: ik heb heel veel goede films gemist, die staan hier dus niet bij.

In 2012…

…bezocht ik mijn eerste IDFA als pers! Ik deed dat voor Planeetcinema.be. Ik schreef er één lang artikel over en dat verscheen in mijn boek, Het Lef van Altman, dat nog steeds te koop is. Er waren veel toegankelijke films, zoals The Imposter, de al eerder gememoreerde misdaaddocu Kill you Darling, Reportero (media in Tijuana, Mexico), het trieste The Sons of the Land, Searching for Sugerman, The King (film over voetballer Jari Litmanen), Room 237 (over de film The Shining). Morgan Spurlocks film over steeds hoger wordende mannelijke schoonheidsidealen (Mansome) was vermakelijk. En Victor Kossakovsky was de eregast!

Verhaaltip: The Imposter: Een verhaal dat niet waar kan zijn

Over The Imposter moet je niet te veel vertellen. Iedereen die de film zag had er zijn eigen mening over. Ik zou zeggen: geef de film een kans en kijk wat jouw mening is. Je kunt de film zien op Vimeo want iemand heeft het daar geupload.

Stijltip: Alias Ruby Blade: Moderne geschiedschrijving

Niet dat de filmstijl zo bijzonder is van Alias Ruby Blade, maar wat wel bijzonder is, is dat dit geschiedschrijving anno nu is: álles is gefilmd. De geschiedenis voltrekt zich in beeld als een film, letterlijk. Je ziet hoe de Australische journaliste Kirsty Sword de onderdrukking filmde van Oost-Timorezen door het Indonesische leger. Ze doet haar objectieve journalistenmasker af en gaat onder de alias Ruby Blade informatie doorspelen aan de charismatische verzetsleider Xanana Gusmão. Na zijn invrijheidsstelling ontmoet ze hem en trouwen ze niet veel later. (Trailer)

In 2013…

…kwam ik op een heel gevarieerd geprogrammeerd festival terecht. Er waren onderwerpen als pygmeeën in Centraal-Afrika, zoutoogsters in India, protesten in Oekraïne, kerstalbumverzamelaars in de VS, een Australische propagandafilm in Noord-Korea, Uri Gellers privéhuis, de oorlog in Syrië, een Russische gevangenis, undercover in een Brits bordeel. Return to Homs zal ik niet snel vergeten: het intense verhaal van een rebel in de burgeroorlog in Syrië. Geproduceerd door de latere directeur van IDFA: Orwa Nyrabia. Eregast was Rithy Panh.

Verhaaltip: Coach Zoran and his African tigers: Een coach met een missie

Onderhoudende, vlotte documentaire van Sam Benstead drijft op een verhaal met prachtige karakters. Zoran Djordjevic was een Servische coach die het nieuwe land Zuid-Soedan (sinds 2011 onafhankelijk) ging coachen. De film beschrijft hoe hij met de uitdagingen aangaat, maar ook het land en het voetbal. Zoran: ‘Geef me een kaart! Hoe kan ik nou zonder kaart reizen?’ ’Een kaart? Dit is geen Europa!’ reageert de voetbalbobo verbouwereerd. (Trailer)

Stijltip: Casas para todos: Stilistische leegstand in Spanje

De effecten van de crisis van de huizenmarkt in Spanje. Regisseur Gereon Wetzel had bijna geen commentaar; wel veel beeld. Duizenden woningen die immer blijven leegstaan, en talloze mensen die met hun huisraad onder een viaduct leven. Plannen die waren ingestort met de crisis van 2008. Veel mooie beelden. Een dame met autopech op de rand van zo’n lege woonwijk. Militairen die oefenen in een leegstaand appartementencomplex. Schapen die door een leeg gebouw trekken.

In 2014…

…waren er opvallend veel luchtige films, hoewel er niet echt een lijn te ontdekken was in wat er geprogrammeerd werd. Erg vind ik dat ook niet. Zo is documentaire op zijn best: als het vrij mag zijn en films kan tonen over om het even welk onderwerp. Eregast was Hedy Honigmann.

Verhaaltip: Tales of the Grim Sleeper: De geschiedenis van een seriemoordenaar

NIck Broomfield is van de school van filmmakers die met camera op de schouder ergens heen gaat en niet bang is om confronterende vragen te stellen. Vergelijkbaar met de Nederlandse filmmaker Frans Bromet of (enigszins) Michael Moore. Broomfield pakt altijd onderwerpen bij de hoorns waar andere filmmakers met een boog omheen lopen. En het lukt hem dan vaak wel om mensen te laten praten. Hij maakte films over Biggie & Tupac, Kurt & Courtney, prostitutienetwerken. In deze film onderzoekt hij waarom de seriemoordenaar ‘de grim sleeper’ in Los Angeles zo lang door kon gaan.

Stijltip: French Laundry: Een heerlijk uurtje in een wasserette

Deze film van Elisabeth Vogler – slechts een uurtje – vond ik heel aardig. Een vrij eenvoudig portret van de eigenaar van de wasserette in Nice: de 90-jarige Jean-François. Zijn wasserette in een wijkje in Nice is hem te dierbaar. Een halletje. Wasmachine. Man stopt er was in. Wasmachine draait. Roetsj – roetsj – roetsj. Een lesje beperking maakt de meester. Met droogkomische gesprekken met klanten, en beelden als stillevens met het meisje dat haar jas aantrekt en twee mannen die net een sigaret delen.

In 2015…

…waren er net aanslagen waren geweest in Parijs. Dat gaf een erg sombere vibe. Eregast was Errol Morris. Ik kreeg de gelegenheid (hoe weet ik niet meer) om al zijn films te bekijken. Ik schreef er dit artikel over. Zijn manier van interviewen met spiegels had ik nooit eerder gezien in een film. En volgens mij is Errol Morris ook de uitvinder van het in fictie uitbeelden van een misdaad voor een misdaaddocumentaire, waar nu menig Netflix-film op leunt.

Verhaaltip: Garage 2.0: Hoe auto’s verkopen hilarisch wordt

Hollandser wordt het niet dan deze film van Catherine van Campen. Voortgangsgesprekken die meer beledigend zijn dan opbouwend (‘Qua expressie zit er weinig gezelligheid in je gezicht’). Een spoedcursus ’beleving’ van een snelle consultant. Ik hou er heel erg van dat niet elke docu oog heeft voor het zware van het bestaan.

Stijltip: Megacities: Michael Glawoggers meesterwerk

Eigenlijk niet helemaal eerlijk want de film was al uit 1998. Maar hij maakte enorme indruk op me. Deze mensen die ongeschoold werk doen in Mumbai, Mexico Stad, Moskou en New York is eerlijk maar ook artistiek gefilmd. Zuivere registratie, zoals documentaire in zijn kern is. Michael Glawogger reisde de wereld rond en maakte talloze uitstekende films, zoals Workingman’s Death en Whores’ Glory, tot hij in 2014 in Liberia op 54-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van malaria.

In 2016…

…viel de oogst een beetje tegen. De beste films (vermoedelijk) Cameraperson en Tower kon ik niet zien. Mijn stukjes zijn ook wel wat kritischer dan voorgaande jaren – en ook wat zelfverzekerder. Ik durfde meer voor mijn expertise voor uit te komen. Eregast was Sergei Loznitsa.

Verhaaltip: Houston We Have a Problem: Joegoslavische ruimterace

De Amerikanen hadden interesse in de Joegoslavische ruimtewetenschap. Onderhandelingen vonden plaats tijdens een boottocht naar Marokko. Tito stuurde dertig wetenschappers mee. Een bizar gegeven dat eindigt met het sturen van duizenden Yugo’s (auto’s) naar de VS. Regisseur Ziga Virc toont hiermee oog voor details. (Trailer)

Stijltip: Delicate Balance: Stijltrip met stevige moraal

Deze is bij gebrek aan beter. Want hoewel de film er mooi uitzag met slomo-shots van steden en aandacht voor details, was het verhaal wat te moralistisch van opzet. De film bekijkt moeilijke levens in Spanje, Marokko, Mali, Uruguay en Japan. Wat me vooral bijbleef was de Japanse kantoorarbeider die ‘s avonds laat Adidas-schoenen koopt en dan in zijn slaapcabine kruipt.

In 2017…

…zag ik een gemiddeld festival. Het viel me voor het eerst echt op hoe gescript en bedacht veel moderne documentaires wel zijn. Films die iets te enthousiast hun hoofdpersonen sturen – tot dialogen aan toe. Het maakt het verhaal sterker maar de verrassingen geringer. En waar is dan de grens met fictie? Eregast was Jonathan Harris.

Verhaaltip: My Name is Nobody: Ik was ooit acteur

Ver ‘off the beaten track’ in het Ketelhuis in Westerpark, zag ik deze eigenaardige film. Denise Janzee gaat op zoek naar een klasgenoot van de beroemde filmcomponist Ennio Morricone. Ene Crissanti. Via stom toeval komt ze de B-film-acteur Willi Colombini tegen. Het wordt daarna een film in een film. Hoewel de film niet ging om Colombini is het eigenlijk een voortreffelijk document over hem, in plaats van die Crissanti. Serendipiditeit kan mooie dingen opleveren. (Trailer)

Stijltip: Happy Winter: Bewoners van een Siciliaans strand

Het soort film dat je in de jaren tien nog wel vaak zag, maar in de jaren twintig volgens mij minder: de luchtige, warme, visuele film. Een strand in Sicilë op alle mogelijke manieren bekeken. Beperking maakt de meester en je krijgt een menselijke film met een cinematografische stijl. De film van Giovanni Totaro is een prettige vlucht uit de werkelijkheid met observaties van mensen die een volkse smaak hebben.

In 2018…

…was Aquarela van Kossakovsky het hoogtepunt voor mij. Ik zat op het balkon van Tuschinski op het puntje van mijn stoel, dat herinner ik me nog goed. Ik werd ook nog verwend met een andere film van een andere regisseur die zelden teleurstelt: Nikolaus Geyrhalter. Dit was het eerste jaar van de nieuwe artistiek directeur Orwa Nyrabia. Eregast was Helena Třeštíková.

Verhaaltip: Dark Corner: Het zware leven van een Romeinse bokser

De maker van Dark Corner (Fabio Caramaschi) was leraar op de basisschool waar hoofdpersoon Mirco Ricci op zat. Een prachtfilm over de harde Romeinse leerschool. Een persoonlijkheid die zijn eigen demonen moet bevechten, letterlijk en figuurlijk. Als hij is beschoten na een boksgevecht, zegt hij: ‘Geen idee wie dit gedaan kan hebben. Een van de honderd mannen met wie ik gevochten heb?’ (Trailer)

Stijltip: Aquarela: Meesterwerk over de helse kant van het water

Kossakovsky zoekt toeval op en soms lijkt het alsof hij er een abonnement op heeft. Dat viel me al op bij de eerste film die ik van hem zag: Tishe. Tijdens de Q&A vertelde Kossakovsky over de oorsprong van Aquarela: Het zou een kalme film worden met mooie beelden van water. Na de tragedie aan het begin besefte hij ineens dat het een film moest worden over de brute kant van water. Dus metershoge golven, vervaarlijk krakend ijs, tropische stormen, watervallen. Geweldige film.

In 2019…

…wisten we op dat moment nog niet dat onze levens slechts een maand later (!) ondersteboven gegooid zouden worden door het coronavirus. We konden in november nog lekker naar de film en onbekommerd genieten. Met vier redacteuren schreven we maar liefst negen stukken. Zelf zag ik geen film die er bovenuit stak. Wel viel me dit festival voor het eerst de trend op dat zoveel films over geschiedenis gaan. Niet zozeer over een bepaalde geschiedenis zoals voorheen, maar de kijk op geschiedenis. Eregast was Patricio Guzman.

Verhaaltip: King of the Cruise: De eenzaamheid van een cruiseschip

Sophie Dros filmde de Amerikaanse-Schotse baron Ronald Busch Reisinger op een cruiseschip. We volgen hem op het schip, bij de manicure, in de discotheek, bij het opstaan, in de ziekenboeg. Zo krijgen we ook een dwarsdoorsnede van het leven op een cruise. Deze fillm deed het volgens mij ook nog vrij goed na het festival op televisie en dat is ook geen wonder: het is een karaktervol persoon, die ‘Schotse baron’. (Trailer)

Stijltip: Selfie: Napolitaanse jochies filmen zichzelf

Mobieltjes worden vaker gebruikt in films maar deze film maakte het wel helemaal bont: de maker gaf twee mobieltjes aan twee jonge Napolitanen en die filmden zelf hun levens en vrienden. Scooters, barretjes, karakters. Het idee is zo plompverloren dat het ook respect afdwingt. Het is niet de mooiste stijl, maar wel een van de meest rigoureus doorgevoerde vormen van stijl tijdens deze IDFA. Het leverde meer oprechte beelden op dan als de documentairemaker daar had gestaan met een camera en geluidsman.

In 2020…

…ben ik voor het in tien jaar IDFA niet naar Amsterdam geweest. Het was een vrijwel helemaal online festival. Met de online videobibliotheek is mijn werk een stuk makkelijker geworden en mis ik minder films. 2020 was wel een goed documentairejaar, met nieuwe films van Hubert Sauper, Victor Kossakovsky, Ai Weiwei. Het was ook het laatste jaar dat je nog veel Russische films tegenkwam. Eregast was Gianfranco Rosi.

Verhaaltip: A Boy: Rauw portret van een Russische opvoeding

De regisseur Vitaly Akimov is de zoon van de oudere Slavik, die net uit de gevangenis komt, en nog nét niet permanent dronken is. In de film is Slavik op bezoek bij een vriend van hem. Daar is ook de tienjarige Stepan, de stiefzoon van de broer van Vitaly. En dan is er nog een kleuter. Filmportret is geslaagd in rauwheid en realisme (zwart wit). Meest typische moment is als Stepan zwemt in een meer en vertelt hij hoe zijn (dronken) vader daar verdronk. En dan is hij al weer afgeleid. ‘Hé, een libelle.’

Stijltip: Epicentro: Prachtige film over Cuba

Hubert Sauper (een Oostenrijker, net als Geyrhalter en Glawogger) is zowat een documentairelegende sinds zijn film Darwin’s Nightmare uit 2004. Het verhaal draait weer om geschiedenis – maar gaat dan onverwacht over in een episode over toerisme. Als documentairemaker krijg je wat het moment je biedt en vooral een passage viel me op: een slow motionbeeld van een oude auto bij de ruïne van een suikerfabriek, muzikale begeleiding, daarna een interview met een oude man, een jonge man eist dat hij gefotografeerd wordt, een paard en wagen passeert, dan een scooter – en dat allemaal met dezelfde muziek. Zulk toeval dwing je af als je je ervoor openstelt, dat weet ik zeker.

In 2021…

…kon je wel naar de bioscoop mits je een coronabewijs had. De redactie was weer gekrompen. Vanaf dit jaar doe ik alleen verslag met Jochum de Graaf. Uiteraard had ik interesses over documentaires over het coronavirus. Er was verrassend genoeg geen een journalistieke docu over het onderwerp. Eregast was Hito Scheyerl.

Verhaaltip: Der Maler: nepkunstenaar in ‘echte’ documentaire

Sommige ideeën zijn heerlijk maf, zoals het idee van Der Maler van regisseur Oliver Hirschbiegel (bekend van speelfilms): een acteur speelt de kunstenaar Albert Oehlen. De acteur wordt door Oehlen geregisseerd als schilder. Deze Oehlen in de film is de kunstenaar zoals we die willen zien: de man die met de kwast op het doek slaat, die op de grond kronkelt om het doek goed te zien, die in een museum zijn eigen doek bewondert. Een showman met charisma.

Stijltip: Pele (Skin): De huid van Belo Horizonte

Een film over street-art, dat zie je ook niet elke dag. Pele (huid) van Marcos Pimentel laat street art zien van Belo Horizonte maar vertelt ook een verhaal. Mensen schrijven over hun wanhoop op de muren. Dat gaat over politiek, milieu, racisme, homohaat, misdaad, drugs. En ook weer die typische ‘filosofische’ grapjes van street art. Toevallig opduikend Braziliaans straatleven pak je mee. Eenvoudige maar ook fraaie documentaire. (Trailer)

In 2022…

…waren de coronatoestanden voorbij. Een aardig afwisselend festival, ik heb me niet verveeld. Omdat ik steeds vaker schreef over kunst, keek ik ook met meer nieuwsgierigheid naar artistieke documentaires. En nam ik ook eens de tijd om de VR-gallery van DocLab te bezoeken. Niet helemaal een succes. Online kon ik films proberen en dat zorgde ervoor dat ik de stukken iets beter rondom een thema kon schrijven. Eregast was Laura Poitras.

Verhaaltip: The Pawnshop: Gekibbel in een kringloopwinkel

Poolse film over een kringloopwinkel in Bytom is vermakelijk door de recht-door-zee-natuur van de karakters. Maar wat een hoop leed schuilt er achter die luchtigheid. Geweld, drank, alcoholisme: ze spelen een rol bij vrijwel iedereen, zowel klanten als personeel. Wel vraag je jezelf weer een beetje af in hoeverre de gladlopende film met storytelling in elkaar is gezet. (Trailer)

Stijltip: Striking Land: Staren naar de natuur

Bij deze Portugese film viel ik de eerste keer in slaap. De tweede keer bleef ik wakker en genoot ik van de prachtige beeldobservaties in deze film. Broek schoon pulken. Tractor die rondrijdt. Aardappels in een zakje doen. Schoffelen in het bos. Paard knippert met zijn ogen. Enzovoort. Een prachtfilm van slechts een uur.

In 2023…

…Ben ik nauwelijks naar Amsterdam geweest. Veel thuis gezien. Toch ook wel prettig: wc-bezoek, pauze om een pakje te ontvangen, even een lunch tussendoor, koffie halen: het kan allemaal. Geen gedoe meer met planning. En kun je al schrijven tijdens het kijken. Een nadeel? De sfeer is weg, je mist Q&A’s en gezelligheid. Rondom IDFA 2023 was trouwens wel wat te doen, het beste kan ik hiervoor linken naar het artikel van mijn collega. Eregast was Wang Bing.

Verhaaltip: They Shot the Piano Player: Animatie en documentaire

Sinds Tower in 2016 (er zijn er meer) wordt meer gedaan met animatie in documentaires. They Shot the Piano Player gaat vrij ver daarin: acteur Jeff Goldblum doet de stem van een fictief karakter. Dat zoekt naar meer informatie over de bossanova-pianist Tenorio jr.. Terwijl de geanimeerde interviews met tijdsgenoten duidelijk echt zijn, krijg je ook verbeelde situaties van vroeger te zien. Een techniek die (bij mijn weten) door Joe Sacco met journalistieke strips is grootgemaakt.

Stijltip: Knit’s Island: In een game mensen leren kennen

Aangezien ik over een andere stijltip van 2023 al een artikel heb geschreven (The Tuba Thieves), kies ik nu voor Knit’s Island. Bij een eerdere IDFA zag ik de korte docu The Granny’s. Die ging over vier mensen die in de online versie van de game Red Dead Redemption de fysieke grenzen van de game opzoeken. Knit’s Island gaat over de online versie van de game Dayz, waar je kunt freeroamen in een enorm groot gebied. Dat trekt avonturiers. Wat zijn ze in het echt en wat trekt ze aan bij het eiland?

En nu?

Ieder jaar zeg ik wel een paar keer dat het mijn laatste IDFA was. Het festival toont voor mijn gevoel steeds meer van hetzelfde: regisseurs die duiken in hun eigen familielevens. Het aantal egodocumenten in 2023 was echt te veel van het goede. Het is vermoedelijk ook de tijd: mensen zijn navelstaarderiger dan ooit.

Ik mis wel een beetje de diversiteit van de films op de vroegere festivals. De films van nu gaan ook vaak over actuele, ‘urgente’ thema’s terwijl ik juist meer houd van alles wat tijdloos is.

Toch vraag ik altijd weer die accreditatie aan. Het is leuk om in een andere huid te kruipen: die van filmkenner. Mijn kennis over cultuur komt tezamen in de stukken die ik erover schrijf. Al blijft het vaak kort en snel werk en zou ik best meer uitdaging willen. Maar er is geen tijd. En als er wel tijd was: wie wil dat willen plaatsen? In begrijpelijke taal schrijven over kunst: daar is geen markt voor. Daarover ga ik hier niet klagen maar het is wel spijtig dat leuke bladen als Jegens & Tevens moeten stoppen.

Ben je een mild-geïniteresseerde documentairekijker in spé? Zoek eens wat films op, bij de bibliotheek, streamingdiensten, 2Doc, YouTube, Mubi, wat dan ook. Er is altijd wel wat moois te zien. En laat je betoveren door een van de meest onderschatte kunstvormen die de wereld heeft voortgebracht.

Dit artikel zou niet tot stand zijn gekomen zonder de inzet van al mijn collega’s en ex-collega’s van Indebioscoop.com en hoofdredacteur Cor Oliemeulen. Schrijf je in voor de maandelijkse IDB-nieuwsbrief om op de hoogte te blijven van IDFA en andere festivals (we schrijven ook over IFFR, Imagine, LFF, Gent, etc.). Ook een applausje voor de vele vrijwilligers op IDFA die mij en vele anderen in de loop der jaren enorm hebben geholpen.

Meer weten, kijken of luisteren?

• Archief van IDFA
• Artikelen over IDFA op Indebioscoop.com
• IDFA-talks & IDFA-Vondelpark (gaat open in 2024)
• Podcast van Het Parool over IDFA (november 2022)
• Interview van Ally Derks in Variety
• Podcast OVT over historische films op IDFA
• 2Doc en films op IDFA
• Alle documentaires op 2Doc
• Documentary Heaven
• Reddit Documentaries

1 december 2023 / 3150 woorden / 17 minuten leestijd / thema’s: Franse geschiedenis, Franse hof, memoires / Feature image via Wikimedia

Wie was Adèle D’Osmond?

Adèle D’Osmond – geboren in 1781 – was dochter van markies René Eustache d’Osmond. Die achtergrond gaf haar meteen een ander type opvoeding. Ze groeide op met de prins van het Franse hof (die overleed op zevenjarige leeftijd), maakte de Franse revolutie mee van 1789, vluchtte naar Londen waar haar vader ambassadeur was, had een gedwongen huwelijk met een dertig jaar oudere graaf, ging in 1804 weer naar Parijs, maakte de opkomst van Napoleon mee, ervaarde de val van Napoleon in 1814, maakte de restauratie van de Bourbon-koningen van dichtbij mee, de 100-daagse machtsovername van Napoleon in 1815 en daarna de revoluties van 1830 en 1848.

Wat doet dat allemaal met je wereldblik? Ze moest wel meedeinen met de geschiedenis. En dat ging haar eigenlijk heel goed af.

De eerste kroonprins was dol op me en liet me voortdurend vragen bij hem te komen spelen, en de hertog van Berry kreeg straf omdat hij op het bal alleen met mij wilde dansen. Mevrouw en mijnheer van Angoulême waren minder op me gesteld. De rampspoed van de Revolutie maakte een einde aan mijn succes in hofkringen. De gebeurtenissen waren te ernstig geworden om zich nog te amuseren met de aardigheden van een kind; het was 1789 geworden.

Adèle D’Osmond maakte dankzij haar afkomst veel dingen dingen zelfstandig en van dichtbij mee. Prachtig materiaal voor memoires natuurlijk.

Ze leefde ook grotendeels zelfstandig haar leven omdat het huwelijk met de dertig jaar oudere graaf van Boigne niet goed werkte:

Ten tijde van mijn huwelijk was hij nogal op de penning, al pronkte hij graag, en als ik gewild had, had ik een veel groter gebruik van zijn rijkdom kunnen maken dan ik gedaan heb. Ik denk dat een oudere, een beetje geslepen vrouw, die grote prijs had gesteld op de genoegens die geld verschaft en die het testament had gezien waarover hij voortdurend sprak en dat ik hem wel vijf of zes keer heb zien maken en overmaken, voor zichzelf en voor hem een heel wat beter gebruik had kunnen maken van de positie waarin ik me bevond. Maar wat kon het meest naïeve en onbedorven meisje van de wereld daarmee! Ik viel van de ene verbazing in de andere over al die kwalijke hartstochten die ik voor mijn ogen zag opkomen. Zijn absurde jaloezieaanvallen, op de meest ruwe wijze tot uitdrukking gebracht, verrasten me, maakten me kwaad, wekten mijn minachting op.

Deze opmerking is ook vrij pijnlijk:

Van tijd tot tijd was mijnheer van Boigne er zeer op gesteld te laten zien dat hij een mooie, goed afgestelde machine had verworven.

Haar conclusie over deze relatie – zo nuchter opgeschreven – komt aan als een literaire kaakslag:

Ik zal verder in geen enkel detail over mijn huwelijk treden. Laat het genoeg zijn te zeggen dat hij, die wanhopig was en dacht mij te aanbidden als wij niet bij elkaar waren, en die meteen genoeg van me had en me begon te haten als wij samen waren, me vijf of zes keer voor altijd heeft verlaten. Al deze scheidingen gingen vergezeld van scènes die mijn jeugd hebben vergald, een jeugd die zo slecht gebruikt is dat zij voorbij is gegaan zonder dat ik het me realiseerde, en achter me bleek te liggen zonder dat ik ervan genoten had.

Deze memoires schreef ze aan het einde van haar leven. En ze schreef ze in feite alleen voor de entertainment van haar neven (vandaar de titel)!

Zijn er voorbeelden van de historische perioden die ze meemaakte?

Die zijn zelfs talrijk. Ze maakte de opkomst van Napoleon van dichtbij mee. Deze dialoog beschrijft het moment dat ze hem ontmoet:

Ik stond tussen twee vrouwen die ik niet kende. Hij vroeg de eerste haar naam, zij antwoordde dat ze de dochter van Foacier was. ‘Aha,’ zei hij, en hij liep door.
Naar zijn gewoonte vroeg hij ook mij naar mijn naam, ik gaf hem die.
‘U woont op Beauregard?’
‘Ja, Sire.’
‘Dat is een mooi landgoed, uw echtgenoot laat er veel werken uitvoeren; dat is een dienst die hij het land bewijst en ik ben er hem erkentelijk voor, ik heb achting voor alle mensen die werk verschaffen. Hij is in Engelse dienst geweest?’
Ik vond het eenvoudiger om ja te zeggen. Hij hernam: ‘Nou ja, niet helemaal. Hij is een Savoyard, nietwaar?’
‘Ja, Sire.’
‘Maar u, u bent Française, volstrekt Frans; wij eisen u op, dat is een recht waarvan men niet makkelijk afziet.’
Ik boog.
‘Hoe oud bent u?’
Ik zei het hem.
‘En nog eens oprecht ook! U ziet er veel jonger uit.’
Ik boog weer; hij ging een halve stap verder, maar kwam naar me terug, zachter sprekend en op een vertrouwelijke toon: ‘U hebt geen kinderen? Ik weet wel dat het niet uw schuld is, maar u moet ervoor zorgen dat u ze krijgt, gelooft u mij, het is een goede raad, neem die ter harte!’
Ik wist niet wat te zeggen; hij keek me een ogenblik aan, glimlachte nogal vriendelijk en ging door naar mijn buurvrouw.
‘Uw naam?’
‘De dochter van Foacier.’
‘Nog een dochter van Foacier!’ – en hij vervolgde zijn wandeling.

Ook geestig is deze observatie van Napoleon:

De keizer en zijn gevolg liepen bij binnenkomst meteen door naar het podium aan het andere uiteinde van de zaal. Hij liep voorop, zo snel dat iedereen, met inbegrip van de keizerin, bijna moest hollen om hem bij te houden. Dat deed afbreuk aan de waardigheid en de gratie, maar al dat froufrou, die verhaaste pas hadden iets veroverends, dat goed bij hem paste.

Ze had een invloedrijke salon. Een salon is de naam voor een plek waar vrijdenkers, filosofen, kunstenaars, politici, wetenschappers en andere invloedrijke personen samenkwamen om met ‘ésprit’ met elkaar te praten. Als je het zou verplaatsen naar het heden, zou je het kunnen vergelijken met een populaire talkshow waar iedere gast enorm geestig, intelligent en filosofisch zou zijn. Een salon was het intellectuele genoegen van die tijd.

Neem deze observatie van de schrijver Chateaubriand die ze goed kende van de salon:

Hij wil kapitalen ontvangen, ze verspillen, de armoede voelen, schulden maken, zich tot ambassadeur laten benoemen, de toelagen voor zijn huishouding uitgeven aan grillen, zijn aanstelling opgeven en meer overladen met schulden dan ooit een positie verlaten waarin hij vijfentwintig paarden in zijn stal had staan, het genoegen hebben een dinerinvitatie te weigeren omdat hij zogenaamd geen geld heeft om een huurrijtuig te betalen, kortom allerlei gevarieerde sensaties ondergaan om de verveling te verdrijven, want uiteindelijk is dat het doel en het grote geheim van zijn leven.

Haar maatschappelijke succesperiode was tijdens de periode van Louis-Philippe van Orléans, die na een woelige periode in 1830 aan de macht kwam. Ze had zelf ook een rol in deze periode omdat het een chaos was in de stad en mensen haar vroegen om de potentiële koning en koningin, die ze kende van haar jeugd, een update te geven van de situatie. Je kunt er meer over lezen op Wikipedia.

Ik zei tegen mevrouw van Rauzan, die me hielp mijn hoed vast te maken, zo gehaast was ze me op weg te weten: ‘Wees mijn getuige dat ik niet naar Neuilly ga als orleaniste maar als goede Française die vrede in het land wil.’ Zij wenste me alle succes en antwoordde dat mijn missie een werk van barmhartigheid was.

Ze begon met schrijven in 1835, overleed in 1866. De memoires werden pas veertig jaar na haar overlijden (1907) voor het eerst gepubliceerd. Onder andere Marcel Proust was een fan van haar proza en baseerde het karakter Madame de Villeparisis op haar. Ze schreef ook twee romans, maar die werden lang niet zo beroemd als haar memoires.

Wat was er zo bijzonder aan haar memoires?

Adèle D’Osmond schreef haar memoires ogenschijnlijk in een ruk. Ze maakte daarbij ook best wat missers met namen en plaatsen, en dat erkent ze zelf ook al.

(…) als ik zou willen proberen zinnen te redigeren, zou ik de enige verdienste verliezen waarop deze bladzijden aanspraak mogen maken, namelijk dat ze zonder enige pretentie, geheel en al in een eerste opwelling zijn geschreven. Als ik op een of andere manier onderzoek had moeten doen, anders dan in mijn geheugen, zou ik er snel mee opgehouden zijn; ik wilde alleen een tijdverdrijf, geen werk.Als mijn neven dus ooit een blik op deze bladzijden werpen, moeten zij niet verwachten een boek aan te treffen, maar alleen verhaaltjes van een oude vrouw, salongebabbel; ik hecht er niet meer waarde aan dan aan mijn borduurwerk.

Een ego zat haar niet in de weg bij het schrijven en dat maakt het proza goed leesbaar. Ze kan goed observeren en mensen fileren. Ik heb daar veel lol aan gehad. Rake anekdotes over mensen volgen elkaar in rap tempo op. De geschiedenis was voor haar op het moment van schrijven een prachtige berg anekdotenmateriaal over veelal personen die er toch niet meer waren.

Wat wel opvalt is dat als ze iemand niet hoffelijk of nobel vindt, ze louter negatief schrijft over die persoon. Als ze positief is over iemand, lees je dingen als ‘een beminnelijk persoon’ en gaat ze door met onderschrijven hoe nobel iemand was. De karaktertrekken waren definitief. Er was geen grijs gebied in haar denken over mensen. Ze was intelligent maar empathie was denk ik niet haar sterkste kant.

Soms doet het me ook denken aan sprookjes, zoals dit bijna regelrecht uit een verhaal van Perrault lijkt te komen, maar het is toch echt een anekdote met haar vader (de markies):

Mijn vader trof de ridder aan terwijl hij in de deuropening praatte met een monnik, die hem dringend aanraadde de reis te onderbreken.‘Wat vindt u ervan, markies?’ ‘Wat mij betreft, nu de wijn eenmaal uit het vat is, kunnen we hem maar beter opdrinken.’ ‘Absoluut, heren,’ reageerde de brave monnik, ‘absoluut; er staan al twee flessen op tafel en als dat niet genoeg is, hebben we meer.’

Bij het schrijven over haar vroegere jaren kijkt ze meer naar mensen, terwijl ze later meer naar de geschiedenis kijkt. Ze legt bijvoorbeeld helder uit hoe ze ook een rol heeft in dat de Louis-Philippe koning wordt in 1830. Een aardig voorbeeld van geschiedenis van binnenuit – temeer ze de betrokken allemaal kende. Het heeft er misschien ook mee te maken dat ze die periode nog het beste herinnert op het moment van schrijven.

Haar sterkste punt is het observeren, het minste punt is dat de teksten je nergens verbijsteren met nieuwe inzichten. Soms zou je hopen dat ze meer zinnen als deze had geschreven:

Onpartijdigheid is een kwaliteit waarop iedereen zich beroemt en die au fond niemand bezit.

Het is wat dienstbaarder proza. De bonus is dat het allemaal prettig is geschreven en je de bijna twee eeuwen afstand niet echt merkt.

Zijn er voorbeelden van haar stijl?

Er zijn voldoende voorbeelden van haar kwaliteiten. Zoals een heel leven schetsen in nauwelijks een alinea:

Mijnheer van Lusson, een jongeman met een aangenaam voorkomen, immens rijk, goed officier, gewoon in de beste kringen te verkeren, beging de onvoorzichtigheid naar een van die bals te gaan. Hij werd er hardhandig verwijderd en was zo wanhopig over het belachelijke figuur dat hij had geslagen – en dat in een tijd waarin je gezicht verliezen het ergste was dat iemand kon overkomen – dat hij na terugkomst in Parijs zelfmoord pleegde.

Genadeloze observaties maken:

Mevrouw van Polignac heeft haar heel wat meer schade berokkend. Niet dat zij een slecht mens was, maar zij was indolent en weinig spiritueel; zij intrigeerde uit luiheid. Zij werd overheerst door haar schoonzuster gravin Diane, een even ambitieuze en geldzuchtige als zedeloze vrouw, die alle gunsten voor haar en haar familie wilde binnenhalen, en getiranniseerd door haar minnaar de graaf van Vaudreuil, een volstrekt lichtzinnige en immorele man, die via de koningin de schatkist plunderde ten behoeve van zichzelf en zijn makkers bij hun uitspattingen. Hij maakte mevrouw van Polignac scènes als zijn verzoeken om geld niet onmiddellijk gehonoreerd werden; dan trof de koningin haar favoriete in tranen aan en zorgde er meteen voor ze te drogen. Voor zichzelf vroeg mevrouw van Polignac niets: zij beperkte zich ertoe nonchalant de gunsten te aanvaarden die door de intriges van gravin Diane waren voorbereid, en de koningin loofde haar belangeloosheid. Zij geloofde er echt in en hield oprecht van haar; gedurende een aantal jaren heeft zij een onbegrensd vertrouwen in haar gehad.

Subtiele hardheid in woorden:

Maar sinds hij zich met mevrouw van Balbi had gelieerd, kwam hij bijna nooit meer bij haar en zij troostte zich met de intimiteit van haar kameniersters en, het is triest om te moeten zeggen, met zoveel drank dat het publiekelijk opviel.

Geestig schrijven over de gewoontes rondom de koning in die tijd:

De koning kwam binnen vanuit een zijkamer, met zijn gevolg. Zijn haren waren opgerold en hij had zijn ordetekenen afgedaan. Zonder op iemand acht te slaan ging hij het hek rond het bed binnen; de geestelijke van dienst ontving uit handen van een kamerdienaar het gebedenboek en een grote tweearmige kandelaar; hij volgde de koning achter het hek, gaf hem het boek en hield gedurende het gebed, dat kort was, de kandelaar vast. Vervolgens ging de koning terug naar het deel van de kamer waar zich de hovelingen bevonden; de geestelijke gaf de kandelaar aan de eerste kamerdienaar en deze bracht hem naar de door de koning aangewezen persoon, die de kandelaar gedurende de hele tijd dat het coucher duurde in de hand hield. Dit was een zeer begeerde onderscheiding. In alle hofsalons was dan ook de eerste vraag aan degenen die van het coucher terugkwamen: ‘Wie had de kandelaar?’, en de keuze werd, zoals dat altijd en overal gaat, zelden goedgekeurd.

Schetsen van gewoonten rondom de adel:

De zeden waren nog heel wat losser dan vóór de Revolutie en de uiterlijke vormen die de immoraliteit een fraai laagje vernis gaven, bestonden niet meer. Graaf Louis van Bouillé, die dronken een salon binnenkwam, ging naast de hertogin van Montmorency zitten, trok de hertogin van Châtillon aan de andere kant naar zich toe en zei tegen iemand die hem maande zich te gedragen: ‘Kom nou! Wie heeft er wat aan te merken, ben ik niet op mijn landerijen?’ – en hij plaatste zijn beide handen op die dames. Die toon was niet alleen mijnheer van Bouillé eigen. Bijna iedereen in die kringen leefde samen zonder dat de Kerk hun verbintenis had ingezegend. Gebrek aan geld, de noodzaak om samen te leven om te kunnen overleven, diende voor sommigen als reden, voor anderen als voorwendsel. En trouwens, alles werd vergeven mits men maar de juiste opvattingen had.

De bonus van de karakteriseringen is het tijdsbeeld dat ze schept:

Mejuffrouw Monbadon, dochter van een notaris uit Bordeaux, had de leeftijd van vijfentwintig jaar bereikt. Zij was mooi opgegroeid, intelligent en vooral ambitieus. Zij werd ten huwelijk gevraagd door een landjonker uit de buurt, mijnheer van Blagnac. Hij behoorde tot een koninklijk lijfwachtkorps. De man was arm, weinig beschaafd, niet in staat haar kwaliteiten te beoordelen, maar wilde delen in het kleine vermogentje dat zij van haar vader zou erven. Degene die de huwelijksonderhandelingen voerde, wees op de hoge geboorte van mijnheer van Blagnac: hij was van het huis Durfort. Juffrouw Monbadon liet de desbetreffende documenten komen, bevond ze in orde en trouwde met mijnheer van Blagnac.Met weinig meer bagage dan de map die de genealogische akten bevatte, nam zij samen met haar man de diligence naar Parijs.

Haar eerste bezoek gold Chérin; zij overhandigde hem haar documenten en verzocht hem ze zorgvuldig te onderzoeken. Een paar dagen later kreeg zij de bevestiging dat de verwantschap van mijnheer van Blagnac met de tak Durfort-Lorge geheel en al vaststond. Zij liet zich daarvan een certificaat geven en begon zich Blagnac van Civrac te noemen. Zij schreef aan de oude maarschalk van Lorge en vroeg hem om een onderhoud. Ze zei heel bescheiden dat ze maar voor korte tijd in Parijs was en dat ze dacht dat haar man de eer had familie van hem te zijn.

Misschien was het van heel ver, maar het was een zo grote eer, een zo groot geluk, dat zij niet naar de obscuriteit van haar provincie wilde terugkeren zonder gevraagd te hebben hem te mogen ontmoeten. Als zij zo aanmatigend mocht zijn ook nog te vragen of mevrouw de maarschalkse haar één keer wilde ontvangen, zou haar geluk geen grenzen kennen. De maarschalk liet zich overhalen door die zoetsappige woorden, zonder overigens de verwantschap uitdrukkelijk te erkennen, iets waar zij ook niet op aandrong. Zij mocht op bezoek komen en gedroeg zich allerliefst. Ze kreeg toestemming terug te komen voor een afscheidsvisite en kwam terug. Het vertrek liep vertraging op en ze kwam nog eens terug. Ze vertrok niet.

Weldra was de maarschalkse dol op haar en zat zij op een taboeretje aan haar voeten, werkte mee aan hetzelfde borduurwerk en werd als huisvriendin beschouwd. De echtgenoot vertoonde zich niet. Op een dag, toen zij al helemaal geaccepteerd was, maakte iemand een minachtende opmerking over de status van lijfwacht; zij keek op met een verbaasde blik. Eenmaal alleen met de van Lorges zei ze: ‘Maarschalk, ik vrees dat wij in onze provinciale onwetendheid schuldig zijn aan een groot onrecht jegens u, aangezien een van uw familieleden lijfwacht is. Dat is dus ongepast?’ Mijnheer van Lorge antwoordde vriendelijk, maar wees de verwantschap van de hand. ‘Mijn hemel,’ zei ze, ‘ik begrijp niets van die dingen, maar ik zal u de papieren van mijn man laten zien.’ En ze kwam aan met documenten die keurig in orde waren en met het certificaat van Chérin.

Er viel niets tegen in te brengen en ze hadden daar trouwens ook geen behoefte meer aan. De echtgenoot werd uit het lijfwachtkorps gehaald, kreeg een rang in een regiment en werd naar een garnizoensplaats gestuurd. De vrouw kreeg een kamertje in het huis van de familie van Lorge. De maarschalk had geen zoon. Maarschalk van Duras had er maar één, die al beloofde een slecht element te worden. Mevrouw van Blagnac was zwanger en kreeg alle nodige zorgen; het taboeretje werd een fauteuil. Weldra werd zij alleen nog mevrouw van Civrac genoemd, de tweede titel van de tak Lorge. En al na weinige maanden was zij zo goed ingevoerd in het huis dat iedereen naar haar pijpen danste, al zorgde ze ervoor dat ze steeds de meest respectueuze hoogachting voor mijnheer en mevrouw van Lorge betoonde.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Recensie van het boek uit 1808 (via The English Historical Review op jstor)
• Tekst in het Frans in het Gutenberg-project
• Artikel op Mappa Libri.be
• Alles over de julirevolutie van 1830
• Engelstalige podcast over 19e eeuw in Frankrijk (The Siècle podcast)

1 november 2023 / 1322 woorden / 7 minuten leestijd / Thema’s: film, doven, kunst / Copyright beeldmateriaal via IDFA Presskit 2023 van The Tuba Thieves

Wat is het verhaal van The Tuba Thieves?

Sommige films (vaak de betere) hebben niet altijd een makkelijk na te vertellen verhaal. Laten we toch een poging wagen. We beginnen met twee mensen die in gebarentaal communiceren, staand op een heuvel boven de stad Los Angeles.

Vervolgens gaan we van geluid naar geluid. We zien een blushelikopter en de tekst verschijnt: Vibrating air. Van poema’s gaan we over naar surfers: Rush and fall. Dan iemand die ijshockeyschaatsen slijpt: Motor powers down, buzzes. Een geluidsstudio. Nyke finger’s tapping on keyboard. Een band oefent. Pauline’s violin seperates, High textured scratch. Een dove man oefent bij een audioloog woorden. Hij vindt het verschrikkelijk.

De rode draad van de film: diefstallen van tuba’s in 2011 op diverse Amerikaanse highschools in Los Angeles (en andere instrumenten). Het aantal loopt op in de zomer. De film volgt vrij losjes twee dove/slechthorende karakters: Nyke en Geovanny. Hun verhalen hangen enigszins samen. Dat is alleen maar een startpunt voor een film die niet de mensen, of de verhaallijnen, maar de geluiden zal volgen.

Wat is er bijzonder aan deze film?

Ik heb de film twee keer gezien en zelfs de tweede keer is het niet makkelijk om alles te volgen. Allereerst vraag je je af: is dit een speelfilm, een in scène gezette documentaire, een documentaire met fictie-elementen over geluid of een kunstwerk (video-art)? Voor regisseur Alison O’Daniel was het niet zo ingewikkeld: ‘Voor mij is het een film.’

De film wil doofheid en slechthorendheid een (artistieke) invulling geven. Consequent horen we achtergrondgeluiden en zien we teksten van de geluiden in beeld. We kijken naar een stadion, horen een bromgeluid en in beeld verschijnt de tekst: Low pitch wavers. Daarna een stadsbus: Passing traffic outside. Chatter inside.

Het verhaal wordt dus gedreven door geluid. Dat horen we niet alleen, we lezen het ook: Faint buzzing. Undeciperable voice on loudspeaker. Steady airconditioner zhzhzh. Wind in trees. Wood creaks. Distant chatter. Rain beats against the metal. Fluttering feathers. High pitch of jet engine approaching. Hint of music. Soms staan zelfs de decibellen erbij.

Maar niet alle geluiden zijn normale buitengeluiden, zoals Low tones and vibrating clicks op het moment dat er tuba’s worden gestolen. Soms is er zelfs een paar minuten geen geluid. Soms staat er een radio aan. Of horen we planten een Mmmmmmm geluid maken.

Normaal komt de vaart uit dialogen. Die zijn hier bijna niet aanwezig. De hele film heeft wel diverse geanimeerde en geluidsloze gesprekken in doventaal. Zoals een geestige gebarendialoog over hoe funghi zich voortplant.

Het doet mijzelf ook wel denken aan de aandacht voor geluiden in Jacques Tati’s Playtime, waar ook hele stukken zonder dialoog in voorkomen. Daar was het satirisch bedoeld, tegen de moderniteit, hier is het een mix tussen speelsheid en kunst.

Het gaat niet alleen om geluid, de film biedt ook veel spektakel in beeld. Ronduit verbijsterend is het beeld als een skateboarder flesjes omgooit, waarna we overgaan naar ondersteboven shots – terugwaarts gefilmd – vanuit een auto die door een tunnel rijdt… En dan het geluid van bosbranden erbij… Of een groepje dove dames dat kalm kaartspeelt bij een punkconcert (een verwijzing naar concerten in The Deaf Club in 1979).

Niet alles in de film is goed te volgen. Met name bij het zwijgende optreden moet je maar net weten dat het een verwijzing is naar John Cage’s optreden 4.33. Waarna een man een bos inloopt en je snapt niet helemaal wat hij gaat doen. Of een uit de lucht vallend gesprek over tuba’s in latin. Een drummer en we zien foto’s van straaljagers die door de geluidsbarrière gaan….

De film heeft wel wat onevenwichtigheid maar dat is ook wel de charme. Zoiets kun je verwachten als iets het avontuur opzoekt.

Wie is de regisseur van de film en wat waren de gedachten achter de film?

Alison O’Daniel, zelf slechthorend, is visueel kunstenaar en regisseur. We moeten het verhaal van de tubadiefstallen dan ook zien als haar poëtische vertrekpunt, legt ze uit. ‘Ik wil ervoor zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er allemaal gebeurt…’

Het project begon bij een ander kunstproject van haar. Toen viel het haar op hoe verschillend de ervaringen waren tussen de horende en niet-horende acteurs. Ze hoorde toen ook in Los Angeles over het verhaal van de gestolen tuba’s. Ze ging langs scholen en wilde weten hoe de muziekstudenten het hadden ervaren. Daarna vroeg ze drie muzikale scores vóór dat de film werd gemaakt en rijpte langzaam het idee voor deze film, maar concreet was er nog weinig. En ze moest ook nog de financiën regelen.

In een interview op de website van VPRO licht ze onder een viaduct van het Vondelpark haar stijl toe. De redactie maakt er gretig gebruik van om haar regie-aanwijzingen ook in ondertitels om te zetten. ‘Hier hoor ik stemmen tegen het plafond weerkaatsen, een soort geluidslaag van bedompt gezoem, ik zou stemmen als een ondertiteling groot in het midden zetten, en fietsbel bijvoorbeeld meer aan de zijkant’.

Ik hou ervan om geluiden te horen. Als ik de diepe tonen van de auto’s die over dit viaduct rijden in mijn buik voel, geeft dat een enorme genoegdoening. Iedereen is met elkaar verbonden door geluidsgolven. Die gaan door ieders lijf.

Veel van de film kwam spontaan tot stand. ‘Basically: het is veel mensen die ‘ja’ tegen me zeiden.’ Terwijl ze het project begon te maken, vielen de stukjes op hun plaats. De verhalen kwamen uit de levens van de hoofdpersonen. Een verhaal (Nyke) kwam uit fictie, een ander (Geovanny) uit feiten. Daarnaast kwamen de ondertitels (die je anders dan bij andere films niet uit kan zetten) uit een verlangen om het dove publiek meer zintuiglijk te betrekken. Ze heeft daar in interviews regelmatig over gesproken:

Wat betekent het om te luisteren? En wat als ik dat ontkoppel van het gehoor? Ik weet nog steeds niet wat de antwoord op die vraag is. Misschien dat deze film het antwoord op die vraag is.

Mijn doel, voor zowel doven als niet-doven, is dat je dit moet ondergaan. De film probeert je te laten zien hoe het is om slechthorend te zijn. Als ik ervoor kan zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er gebeurt, en dat ze toch blijven zitten, dat is mijn doel. Je raakt gefrustreerd dat je niet weet wat er gebeurt… Daar heb ik het altijd met financiers over gehad.

De film gaat over verlies en verdriet, legt ze uit. De tuba’s die weg waren, maar ook het hoorverlies. Doof publiek gaat ook anders om met geluid, vertelt ze. ‘We zijn aldoor in gedachten over geluid,’ vertelt Alison. Ze gebruikte haar eigen ervaringen als een ‘poëtisch vertrekpunt om niet in een depressie terecht te komen’.

Alison O’Daniel was zelf ook wel verbaasd en verrast door de positieve ontvangst bij het beroemde filmfestival van Sundance. Bij IDFA draaide de film ook.

De ongewone aanpak leverde een mysterieuze film op die je anders moet kijken dan anders. Een film die je bewust maakt van het feit dat iedereen op een andere manier geluiden ervaart. Zeker doven en slechthorenden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• The Museum of Contemporary Art in gesprek met Alison O’Daniel
• Artikel over de film op de website van Sundance
• Website Alison O’Daniel
• The Woodstock Film Festival in gesprek met Alison O’Daniel