Bijgewerkt t/m 1 mei 2026

Tot 21 juni 2026: Tata Ronkholz in Huis Marseille (Amsterdam)

Wat houdt de tentoonstelling in?

Tata Ronkholz – binnenhuisarchitect, productontwerper en fotografe – hield van snackbars. Niet om er te eten, maar om ze vast te leggen. Met alle reclame, bakjes, prullenbakken zijn ze ook een in verscheidenheid. Elke ‘imbiss’ lijkt op elkaar en is toch heel anders. Ze fotografeerde verlaten fabrieken, gekke winkeltjes, barretjes: allemaal prachtige onderwerpen. De website legt uit: ‘Met haar grootformaatcamera maakte Ronkholz scherp omlijnde en realistische foto’s, waarin de onderwerpen centraal stonden, en niet zozeer de individuele stijl van de kunstenaar.’

Wat was de moeite waard?

Het gebeurt niet elke dag dat je werk van een fotograaf ziet dat heel dichtbij je eigen werk komt. Er zijn verschillen tussen Ronkholz’ fotografie en mijn eigen – vooral omdat we allebei de schoonheid inzien van de lelijkheid. De kleurrijke snackbars in analoge foto’s, uit de jaren zeventig en tachtig, zijn een schot in de roos. Je kunt blijven kijken om details te ontdekken. Bovendien ogen ze ook tijdloos. De fabrieken doen sterk denken aan het werk van Bernd en Hilla Becher. Dat is niet raar want dat waren haar docenten.

Wat is mijn mening?

Ik ben zelf geen fan van mensenfotografie, ik zie veel meer moois in tijdloze onderwerpen als deze, waarbij je een fotograaf waar je nooit van had gehoord ontdekt met een heel eigen oeuvre. Tata Ronkholz’ werk is soms iets te dogmatisch naar mijn smaak (alles recht van voren, alles zelfde stijl), maar dat neemt niet weg dat je zo’n stijl als deze niet vaak kunt bewonderen. In een tijd dat veel fotografie eenheidsworst is, is het fijn dat je nog in dit soort werken kunt duiken, en de Düsseldorfse Mediahafen ziet voor die plannen er überhaupt waren.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Huis Marseille

Tot 30 juni 2026 te zien (verlengd): Still Processing in Nxt Museum (Amsterdam)

Wat houdt de tentoonstelling in?

Informatie en indrukken verwerken, daar gaat Still Processing over. Via beelden, geluiden maar ook in videofragmenten. AI speelt een belangrijke rol bij de creativiteit. We zien bijvoorbeeld onmogelijke regenbogen, kleuren die geluid maken, muziek gemaakt door AI (‘Cindarella Jazz’) en beelden over de overgang van analoog naar digitaal.

Wat is de moeite waard?

Een paar werken, zoals Children of the Light (ALL-TOGETHER-NOW) en Duration (Boris Ackett), maken meteen veel indruk. Andere werken vragen om een andere benadering. Zoals het geestige Simulation in Blue van Geoffrey Lillemon, of Rosa Menkmans Destitute Vision. Het is een collectie van prikkelende werken, die elk op hun eigen manier iets bij je doen. De een maakt gebruik van verbeelding, de ander van technisch vernuft.

Wat is mijn mening?

Je ziet niet veel tentoonstellingen met alleen maar hedendaagse, digitale kunst. Vaak wordt dat niet zo goed gepresenteerd omdat de ruimte ontbreekt of er geen voldoende kennis over is. Nxt heeft zich erin gespecialiseerd. Het is soms meer ‘een ervaring’ dan kunst kijken. Het overwegend jonge publiek is ook meer bezig met filmen dan met kijken. Still Processing biedt gelukkig veel variatie. Alle kunstenaars hebben een andere kijk op dingen. Jammer vond ik dat de basisideeën (zoals de rol van het menselijke brein in het verwerken van beweging, licht en geluid) van deze expositie voor mij niet zo uit de verf kwamen.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Nxt Museum

Tot 23 augustus 2026: Stilte in de Storm in Museum Voorlinden in Wassenaar

Wat houdt de tentoonstelling in?

Museum Voorlinden wil een ‘stap in de stilte’ te zetten. Dat doen ze met een selectie uit de eigen collectie. Denk bijvoorbeeld aan de mijmering van een ‘zwanger’ kunstwerk (via een optische illusie) van Anish Kapoor, zwarte vliegers van Arturo Hernández Alcázar en een performance van Marina Abramović waar bezoekers aan mee kunnen doen (rijst tellen). Volgens de curator van Voorlinden: “Kunstenaars omarmen stilte precies omdat het de zintuigen scherpt, denkprocessen vertraagt en nieuwe beelden en betekenissen laat ontstaan.”

Wat was de moeite waard?

Museum Voorlinden is sterk met kunstwerken van vrij grote namen in de kunstwereld. Daarom was het vermoedelijk vrij druk, ondanks de forse toegangsprijs, de lastige locatie en het niet kunnen gebruiken van een museumjaarkaart. De hedendaagse kunst bruist een stuk meer dan bijvoorbeeld in het Stedelijk. Diverse namen ken je vermoedelijk al (Olafur Eliasson, Anish Kapoor) maar een aantal zijn minder bekend, zoals het kinetische kunstwerk van Philip Vermeulen of de wandelaar in de sneeuw van Elmgreen & Dragset. Ik had ook veel plezier aan de film over mensen die deuren openen van Christian Marclay en Mark Manders’ objecten (eigen exposities, tot 18 januari te zien).

Wat is mijn mening?

De kunstliefhebber wordt niet teleurgesteld. Een paar werken hebben een flinke ‘wow-factor’, zoals de ‘zwangere muur’ van Anish Kapoor, de ronde glazen opstelling van Olafur Eliasson en de zwiepende geluidskabels van Pieter Vermeulen. Een paar minder opvallende werken trekken hier ook aandacht (zoals Regen in Auvers van Robert Zandvliet). Wel blijft het lastig om hier een geheel in te zien. Ik denk dat als een expositie echt deze boodschap wil overbrengen er nog wat radicalere stappen gemaakt moeten worden, in geluid, zintuigelijke ervaringen en keuze van werken. Ik zou dan ook meer een evenwicht willen zien tussen grote namen en minder bekende kunstenaars. Het is sowieso altijd lastig om kunstenaars samen te voegen en dan tot één sterk verhaal te komen.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Museum Voorlinden

Bekijk het archief van tentoonstellingen die voorbij zijn.

Tevreden met dit artikel? Steun het werk van Indipendenza dan met een kopje koffie:

Meer tips?

• Kunsttips NRC
• Kunsttips Museumtijdschrift
• Kunsttips Volkskrant
• Kunsttips Museum.nl

1000 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Berlijn, frotteren, kunst, expositie / Vorm: interview

De nieuwe expositie van Willem Speekenbrink, Urteile, is vanaf 10 januari 2026 gratis te zien in het venster van Galerie 44 in Molenstraat, midden in het Hofkwartier van Den Haag. We spreken met Willem Speekenbrink over geschiedenis, Berlijn en het overtekenen van teksten op zerken.

Waar begon het verhaal van Urteile?

“Dat verhaal begon eigenlijk al in 1990, vlak na de val van de muur. Ik kon toen twee maanden een atelier ruilen met een Berlijner. Die ging naar mijn atelier in Den Haag, ik naar die van hem in de Auguststrasse in Mitte. We zaten in een kraakpand. In die tijd waren er overal kunstenaars in kraakpanden.

“Iedere ochtend ging ik op stap want ik moest een tentoonstelling voorbereiden. Om de hoek was er een Garnizoenskerkhof. Dat is gebouwd in de achttiende eeuw. Het is echt de moeite om heen te gaan. Mensen eten daar tussen de middag hun boterhammen. Een fijn parkje met gras en hier en daar een zerk. Een klein groepje vrijwilligers knapt er graven op.

“Ik zag toen mooie teksten op de zerken en dacht opeens: kan ik dat overnemen? Ik had geen ervaring met het overnemen van teksten door met de platte kant van een potlood op papier te vegen, wat ook wel frotteren wordt genoemd. Ik deed blindelings een stukje papier op een zerk, en toen, heel toevallig, kwam meteen het mooie woord leben naar boven. Ik vond dat wonderlijk op die locatie.

“Die Berlijnse tentoonstelling heette In case of emergency Schwartz. Ik framede dat woord in een zwart lijstje. Bij de expositie leek het op een schietsleuf, met een donkerrode, bloedachtige achtergrond.”

Toen had je de smaak te pakken.

“Ik dacht: ik ga alle kerkhoven af. De Duitse Michelingids had vier glossy tijdschriften over graven wereldwijd, daar staan alle lijken van de hele wereld in (lacht). Ik kon toen al die begraafplaatsen af.

“Ik vond er graven in zeventien talen. Het was echt een wereldoorlog, ontdekte ik toen. India, Marokko, IJsland, Noorwegen hebben ook meegevochten. Zelfs de zoeaven van de paus. Maar ik kon de zinnen op graven niet goed vertalen. Daarom ging ik naar ambassades van al die landen en vroeg aan hen: kunnen jullie dit lezen? Ja hoor, zeiden ze. Ze hielpen mij allemaal.

“Dat werd in 1996 een grote tentoonstelling in de Bergkerk in Deventer. Zeventig schietsleuven hingen daar op ooghoogte. In het midden had ik een hekwerk gemaakt, een combinatie van Romeinse lansen en begraafplaatsen met cipressen. In het midden daar weer van stond een hekwerk van rode neonbuizen: een cenotaaf.

“Het ging mij om de absolute leegheid van teksten op deze oorlogsgraven. Vooral jonge mensen waren in trek als soldaten, als ze nog geen gezin hadden. Er waren jongens bij van 14, 15 jaar. Op het einde werden ook 50-, 60-jarigen ingezet. Ik heb zelfs oorlogsgraven gezien van 70-jarigen. Allemaal gestorven voor hun desbetreffende vaderlanden.”

En na een pauze van bijna dertig jaar pakte je het frotteren weer op…

“Vorig jaar ging ik weer een maand naar Berlijn. Toen wilde ik weer mooie woorden ontdekken. Ik had papieren en een map meegenomen. Als een gek fietste ik door de stad maar kwam nergens tegen wat ik zocht.

“Tot ik op zeker moment in mijn ooghoek een plaquette zag. Daar viel me het woord Urteile op. Dat plaquette ging over de ‘Volksrechtbank’ van Hitler. Maar er was geen sprake van een rechtbank. Iedereen die er binnenkwam werd afgemaakt.

“Ik spande een velletje op het plaquette en ging frotteren. De eerste keer ging ik door het papier heen. Het moest zachter. Een paar bezoekers gingen met me in gesprek. Zij vonden Urteile ook een opmerkelijk woord. Thuis in mijn atelier goot ik het in gips.”

Heb je iets met Berlijn?

“Het is grotendeels toeval. Maar ik kom er wel vaak. Een vriend is daar bloemist met een expositieruimte, waar ik ook vaak exposeerde. We ruilen in de vakantie vaak van stad. Dit jaar voor de derde keer. Ga ik meteen kijken of ik nog andere woorden kan vinden!

“Ik hou van de stad maar de monumenten in Berlijn zijn over het algemeen vrij belabberd. Er zijn een paar uitzonderingen die ik wel mooi vind. Er is er een van Karl Liebknecht, met alleen een sokkel. Dat vind ik wel een mooie. En een groot gat in de vloer met een bibliotheek zonder boeken. Dat gaat over de boekverbranding.”

Kun je iets meer vertellen over de expositie in het venster van Galerie 44?

“Urteile is te zien in het venster van Galerie 44 in de Molenstraat. Ik heb kranten opgestapeld, ongeveer 80 centimeter hoog. Daar ligt een zwaar blok op, met een lampje erboven, en aan de achterkant hangt een gouden behang met het woord: Urteile. 

“Ik wil graag dat mensen reflecteren over wat dat betekent, de absolute leegheid van teksten op plaquettes en oorlogsgraven. Ze staan voor rigide systemen die mensen klein willen houden. Dit is wat er nu ook aan de hand is. Ik begrijp niet waarom de wens er is om de democratie om zeep te helpen. Nu ben ik al op leeftijd maar ik maak me er wel zorgen over, dat mensen er vaak geen zorgen over maken.

“Urteile is een blikvanger in de Molenstraat. Mensen zullen er meerdere keren langslopen en dan misschien denken: hé, dat is interessant. Dat is waar ik op hoop, die vonk.”

Urteile was van 8 januari tot 7 februari 2026 te zien bij Galerie 44 in de Molenstraat 44 in Den Haag.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Willem Speekenbrink
• Galerie 44
• Volksgerechtshof op Wikipedia

2352 woorden / 12 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Parijs, reizen, kunst, schilderkunst / Deze interviews zijn eerder verschenen op Jegens & Tevens

Er zijn talloze kunstenaars die zich door slechts een onderwerp laten inspireren. Pieter Claesz en zijn stillevens. Philip Akkerman die elke dag een zelfportret schildert. Monet die zich door station Saint-Lazare liet inspireren.

En Erik Pape krijgt nooit genoeg van het Place de la bataille-de-Stalingrad in Parijs, gelegen in het noordoosten van de stad, vlakbij Gare de l’Est, Bassin de la Vilette en metrostation Jaurès. In de volksmond wordt het ook wel het Place Stalingrad genoemd. Het ziet er ongeveer zo uit (foto 2025):

Ik sprak Erik Pape toen over naar aanleiding van een expositie in 2015 in 38CC. Mooie verhalen over geplunderde galeries, ontmoetingen met Chirac en vriendschappen met clochards. In het cafeetje bij 38CC – toen nog aan de Hooikade – spraken we over zijn passie voor dit ene plein.

In 2021 deed ik een follow-up-interview in verband met de coronatijd. Deze twee interviews heb ik hieronder samengevoegd.

Exposities in Rijswijk en Den Haag
Sinds de coronacrisis reist Erik Pape niet meer jaarlijks naar Parijs. Hij haalt nu inspiratie uit de vele, vele notitieboeken die hij heeft getekend en de video’s die hij maakte. En maakte een nieuwe reeks, genaamd Dingen die mij opvielen. Zijn werk was in 2025 te zien in Museum Rijswijk en in galerie Maurits van de Laar.

Hoe ontstond de passie voor Parijs?

Toen ik op de mulo zat wilde ik al naar Parijs. In Den Haag had je een vleeshandelaar die wekelijks naar de hallen in Parijs reed, en dan kon je voor 25 gulden heen en terug. Maar dat heb ik nooit gedaan. Eind jaren zeventig kreeg ik een aantal reisbeurzen om erheen te gaan. Ik ben begonnen in het midden van Parijs.

Mijn vrienden woonden toen nog aan de Boulevard Saint-Germain. Ik begon met het schilderen van fonteinen en vijvers. Ik vond het daar veel weidser. De afstand werkt ook mee, dat je anoniem in zo’n stad kunt werken.

Vanuit een punt ben ik stersgewijs door Parijs gaan wandelen. Op een gegeven moment kwam ik uit bij het Canal Saint-Martin. Daar zat een bocht in. Bochten vind ik nogal mooi. Als je dan dat Canal afloopt, kom je op het Place Stalingrad terecht. Dit plein is een kruising van uitvalswegen naar het noorden.

Vroeger was het een busstation en vertrokken er bussen naar Joegoslavië, Spanje, Italië, voor alle gastarbeiders. Een mooi art deco busstation. Nu is het helemaal opnieuw ingericht.

Toen ik daar aankwam, werd ik wel gegrepen door de metro die daar bovengronds gaat. Dat is metrolijn 2. Midden op het plein, dat niet echt een plein is, meer een weg, heb je La Rotonde, en daaromheen slingert die ijzeren metro.

Die zuilen vond ik meteen fantastisch. Met zo’n Korintisch-Dorisch kapiteel erbovenop. Als je eronder staat, lijkt het net of je in een kerk staat. Omdat die lijn slingert, krijg je dat die zuilen niet op een rij staan. Zo krijg je perspectieven.

Natuurlijk heb ik nog verder gekeken. Je hebt ook lijn 6, aan de zuidkant, die gaat ook bovenlangs. Maar ik had er niet hetzelfde gevoel bij. Het is bij dit plein gebleven. Ik zou ook best andere mooie locaties in de rest van Europa willen ontdekken, maar dan heb ik een driedubbel leven nodig.

Hoe ziet je werkdag eruit op het Place Stalingrad?

Sinds 1980 ga ik de hele maand september naar Parijs om te werken. Vrienden hebben een kamer voor me, die doen het eten en mijn was. Fantastische vrienden! Rond een uur of half elf ’s ochtends vertrek ik naar Place Stalingrad, maak ik aquarellen, eet ik in een brasserie, en een uur of vijf ga ik weer terug.

De aquarellen maak ik meestal maar van een punt. Ik zit op het basement van een zuil, dus buiten, en dan kun je zo verschillende richtingen uit kijken. Als ik er eenmaal zit, hoor ik niets meer. Als een metro boven mijn hoofd raast, heb ik dat niet meer in de gaten. De auto’s merk ik ook niet meer op. Dan verdwijn ik in de entourage.

Ik schets voornamelijk architectuur en bomen. Mensen zijn inwisselbaar en het plein is statisch. Als ik ook mensen ga schilderen, wordt het zo anekdotisch. En er zijn al genoeg kitschschilders in Parijs.

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.
 
De aquarellen zitten in een boek. Als ik het boek gemaakt hebt, gaat het dicht. In mijn atelier probeer ik het voor de geest te halen, zonder in zo’n boek te kijken. Dan gaat het schilderen beginnen. Die aquarellen zijn een houvast, een dagboek.

Hoe is het werk geëvolueerd?

Het eerste doek was een weergave van wat ik zag. Dat is langzamerhand geëvolueerd met de indrukken die je daar krijgt, de verbondenheid die je daar krijgt. Clochards die me herkennen na al die jaren. Ik heb een eigen plek bij de brasserie.

Maar ook technisch verander je. Het zit in steeds meer de ruimte opzoeken, in het schilderij zelf, hoe je dingen gaat plaatsen op het vlak. Het is de bedoeling dat geen werk op elkaar lijkt.

De kleuren bepaal ik intuïtief, soms gewoon welke kleur voor handen is. Bij de laatste schilderijen is ook zilververf verwerkt. De metro is met zilververf beschilderd. Ik dacht: waarom niet. Dat is een verwijzing naar de realiteit.

De locatie is in de loop der jaren vast ook veranderd.

Het is nu totaal anders. De buurt is overgenomen door yuppen. Het was ook wel een vreselijke buurt en ’s avonds is het er nog steeds niet veilig. Je wordt ook altijd gewaarschuwd: ga niet daarheen! Er wordt veel gedeald. Ik kom er niet graag meer ’s avonds, hooguit om even te filmen, en dan snel weer terug.

Eind jaren negentig, begin 2000, was het veel gemoedelijker. Kwam er een bus met joodse kinderen, en die gingen spelen tussen de Arabieren. Langzamerhand is dat geëscaleerd. Veel mannen die jongens daar ronselden met een Koran in hun handen. De aanslagplegers van Charlie Hebdo kwamen daar ook vandaan, Place Stalingrad.

Die thema’s zie je niet direct terug in mijn werk. Het blijft wel in mijn hoofd hangen. Mijn doeken zijn ook beslist niet zonnig impressionistisch. De grauwheid van het bestaan zie je denk ik wel terug in de doeken.

Er liggen daar bijvoorbeeld enorm veel clochards te slapen. Daar heb ik wat mee, ik trek me dat wel aan. Als er een clochard voor de deur ligt van die vrienden van mij, en dat gebeurt wel eens, dan wordt hem eten gegeven. Je hebt clochards die nooit de wijk verlaten en die onderhouden worden door de buurt. Alleen de politie is erg repressief.

Is het project ooit afgelopen?

Bij mij is het zo dat ik vrij snel achter elkaar schilder, tot er zo’n punt komt waarvan ik denk: ik moet ze allemaal herzien. Een voor een gaan ze aan de muur. Welke niet bevallen, die worden aangepakt. Een stuk is wel goed, een stuk klopt niet. Er zitten erbij die drie of vier keer zijn overschilderd.

Op zeker moment dacht ik: waarom doorschilderen? Ik kan beter alles opnieuw bekijken. En daaruit leren wat kan blijven staan en wat weg kan. Er is altijd wel iets in een schilderij of tekening wat goed is, dat is dan het uitgangspunt. Het moet wel verband hebben met het onderliggende. Dus als je een totaal ander schilderij overheen zou maken, dat werkt niet.

Het kan zelfs zijn dat schilderijen nog weer aangepast worden. Daarom noem ik ze graag werken in uitvoering. Maar een schilderij dat verkocht is, dan is het afgelopen. Het is moeilijk maar dan zet ik het ook helemaal uit mijn hoofd, bij wijze van spreken ken ik dat schilderij niet meer.

Het eigenaardige is dat ik toch nog steeds elke keer het idee heb dat ik het plein niet te pakken krijg. Ik denk steeds: er is iets anders wat erachter zit. Daar probeer ik mijn vinger achter te krijgen. Het heeft vermoedelijk te maken met het mysterie van dat plein. En dat is ook de reden waarom ik elke keer doorschilder.

Komt er wel eens respons uit Parijs?

Nee. Ik heb vroeger wel een galerie gehad in Parijs in het winkelgebied van Palais Royal. Maar op een dag werd ik in Parijs gebeld vanuit Den Haag. Iemand vertelde me dat de galerie weg was. Dus ik snel naar die galerie toe maar inderdaad, alles was leeg. ’s Nachts moet er een vrachtwagen voor de deur zijn geparkeerd en alles moet toen zijn ingeladen. Bij de buren gevraagd maar niemand had iets gemerkt.

En Chirac, de vroegere president, heb ik ooit ontmoet. Ik zat toen te werken bij het Canal Saint-Martin. Hij vroeg me toen: ‘Waarom doe je dit nu in Parijs?’ ‘Vanwege het licht,’ was mijn antwoord. Toen zei hij dat hij net in Delft was geweest. ‘Waarom niet dáár? Het is net zo mooi!’

Update-interview uit 2021 over de coronatijd die de jaarlijkse bezoeken aan Parijs onderbraken, en de nieuwe reeks die hieruit ontstond: De Dingen die mij opvielen.

Je kon in de coronaperiode niet naar Parijs. Wat heb je in plaats daarvan gedaan?

In maart dacht ik: misschien dat in augustus alles over is, kan ik in september toch naar Parijs. In de zomermaanden was het ook iets minder met corona. Maar ik vond dat toch te riskant. Als ik de enorme mensenmassa’s de Parijse metro zag binnenstromen… Liever niet daartussen.

De lockdown in Parijs was ook heel heftig. De wijk waar ik altijd rondzwerf, was min of meer afgesloten. Er waren straten waar je alleen met een mondkapje op in mocht. De vrienden waar ik ieder jaar logeer, mochten alleen naar buiten met een attest om boodschappen te doen. En dan alleen 1 kilometer in de omtrek. Zij gingen daarom naar hun tweede huis in het zuiden van Frankrijk. Alle restaurants waren ook dicht.

In september 2020 bleef ik dus in Delft. In het begin vond ik dat helemaal niet erg want het was hier ook lekker weer. In oktober, november begon het toch aan mij te knagen. Er is iets weg, het is ongrijpbaar waarom het weg is.

Miste je het jaarlijkse bezoek aan Parijs?

Ik keek wel op internet naar films van Parijs. Dat zegt me dan niets. Ik moet het kennen, ik moet in die straat gelopen hebben bijvoorbeeld. Het moet een verbondenheid hebben met mezelf. Ik dacht ook nog even: zal ik naar Den Haag of Rotterdam gaan en daar gaan rondlopen? Maar ik ken het daar te goed.

In Parijs word ik elke keer weer verrast door kleine dingen die een normale toerist niet ziet. En het menselijke contact met de vaste bewoners van dat plein mis ik ook. Je ziet mensen al vijf jaar op dezelfde bank zitten. De brasserie waar ik altijd kom en waar ik mijn eigen plekje heb.

Het plein verandert ook telkens van gezicht. Een jaar of vijf geleden was het plein nog in de ban van de extremistische ronselaars. In 2017 waren die weg en zat het plein vol asielzoekers. Aan de ene kant zaten de mensen met geld in de zon cocktails te drinken, aan de andere kant de asielzoekers in tentjes. Nu is het weer meer drugsgerelateerd. ‘s Avonds is het er linke soep. Je ziet die dingen niet direct terug in mijn werk maar het zit wel in mijn herinneringen.

Kun je wat meer vertellen over je nieuwe serie, De dingen die mij opvielen?

Ik heb in het atelier video’s gekeken die ik de afgelopen jaren heb opgenomen. Dat lampje daar is uit een etalage van een lingeriezaak en heb ik op video gefilmd. Die lampjes zie je in overvloed in Frankrijk. Elke hotelkamer had er vroeger een. Op het moment dat je dat ziet, denk je meteen aan het hotel in 1980 waar het lampje boven de wastafel hing. Het is een samenstelsel van jaren.

Daarnaast een vaas met de sjaal van keramiek. Ik zag een keer twee van die vazen in een kerk naast het beeld van Maria. Ik vond dat zo enorm wonderlijk, heb er ook een video van gemaakt. Met video kan ik eromheen draaien, speelt de omgeving ook meer een rol.

Deze serie noem ik de De dingen die mij opvielen… Op die puntjes moet staan: tijdens wandelingen. Dan loop je door zo’n straat met veel winkels, ineens schiet ineens iets op je netvlies. Waarom? De kleuren, de vormen, de vreemde entourage. De video is dan een klein geheugensteuntje. Dat is heel klein, niemand die het ziet.

Ik ben ook begonnen om alle schilderijen weer door te kijken en degenen die me niet bevallen weer af te schuren. En opnieuw te gebruiken.

Door die coronatijd denk ik meer na. Het is wel een mooie tijd om goed na te denken waar je mee bezig bent en of alles wat je maakt de waarde heeft die je eraan wilt hechten.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website galerie Maurits van de Laar
• Blog Erik Pape
• Filmpje van Erik Pape over het plein
• Interview met Erik Pape voor Prinsenhof Delft

1 maart 2025 / 1005 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: kunst, galeries, street-art, graffiti, typografie, architectuur

Wat is street-art en hoe past design erbij?

Het STRAAT Museum in NDSM (in Amsterdam-Noord) is een gigantische hal vol gigantische doeken. Denk niet aan de formaten van Mondriaan, eerder aan de Nachtwacht. En dat een keer of vijftig.

Misschien eerst even voor de leek uitleggen: wat is street-art? Street-art is een soort gelegaliseerde vorm van graffiti, de straatschrijfkunst die wereldwijd populair werd in de jaren zeventig en tachtig. Denk bij street-art aan grote kunstwerken op de zijkanten van gebouwen die steden verfraaien van Tokio tot Sao Paolo. Daarmee is het de kunsttrend met misschien wel de meeste impact op niet-kunst-liefhebbers.

En het indoorwerk? Wat in de graffititijd het tegenovergestelde van cool was, een piece op een doek maken, is nu vrij normaal, zoals blijkt uit de reguliere collectie van STRAAT. Net als dat er serieuze boeken over graffiti verschijnen. En dus af en toe exposities.

De kunstwereld heeft altijd moeite gehad met graffiti en street-art. De haat-liefde-verhouding komt denk ik omdat street-art vaak bestaat bij de gratie dat het iedereen aanspreekt (het zijn people’s pleasers). Dat is niet hoe kunstenaars denken. Die willen iets op een creatieve manier onderzoeken.

Aan de andere kant hebben veel designers hun roots in de graffiti en dat heeft ze geholpen om te worden wie ze zijn. Dat zie je ook terug bij deze expositie Graffitecture, waarbij een paar loeigrote werken in de hal hangen, maar waarvoor ook een speciale ruimte is ingericht voor deze tentoonstelling. Dat geeft een fijne wisselwerking tussen het grote en het intieme.

Neem bovenstaand werk van Gary Stranger: heerlijk om naar te staren. Het werkt anders dan de andere street-art: deze bijna perfecte executie van een lemniscaat (symbool van oneindigheid) nodigt uit om lang naar te kijken. Zelf zegt hij:

I aim to explore the manipulation of letter form, taking type beyond its intended, primary use.

De tentoonstelling toont naast werken van Gary Stranger ook grote en kleine doeken van Antigoon, Georgia Hill en SODA. ‘Het biedt een hernieuwde kijk op de transformatie van de publieke ruimte aan de hand van typografie, waarbij de rauwe energie van street art wordt gecombineerd met de georganiseerde elegantie van design.’ Aldus het museum.

Waar gaat Graffitecture over?

Graffitecture is een fusie van een paar werelden die al mooi zijn: graffiti, design, typografie en architectuur. Dit werk van de Italiaanse kunstenaar SODA (SMAck) lijkt het idee te meest te omhelzen van graffiti en architectuur:

Het graffitigedeelte is hier goed in te herkennen. Ik herken het vooral van de 3D-stijl waar graffiti-artiest Delta zich in specialiseerde. In deze video wordt het goed uitgelegd. In dit geval zijn het meer blokken dan letters. En toch heeft het ook onmiskenbaar iets van een bizarre architectuur, misschien wel een gebouw in een buitenaardse wereld.

Zelf komt hij met muziek als inspiratiebron:

Muziek is de belangrijkste inspiratie voor mijn werk. Ik creëer geluiden en klanken met synthesizers en drummachines, waarbij ik nieuwe vormen en structuren verken en rekening houd met beweging en ruimte.

Strakke lijnen zijn wel de rode draad van Graffitecture. Zoals vaak bij design is het less is more. Het wordt bijna niet letterlijker een rode draad dan dit sobere werk van de Nederlandse kunstenaar Antigoon. Daarin herken ik iets van typografie maar ook net zo goed het interieur van een jaren zeventig-huis.

Waar ik van houd, zijn de net-niet-helemaal-perfecties in dit werk. Juist in een tijd waarbij alles strak en perfect oogt, is het ook fijn als het eens anders is.

In het ‘huisje’ in het museum kijken we naar een expositie binnen de expositie: Typographic Blueprints. De keuze voor het kwartet kunstenaars oogt misschien wat willekeurig maar je kunt ook zeggen dat ze alle vier een andere tak van sport goed beheersen. En elkaar dus aanvullen.

Georgia Hill gebruikt bijvoorbeeld echt letters om iets te doen waar ze voor bedacht zijn: een boodschap geven. Of je iets kunt met de boodschap A Magnet in Me weet ik ook niet, maar dat is vast de boodschap achter de boodschap: woorden drukken niet alleen taal uit, maar ook ritme of poëzie. Woorden werken.

Ik kijk naar taal en formuleringen [ voor inspiratie ], hoe we spreken en verbinden, en hoe de intentie van deze woorden ineens kan veranderen of verschuiven met nieuwe contexten of persoonlijke ervaringen. Ik kijk graag naar architectuur, ruimtes, menselijke processen en toegewijd werk – niet alleen kunstenaars, maar ook chefs, ontwerpers, schrijvers. Ik ben altijd aangetrokken geweest tot details…

Hier zie je de stijlvaste hand van Gary Strange weer, zoals in dit werk Crush. Geniet van het plezier waarmee deze strakke lijnen op canvas zijn gezet. Het is handmatig, ambachtelijk en stijlvol. If van dezelfde kunstenaar is misschien nóg mooier maar die kwam niet goed over op de foto.

Kortom…

De werken van deze vier talenten zijn een groot plezier om van dichtbij te kunnen bekijken. De expositie is een beetje zoekende hoe alles in een thema aan elkaar te lijmen, maar stukjes kunnen ook toevallig op hun plaats vallen, zoals dit kwartet kunstenaars elkaar aanvullen.

Het verrassende is vooral dat je dat toch niet elke dag ziet: inspirerende typografievormen in de mix met street-art. Het brengt een nieuwe laag aan in de al lange graffitigeschiedenis. Van deze in graffitiroots gedrenkte letters (en vormen) zou je verwachten dat andere cultuurinstellingen er ook belangstelling voor zouden hebben. Misschien blijft er altijd een huivering voor het onbekende?

De expositie in STRAAT Museum duurt nog tot 18 mei en is te zien in STRAAT Museum in Amsterdam, vlakbij de pont naar NDSM.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• STRAAT Museum
• Essay over typografie en graffiti op Prophetik Soul
• TED-Ex over graffiti en kunst
• Graphic designers op Reddit over graffiti
• Voorbeelden van typografische street-art
• Calligraffiti van Niels Meulman (Shoe)

1 januari 2025 / 3935 woorden / 21 minuten leestijd / Thema’s: kunst, galeries, ateliers, gesprekken / Artikelen stonden eerder in Jegens en Tevens / Copyright foto’s via kunstenaars / Headerfoto: maquette Hans Vijgen

Ik ben gek op kunstenaars interviewen. Ze geven me altijd een golf geestelijke energie. Daarnaast vind ik het fijn om hun ideeën serieus te nemen (de wereld laat het helaas na) en ben altijd benieuwd naar hoe hun werk ‘werkt’.

Als redacteur bij Jegensentevens.nl deed ik vaak interviews met curatoren en kunstenaars voor de Invest Week van Stroom. Dat is een week waarbij curatoren (uit de hele wereld) langsgaan bij jonge kunstenaars in Nederland en ze adviezen geven. Maar ik had ook geregeld spontane gesprekken.

De site is een jaar geleden ter ziele gegaan. Het is een mooi moment om diverse interviews nog eens te delen. Hieronder vind je hoogtepunten van die interviews, met een link naar het originele interview of artikel. Check ook interviews die collega’s hebben gedaan op Jegensentevens.nl.

Eerst een paar opmerkingen over trends in interviews met kunstenaars:

• Over je kunst kunnen praten is belangrijker dan ooit in de kunst. Terwijl het onredelijk is om dat te verwachten van kunstenaars. Kunst is geen puzzel; het is wat het is: kunst. Als interviewer kun je meedenken met de kunstenaar.
• De werkelijkheid is dat kunstenaars niet alles hoeven te weten over hun werk. Of te kunnen uitleggen. Dat is ook onnatuurlijk. Hoe leg je intuïtie of gevoel uit?
• Een probleem met veel interviews met kunstenaars is dat ze óf heel kort en simpel zijn (social media) of lang en met geheimtaal (kunsttijdschriften). Ik denk dat een middenweg goed zou zijn – een gesprek van drie kwartier tot een uur is meestal voldoende om te vragen wat je wilde vragen.

Deze 10 tips helpen hopelijk anderen met interviews met kunstenaars. Je kunt onderstaande tips ook gebruiken als je helemaal niet gaat interviewen maar gewoon een idee wilt hebben wat voor vragen je kunt stellen aan een kunstenaar.

Kleine moeite, wel leuk: volg en steun onderstaande kunstenaars. De links staan erbij. Als bonus vind je onderaan extra podcasts die kunstenaars interviewen. En een mogelijkheid om deze website te steunen.

10 tips voor als je kunstenaars spreekt

1. Stel vragen vanuit je nieuwsgierigheid; in feite is het een gewoon gesprek waar de kunstenaar ook wat plezier in moet hebben; wees wel bescheiden aangezien het niet over jou gaat.
2. Stel vragen over ideeën (of passies) achter het werk; mijd vragen over thema’s, onderwerpen, betekenissen.
3. Vraag naar voorbeelden, maak het zo concreet mogelijk.
4. Stel vragen over de materialen of techniek die ze gebruiken; bespreek welke uitdagingen ze tegenkwamen en welke oplossingen ze verzonnen.
5. Vraag hoe dat kunstwerk past in hun oeuvre en hun ontwikkeling.
6. Onderdruk de neiging om te interpreteren; voorkom dat je zoekt naar een ‘oplossing’ of ‘betekenis’ van het kunstwerk.
7. Vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar zonder die meteen te relateren aan hun werk.
8. Maak het menselijk; vraag af en toe naar de emoties die een kunstenaar heeft ervaren.
9. Stel af en toe een provocerende, reactie uitlokkende vraag.
10. Houd het simpel. Iedereen moet het gesprek kunnen volgen. Speel soms vertaler door het academische kunstjargon samen te vatten in eigen woorden.

1. Arjan de Nooy: 99 keer dezelfde foto

Op een dag bezocht ik Galerie Caroline O’Breen in de Amsterdamse Jordaan. Daar had fotograaf Arjan de Nooy een expositie voor zijn fotoboek 99:1. Dat boek verwees naar het boek 99 Stijloefeningen van Raymond Queneau. Ook een van mijn favoriete boeken.

De Nooy – die graag experimenteert met het medium fotografie – was zelf bij de expositie aanwezig. Daarmee kon ik Tip 1 in de praktijk brengen (vraag vanuit je nieuwsgierigheid). Het was geen formeel interview maar ik stelde best veel vragen.

Ik wilde al lang iets doen met Stijloefeningen, maar met fotografie. Ik wilde geen fotografische recreatie van de oorspronkelijke tekst, maar ik zocht in mijn archief of ik een foto had die het verhaaltje van Queneau kon nabootsen. Ik wilde geen mooie foto, maar een gewone foto die net als het verhaaltje niets bijzonders heeft. Dat werd deze foto in Parijs.

De eerste twintig gingen makkelijk, maar daarna werd het een stuk moeilijker. Ik werkte in fasen aan het project. Soms schrapte ik tien foto’s die toch niet goed genoeg bleken. En nu… nu kan ik de foto niet meer zien!

2. Thijs Ebbe Okkens: Archeologie en verbeelding

Ik heb Thijs Ebbe Okkens geïnterviewd voor mijn post-corona-interviews en het Fiber Festival in Amsterdam (een dubbelinterview).

Thijs Ebbe Okkens vertelde dat hij grotere installaties (een soort ‘reflectieplekken’) zag als maquettes die mogelijk zouden kunnen zijn. Maar dat er ook een hoge mate van improvisatie bij komt kijken. Daarop vroeg ik of hij dat kon toelichten (Tips 3 en 4: vraag door en stel vragen over de materialen):

Ik heb niet alles van te voren uitgedacht. Het werk… ontstaat. Een heleboel keuzes kan ik pas ter plekke maken. De context vormt het werk ook. De locatie of het materiaal kunnen het werk heel erg in een richting duwen of lading geven. Dat is soms wel lastig. Wat je van te voren hebt bedacht en verteld over het werk kan soms onder spanning komen te staan omdat je ter plekke denkt: dít pad moet ik volgen. Dan moet je een beetje zoeken naar kaders die ook de ruimte bieden om het onvoorziene in te gaan.

Archeologie speelt een rol in zijn werk. Niet om archeologie na te bootsen maar om een denkruimte te openen, zoals hij het zelf zei. Hier benoemt hij zelf de waarde van Tip 6 (voorkom dat je zoekt naar een oplossing van het kunstwerk):

Een archeologische opgraving kun je zien als een boodschap van een andere tijd. Ik zie liever dat het een 1-op-1 relatie is tussen bezoeker en kunstwerk. Niet een puzzel die opgelost moet worden – of ‘wat zou de maker ermee bedoelen’…

Een archeologische opgraving kan al een voldoende handleiding zijn. Hoe werkt een archeologische opgraving? Of als je het kunstwerk als orakel beschouwt. Je gaat erheen om raad maar het spreekt in raadsels… Mensen denken dan: dat ik het niet ‘snap’, is ook oké!

En daarna Tip 8 (maak het menselijk):

Dat kan spannend en intrigerend uitpakken maar het kan mogelijk ook een beetje niksig zijn en niet werken… Ik ben wel eens beschreven door een collega als een zelfverzekerde twijfelaar… Maar dat doe ik hardop en ter plekke! Kwetsbaar en met de billen bloot! Als het niet werkt, dan werkt het niet, en iedereen kan het zien. Wat mij betreft toch beter dan in je studio zitten en dan denken: gelukkig ziet niemand het…

3. Sissel Marie Tonn: Aardbevingen als materiaal

Sissel Marie Tonn heb ik ook twee keer geïnterviewd. Een keer voor de Invest Week toen ze nog aan het begin stond van diverse grote ideeën. Daarna kreeg ze een prijs en er volgden solotentoonstellingen in onder andere het Van Abbemuseum. Die gingen over haar Earthquake Project. Ze is al een tijdje aangesloten bij See Lab.

Een van haar kunstwerken zijn hesjes die het gevoel van aardbevingen na kunnen bootsen. In het gesprek voor Fiber Festival maakte ik gebruik van Tip 4 (stel vragen over de materialen). Ik vroeg of er iets veranderd was in de coronaperiode.

Er is wel wat veranderd. Bijvoorbeeld: vroeger maakte ik de hesjes zelf… maar als je dat hesje wilde omdoen, kwam je in nauw contact met de bezoeker. Ze waren gemaakt van materialen die lastig waren om schoon te maken. We waren in verschillende landen, ze werden gedragen door veel verschillende personen… Dus toen de pandemie er was, bedacht ik me: dit moet anders. Twee mode-ontwerpers van Das Leben am Haverkamp wilden mij helpen om de hesjes te verbeteren. Afgelopen zomer hebben we een stof gevonden die anti-microbieel is, en die je met alcohol kunt schoonmaken.

Ik vroeg ook hoe dit past in het oeuvre (Tip 5):

(…) als je dit medium hebt ontwikkeld, dit hesje, blijf je dingen ontdekken. Het medium van de hesjes wil ik ook in andere werken gebruiken. Bij veldervaringen zoals Sensory Cartographies. Een soort uitgebreide wandeling met omgevingssensoren in een helm en pak. Daarmee vergroot je je zintuiglijke indrukken, en zodoende ook je bewustwording van de natuurlijke omgeving.

Ik vind het heel interessant hoe we evolutionair geconditioneerd zijn, waardoor we voorrang geven aan bepaalde sensorische ingangen, en ook hoe dat cultureel bepaald is. Door het medium waar we het in stoppen, het hesje, kunnen we het potentieel eruit trekken dat er al in zat.

Ik vroeg wat voor gevoel het gaf om met echte wetenschappers samen te werken (Tip 8: maak het menselijk):

Ook al word ik er als kunstenaar sterk naar toegetrokken… ik voel me zelf verre van een wetenschapper! Ik kreeg vreselijk slechte cijfers op school voor een vak als Biologie want ik kon geen feiten onthouden. Dit is voor mij een kans om mij als een ‘bedrieger’ te mengen in het wetenschappelijke wereldje!

4. Katarina Sidorova: Kwetsbare kunst

In de Haagse Binckhorst (De Besturing) sprak ik met Katarina Sidorova in haar eigen atelier. Ze maakt werken van glas, multiplex, steen, textiel; publiceert boeken; maakt muziek. Na het interview kreeg ze de kans om te exposeren in West Gallery.

Ook hier vroeg ik naar de materialen (Tip 4). Ze leidde me rond door haar atelier en wees op verschillende kunstwerken.

Dit werkje is gemaakt van bloemen, klei, een beetje plastic en glaswas, dat erg lijkt op suikerriet en vaak wordt gebruikt in filmrekwisieten. Dit object kwam uit een ouder werk. Ik dacht na over bewaring en memorabilia, vooral memento mori: hoe onmogelijk het is om ze te bewaren. Je kunt de bloemen zien rotten. En veranderen. Ze zijn nu in hun laatste stadium. Ik moet er echt voorzichtig mee zijn! Het kan gemakkelijk breken. Het is op risico van de eigenaar als ik het verkoop omdat het veel sneller vergaat dan werken van glas of metaal bijvoorbeeld.

We spraken ook over schrijven en welke rol dat heeft voor haar (Tip 8: maak het menselijk). Zoiets geeft ineens een andere kant van de artiest weer.

Schrijven is voor mij ontsnappen aan de ernst die ik heb – en de ernst die de kunstwereld kan hebben. Een goede ruimte om deze kant van mijn persoonlijkheid toe te laten! (…) Er kan humor zitten in horror, er zit altijd pijn in een grap. Zo zie ik mijn geest. Dat zie je meteen terug in het werk omdat ik het gemaakt heb. Het is gewoon hoe ik functioneer. Veel mensen snappen mijn gevoel voor humor niet… helemaal niet!

We hadden het ook over welke rol haar jeugd had gespeeld (Tip 7: vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar):

De jaren 90 en begin 2000: het was een economische puinhoop in Rusland, maar met vrijheid. We hadden dragqueens op tv! We deden veel punkdingen in deze tijd. We gingen naar concerten met vrienden, renden rond, werden dronken op een bevroren rivier midden in de nacht. Het was heel vrij en dramatisch, heel filmisch.

5. Hans Vijgen: Virtueel de wereld rond

In het Delftse 38CC kwam ik in gesprek met een kunstenaar: Hans Vijgen. Die was toevallig aanwezig voor zijn werk Latitudes part 2. Een werk over een breedtegraad die hij (virtueel) volgt over de aarde, en die hij vastlegt in een maquette op basis van zijn verbeelding. Dat niet alleen: hij bezoekt de plaatsen waar de breedtegraad de zee kruist (ongeveer tien plaatsen) en fietst de breedtegraad oostwaarts.

Er valt veel te vragen over dit kunstwerk. Zo vroeg ik hem naar zijn persoonlijke plezier in dit werk (Tip 8: maak het menselijk).

Ik heb wel lol in het ontdekken en experimenteren met het materiaal. Het heeft iets dagboekachtigs want ik gebruik zaken uit mijn eigen leven. Ik heb bijvoorbeeld een slecht oor. Vandaar dat die toeter terugkomt in deze maquette. Of een film over de Tweede Wereldoorlog die ik zag, waarin de Duitsers probeerden een kernbom te maken. Zoiets komt ook terug.

En ik vroeg ook naar de materialen en uitdagingen hij daarbij tegenkwam (Tip 4):

Ik heb een soort dwingende maat gekozen om het geheel te kunnen afbakenen, anders wordt het natuurlijk chaotisch. Daarop kan ik reageren met het materiaal, wat me interessant lijkt om te maken. Grijskleur is een neutrale niet-kleur waar je je eigen associatie bij kunt hebben. Zoals ook veel architecten een grijze maquette maken.

Ik ken de route vrij goed. Op een gegeven moment houdt het een beetje op. Zeker als je eenmaal over de Oeral bent, is de route nauwelijks meer te bereizen. Alleen maar taiga en woest gebied. Er zijn bijna geen wegen, dus moet je vliegen of met de trein. Ik heb het wel een keer met de Trans-Siberische spoorlijn gedaan. Ik lees er ook veel over. Het is ook een beetje wegdromen bij het idee.

6. Joeri Woudstra: Passie voor kermissen

Joeri Woudstra interviewde ik ook voor Invest Week. Dat deed ik (pre-corona) nog gewoon op locatie: in het kunstenaarscollectief Trixie. In zijn atelier merkte ik dat hij veel stijlen beoefende en op zeker moment kwam vooral zijn passie voor kermissen ter sprake (Tip 2: vraag naar passies).

Als er een kermis is, ga ik erheen en probeer ik het als bezoeker te ervaren. Er is iets met de combinatie van commerciële cultuur en de melancholische sfeer die daar hangt, dat me boeit. Als kind ging ik al vaak naar kermissen. Bijvoorbeeld de grote kermis op het Malieveld in Den Haag. Ik ben vier à vijf jaar geleden begonnen met het gebruiken van samples van kermisgeluiden in mijn muziek.

Ik stelde ook een wat provocerende vraag (Tip 9) over dat zijn kunst iets had met de jaren 90 of met verschillende generaties (X en millennials). Waarna hij zelf begon over de materialen (Tip 4).

Het is vanuit mijn perspectief, maar zeker niet alleen vanuit mijn generatie. Ik wil zeker geen aandacht geven aan specifieke fenomenen uit de jaren 90. Een tentoonstelling in Stigter van Doesburg laat werk van mij zien dat geïnspireerd is op middeleeuwse beeldcultuur en symboliek.

Verder ging mijn solotentoonstelling in Vijfhuizen over recente technologische ontwikkelingen. Ik speelde met het idee dat het moment dat er iets gebeurt en het moment dat je je nostalgisch voelt, bijna gelijk worden. Ik probeer dat weer te geven door een absurd aspect van nieuwe technologieën te benadrukken. Een goed voorbeeld van dit idee is de gebogen televisie.

Ik heb een installatie gemaakt met negen met elkaar verbonden gebogen stukken metaal die de cirkel van de curve compleet maakten. Ik vind het heel interessant om te zien of mensen nostalgisch kunnen worden van iets dat er nooit is geweest.

7. Erik Pape: Een plein om 1000 keer vast te leggen

Wederom in 38CC in Delft liep ik een overzichtsexpositie van Erik Pape tegen het lijf. Al zijn werk ging om een passie voor het Place de la bataille-de-Stalingrad in Parijs (in de volksmond Place Stalingrad) dat hij al jaren op allerlei manieren vastlegde. Ik was onmiddellijk gefascineerd.

We regelden een interview en toen schreef ik het artikel ‘Gek zijn op dat ene plein’. Ik begon met Tip 8 (maak het menselijk), wat ook een beetje met vragen naar geschiedenissen (Tip 7) te maken heeft:

Sinds 1980 ga ik de hele maand september naar Parijs om te werken. Vrienden hebben een kamer voor me, die doen het eten en mijn was. Fantastische vrienden! Rond een uur of half elf ’s ochtends vertrek ik naar Place Stalingrad, maak ik aquarellen, eet ik in een brasserie, en een uur of vijf ga ik weer terug.

De aquarellen maak ik meestal maar van een punt. Ik zit op het basement van een zuil, dus buiten, en dan kun je zo verschillende richtingen uit kijken. Als ik er eenmaal zit, hoor ik niets meer. Als een metro boven mijn hoofd raast, heb ik dat niet meer in de gaten. De auto’s merk ik ook niet meer op. Dan verdwijn ik in de entourage.

Ook Erik Pape wilde vertellen over zijn passie (Tip 2):

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.

En ik stelde vragen over wat het in zijn oeuvre te maken had (Tip 5) toen ik vroeg of hij ooit op het onderwerp zou zijn uitgekeken:

Het eigenaardige is dat ik toch nog steeds elke keer het idee heb dat ik het plein niet te pakken krijg. Ik denk steeds: er is iets anders wat er achter zit. Daar probeer ik mijn vinger achter te krijgen. Het heeft vermoedelijk te maken met het mysterie van dat plein. En dat is ook de reden waarom ik elke keer doorschilder.

8. Ingmar König: Buiteling van ideeën

Ingmar König sprak ik ook voor de Invest Week. Wat me meteen opviel, was de variatie van stijlen in zijn werk. Ik volgde mijn nieuwsgierigheid en vroeg ernaar (Tip 1).

Ik denk zeker na over de wisselwerking. Als een soort toerist loop je rond. Ik zie dat als de choreografie van de toeschouwer, maar ik wil het niet weggeven door het uit te gaan leggen. Ook het verhaal van overleven van een vliegtuigongeluk op weg naar vakantiebestemming is maar één suggestie van een verhaal.

Ik vroeg het een en ander over waar het vandaan kwam (Tip 3: vraag door) en hij zei:

Ik vind het heel interessant hoe toerisme werkt, hoe naïeve backpackers bijna een soort ongemak met zich meedragen. Voor het gelijknamige videowerk Contraband heb ik de ondertitels gebruikt uit een aflevering van de serie Locked up Abroad waarin een naïef meisje naar Goa gaat om ‘zichzelf te vinden’.

Zelf ben ik ook een paar keer in India geweest en ik vind het heel fascinerend dat mensen daar heen gaan om spiritualiteit te zoeken, terwijl ik juist denk dat spiritualiteit, als je daar naar zoekt, bij uitstek iets is wat niet plaatsgebonden zou moeten zijn.

Ik meed vragen over interpretaties gebruikte (Tip 6) toen ik zijn verhaal over een paar luchtige werken vroeg:

Zo verandert een wand ook door een spandex pisdriehoek. In het echt zien ze er heel erg massief uit, metaal, maar dit is gewoon spandex, de meest carnavaleske stof die er is.

Bij mijn eerste soloshow viel het me op dat als je daar een rooster op ooghoogte ophing, het net een soort zaaltekstje leek. Je zou het kunnen zien als een flauwe grap maar voor mij is het net zo goed een werk als alle andere werken die ik maak. Het gaat erom dat al die dingen een eigen plek vinden. Als je een ventilatierooster plaatst op een beurswand, ervaar je die wand ineens als veel massiever.

9. Mariska de Groot: Midden in een machine staan

Mariska de Groot was een van mijn allereerste interviews met een kunstenaar. Ik vond het best moeilijk, omdat audiokunst een technische tak van de kunst is. Uiteindelijk was ik wel tevreden met het resultaat.

Ik stelde wat eenvoudige vragen (Tip 10: houd het simpel) over de materialen (Tip 4) en ze legde het heel helder uit:

Ik kies ervoor dat je ziet wat er gebeurt. Ik hou sowieso meer van de analoge feeling. Maar als ik een installatie neerzet, dan staat er óók een computer achter. Het digitale speelt voornamelijk een rol op de achtergrond als iets om aan te sturen. Uiteindelijk zit er in de elektronica die ik gebruik ook her en der een digitale chip. Het analoge en het digitale zijn beide mijn gereedschappen.

Mijn instrumenten en installaties refereren heel vaak aan technieken en uitvindingen in het verleden. Destijds super hi-tech, tegenwoordig obscuur. Vaak zijn het apparaten waar een uitvinder, kunstenaar of wetenschapper jarenlang aan heeft gewerkt, met als doel om iets te bewijzen of te laten zien. Ik wil een onzichtbaar element uit die machines zichtbaar maken. De schoonheid van die machines zat ergens binnenin, en ik heb dat opgeblazen en groot gemaakt.

Het is ook meer dan een machine, want ik maak er performances mee, zodat het een instrument wordt. De instrumenten hebben mij nodig als aanstuurder. Ik ben de operator.

Ik vroeg ook hoe de kunst past in het oeuvre (Tip 5):

Veel werken van mij en van mijn collega’s moet je echt ervaren, dat valt niet vast te leggen in film of foto’s. Daarvoor gaat het te snel, is het te laag of te hoog. En zeker als er ook geur bij komt kijken.

Voor mijn gevoel ben ik ook nog maar relatief kort bezig. Sommigen van mijn werken heb ik ook in samenwerking gemaakt met anderen. Dan is de vraag: wat is mijn eigen ontwikkeling, en wat is er ontstaan onder invloed van samenwerking?

10: Valentinas Klimašauskas: Schrijver en fantasierijk persoon

Valentinas Klimašauskas – schrijver en curator in Litouwen – wilde graag een Proust Questionnaire maken. Dat is een type interview afkomstig van de schrijver Marcel Proust, en bekend geworden van een rubriek in Variety. Via vaste en soms merkwaardige vragen krijg je een ander beeld van een persoon dan je zou krijgen via een normaal interview.

Hier zijn geen tips meer van toepassing (hooguit Tip 1: Zorg dat de kunstenaar het gesprek zelf ook plezierig vindt), maar ik heb deze ook voor de entertainmentswaarde toegevoegd – het is een van de grappigste interviews die ik heb gemaakt. Dat komt natuurlijk door de schrijfkwaliteiten van Klimašauskas zelf.

Wat is je grootste angst? Heel gemiddelde kunstenaars die de kunstgeschiedenis overnemen? Goede recensies krijgen in slechte tijdschriften? Slechte recensies in goede tijdschriften? Je eigen opening vergeten? Geen relatie hebben met de jongste en oudste generaties kunstenaars?

Wat vind je het minst mooi aan je uiterlijk? Ik heb geen wielen. En geen tentakels.

Wat beschouw je als je grootste prestatie? Ik heb ooit een tentoonstelling samengesteld op een asteroïde.

Welk levende persoon bewonder je het meest? Hybride personen, alle soorten hybriden – bacteriën, duizendpoten, deels dode en deels levende artiesten, feestbeesten, fossielen.

Wanneer en waar was je het gelukkigst? Nadat ik een paar minuten geleden eindelijk verbinding had met wifi!

Meer lezen, luisteren of kijken?

Bekijk mijn andere interviews met kunstenaars:

• Interviews met kunstenaars over de coronaperiode
• Interview met Ieva Maslinskaitė
• Interview met Jasmijn Yarram

Interviews (podcasts) met kunstenaars:

• The Talks
• Dialogues
• I Like Your Work
• Sound and Vision
• The Juxtapoz Podcast
• Art & BS Podcast
• The Jealous Curator
• Art art art

Andere bronnen:

• Jegens en Tevens: het archief
• Mister Motley, Tubelight, Metropolis M, Rekto Verso, Villa La Repubblica

1775 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: Amsterdam, twintigste eeuw, de wallen, kunstscene jaren vijftig / Beelden copyright: Uitgeverij De Weideblik

Wie was Jaap Nieuwenhuis?

Jaap Nieuwenhuis was een tekenaar en illustrator. Hij was tekenaar (o.a. kindertijdschriften, Okki, Taptoe, maar ook de Margriet) en maakte twee kinderboeken. Mensen noemen hem ‘een echte gentleman’.

In dit stuk gaat het niet over zijn tekenwerk, maar over een boek dat hij heeft geschreven. Ik liep dat boek stomtoevallig tegen het lijf in boekhandel Minerva in Amsterdam-West, en ik wist meteen dat ik het wilde hebben. Veel stedengeschiedenissen zijn geschreven door historici, journalisten of schrijvers. Waar lees je ‘gewone’ boeken vanuit het oogpunt van bewoners? Dit boek van Jaap Nieuwenhuis is zo’n zeldzaam voorbeeld.

In het boek Een huis op het Oudekerksplein en andere Amsterdamse verhalen (1947-1952) schreef hij zijn herinneringen aan de rosse buurt in Amsterdam toen hij met zijn vriendin Paula Thies aan het Oudekerksplein woonde, dus midden in de rosse buurt.

Het idee voor het boek begon allemaal in Zuid-Frankrijk, zo schrijft hij in de inleiding:

Mijn herinneringen waren de oudste en – omdat ik toen op het Oudekerksplein woonde – misschien ook wel de ongewoonste. “Je zou ze door iemand moeten laten opschrijven en er dan zelf tekeningen bij maken”, stelde Herman voor nadat ik een paar van mijn belevenissen had verteld. (…) Maar een ander de tekst laten schrijven? Daar voelde ik weinig voor. Dat kan ik zelf wel, dacht ik. En zo gebeurde het dat ik ging schrijven en al schrijvende mijn belevenissen uit die tijd steeds scherper voor me zag.

Nieuwenhuis schreef dit op latere leeftijd maar zijn herinneringen waren nog wel zuiver, denkt hij:

(…) ik heb totaal geen fantasie en dus is er een grote kans dat wat ik heb opgeschreven ook daadwerkelijk gebeurd is.

In 1952 verhuisden ze naar Broek op Waterland en daar houdt dit boek op. Het idee was ook alleen om de Amsterdamse buurt in die tijd te schetsen.

Jaap Nieuwenhuis werd tekenaar, illustrator, docent en ontwerper van kostuums. Hij overleed in april dit jaar op 97-jarige leeftijd. Paula Thies was een bekend kunstenares, die nog les kreeg van de schilder Oskar Kokoschka. Zij overleed in 2000. Lees zijn necrologie in NRC (achter een paywall). Of bekijk de video op YouTube van Metje Blaak.

Waar gaat dit boek over?

Jaap Nieuwenhuis en Paula Thies woonden dus in hun jonge studentenjaren in de rosse buurt van Amsterdam. Beiden waren student op de Rijksacademie en verdienden geld met uiteenlopende klussen.

Begin jaren vijftig was de rosse buurt nog niet de ‘monocultuur van seksualiteit’ die we vandaag de dag kennen, legt Annemarie de Wildt, conservator bij het Amsterdam Museum, uit in het voorwoord:

Er zaten veel kleine bedrijfjes en middenstanders, zoals kruidenier Loohuis en de bakkerij van juffrouw Stive. (…) Er was weinig geweld. (…) Onenigheid werd meestal beslecht met vuisten en niet met wapens.

Er waren ook veel jonge, experimenterende kunstenaars te vinden. Ze kwamen regelmatig binnen bij het huis aan de Oudekerksplein. De Wildt vertelt dat kunst en leven voor Jaap en Paula onlosmakelijk verbonden waren:

Paula tekende de voorbijgangers in de buurt, zoals de man met de hoedendozen, die hoeden verkocht aan de vrouwen achter het raam. Ze portretteerde de kinderen van hun buren, zoals Jopie, met haar gestreepte truitje, en Woutertje, die ze vanwege zijn armzalig uiterlijk ‘het paupertje’ noemden. Prostituees heeft Paula niet getekend, voor model zitten hadden ze geen tijd. Wel maakte Jaap later een fraaie tekening van de enige heer van plezier, ‘ome Gerrit’, die op mooie zomerdagen in een gestreepte zwembroek voor de deur stond en klanten lokte door per ongeluk tegen de mannen aan te botsen.

Dit boek bestaat uit ongeveer 50 korte verhaaltjes. Een combinatie van anekdoten en portretten van buurtbewoners, zoals Tante Willemien, Tante Jet, Corrie, Ome Gerrit, Tante Marie, meneer Van der Wal, Jopie en Gekke Thijs. En mensen uit de kunstscene van begin jaren vijftig, Zoals Lucebert en Jan Sierhuis. Soms lees je een bekende naam voor ze nog bekend zijn, zoals Louis van Gasteren, Karel Appel. Of ervaar je een ontmoeting met het nichtje van Slauerhoff in een boekhandel.

Er zijn ook ‘gewone’ verhaaltjes, zoals wanneer ze een van de eerste Chinese restaurants in Amsterdam (meneer Li in de Warmoesstraat) bezoeken. Het is aardig om te lezen dat sommige dingen nooit veranderen:

Achter in de zaak was een doorgeefluik, waardoor soms een glimp op te vangen was van een geheimzinnige, nooit te voorschijn komende figuur, die zo te ruiken al aan het koken was geslagen. (…) De onzichtbare figuur achter het doorgeefluik manifesteerde zich als een uitstekende kok.

In een verhaal schetst hij zichzelf als hij in een kleedkamer wordt uitgedaagd door een koorlid die macho doet en hij hem een klap geeft (het loopt goed af).

In een ander verhaal bezoeken ze Paula Thies’ oom en tante. Ze maakt zoals vaker spontaan een tekening van de oom, maar krijgt daarna een briefje van de tante, die niet blij is met de restjes houtskool: Je bent welkom maar niet om te tekenen.

Wat me verraste was hoe prettig de teksten te lezen waren. Het is niet echt erg geestig, de verhalen moeten het ook niet van hun plots hebben, maar het is een fijne sobere, rustige, bescheiden stijl. Bij Indipendenza hebben we al meer kunstenaars met schrijftalent behandeld: Jack Bilbo, Vincent van Gogh, Felix Nadar, Rodolphe Töpffer, en Nieuwenhuis past daar goed bij.

Complimenten voor de uitgaven van het door uitgeverij De Weideblik. Volop illustraties, foto’s en een mooie cover. Het is eerder uitgegeven door Nieuwenhuis zelf (in 2012), dit is opnieuw uitgebracht in april 2024, dus vlak voor het overlijden van Nieuwenhuis.

Voorbeelden van portretten en anekdotes

Ik had veel plezier aan de portretten,. Tante Marie is er zo een die meteen blijft hangen:

Het gebeurde wel dat er mannen of opgeschoten jongens door onze ramen probeerden te gluren. Tante Marie schreeuwde dan:
– “Maak dat je wegkomt! Daar wonen fatsoenlijke mensen!”
Soms maakten mannen beledigende opmerkingen tegen haar en dan riep ze:
– “Sodemieter op! Ga naar de lellebellen van de Achterburgwal, die dragen bustenhouwers.”
Op zondag werkte ze niet. Dan was ze volkomen onherkenbaar gekleed in een keurige zwarte mantel met bijpassende hoed en een bril op met heel dikke glazen.
– “Ik gaan koffie drinken bij me soon”, zei ze dan tegen ons. “Die woont bij de rijkdom in de Vondelstraat.

Soms is het alsof je erbij staat:

Tante Dientje (…) riep Gekke Thijs, die juist passeerde, bij zich in de deuropening.
– “Gekke Thijs, ga effe naar ome Jaap in de Lange Niezel en haal een pond winterpeen en een pont uien voor me. Aardappelen hoef niet, want die hep-ik nog. O ja, en neem ook een pond pere mee.”
Gekke Thijs had al trappelend (hij kon niet stilstaan) de boodschap in zich opgenomen en rende juist weg toen tante Dientje hem nakrijste.
– “En denk er aan laat je niet van die buikzieke krengen geven, want daar hep ome Jaap een hand van!”

In 1950 moest in Nederland de moderne kunst nog losbarsten. Lucebert komt op een dag op bezoek en doet iets eigenaardigs met speelgoed, waarna Nieuwenhuis pas later beseft dat het kunst was.

Lucebert haalde uit zijn jaszak een blikken speelgoedkippetje en liet zich, zonder iets te zeggen, op zijn knieën vallen en drukte het kippetje tegen het vloerkleed, waarbij het een piepklein eitje produceerde. Zo kroop hij de hele kamer door, een spoor van eitjes achterlatend. Toen het leeggelegd was, zocht hij alle eitjes bij elkaar, vulde het apparaat weer en begon opnieuw over de grond te kruipen. Hoewel ik het woord nog niet kende, begreep ik dat dit een statement was. Zijn nieuwe vriendin deed net of het de gewoonste zaak van de wereld was en met het gezicht van een moeder die trots is dat haar kindje zo zoet bezig is, kletste ze honderduit met Paula over van alles en nog wat.

Of schilder Jan Sierhuis, dan net twintig, komt op bezoek maar er is maar een (eenpersoons) bed:

– “Het zal wel even inschikken zijn, Jan”, zei ik. “Het is maar een éénpersoonsbed.”
– “O, dat geeft niet”, zei hij en hij trok zijn schoenen uit, en kroop met zijn lange koetsiersjas nog aan naast me in bed.
– “Zou je je niet beter je jas kunnen uittrekken?” vroeg ik voorzichtig.
– “Nou nee, beter van niet”, zei hij. “Ik wil nog wel eens in bed pissen.”
Geen van beiden kon de slaap vatten. Ik was wel Paula naast me gewend, maar niet iemand in een dik pak winter kleren en een duffelse overjas. Nadat we een poos op onze ruggen voor ons uit hadden liggen staren, zei Jan:
“Ik kan misschien beter naar beneden gaan. Daar ligt een kleed waar Paula me al eens inrolde en toen sliep ik prima.
We gingen naar beneden. Jan ging op het afgedankte tapijt van Paula’s moeder liggen en op zijn aanwijzingen rolde ik hem daarin op als een worstje in een lap bladerdeeg.
Toen ik de volgende morgen naar beneden kwam, trof ik hem daar nog luid snurkend aan.

Een van de beste anekdotes is het verhaal rondom mevrouw Thole. Die geeft de opdracht om een vitrine in Apeldoorn te beschilderen in een stadsgezicht van Venetië, samen met een gondel. deze klus doen Jaap en Paula samen met Bernard Nusselder.

De gondel moest een gevaarte worden van drie meter lang en tachtig centimeter breed en daarvoor moesten ze ergens in Brabant een pitrietfabriek bezoeken. Later merken ze dan mevrouw Thole het niet graag over de betaling van de klus heeft.

– “Mevrouw Thole,” begon hij, “wij zouden graag met u willen afrekenen. Ik heb hier een lijstje met de onkosten en de honoraria.”
– “Maar drink toch eerst uw thee,” antwoordde mevrouw Thole. “Anders wordt die koud. Wilt u er een koekje bij? Mevrouw, u wilt toch wel een koekje?”
– “Mevrouw Thole, begon Bernard weer, nu met een lichte dreiging in zijn stem, “wilt u misschien eerst onze rekening bekijken en, als u daarmee akkoord bent, ons betalen?”
Ik kreeg een vreemd gevoel, alsof er iets ging gebeuren dat ik onbewust al had verwacht.

Meer lezen, luisteren of kijken

• Interview met Jaap Nieuwenhuis op YouTube van Metje Blaak
• Website Jaap Nieuwenhuis
• Jaap Nieuwenhuis op de website van uitgeverij De Weideblik
• Interview met een lifestyleblad in 2022
• Necrologie van Jaap Nieuwenhuis in NRC (achter paywall)

942 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: biologie, koeien, grazen / Eerder gepubliceerd in Jegens & Tevens / Afbeeldingen copyright: PolakVanBekkum.

Dieren komen steeds meer uit hun verdomhoekje. Ze hebben geen stem die wij kunnen verstaan maar soms lijkt het toch alsof ze succes hebben met hun emancipatie. Een Partij voor de Dieren, discussies op wereldniveau over verkleinen van de veestapel, vegan-labels op veel producten, en wetenschappers die meer interesse hebben voor de emoties van dieren.

Het meest opvallend is de entree in documentaires. Met Gunda – film van Victor Kossakovsky – was er vorig jaar op IDFA een documentaire die een zwijn, kippen en koeien observeerde. Dit jaar op IDFA zijn er de films Cow en Vedette, die ook koeien observeren. Wie anders dan documentairemeester Kossakovsky kan hier het beste over vertellen (in gesprek met acteur Joaquin Phoenix)?

Wat is de choreografie van grazende koeien?

Je kunt nog verder. Zoals je verdiepen in de choreografie van dieren. Niet vanuit wetenschap, maar vanuit de kunst. Esther Polak en Ivar van Bekkum begonnen op een dag in het Zwitserse Tschlin de sporen van koeien te tekenen.

Polak en Van Bekkum maakten tekeningen met aquarelpotlood, waarbij ze het papier steeds nat spoten met een plantenspuit. Er is geen kwast aan te pas gekomen. Voor hen blijven het primair tekeningen.

‘We nemen een vel papier, een aquarelpotlood, water. We gaan de bewegingen van de koeien tekenen, als een menselijke GPS. Maar hoe en waar te beginnen? Waar begint het weiland en waar ons vel papier? En welke koeien mogen meedoen? We proberen maar gewoon, de nieuwe ervaring wijst ons vast de weg.’

Ze observeren en leren:

Al tekenend en kijkend beginnen we te vermoeden dat koeien ook paden hebben, navigeren door hun landschap, samenwerken, de weg effenen voor elkaar.’

Ze leren ook steeds meer over de karakters van koeien:

‘De derde [koe], die aanvankelijk ook zuidwest liep, schaamde zich misschien en liep de andere kant op: noordoost.’

Er zijn avonturiers:

Uiteindelijk is deze koe in zijn eentje vertrokken in zuidwestelijke richting.’

Die ook nodig zijn, want deze koeien ontdekken de fijne plekjes gras.

Volgens hen kun je koeien in een paar categorieën verdelen:

‘(…) de Beweeg-Eenheid ‘leider’ trekt de Beweeg-Eenheid ‘kudde’ voort. Deze kudde waaiert dan weer uit in de Beweeg-Eenheden ‘recalcitrante individuen’ (zij die van driften houden en zo ruimte voor autonomie opeisen) en Beweeg-Eenheden ‘volgers’ (koeien die de leider in een zo recht mogelijke lijn volgen.’

Zijn koeien de ware surrealisten?

Ook in Feerwerd, Groningen slaan ze aan het tekenen. De koeien in Zwitserland en Groningen ontlopen elkaar niet veel in hun choreografie. Wat grappig is om te zien, is dat de koeien vaak een stukje doorlopen en dan weer een beetje teruglopen, en dan weer doorlopen. Koeien houden van zigzaggen.

Het is ook telkens kronkelig, als een beekje op een landkaart, of een rondslingerend klosje garen. Ik moest ook soms denken aan een geblinddoekt persoon die horizontale strepen probeert te trekken.

De graaschoreografie levert spontane beelden op. In de strepen van nummer 20 zie ik een rennend paard met slingerende manen.

Verder zie ik een schaatsende wezel (22); een kruipend zeepaard (14); een nieuwsgierige mier (26); een gevecht waarbij iemand sterretjes ziet (33); twee mensen met een heuvel in de verte (36/37); een das die zich aan touw omhoog probeert te trekken (26).

Ik vind het ook wel aardig dat je soms vlekken ziet (het blijft ook natuurlijk een uitgelopen aquarelpotlood). Deze lijnen horen wel thuis op vlekkerig terrein. Daarnaast legt de tekst vaak uit hoe de vlekken er gekomen zijn.

Die willekeur van de natuur is iets waar ik wel van hou (ik denk ook bijvoorbeeld aan de fotografische kunstwerken van Yann Arthus-Bertrand). De aanpak is niet nieuw voor PolakVanBekkum maar in hun eerdere projecten gingen ze vooral met GPS te werk.

Notities bij het gedrag van koeien

De notities bij de tekeningen zijn soms bijna korte verhaaltjes:

‘Toen ik begon, waren vijf koeien oostwaarts aan het grazen. Ik verwachtte dat dat door zou zetten, maar dat was niet zo.’
‘Tekening weggegooid. Achterkant ook niet bewaard.’
‘De leider, of voortouw-koe, laat het er niet bij zitten en stapt kordaat door in noordoostelijke richting. De groep doet niet mee.’
‘Ik besefte dat ik in hun weiland stond en ze zeker met z’n allen (zo’n teamgeest heerste er wel) om mij heen zouden gaan staan. Dat gebeurde.’
‘Een rytmisch afwisselen van achter elkaar lopen, om ergens te komen, en náást elkaar te lopen, om te grazen.’

Maar ja, die koeien lopen daar wel voor ons natuurlijk. Daar zijn ze onwetend van en dat maakt ze ook zo tragisch. Dat merk je als een koe een keer oprecht verdriet heeft wanneer haar kalf wordt meegenomen:

‘De melk wordt met het vele scheiden van koe en kalf betaald.’

Graaschoreografieën is uitgegeven door uitgeverij Müller in Den Haag en het ingenieuze uitklapontwerp is van Karen Polder. Het is te bestellen via de website van PolakvanBekkum of via online boekhandels.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website PolakvanBekkum met informatie over het kunstproject
• Videoversie van het boek
• Een van de plaatjes van het boek
• PolakvanBekkum op IFFR
• Dagblad van het Noorden over het project
• Museum Oudewolen over het project
• Artikel op Natural History Museum: over choreografie van dieren die dansen voor een partner

1157 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: kunst, AI, experiment / Bewerking van eerder gepubliceerd artikel in Jegens & Tevens

We gaan terug naar de nazomer van 2023. De Hoogstraat op nummer 19 (voorloper van Noordeinde) in Den Haag, op de eerste verdieping. Daar zit galerie Sis Josip. Binnen zie je talloze foto’s van mensen met hun favoriete vogels. Wie zijn die mensen en hoe komen ze aan die vogels? Wat is het verhaal hier?

Eerst even een stapje opzij naar het Mauritshuis bij Plein. Daar vind je in zaal 7 het portret Portret van een edelman met een havik. Hans Holbein de Jonge maakte dit portret in 1542. We zien een 28-jarige man die tot de betere kringen behoorde. Dat blijkt uit zijn kleding, de ringen die hij om zijn vingers heeft en… de havik.

Het inspireerde kunstenaar Dimitri van der Werf tot het maken van de serie Conference of Birds. De inspiratie kwam daarbij niet uit de klassenverschillen, maar om wat we letterlijk zien op het portret: de verhouding tussen mens en vogel.

De edelman in het portret van Hans Holbein de Jonge heeft een havik laten africhten om voor eigen doeleinden te gebruiken. Valkeniers bestaan nog steeds. Je kunt bijvoorbeeld een valkenier inzetten tegen overlast van andere vogels.

Verder is onze band met vogels best moeizaam. Je kunt ze niet knuffelen, ze maken je ’s ochtends wakker met gekrijs en verplaatsen zich ook nog eens anders dan wij. En wij, wij sluiten ze op in kooitjes waar ze niet in kunnen vliegen en met rechte stokjes die voor hen wereldvreemd zijn.

Echte/niet-echte vogelaars

Conference of Birds is naar eigen zeggen de eerste solotentoonstelling in een Nederlandse galerie die met hulp van kunstmatige intelligentie tot stand kwam. Ik heb het niet gecheckt maar ik heb zelf ook niet het tegendeel al bewezen gezien. Kunstenaars gebruiken AI regelmatig in de kunst maar zo full frontal overgeven aan de ideeën van AI kan ik mij nog niet herinneren.

In Sis Josips galerie in de Hoogstraat kijken we naar vrienden van vogels. Gróte vrienden. Ze staan met hun vogels afgebeeld alsof het hun enige vrienden ter wereld zijn. Sis Josip, de galerie-eigenaar, geeft mij een vriendelijke rondleiding langs de werken en licht een en ander toe.

(Wie nooit naar een galerie gaat, ga er toch in godsnaam een keer heen: je ontmoet altijd de vriendelijkste personen die je graag willen vertellen over kunst.)

De afgebeelde personen lijken opdracht te hebben gegeven aan Dimitri van der Werf om zich à la Holbein de Jonge te vereeuwigen met hun favoriete vogel. Zwanen, roofvogels, pinguïns, uilen. Ze houden enorm veel van hun vogels, dat is duidelijk.

Het is absurd. Wie heeft flamingo’s in huis? Een eigen pinguïn? Welk kind heeft nou zijn eigen uil? En hoe blijven de vogels zo relaxed bij het maken van een foto?

Ze bestaan dus niet. De vogels noch de mensen. Kunstmatige intelligentie schiep de werken. Natuurlijk kwam er veel nabewerking bij kijken maar in de kern was AI de bedenker en zat er alleen een mens aan het stuur om er een geheel van te maken.

Geen uncanny valley meer

Anders dan met digitale gezichten van vóór het huidige AI-tijdperk, heb je bij deze portretten veel minder een ‘uncanny valley‘ gevoel. Met name op Minerva Was Once a Little Girl, This Bird Rocks en Death and the Maiden ogen de personen alsof je ze nog gisteren bij de supermarkt zag (met vogel op hun schouder).

Hoe kan dat zo goed zijn? Hoe beeld-AI werkt is lastig om uit te leggen. En de ontwikkelingen gaan heel snel dus wat je nu uitlegt, is volgende maand gedateerd. Deze video van Vox Media (van een jaar geleden) probeert het toch in 10 minuten.

Van der Werf legt het zelf zo uit:

“Een jaar geleden zou deze tentoonstelling onmogelijk met behulp van AI tot stand hebben kunnen komen. AI-beelden waren nog uiterst primitief. Ook nu schiet AI vaak nog te kort. AI-personages moeten niet zelden met zes vingers door het leven.”

Nieuw gereedschap voor beeldmakers

Dimitri van der Werf ziet het als ‘nieuw gereedschap voor beeldmakers’:

“Ik zie het liever als een speelse vraag dan als een manifest pro AI. Want alleen vragen en vervolgvragen brengen ons verder. (…) En vragen geven ook ons vleugels: naar een domein met onbegrensde mogelijkheden.”

Van der Werf vertelt op zijn website meer over het maakproces. Aanvankelijk probeerde hij de AI nog te temmen:

“Verwoed probeerde ik de vogels te modelleren naar het echte leven, de computer steeds driftiger voedend met instructies. Het leidde meestal tot niets. Uiteindelijk heb ik het opgegeven en de algoritmes de vrijheid gegeven ook totaal nieuwe vogelsoorten tot stand te brengen.”

Kunstmatige intelligentie op de surrealistische toer

Ik denk dat deze keuze gelukkig uitvalt. Juist niet te veel willen sturen in de vaak bizarre keuzes van AI. Die ene dwarse veer is bijvoorbeeld mooi. Wat mij betreft had er nog wel iets meer raars in de AI-mix gemogen. Dat komt vast nog wel in de AI-evolutie.

De kracht van AI is dat het met dingen komt die je als mens (vermoedelijk) niet had kunnen voorspellen. “De supercomputer heeft een ongebreidelde fantasie”, legt Van der Werf uit.

Daarmee heeft het ook wel verwantschap met sommige surrealistische oefeningen, zoals het automatisch schrijven, cadavre exquis, of in beeld met coulage of decalcomania. Dus een soort… SurreAIlisme (een primeur: Google kende deze term nog niet).

Dat levert in de expositie Conference of Birds een paar formidabele toevalstreffers op. The Last Empress is hilarisch. Je wenst dat er echt zo’n excentriek persoon zou bestaan die leeft temidden van haar pinguïns en haar levensverhaal vertelt aan The National Geographic.

De man van Pink Delight bewijst dat AI totaal geen last heeft van schaamte als het gaat om clichés. Het zelfportret van de priester met een pelikaan is ook goed gelukt.

Heeft AI gevoel voor humor? Je zou het bijna denken.

Jammer voor het milieu

Ik denk ook dat AI voor kunstenaars interessante creatieve avonturen kan opleveren. Er zijn aardig wat experimenten, zie hieronder voor wat links. AI is een medium en het ligt te wachten op kunstenaars met originele ideeën.

Wel moeten er nog oplossingen komen voor diverse problemen. Bijvoorbeeld op het gebied van copyright (AI leert van input en die input krijgt er niets voor) of energieverbruik (datacenters slurpen stroom en water door de toename van AI-gebruik).

Hoe dan ook: waar menselijke fantasie en AI-fantasie elkaar gaan brengen, kun je alleen maar over mijmeren. De ideeën vliegen nu pas net het nest uit.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Sis Josip Galerie
• Dimitri van der Werf
• Vox Media: AI art explained
• Vox Media wat kunstenaars denken van AI en kunst
• Medium: The 10 Most influential Works of AI Art
• Medium: 10 Mind-Blowing Ideas Generated by AI
• Neuroflash.com: Hoe je beelden maakt met AI

1918 woorden / 10 minuten leestijd / Thema’s: literatuur, biografie, kunst, Picasso / Afbeelding header via Wikimedia Commons

Wie was Jerzy Andrzejewski?

Andrzejewski werd geboren in 1909 en werd al op jonge leeftijd – nog student – besmet met het virus van de literatuur. Zijn eerste verhalen waren zoals het vaak gaat nog korte verhalen. Ze waren vrij religieus getint. Hij was toen beschouwd als een van de meest getalenteerde Poolse ‘katholieke schrijvers’ van de jaren dertig.

Op een belangrijk punt in zijn nog jonge leven, breekt de oorlog uit. Hij doet mee aan het verzet. Korte verhalen over deze periode beschreef hij in het boek Noc (Night). Een verhaal uit die bundel, Holy Week (over de opstand van Warschau), zou verfilmd worden door Andrzej Wajda.

De oorlog eindigt. In 1948 verkast hij naar Szczecin en blijft daar tot 1952, als hij weer terugkeert naar Warschau. In die tijd schrijft hij zijn beroemdste boek, Popiól i diament (Ashes and Diamonds). Een roman over de chaotische situatie in Polen van na de oorlog – vooral voor de middenklasse. Hij herschreef het in 1954 onder druk van de communistische partij en in 1958 nog een keer als scenario voor de film die (wederom) Wajda zou gaan maken, en die het boek nog beroemder zou maken.

Het frappante is dat het boek wel beroemd is geworden maar hij destijds werd aangevallen door zowel de communistische machthebbers (vanwege de twijfel die de communisten in de film laten zien) als de Poolse émigrés in Londen en Parijs, want het zou te makkelijk de partijlijn volgen. De lezers (en kijker) kregen er in elk geval niet genoeg van.

Als je zijn biografie leest, lijkt Andrzejewski een rusteloos karakter, die telkens weer aan iets nieuws moet beginnen. Zo werkte hij de jaren vijftig voor het weekblad Przeglad Kulturalny. Daarna voegde hij Twórczość en Nowa Kultura aan zijn schrijvers-cv. Na 1952 zat hij zelfs vijf jaar lang in het Poolse parlement. In 1959 werd hij voorzitter van de Warschause schrijversunie. Hij was wel een van de beroemdste schrijversmeneren in Polen.

Ondertussen schreef hij best wat romans. In de periode 1955 – 1965 was hij in topvorm. In 1963 schreef hij de satirische roman waar we het hier over gaan hebben: Idzie skacząc po górach, of He cometh leaping upon the Mountains, of A Sitter for the Satyr. Het wordt een stream-of-consciousness-achtige roman genoemd, dus dat je haast onnadenkend ‘in een flow’ schrijft (bekijk de uitleg op Wikipedia).

Andrzejewski werd experimenteler met de jaren. Het boek Bramy Raju (The Gates of Paradise) in 1960 telde twee zinnen en 40.000 woorden zonder interpunctie. Bij He Cometh Leaping upon the Mountain lees je soms ook enorm lange zinnen. En niet overal komt interpunctie voor.

Schrijversgeesten raken vaak bekneld in moeilijke, absolute politieke systemen. In 1956 trok Andrzejewski zijn partijlidmaatschap in. Hij ging ageren voor meer vrijheden en dat leverde hem minder vrijheden op. Zijn werk werd in de ban gedaan. Wat dat betreft is Apelacja (The Appeal) uit 1968 een vrij directe aanval op de Poolse communistische regering. Het kwam natuurlijk niet op de markt in Polen, maar werd uitgebracht in Parijs. En Miazga uit 1969 rolde pas in 1979 van de persen.

De rode draad in zijn boeken lijkt de stomtoevalligheid waarmee karakters het leven ondergaan. Vaak door systemen die iets willen opleggen. Daar past ook zijn eigen verhaal in: van katholicisme, nationalisme (oorlog) naar communisme.

Zijn drang naar experiment in de jaren zestig zorgden ervoor dat de communistische autoriteiten veel van zijn boeken verboden. Of het er ook iets mee te maken had dat hij een homoseksuele schrijver was in een zeer katholiek land, wordt niet duidelijk uit de bronnen.

In de jaren zeventig sloeg hij met zijn romans nóg steviger het pad in dat de communistische regering niet graag zag. HIj publiceerde voor het oppositieblad Lapis, die te maken had met censuur. In 1981 begon hij met het geven van lezingen voor aan de Universiteit van Warschau. In 1983 overleed hij. De omwenteling van 1989 heeft hij dus nooit mogen meemaken.

Waar gaat het boek over en waarom is het zo bijzonder?

We aanschouwen de meest beroemde kunstenaar aller tijden: Antonio Ortiz, in het jaren vijftig van Parijs. Hij is tachtig, maar nog steeds een levende legende die alles kan maken.

Alles draait om een nieuwe expositie. Zal Ortiz weer briljant zijn zoals altijd? 22 schilderijen van haar worden tentoongesteld op 22 maart in Parijs, de dag dat Francoise 22 wordt. Een groot succes, het publiek en de critici zijn blij.

Ortiz is een soort hedendaagse God. De kunstenaar die zoveel respect krijgt dat hij kan doen wat hij wil, kan wikken en beschikken over leven en dood. Maar de lezer merkt ook al snel dat Ortiz de magie verliest en andermans jeugdige energie nodig heeft om zijn ster te laten schijnen.

Het is niet moeilijk om in Ortiz Picasso te zien. Dat was overduidelijk de bedoeling van de schrijver. Waar haalt hij zijn genialiteit toch vandaan, vraagt het boek zich af.

Wat ik weet van Picasso komt uit een biografie van Matthew Brockris, die is gebaseerd op gesprekken met Picasso’s dochter. Dat boek laat weinig heel van de man: volgens dat boek is hij vooral erg narcistisch en manipulatief. Ook deze Ortiz komt er niet bepaald goed van af.

Wie de flaptekst destijds in 1965 heeft geschreven, weet ik niet, maar het legt goed uit wat er zo knap aan is aan de roman:

Maar het knappe van deze roman, die een zeer spannende intrige heeft, is niet wat de schrijver kapot maakt, maar wat hij wonderlijkerwijs weet heel te houden – Ortiz blijft een genie, en hoe een genie leeft, wordt ons langzaamaan duidelijk, en wij beamen vanzelfsprekend het feit dat er voor Ortiz andere maatstaven gelden dan voor de gewone stervelingen, Die gewone stervelingen, de kunstvliegen, weten niet beter te doen dan de god Ortiz te vereren.

Wat is er zo bijzonder aan de schrijfstijl?

Is het verhaal misschien ietwat duister voor iemand die de beschreven periode niets zegt, dan is de stijl nog iets om het boek speciaal voor op te pakken. Het leest heel prettig, geestig in dialogen, types die vermakelijk zijn. Hoogtepunt is Ortiz die het niet kan nalaten een vriend kunstzinnig de les te lezen. Ook het ‘welja’ van Françoise; typisch zo’n detail dat een grote gave verraadt. Ook Clouard is een goed gelukt karakter. Een ontzettend leuk boek om aan elkaar voor te lezen en ik spreek daarbij uit eigen ervaring.

Soms is literatuur heel vreemd. Neem dit boek: iemand in de jaren zestig schreef in een communistisch land dit geestige boek met een prachtpassage aan het eind die het verdient om een keer of tien voor te lezen. Toch kent vrijwel niemand dit boek of (buiten Polen) Andrzejewski. Je vraagt je toch altijd af: wie bepaalt dat sommige werken legendarisch worden en andere vergeten?

Je moet ook even verplaatsen in Andrzejewski – die schreef het in een somber tijdperk waarbij het communisme de sfeer in het hele land bepaalde. In de jaren zestig was hij wel een literaire senior, een schrijver met aanzien. Hij trok zich niets meer aan van wat van hem verwacht werd, wat zijn schrijfloopbaan geen goed deed, maar wel zijn boeken.

Hij experimenteert soms met de stream-of-conciousness-stijl, maar hij zet geen ‘sluizen open’. Het is meer dat hij het toepast als het gepast is, zoals hier wanneer Ortiz zit te dagdromen:

(…) misschien hield ik van haar omdat zij zich niet veroveren onzin that even the weariest river winds somewhere safe on sea waarom zit dat gedicht toch steeds in mijn hoofd from too much love of living from hope and fear set free we thank with brief thanksgiving whatever gods may be that no life lives for ever that dead men rise up never that even the weariest river winds somewhere safe op dit schilderijtje zul je eindelijk jezelf zien heb ik gezegd je zult zien hoe je in werkelijkheid bent ik zal je dwingen toen werkte ik niet laurens kwam ik heb geen idee waar de bijbel op mijn tafel vandaan was gekomen zij pakte die op en sloeg hem open ik weet niet meer wat zij voorlas maar ik herinner me dat ze zei misschien spring jij over de bergen maar ik zal nooit uitroepen zijn linkerarm is onder mijn hoofd en zijn rechterarm omvangt mij nooit zal ik dat zeggen ik had gelijk toen ik haar dat groene pakje aanraadde zij zou dat wel zeggen even the weariest river.

Deze stijl zal je misschien op het verkeerde been zetten, want het boek is prima toegankelijk en dus vaak nog grappig ook – vooral in de stukken waarbij Ortiz’ grootheidswaanzin wordt bespot, moest ik geregeld grinniken.

Er is in mijn ogen slechts een manco: het verliest wat van de waarde door de tijd die is verstreken. Ook al is een type als Ortiz in feite tijdloos, voor iemand die het werk een halve eeuw later leest, vallen grapjes soms in het water, want we kennen Picasso niet meer als een tijdgenoot en vatten hierdoor niet alle satirische grapjes.

En je moet echt erkennen: dit is enorm goed geschreven. De tijd voor de tekstverwerker leverde betere boeken op, daar blijf ik van overtuigd. Ik zie hierin veel Franse invloeden, de ene keer wat meer Queneau, de andere keer wat meer Céline, en aangezien Andrzejewski de Franse cultuur heel aardig kende, is dat geen toeval.

Deze ene passage vat alles wel goed samen:

‘(…) Als kind droomde ik al van het toneel, zegt Clouard en terwijl hij dat zegt, neemt zijn bleke gezicht met de te grote mond en de brutale ogen van een Parijse straatjongen die uitdrukking van weerloze jongensachtigheid aan, die, wanneer hij zich maar even op het filmdoek vertoont, duizenden jongen en meisjes de harten sneller doet kloppen, want in deze verborgen glimlach en de beschaamd daarin verborgen dromerigheid vinden zij plotseling zichzelf terug, Dat moet verdomd plezierig zijn, voor levende mensen spelen, maar Naudin is al over de veertig en indien zijn hart op dat ogenblik wat sneller klopt, is het om heel andere redenen, Jean, zegt hij koeltjes, deze opname loopt de hele tijd van dichtbij, dat wil zeggen dat je gedurende drie minuten alleen met je gezicht miljoenen toeschouwers in spanning moet houden, Clouard knikt: dat is niet hetzelfde, ik ben er dan al niet meer, weet je, toen ik voor het eerst met een meisje, waar ik verliefd op was, naar bed ging, kwam ik bijna dadelijk klaar, Naudin, rood van opwinding, onderbreekt hem met dreigend gefluister: genoeg, genoeg, in godsnaam! een film is werk, werk, en geen gezwam over neukerij, publiek? hier heb je publiek! hij maakt een breed armgebaar, dat zowel de aarde omvat als de lentehemel daarboven, is dit geen publiek genoeg? wat moet dat? schreeuwt hij luidkeels, wanneer hij ziet dat Clouard zijn handschoenen en zijn jas uittrekt en heel deze burgeruitrusting van het idool der menigten in de naast hem geparkeerde Alfa Romeo gooit, waarmee kom je op? maar hij is min of meer gerustgesteld als hij Clouard, plotseling van ster veranderd in een jongen van dertien in een dozijn, voor zich ziet staan in een donkere trui met rolkraag onder een afgedragen leren jasje van slechte kwaliteit, de beide handen diep in de zakken van zijn nauwe zwarte broek gestoken en de brutale straatjongensogen enigszins opzij gedraaid met een uitdrukking van waakzaamheid als bij een bedreigd dier, (…).’

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Jerzy Andrzejewski op Wikipedia
• Jerzy Andrzejewski op Culture.pl
• Jerzy Andrzejewski op Britannica
• Geschiedenis van de uitgeverij Van Loghum Slaterus die 50 jaar heeft bestaan (1918-1968)
• Biografie op de Finse website Kirjasto, nu nog te lezen via de Wayback machine

1 maart 2024 / 1959 woorden / 10 minuten leestijd / Thema’s: kunst, bacterieën, micro-organismen, Litouwen / Dit artikel heeft eerder (Engelstalig) in Jegens & Tevens gestaan / Copyright beeldmateriaal Ieva Maslinskaitė

Ieva Maslinskaitė had een jaar lang een HIDE OUT-residency in De Besturing. Een residency is een mogelijkheid om ergens tijdelijk aan je kunst te werken. En voor wie De Besturing niet kent: dat is een creatieve werkruimte in de Binckhorst in Den Haag.

Ieva behaalde in 2022 haar diploma Fotografie aan de KABK. Vandaar uit ontwikkelde ze haar interesse om met micro-organismen te werken. Die werkte ze uit tijdens haar residency, met hulp van andere kunstenaars. Ik vroeg haar na afloop van de residency hoe dat is, werken met micro-organismen.

Waar komt de interesse voor micro-organismen vandaan?

“Deze vraag krijg ik vaak! Ik weet niet precies wanneer het begon, maar tijdens mijn studie raakte ik echt geïnteresseerd in het stigma rond lichaamsvloeistoffen en vlekken. Ik leerde over micro-organismen, zoals de soorten die groeien uit spuug, zweet of als je iets aanraakt.

“Ik deed toen wat kinderachtige experimenten die je op school leert. En wat onderzoek op basis van tutorials. Toen begreep ik hoe ik het kon verbinden met meer ecologische onderzoeken die ik deed. Hoe ons lichaam verbinding maakt met meer organismen dan we kunnen zien. Ik heb geleerd dat het niet noodzakelijkerwijs een simpel gegeven is van of het goed, slecht, schadelijk of nuttig is.”

Wat gebeurde er daarna?

“Ik deed onderzoek naar emulsies en bacteriën die elkaar beïnvloeden. Ik worstelde lang met hoe ik dit proces kon laten zien. Ik wilde iets wat het kon bevatten, aangezien ook ons lichaam de micro-organismen bevat. Ik had het idee dat glas interessant zou kunnen zijn om mee te werken, omdat het kwetsbaar en doorzichtig is.

“Op een dag kwam ik in aanraking met tuinbouwglas. Dat leek me een conceptueel passend materiaal. Glas is – net als de organismen – een kwetsbaar en onbeheersbaar iets. Het kan zijn dat de organismen niet werken, niet groeien of gewoon doodgaan, en het glas kan breken… Daarom had ik veel stress toen ik werkte met die fragiele materialen! Niet zo vreemd gezien hun bijna oncontroleerbare en zeer kwetsbare aard.”

Van fotografie naar glassculpturen gaan lijkt een grote stap…

“Tijdens de studie was ik veel meer beeldgericht. Ik begon meer werk te maken dat vragen stelde bij fotografie als medium: van wie is het, wie kan een eigen beeltenis creëren als het gaat om natuur en milieu? Soms moet ik verantwoorden waarom ik niet noodzakelijk met fotografie bezig ben. Toch is mijn werk altijd op de een of andere manier verbonden met het medium.

“Ik begon materialen anders te gebruiken en na te denken over de connotaties die ze hebben. Oud tuinbouwglas is het goedkoopste glas dat verkrijgbaar is. Het gaat niet om het hergebruiken van glas als zodanig, maar om het hergebruiken van glas uit een kas, waar bepaalde plantensoorten eigendom zijn, gepatenteerd of gereproduceerd.”

Voor de glassculpturen gebruikte je een emulsie voor blauwdrukken. Kun je uitleggen hoe dit werkt?

“Een cyanotypeafdruk is gemaakt van geoxideerde chemicaliën op ijzerbasis. Het wordt blauw door het zonlicht. Je wast de chemicaliën eruit en de blauwe blijft achter.

“Een van de eerste kunstenaars die dit deed was een botanicus: Anna Atkins. Cyanotype werd door botanici gebruikt om plantstructuren weer te geven en om prenten te archiveren. Het is een eenvoudig herbruikbaar proces en werd daarom gebruikt voor blauwdrukken van gebouwen.”

“Deze emulsie gebruikte ik om ijzeroxiderende bacteriën te laten groeien, een soort bacterie die je aantreft in rivierbeddingen of naast rotsen met koperachtige kleur. In het water zit veel ijzer dat door de bacteriën wordt geoxideerd. Het beeld wordt meer een leefomgeving voor natuurlijke processen dan een representatie van de natuur.”

En dan meng je ze door elkaar?

“Het is een kwestie van licht en tijd, en een specifiek medium op basis van agar (een plantaardige gelatine die zowel in voeding als in het kweken van micro-organismen wordt gebruikt). Ik meng die samen met de cyanotype-emulsie. Daarop gaan de bacteriën zich ontwikkelen, omdat er ijzer is en dat groeit. Soms begint er schimmel te groeien als kolonies met elkaar vechten.

“Naarmate de tijd verstrijkt, én omdat licht dit proces in dit glas beïnvloedt, begint het blauwer te worden. Net als de blauwdruk. De bacteriekolonies verspreiden zich en worden deze koperachtige massa. De agar begint uit te drogen. Op een gegeven moment lijkt het alsof er niets anders overblijft dan een klein stukje bioplasticfolie.”

Hoe lang duurt het?

“Het hangt af van het seizoen en de temperatuur! In juli is het behoorlijk warm en daardoor evolueert het snel. Binnen een week is het al volop aan het groeien en verdwijnt het ook snel.

“In de winter duurt het weken. Ik was me aan het voorbereiden op de afstudeershow toen ik plotseling besefte dat ik veel sneller moest werken om het op tijd af te krijgen… Temperatuur en licht hebben daar dus veel invloed op. In microbiologielaboratoria hebben ze speciale boxen waar het sneller kan groeien, omdat ze het veel beter kunnen reguleren.”

Het proces is bijna het kunstwerk?

“Zeker. Mijn kunstwerk werkt niet echt zonder uitleg. Persoonlijk houd ik van dit gevoel iets vanuit een ander perspectief te begrijpen. Dat is het beste!

“Ik heb nu mijn eigen manier om dingen te doen en ben er momenteel blij mee. Het zorgt soms ook voor frustraties, werken met levende processen. Soms zou ik willen dat ik een simpele print aan de muur had… Dat zou zoveel makkelijker zijn om te laten zien.

“Het is paradoxaal dat ik dingen probeer te zeggen over de controle over onze omgeving… maar door het maken van mijn werk heb ik ook controle over andere organismen. Dan wordt het een dilemma: hoe ver kan ik gaan met deze controle? Als een van mijn werken sterft en verdwijnt, probeer ik het dan tot iets te dwingen? Kunst is in wezen een door de mens gemaakt concept. Hoe kunnen andere organismen het creëren?”

Je afstudeerwerk Unworlded, Bewildered gaat over ‘relaties tussen soorten’. Dat klinkt enigszins buitenaards.

“Ik vind het nog steeds grappig dat er een onderscheid is tussen menselijk en niet-menselijk. Het is nog steeds meer met elkaar verbonden: er zijn meer niet-menselijke cellen dan menselijke cellen in ons lichaam. Met andere woorden: we zijn meer niet-menselijk dan menselijk als je het per cel zou tellen!”

Jouw micro-organismen redden het soms niet. Kan een mens empathie hebben voor stervende bacteriën?

“Misschien kunnen we ons meer tot andere micro-organismen verhouden als onderdeel van onszelf. Omdat we zelf vol zitten met micro-organismen. Het is meer de vraag: kan ik voor ze zorgen en heb ik geen zin om een ​​andere soort uit te buiten? Als ik ze hoe dan ook in leven probeer te houden, ben ik ook de baas, dat is niet wat ik wil doen…

“Ik wil dat bacteriën hun eigen leven leiden. Maar ook… soms hebben de bacteriën de controle over mij! Wetenschappers hebben nieuwe ontdekkingen gedaan over de verbindingen tussen darmen en geest. Nu drinken we koffie en de wisselwerking met de microbiota in onze darmen beïnvloedt dit gesprek!

“Dus ik weet niet zeker in hoeverre andere organismen mij beïnvloeden door hun bestaan… Ze zorgen ervoor dat we soms ziek worden, of ons goed voelen als we goede bacteriën uit kefir hebben. Ze hebben een behoorlijk grote controle over ons en wij zijn net zo kwetsbaar als zij.”

Kunnen micro-organismen in de kunst ook controle uitoefenen?

“Ik heb een workshop gedaan waarin we proberen uit te vinden welke organismen uit ons lichaam groeien. In de petrischalen cultiveren onze microgemeenschappen zelf.

“Ik heb ook een project gemaakt waarbij ik micro-organismen op filmnegatieven kweekte. Ik ontdekte dat micro-organismen de zilverhalogenidelaag die de film bedekt oplossen, en daarom erodeert deze.

“De film toonde geconstrueerde landschappen in Nederland. Toen ik deze negatieven in dit medium plaatste waar micro-organismen groeien, namen ze de controle terug over hoe ze deze natuur vertegenwoordigden. Met het verstrijken van de tijd eten ze volledig weg wat er bovenop dit negatief zit, en alleen zij blijven over van wat wij beschouwen als beeld.”

Krijg je vaak vragen over de ethische kant van je werk?

“Ik doe dit zelf al! Het is iets dat ik heb onderzocht toen ik mijn proefschrift schreef. Kan ecologische kunst bestaan ​​en wat is de ethiek achter ecologische kunst? Het kan nooit volledig ethisch zijn, denk ik, omdat je gebruik maakt van andere delen van de natuur of organismen die je zelf hebt gemaakt. Dat geldt niet voor andere organismen, maar voor mensen.

“Tegelijkertijd kan kunst die ecologische problemen aanpakt, een ander begrip bij mensen bevorderen, wat kan leiden tot een beter begrip van het milieu.”

Als je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect

Wil je de komende jaren verdiepen in de kunst maken met micro-organismen?

“Ja, maar niet specifiek bacteriën. Ik zou graag schimmels, gisten en andere soorten organismen willen onderzoeken die je onder de microscoop kunt zien. Ik ben erg geïnteresseerd in het werken met organismen die je als de laagste op evolutionaire schaal kunt beschouwen.”

Zoals de waterbeertjes die in onze wimpers leven bijvoorbeeld?

“De kleinste dingen zijn het meest veerkrachtig! Ze hebben onlangs ook verschillende levende bacteriën in het Noordpoolgebied gevonden.”

Verandert kennis van micro-organismen je kijk daarop ook?

“O ja, ik ben nu veel relaxter! Als je meer aan deze dingen wordt blootgesteld, wordt de paranoia die je in de westerse wereld hebt, doorbroken.

“Ik hou van het werk van Annika Yi, die werkt op het snijvlak van biotechnologie, microbiologie en geurinstallaties. In interviews noemt ze het steriliteitsparanoia en ik vind het heel interessant, deze obsessie. Voor mij komt de angst voort uit dingen die je niet kunt zien. Je hebt een microscoop nodig om het te zien en om meer ontspannen te worden.

[ Er komt plotseling een wesp in het gesprek ] “Ik heb net een maand doorgebracht op een plek waar zoveel wespen waren… Nu is het allemaal goed… Het beste is om lucht te blazen. [ Blaast lucht, wesp vliegt weg ]

“Vaak gaan kunstprojecten die over het milieu gaan over het vertegenwoordigen van de natuur. Dat is niet mijn zorg. Ik wil dat het zichzelf laat zien. Ik denk dat het projecteren op onze omgeving of op andere diersoorten misschien wel wat schadelijker is dan ermee werken.”

Hoe heeft de residency van de Besturing jou, terugkijkend, het afgelopen jaar geholpen bij je werk?

“Het was erg leuk om deze ruimte te hebben! Zonder zou ik nooit kunnen werken. Er waren veel gelukkige omstandigheden. Kateerina Sidorova en Bertus Gerssen waren feitelijk mijn mentoren bij De Besturing. En zowel Dennis Slootweg als Katerina heb ik veel te danken voor de kennis over het werken met glas. Wanneer je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect.

“Momenteel ben ik op zoek naar een studio! Meestal schrijf ik voorstellen voor de voortzetting van mijn onderzoek en projecten, en verstuur ik open oproepen voor residenties.”

En ondertussen?

“In september heb ik een residentie gedaan in Litouwen: een maand lang schapen hoeden. Ik leerde begrijpen hoeveel werk het kost om materialen in een lokale context te produceren. Om maar een bolletje garen te krijgen moeten de schapen twee keer per dag drie tot vier uur gehoed worden, ze moeten er jaren wonen, de wol moet geknipt worden, het moet naar een plek gebracht worden om gewassen te worden en gekamd, dan moet je de wol spinnen, en pas dan heb je een bolletje garen.

“Vaak zijn onze materialen afkomstig van andere soorten, planten en dieren. We hebben deze directe verbinding niet meer, we zijn gescheiden van waar ze vandaan komen.

“Deze residentie deed me beseffen hoe ver ik nog steeds ben in het begrijpen van de materialen die ik consumeer of waarmee ik werk!”

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Ieva Maslinskaitė + Portfolio
• Eva @ instagram
• De Besturing
• Afstuderen @ KABK

1 november 2023 / 1322 woorden / 7 minuten leestijd / Thema’s: film, doven, kunst / Copyright beeldmateriaal via IDFA Presskit 2023 van The Tuba Thieves

Wat is het verhaal van The Tuba Thieves?

Sommige films (vaak de betere) hebben niet altijd een makkelijk na te vertellen verhaal. Laten we toch een poging wagen. We beginnen met twee mensen die in gebarentaal communiceren, staand op een heuvel boven de stad Los Angeles.

Vervolgens gaan we van geluid naar geluid. We zien een blushelikopter en de tekst verschijnt: Vibrating air. Van poema’s gaan we over naar surfers: Rush and fall. Dan iemand die ijshockeyschaatsen slijpt: Motor powers down, buzzes. Een geluidsstudio. Nyke finger’s tapping on keyboard. Een band oefent. Pauline’s violin seperates, High textured scratch. Een dove man oefent bij een audioloog woorden. Hij vindt het verschrikkelijk.

De rode draad van de film: diefstallen van tuba’s in 2011 op diverse Amerikaanse highschools in Los Angeles (en andere instrumenten). Het aantal loopt op in de zomer. De film volgt vrij losjes twee dove/slechthorende karakters: Nyke en Geovanny. Hun verhalen hangen enigszins samen. Dat is alleen maar een startpunt voor een film die niet de mensen, of de verhaallijnen, maar de geluiden zal volgen.

Wat is er bijzonder aan deze film?

Ik heb de film twee keer gezien en zelfs de tweede keer is het niet makkelijk om alles te volgen. Allereerst vraag je je af: is dit een speelfilm, een in scène gezette documentaire, een documentaire met fictie-elementen over geluid of een kunstwerk (video-art)? Voor regisseur Alison O’Daniel was het niet zo ingewikkeld: ‘Voor mij is het een film.’

De film wil doofheid en slechthorendheid een (artistieke) invulling geven. Consequent horen we achtergrondgeluiden en zien we teksten van de geluiden in beeld. We kijken naar een stadion, horen een bromgeluid en in beeld verschijnt de tekst: Low pitch wavers. Daarna een stadsbus: Passing traffic outside. Chatter inside.

Het verhaal wordt dus gedreven door geluid. Dat horen we niet alleen, we lezen het ook: Faint buzzing. Undeciperable voice on loudspeaker. Steady airconditioner zhzhzh. Wind in trees. Wood creaks. Distant chatter. Rain beats against the metal. Fluttering feathers. High pitch of jet engine approaching. Hint of music. Soms staan zelfs de decibellen erbij.

Maar niet alle geluiden zijn normale buitengeluiden, zoals Low tones and vibrating clicks op het moment dat er tuba’s worden gestolen. Soms is er zelfs een paar minuten geen geluid. Soms staat er een radio aan. Of horen we planten een Mmmmmmm geluid maken.

Normaal komt de vaart uit dialogen. Die zijn hier bijna niet aanwezig. De hele film heeft wel diverse geanimeerde en geluidsloze gesprekken in doventaal. Zoals een geestige gebarendialoog over hoe funghi zich voortplant.

Het doet mijzelf ook wel denken aan de aandacht voor geluiden in Jacques Tati’s Playtime, waar ook hele stukken zonder dialoog in voorkomen. Daar was het satirisch bedoeld, tegen de moderniteit, hier is het een mix tussen speelsheid en kunst.

Het gaat niet alleen om geluid, de film biedt ook veel spektakel in beeld. Ronduit verbijsterend is het beeld als een skateboarder flesjes omgooit, waarna we overgaan naar ondersteboven shots – terugwaarts gefilmd – vanuit een auto die door een tunnel rijdt… En dan het geluid van bosbranden erbij… Of een groepje dove dames dat kalm kaartspeelt bij een punkconcert (een verwijzing naar concerten in The Deaf Club in 1979).

Niet alles in de film is goed te volgen. Met name bij het zwijgende optreden moet je maar net weten dat het een verwijzing is naar John Cage’s optreden 4.33. Waarna een man een bos inloopt en je snapt niet helemaal wat hij gaat doen. Of een uit de lucht vallend gesprek over tuba’s in latin. Een drummer en we zien foto’s van straaljagers die door de geluidsbarrière gaan….

De film heeft wel wat onevenwichtigheid maar dat is ook wel de charme. Zoiets kun je verwachten als iets het avontuur opzoekt.

Wie is de regisseur van de film en wat waren de gedachten achter de film?

Alison O’Daniel, zelf slechthorend, is visueel kunstenaar en regisseur. We moeten het verhaal van de tubadiefstallen dan ook zien als haar poëtische vertrekpunt, legt ze uit. ‘Ik wil ervoor zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er allemaal gebeurt…’

Het project begon bij een ander kunstproject van haar. Toen viel het haar op hoe verschillend de ervaringen waren tussen de horende en niet-horende acteurs. Ze hoorde toen ook in Los Angeles over het verhaal van de gestolen tuba’s. Ze ging langs scholen en wilde weten hoe de muziekstudenten het hadden ervaren. Daarna vroeg ze drie muzikale scores vóór dat de film werd gemaakt en rijpte langzaam het idee voor deze film, maar concreet was er nog weinig. En ze moest ook nog de financiën regelen.

In een interview op de website van VPRO licht ze onder een viaduct van het Vondelpark haar stijl toe. De redactie maakt er gretig gebruik van om haar regie-aanwijzingen ook in ondertitels om te zetten. ‘Hier hoor ik stemmen tegen het plafond weerkaatsen, een soort geluidslaag van bedompt gezoem, ik zou stemmen als een ondertiteling groot in het midden zetten, en fietsbel bijvoorbeeld meer aan de zijkant’.

Ik hou ervan om geluiden te horen. Als ik de diepe tonen van de auto’s die over dit viaduct rijden in mijn buik voel, geeft dat een enorme genoegdoening. Iedereen is met elkaar verbonden door geluidsgolven. Die gaan door ieders lijf.

Veel van de film kwam spontaan tot stand. ‘Basically: het is veel mensen die ‘ja’ tegen me zeiden.’ Terwijl ze het project begon te maken, vielen de stukjes op hun plaats. De verhalen kwamen uit de levens van de hoofdpersonen. Een verhaal (Nyke) kwam uit fictie, een ander (Geovanny) uit feiten. Daarnaast kwamen de ondertitels (die je anders dan bij andere films niet uit kan zetten) uit een verlangen om het dove publiek meer zintuiglijk te betrekken. Ze heeft daar in interviews regelmatig over gesproken:

Wat betekent het om te luisteren? En wat als ik dat ontkoppel van het gehoor? Ik weet nog steeds niet wat de antwoord op die vraag is. Misschien dat deze film het antwoord op die vraag is.

Mijn doel, voor zowel doven als niet-doven, is dat je dit moet ondergaan. De film probeert je te laten zien hoe het is om slechthorend te zijn. Als ik ervoor kan zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er gebeurt, en dat ze toch blijven zitten, dat is mijn doel. Je raakt gefrustreerd dat je niet weet wat er gebeurt… Daar heb ik het altijd met financiers over gehad.

De film gaat over verlies en verdriet, legt ze uit. De tuba’s die weg waren, maar ook het hoorverlies. Doof publiek gaat ook anders om met geluid, vertelt ze. ‘We zijn aldoor in gedachten over geluid,’ vertelt Alison. Ze gebruikte haar eigen ervaringen als een ‘poëtisch vertrekpunt om niet in een depressie terecht te komen’.

Alison O’Daniel was zelf ook wel verbaasd en verrast door de positieve ontvangst bij het beroemde filmfestival van Sundance. Bij IDFA draaide de film ook.

De ongewone aanpak leverde een mysterieuze film op die je anders moet kijken dan anders. Een film die je bewust maakt van het feit dat iedereen op een andere manier geluiden ervaart. Zeker doven en slechthorenden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• The Museum of Contemporary Art in gesprek met Alison O’Daniel
• Artikel over de film op de website van Sundance
• Website Alison O’Daniel
• The Woodstock Film Festival in gesprek met Alison O’Daniel

1 april 2022 / 2974 woorden / 22,9 minuten leestijd / thema’s: kunst, corona / dit artikel is gebaseerd op de serie Post-Corona interviews die ik heb gedaan voor Jegens & Tevens

Hoe heb je persoonlijk het begin van de coronaperiode ervaren?

Erik Pape (kon door corona niet zoals ieder jaar naar Parijs):

“Moeilijk! Een jaar geleden zou er een tentoonstelling opengaan bij Galerie Logman in Utrecht. Daar deed ik ook aan mee. Maar die opening viel net op de dag dat alles dichtging. De tentoonstelling was tijdens de eerste lockdown alleen op afspraak te bezoeken. In maart dacht ik toen: misschien dat in augustus alles over is, kan ik in september toch naar Parijs. In de zomermaanden was het ook iets minder met corona. Ik vond dat toch te riskant. Als ik de enorme mensenmassa’s de Parijse métro zag binnenstromen… Liever niet daartussen.

“De lockdown in Parijs was ook heel heftig. De wijk waar ik altijd rondzwerf, was min of meer afgesloten. Er waren straten waar je alleen met een mondkapje op in mocht. De vrienden waar ik ieder jaar logeer, mochten alleen naar buiten met een attest om boodschappen te doen. En dan alleen 1 kilometer in de omtrek. Zij gingen daarom naar hun tweede huis in het zuiden van Frankrijk. Alle restaurants waren ook dicht.”

Karin van Pinxteren:

“Ineens is daar corona. Voor iedereen komt alles op losse schroeven te staan. Paniek over het welzijn van familie en vrienden. Er is veel contact, zijn de naasten oké? In het dorp is de lijkwagen te vaak aanwezig.

Je kijkt ernaar en gaat vooruit door een stap terug te doen naar je reserve. Dat moet je doen om het inzicht, het doorzettingsvermogen, de noodzaak, de verwachting in het werk en de geest te kunnen blijven voeden.

Altijd voorzichtig, spaarzaam, omdat je nooit weet wat de dag van morgen zal brengen. Wat dat betreft is het kunstenaarsbestaan wankel.”

Gerco de Ruijter:

“Ik had een reis geboekt met mijn partner om drie maanden in de VS te zijn, van februari tot begin mei. We trokken daar rond met een campertje en een tent en ik werkte ook een beetje op het Lesnini Field.

“Toen brak de coronacrisis uit. Ook in de VS ging alles op slot. We kwamen de nationale parken niet meer in. Je kon niet meer eten in restaurants. Al die dorpen werden ghosttowns. Uiteindelijk keerden we in april al terug.

“En in Nederland was het toen opeens heel stil en angstig. Als ik ging reizen om ergens foto’s te maken met mijn vlieger, kwam ik ook op parkeerplaatsen waar je niet mocht staan en alles afgezet was. Ik dacht: als ik ergens buiten sta en ik adem de goede kant op, zal het allemaal wel loslopen.”

Heeft de coronacrisis je werk beïnvloed?

Iris Bouwmeester, maker van het boek Corona Drawings:

“Ik ben van nature een beeldhouwer. Beelden maken is een traag proces en is ook heel openlijk. Tekenen heeft iets veiligs. Je kunt snel reageren in situaties dat je denkt: ik weet niet wát er gebeurt maar het is heel intens. (…) En ik moet echt iets maken, ik ben heel beweeglijk van nature! Dus toen iedereen wc-papier ging hamsteren, kocht ik tekenpapier en kleurpotloden, en begon te tekenen.

“Het gekke is dat ik het ook meteen gaaf vond om zo’n periode mee te maken. Ik hou wel van spektakel! Daar heb ik nou eenmaal een merkwaardige voorliefde voor. De eerste drie tekeningen maakte ik als houvast. Ik had me ook een taak gegeven: een per dag. Ik ging ze delen op social media. Na een paar dagen kreeg ik reacties als: oh, dit ga je dus elke dag doen. Ik voelde ineens een soort verantwoordelijkheid om ermee door te gaan…

“Ik wist niet van alle tekeningen of ze goed of slecht waren. Daar ging het ook niet om. Ik wilde laten zien wat de kracht van een creatief proces kan zijn. Helemaal ongefilterd! Alleen maar het kader van een dag, een A4’tje en een potlood.”

Katarina Petrovic:

“I should be able to work against the odds, like any artist. Though the circumstances can be difficult sometimes. For a new exhibition I want to create an installation of networked vacuum tubes that have audio feedback systems within them. In these chambers you can control the pressure, therefore you can control the tones. It would be, in fact, an instrument to compose or make music using air.

“It is very difficult to develop this type of instrument right now! I can’t just go to the university and meet with scientists. It is also hard to get in contact with technicians that work with glass and electronics. They are not very eager to meet. I understand that.

“Luckily, I received a lot of help from friends last year. A long time ago I moved away from the practice in which you are the lone artist. This is why I am very much involved in research around arts and science.”

Alex Meidam, maker van The Covid Diary:

“Vanaf eind januari was ik onafgebroken op mijn atelier, ook zaterdags en zondags. Ik ben er ingegaan en niet meer uitgekomen. Ik kon toch nergens heen!

“Als je kunstenaar bent, wil je reflecteren op de tijd en de maatschappij waarin je leeft. Ik gebruikte de informatie die ik las voor de schilderijtjes die ik maakte. Die haalde ik uit diverse media op de dag zelf. De eerste doekjes in februari kregen als werktitel ‘There is something in the air’. Op de achterkant van de schilderijtjes die ik maakte, staat een soort label met ‘Stay home’, een nummer, datum en een titel.

“Ik had geen plan; het gebeurde gewoon. Ik sprak er veel over met Lynda, mijn vrouw, en ecosoof Henk Oosterling. Fotograaf Rick Messemaker legde vast hoe ik de verf maakte. Gaandeweg werd het een soort Gesamtkunstwerk. De titel van de tentoonstelling (The Covid Diary: sparks in the dark) hebben we ook samen bedacht.”

Judith Scheepers, werkte mee aan het project One Plague Year:

“Ik werd benaderd door Anneke Sools, een psychologe van de universiteit van Twente. (…) Samen met filosoof Yashar Saghai van de universiteit Twente deed zij onderzoek naar morele dilemma’s in de coronasituatie. Hoeveel morele dilemma’s zien leerlingen als je iets voorlegt? Ze wilde samenwerken met een tekenaar die deze morele dilemma’s uit kan beelden. (…)

“Ik dacht meteen: Oh, leuk, een keer iets heel anders! Dat maakte het ook wel lastig… Veel zoeken en met hen overleggen. Soms had ik een beetje invloed op de scènes. Ik had net zelf een begrafenis meegemaakt, echt zo’n situatie waar je je afvraagt: wie ga ik nu aanraken, wie niet. Dat sloot aan bij wat zij zochten.”

Heb je in deze periode nog je oude werk doorgenomen?

Gerco de Ruijter:

“Dankzij de coronacrisis ben ik veel meer met mijn archief bezig geweest. Ik heb teruggekeken naar wat ik al die jaren bij elkaar gefotografeerd heb. Op een gegeven moment kwam ik erachter dat ik al twintig jaar op dezelfde plek foto’s maak, een plekje in de buurt van Herkingen, bij het Grevelingenmeer.

“In mijn archief zag ik dat dat een interessante reeks begon te worden die ik de afgelopen jaren steeds heb aangevuld met nieuw materiaal. Een mooi successieverhaal van een landschap. Het interessante van die plek is dat daar een hek in staat. Dat hek heb ik altijd in beeld. Doordat de wind steeds anders is, is de stand van het hek in mijn kader ook steeds anders. De stand van dat hek is steeds als loodlijn in beeld. Daaromheen draait in verschillende composities dat land. Ik probeer er een plek voor te vinden voor een mooie tentoonstelling.”

Midas Zwaan, verhuisde van atelier tijdens de coronacrisis:

“Heel lang werkte ik vanuit mijn huis in Hoofddorp. In de woonkamer, schuurtjes, in de tuin, ik werkte overal en nergens. (…) In dit nieuwe atelier wil ik het zo regelen dat je een tas boodschappen mee naar binnen kunt nemen, zodat je kunt koken, slapen en zonodig doorgaan als het moet. Een plek waar je je helemaal terug kunt trekken. Vlak voordat het coronavirus uitbrak, stond het hier nog helemaal volgestapeld. Op een gegeven moment neem je afscheid van je oude kunstwerken. Ik heb er toffe tentoonstellingen mee gehad en dat was mooi.

“Tien jaar lang heb ik met gevonden spullen gewerkt. Dus kringlopen en marktplaatsen afstruinen – het hele land heb ik afgereden om dingen op te halen. Ik was het best zat dat ik mezelf van alles aan het opleggen was door al die spullen en projecten. (…) Ik werk ook als tekendocent in het onderwijs en als je na de zoveelste keer vakantiegeld en dertiende maand in je kunst stopt, denk je: dit moet anders… Je moet ook leven!

“Waar andere mensen de coronaperiode ervaren als een verloren tijd, is het voor mij dus een inhaalslag. Ik heb honderd vierkante meter in alle rust kunnen verbouwen. En als alles weer gaat draaien, is hier ook alles opgeruimd en ingericht, kan ik weer mensen uitnodigen voor een presentatie van nieuw werk.”

Erik Pape:

“Ik heb in het atelier video’s gekeken die ik de afgelopen jaren heb opgenomen. Dat lampje daar is uit een etalage van een lingeriezaak en heb ik op video gefilmd. Die lampjes zie je in overvloed in Frankrijk. Elke hotelkamer had er vroeger een. Op het moment dat je dat ziet, denk je meteen aan het hotel in 1980 waar het lampje boven de wastafel hing. Het is een samenstelsel van jaren.”

Heeft de coronaperiode je visie op dingen veranderd?

Thijs Ebbe Fokkens:

“In het begin ervoer ik het eigenlijk wel redelijk positief. Het vervreemdende moment; de door iedereen gedeelde pas op de plaats. Zo’n moment – een soort ‘buiten de tijd’ – heeft wel verwantschap met mijn werk, de plekken, scènes en situaties die ik verbeeld. Ik zag ook een soort maatschappelijke opluchting: de toestemming om alles te laten vallen. Als een pauze in de rat race.

“En eventjes leek het ook best beloftevol… Dat de coronacrisis de mensheid zou nopen tot grote heroverwegingen. Hoe gaan we om met de aarde, met de dieren, met elkaar? Wat is essentieel? Enzovoort.

“Dat is allemaal behoorlijk ingezakt. Iedereen lijkt nu toch vooral te wachten op een soort terugkeer naar ‘normaal’. En om eerlijk te zijn krijg ik deze wachtmodus ook niet van me afgeschud. Zeker wat mijn kunstpraktijk betreft, omdat het werk zich steeds meer beweegt richting componeren van tijds- en plaatsgebonden ervaringen.”

Alex Meidam:

“Dit is eigenlijk maar een voorbode van wat er straks globaal gaat gebeuren met de klimaatcrisis. Die schaalsprong moeten we nog maken. We zijn er nog niet van af! Ik ben nu bezig met grotere doeken. Maar ook keert alles terug, maar altijd anders. Alles hangt met alles samen. Het is een kwestie van tijd. Mijn schilderijen zijn zo een soort feedbackloop.”

Katarina Petrovic:

“I was born in former Yugoslavia. I grew up in a country that was in a state of crisis! Corona as a warstate enemy, I don’t think it’s a good metaphor. It is not a war. What a pandemic and a war have in common is… the immediacy. Whatever you do, it is immediate, right there with you. When you think of buying coffee, you can’t go buy coffee. When you think of meeting a friend, you can’t go meet a friend. When I was twelve, there was bombing, and I just wanted to go out and hang out with friends. And I couldn’t. You kept being met with this, over and over.

“I saw people here stricken with fear while I was in action mode. It is in our Balkan mentality but we don’t do well with fear. When we were bombed by NATO, instead of being fearful, we created targets, we walked on the streets with a target T-shirt. I kind of have that mentality as well. Come on, bring it on!”

Karin van Pinxteren:

“Corona heeft de tankstations van het onverwachte weggevaagd. Er zijn geen openingen voor verwondering en ontspannende conversaties, geen tentoonstellingen om je visie te voeden, geen reizen naar andere oorden en als je vrienden of familie al kunt zien, moet je afstand houden of vroeg naar huis. Wat dat betreft is het leven vacuüm getrokken.”

Hoe kijk je nu terug op de coronaperiode?

Midas Zwaan:

“Als kunstenaar zijnde ben je al veel op jezelf, alleen in je atelier, op jezelf teruggeworpen. Voor mensen die in zorginstellingen wonen, verandert er ook niet zoveel, dat was toch al hun leven. Veel mensen vergeten dat veel andere mensen voor corona al leefden in die beperking, die geen berg aan sociale contacten hebben, die niet altijd kunnen feesten of reizen. Als kunstenaar behoor je in principe ook tot die groep. Je bent toch op je atelier… Waar ben je anders? Dan kun je geen kunst maken.”

Judith Scheepers:

“Ik heb ook wel af en toe gebaald hoor, maar er is ook wel iets moois gebeurd afgelopen jaar: dat je weet dat niets vaststaat. Eén gekke wending en dan verandert er van alles. Ik vind het ook wel fijn dat de toekomst niet zo vastligt. Dat maakt het dynamischer en interessanter. Heel interessant om te zien hoe je als mens mee kunt veren met alles!”

Marie Civikov:

“Als ik iets positiefs moet noemen voor mezelf, dan denk ik aan het lagere tempo waarmee ik de dingen ben gaan doen. Die komen voort uit de eerste ‘intelligente’ lockdown, toen bijna iedereen daadwerkelijk thuis zat en de straten leeg waren. Het aannemen van die tragere modus bevalt mij ergens wel. (…) De periode waarin wij ons nu begeven, zie ik daarom ook als een mogelijkheid om ‘gedwongen’ de tijd te nemen mijn ervaringen te verwerken. Ik ben minder vaak onderweg en veel aan het werk op mijn atelier.

“Waar ik voorheen vaak de druk ervoer van louter het produceren, accepteer ik nu meer de tijd die ik nodig heb om tot verdieping te komen, om te lezen en dingen te zien of simpelweg na te denken. Samen met – of beter gezegd als onderdeel van de ervaring van het leven zelf – vormen zij de voedingsbodem voor het werk dat ik maak.

“Ik hoop dat ik bij de opening van de eerste tentoonstelling in april in Sofia aanwezig kan zijn, maar daar kan ik nu nog geen voorspelling over doen. Dat is denk ik ook iets waar we allemaal mee om hebben moeten leren gaan; de onvoorspelbaarheid van de hele situatie, waaraan we hier nog weinig gewend waren. Binnen een paar dagen kan alles anders zijn.”

Annemarie Slobbe:

“Ik denk dat het afgelopen jaar voor veel mensen een soort spoedcursus bleek te zijn doordat de wereld zich in grootse contrasten wist te tonen. Kijkend naar de samenleving zag ik hoe ieders ‘state of mind’ werd uitvergroot; Waar de een werd bevangen door angst, kon de ander juist op adem komen doordat de dagelijkse ratrace werd onderbroken.

“Wanneer zekerheden weg lijken te vallen en er geen afleiding meer is, zie je hoe stabiel iemand werkelijk is. Met het streven om tot rust te keren, is de confrontatie de grootste leermeester. Het is een goede periode om kritisch te kijken naar het geestelijk fundament. Wanneer je op de proef gesteld wordt, kun je gericht werken aan de blootgelegde zwakke punten.”

Iris Bouwmeester:

“Ik merk dat ik veel geconcentreerder werk, zorgvuldiger met mijn materiaal omga. (…) Voorheen had ik wel last van the fear of missing out. Ik moest altijd iedere week naar minimaal een optreden, een tentoonstelling, een feestje. Nu denk ik: oe, dit is lekker, ik ga door en door. Ik stel me zo voor dat kunstenaars van vijftig jaar geleden die concentratie die ik nu ook ervaar veel meer kenden.

“Om me heen zie ik ook veel fantastische dingen gebeuren. Ook omdat al die kunstenaars een beetje met rust gelaten worden, denk ik, dat komt de werken ook ten goede! Ik heb het idee dat er een inniger relatie kan plaatsvinden tussen kunstwerk en de maker. Nu is het persoonlijker. Ik hou daarvan, dat vind ik heel mooi.”

Peter Vink:

“Je hebt ook winnaars in 2020, zoals Albert Heijn… Ik weet niet of ik bij de winnaars hoor, ik probeer gewoon door te gaan met mijn projecten. Ik heb eerlijk gezegd ook niet zoveel last van corona gehad. Voor een groot deel werk ik achter mijn laptop natuurlijk. En ik kan ook nog steeds een-op-een afspreken met collega’s, om contact te houden. En ik heb altijd wisselende inkomsten, daadoor ben ik van nature al crisisbestendig.

“Het is wel een bijzondere tijd om mee te maken. Vooral de realisatie dat niet alles vanzelfsprekend is. Daarbij heb ik nog meer bewondering gekregen voor de curatoren en organisatoren dan ik al had. Zoals bijvoorbeeld van Big Art. De energie die zij hebben om er in deze omstandigheden toch steeds weer wat van te maken… die is echt heel bijzonder.”

Met dank aan alle kunstenaars die aan dit project meewerkten. Bij de links naar de interviews staan de links naar hun eigen websites en projecten:

• Karin van Pinxteren
• Erik Pape
• Marie Civikov
• Thijs Ebbe Fokkens
• Annemarie Slobbe (door Frits Dijcks)
• Gerco de Ruijter
• Iris Bouwmeester
• Peter Vink
• Midas Zwaan
• Judith Schepers
• Katarina Petrovic
• Alex Meidam

1 februari 2022 / 4080 woorden / 30,9 minuten leestijd / thema’s: games, serious gaming, games art, kunst in games, kunstzinnige games / Featured image © Presskit Gris / Dit artikel maakt voor educatieve redenen gebruik van gameplay-video’s die op YouTube worden geplaatst

Als liefhebber van zowel kunst als games vraag ik me soms af: kunnen ze ook fuseren? 

Je zou zeggen van niet. Games hebben een praktische instelling: het draait om entertainment. Je kunt geen kunstwerk van Kandinsky spelen. 

En je zou zeggen van wel: kunst laat zich zelden tegenhouden door belemmeringen. Het is ook al eerder gedaan: spellen als cadavre exquis van de Surrealisten, experimenten van Fluxus en meer. In kunst is alleen je fantasie de grens. Je kunt dus toch wél Kandinsky spelen (daarover later meer).

Ze fuseren al zonder dat je het weet. Je kunt tegenwoordig ook al wandelen door een Van Gogh (Remastered in Rotterdam), virtueel musea bezoeken, of je zelfs middenin een Dali-kunstwerk begeven.

Even een disclaimer vooraf: dit stuk streeft niet naar compleetheid en is ook geen wetenschappelijk onderzoek. Ik ben zelf ook geen expert op dit gebied. Dit artikel gaat ook niet de puzzel oplossen of art games bestaan en waar die dan onder vallen. Ik wil alleen opklaren wat er zoal leeft in deze schemerzone.

NB: Ik maak hierbij gebruik van gameplayvoorbeelden op YouTube. Voor wie hier niet mee bekend is: de video’s worden gebruikt als raadgever bij het gamen. Wie dus zelf een game-ervaring wil meemaken, kan beter de video’s niet kijken en zelf gaan spelen.

Zijn games kunst? Dat is de hamvraag!

Deze discussie heeft al heel wat toetsenborden in actie gekregen. Wie heeft hier geen mening over?

Veel gamers geloven er niet in. Die vinden dat een game gewoon een game is. Zou je een bord scrabble kunst noemen? Of Kolonisten van Catan? Nou dan.

Een gamer schreef bijvoorbeeld in dit essay: “​​Video games are not art. They never were, never will be, and never should be considered as such.”

Sommige kunstliefhebbers geloven er ook niet in. Bekijk deze column van Jonathan Jones in The Guardian uit 2012. Toen MOMA games exposeerde, schreef hij: “A work of art is one person’s reaction to life. Any definition of art that robs it of this inner response by a human creator is a worthless definition. Art may be made with a paintbrush or selected as a ready-made, but it has to be an act of personal imagination.”

Andere kunstliefhebbers zijn het daar niet mee eens. Kunstenaar Alle Jong die kunst maakt met VR-techniek legt het eenvoudig uit in dit interview: “Als je vanaf de grottekeningen en de schilderkunst, via de fotografie de lijn doortrekt naar film en video, horen videogames er gewoon bij. Het is ook een manier om een verhaal te vertellen, het is net zo goed een middel tot expressie.” En kunstenaar Paolo Pedercini: “Artists don’t want to be confined into ghettos like video art, installation art, new media art. They want to be able to adopt different media according to their needs.”

Ook game-designer Brenda Romero ziet dat zo:

Toch: wie geregeld musea en galeries bezoekt, wordt niet overspoeld met games in kunstvorm. Terwijl we wel leven in een tijd dat je game art als avantgardekunst zou kunnen beschouwen. Hoe zit dat? Als je er meer over leest, komen er ook meer vragen bovendrijven. Wat is het verschil tussen een game met art-design van een kunstenaar, en een game die door een kunstenaar is gemaakt? Wat is het verschil tussen art games en digital art? Welke rol speelt virtual reality? Hoe zit het met kunst in een 3D-platform als Second Life? En niet onbelangrijk: hoe evolueren kunstzinnige games?

Om iets meer helderheid te krijgen, delen we dit artikel in vijf thema’s in:

• Games met bijzondere art-design
• Games met ongewone verhalen
• Kunstenaars die games maken
• Games en de link met films
• Games over kunst

1. Games met bijzondere art-design

Waar de grens tussen game en kunst ligt: de makers liggen er zelf volgens mij niet wakker van. Ze willen gewoon de mooiste game maken die er bestaat. Dat kan met het kunstzinnige uiterlijk van de game, of met het unieke, eigenzinnige idee van de game zelf. Hoe anderen dat vervolgens opvatten, zal ze een zorg zijn.

Een goed voorbeeld van games met een kunstzinnige inborst zijn de puzzelgames van de Tsjechische gamestudio Amanita Design. Zoals Botanicula, Machinarium, Samorost en Chuchel. Ze zijn grappig om te spelen en een lust voor oog.

Veel van Machinarium kun je beschouwen als onderdeel van een artistieke Tsjechische traditie. De games van Amanita refereren aan de klassieke Oost-Europese animatie en een poppentraditie. Ze doen ook denken aan de absurde humor van de kunstenaar/cineast Jan Svankmajer. Alleen al de naam van de hoofdpersoon: Josef Čapek, naar de man die het woord ‘robot’ bedacht.

Geen wonder dat de directeur van die studio ook filmanimatie heeft gestudeerd. En dat de kunstenaar Adolf Lachman regelmatig met de studio samenwerkte. Lees meer in dit artikel van The Guardian uit 2016.

Gris (2018) is een voorbeeld van zo’n game. Deze Spaanse game van Nomada Studio wilde iets heel ambitieus doen: “Een van de belangrijkste doelen met Gris is om te laten zien dat games kunst kunnen zijn”, legde Adrián Cuevas, maker van de game, uit. De kunst was ook echt afkomstig van een kunstenaar: Conrad Roset. Veel inspiratie kwam van Moebius (striptekenaar), animaties van Ghibli studio’s en architectuur in India en Venetië. Lees het artikel over de game in The Verge, of geniet van de gameplay:

Syberia uit 2002 is ook een interessant voorbeeld. Die game is gemaakt door Benoît Sokal, striptekenaar en game-developer ineen. Deze puzzelgame (en de twee wat mindere vervolgen) maakte hij met de studio Microids. Syberia speelt zich ogenschijnlijk af in een art nouveau-tijdperk van 1900, maar dan met ‘automatons’ en mobieltjes, dus het lijkt ook wel op het heden. Bekijk de gameplay van het eerste hoofdstuk om een idee te krijgen. Sokal is helaas overleden in 2021 maar postuum verschijnt er nog een nieuw deel van de serie (proloog).

Ook de Rusty Lake games van de gelijknamige Amsterdamse gamestudio hebben een herkenbare kunststijl: die van Maarten Looise. Hun games zijn naar eigen zeggen onder andere geïnspireerd door de serie Twin Peaks. “De vreemdheid, humor en onbehaaglijkheid gecombineerd met een donkere sfeer was onze belangrijkste inspiratiebron om onze eigen fantasierijke wereld, Rusty Lake, te creëren.” Lees meer in het interview met de makers op Appodeal Blog.

Ze maakten in 2018 ook een korte film die verweven is met de game: Paradox. In feite is het de game in een filmversie.

Een heel ander voorbeeld van een dergelijk type game is het duistere en soms wrede Limbo (2010) van de Deense ontwikkelaars Playdead. Dit is een puzzle platformer waarin je als jochie rondloopt in een cynische wereld (limbo) om je zus te bevrijden. Ze maakten het al even mooie Inside (2016). Bekijk de gameplay van Limbo.

Andere voorbeelden van games die opvallen met hun art-design:

• Cuphead (2017) van Studio MDHR Entertainment Inc. blaast de oude Walt Disneystijl leven in. Er is ook een serie van op Netflix.
• Braid (2008) van Jonathan Blow wordt geroemd om het ambachtelijke tekenwerk. 
• Sable (2021) van Shedworks doet aan klassieke strips denken. 
• Kentucky Route Zero (2013) van Cardboard Computer is een prachtige point-and-click.
• Abzu (2016) van Giant Squid is een mooie onderwatergame. 
• Journey (2012) van Thatgamecompany lijkt daar ook een beetje op.
• Oxenfree (2016) en Afterparty (2020) van Night School Studio hebben een stijl met veel dialogen en (zwarte) humor.
• Never Alone of Kisima Inŋitchuŋa (2014) van Upper One Games is gemaakt door de inheemse bevolking in Alaska.

2. Games met ongewone verhalen

Een ander kenmerk van art games is dat ze volgens sommigen spelen met klassieke gameregels (gamestereotypen). Ze herdefiniëren als het ware het spel. De kans is groter dat je dat tegenkomt bij kleinere developers dan bij grote studio’s.

The Stanley Parable (2011) van Davey Wreden en William Pugh is een geestige walking sumulator waarbij je niet kunt ontsnappen uit een kantoor. Deze indiegame valt in geen enkele categorie, maar zit boordevol grappige details. Een van de ontwerpers legt uit dat het vooral gaat om het niet meteen accepteren van allerlei ‘gameregels’: “Als je je ontwerp benadert met een vraag in gedachten over hoe je de regels kunt breken en daardoor interessantere spellen kunt maken, lijken mensen dat te herkennen en erop te reageren. De ‘boodschap’ over keuze en gevolgen zit eigenlijk alleen in de details; het is het soort dingen dat op een natuurlijke manier lijkt te ontstaan uit vrij onderzoek in plaats van bewust in het spel geprogrammeerd te zijn.”

De tagline van de game was dan ook: “You will make a choice that does not matter; You will follow a story that has no end; You will play a game you cannot win.”

De game sloeg enorm aan en dat veranderde ook de levens van de makers. De twee nog enorm jonge game developers (Wreden was 22, Pugh 19) maakten de game zelfs samen zonder elkaar ooit gezien te hebben. Lees een gezamenlijk interview dat ze in 2014 gaven aan gamewebsite Rockpapershotgun.

Ook Papers, Please (2013) van Lucas Pope wordt vaak genoemd als een baanbrekende indiegame. Het is een Role-playing game (RPG) waarbij je als douanier werkt in een dictatuur. Moreel de juiste keuzes maken, werkt niet in je voordeel. Dat maakt deze game bijzonder want in veel gevallen wil je in games het goede doen. Pope kwam op het idee doordat hij vaak reisde tussen de VS en Singapore. Ook al is het land waar dit zich afspeelt, Artotzka, min of meer gebaseerd op het leven in de Sovjet-Unie; toch is er geen enkele link met de realiteit. Bekijk het verhaal van de game in deze retrospectief van de YouTuber CloudConnection:

Lucas Pope maakte in 2018 ook de game Return from the Obra Dinn. De drie jaar durende productie bracht hem bijna in een burn-out.

Omdat de software om games te maken in de loop der jaren toegankelijker is geworden, nemen de indiegames flink toe in aantallen. Ook al zitten daar veel matige producties bij, het zorgt er ook voor dat de kansen op eigenzinnige games toenemen. Browse zelf eens door de Steam indielijst, of neem een kijkje bij de indiegamewebsite Itch.co.

Ik heb deze games als heel plezierig ervaren – en vond ze bijzonder – maar legde niet meteen de link met kunst. Dat kan ook mijn eigen tekortkoming zijn trouwens.

3. Kunstenaars die games maken

Er bestaan ook games die echt als artistieke projecten zijn begonnen door programmerende kunstenaars. Games die niet als doel hadden om mensen te laten gamen (nou ja een beetje) maar meer om kunst te maken met games.

Dat wisselt van ‘mods’ van games door creatievelingen tot games van kunstenaars. Lees er meer over dit in blog van de Italiaanse kunstenaar Paolo Pedercini, waarin hij schrijft over kunstenaars die games maken: “Er is een intentie van de kunstenaar, er is identificatie met een bepaalde rol in de samenleving.”

Hieronder vind je een paar voorbeelden, maar er is meer.

Een voorbeeld is het lang lopende project Soviet Unterzoegersdorf van de Weense kunstgroep Monochrom. Dat evolueerde van een korte film, in publieke optredens, een game, interventies, tot een speelfilm. 

Nøtel (The Hague) van Lawrence Lek bood in 2018 in Stroom een rondleiding door een toekomstig hotel. Met de VR-bril op en een controller kun je rondlopen door het hele complex, tot en met het dak. Ik schreef toen: “Het is ook een volgende stap naar installaties die ons met virtual reality en games zulke interessante spiegels kunnen voorhouden.”

Een ander gamekunstproject is 10.000 Moving Cities – Same but different van Marc Lee. Je ziet hier duidelijk een verwijzing naar de onzinnigheid van Twitterberichten de wereld in sturen. Bewonder de tweettorens en digitale schapen: 

Ook wordt Proun vaak genoemd: een indieracegame uit 2012 van cellist/programmeur Joost van Dongen. Je crosst door een vreemde geometrische wereld, waardoor het lijkt alsof je de werken van Kandinsky kunt spelen (daar is ie dus…), Mondriaan en El Lissitzky. 

In een interview zei Van Dongen: “Door over te gaan naar 3D ziet het eindresultaat er heel anders uit dan de werken van Kandinsky. Ze hebben dingen gemeen, maar er zijn ook grote verschillen. Uiteindelijk bouwt kunst altijd voort op de schouders van eerdere kunstenaars […] en Proun is niet anders. Het haalt inspiratie uit Kandinsky en maakt daar iets nieuws van.”

De Chinese kunstenaar Feng Mengbo experimenteerde er ook op los door de bekende klassieke shooter Doom te combineren met beelden van een revolutionaire opera Taking Tiger Mt. By Strategy. Het resultaat Taking Mt. Doom by Strategy (1997) is wat je verwacht bij game art. Een ander werk van hem (Long March: Restart uit 2008) is aangekocht door MoMA.

Ook heel aardig vind ik de gameprojecten van de Zweedse kunstenaar Erik Svedäng. Neem deze interactieve microscoop simulator (2019). Zijn Else Heart.Break, een soort sociale hackersgame uit 2015, is helemaal lastig uit te leggen. Svedäng kan dat het beste zelf doen. “De game wil dat je coole dingen overkomt als je rondloopt.”

Zwaar op de hand hoeft game-kunst niet te zijn. Neem de grappige game van Pippin Barr uit 2011 hieronder: The Artist is Present. Die gaat over de beroemde tentoonstelling van Marina Abramovic in het MoMA. Het ene kunstwerk over het andere kunstwerk. Pippin Barr heeft meer ironische games over kunst gemaakt, zoals Art Game uit 2013.

Deze game-kunstenaars (zo noem ik ze maar even) hebben een probleem: ze kunnen in hun eentje moeilijk opboksen tegen de mogelijkheden van grotere gamestudio’s. Het houdt ze gelukkig niet tegen om te experimenteren en te proberen. Omdat ze vaak niet puur commercieel worden gemaakt, hebben ze meestal meer vernieuwingsdrang dan conventionele games.

Tot slot is er nog de pop-artversie van game-art. Denk aan grappige voorbeelden als GiantJoystick van Mary Flanagan of Pieta Game Over van Kordian Lewandovski. Een categorie kunst waar de kunstwereld meer mee heeft (want makkelijker te exposeren).

4. Games en de link met films

In games is de link met film meer aanwezig dan de link met kunst. Denk aan alle filmische scènes tussen de actiescènes in – ook wel ‘cutscenes’ genoemd. Die ogen tegenwoordig filmischer dan scènes uit films zelf. Aangezien de game-industrie meer oplevert tegenwoordig dan de filmindustrie is het ook niet vreemd als schrijftalenten zijn overgestapt naar de gamewereld.

In dit artikel op Rektoverso.be vertelt schrijver Ronald Meeuws dat de noir-game Heavy Rain dezelfde impact had als een film als Citizen Kane in die tijd. Meeuws legt zelfs uit dat het in beide gevallen ongeveer veertig jaar duurde voor het tot een bepaald punt evolueerde.

Een interessante visie. Cinema werd inderdaad in het begin lang gezien als plat entertainment. Vandaar dat de oudste films nauwelijks bewaard werden. Voor de meeste oude games gold ongeveer hetzelfde, hoewel ze nu vaak worden herontdekt via platforms als GOG Galaxy. De jongeren van toen zijn nu volwassenen die sentimentele herinneringen hebben aan deze games. Ik zal bijvoorbeeld mijn ervaringen met het spelen van Giana Sisters op de Commodore 64 ook niet snel vergeten. De muziek alleen al…

Meeus: “Het is, net als bij andere media die stilaan naar een kunstvorm toe groeiden, een verhaal van kleine artistieke doorbraken die door andere makers werden nagevolgd en op die manier stilaan een soort verhalende en technische canon gingen vormen.” 

Games ontwikkelen zich het laatste decennium meer en meer in emotioneel oogpunt. Heavy Rain (2010), Beyond two Souls (2013) en Detroit: Become Human (2016) zijn games van de Franse gamemakers Quantic Dream. Die kenmerken zich door ontwikkelde karakters, verhaallijnen en zelfs momenten van ontroering. Meeus citeert de bedenker van Heavy Rain: “Het is niet omdat er niets ontploft dat het geen interessante ervaring kan zijn.”

Deze games zijn meestal wat trager in vergelijking met andere games maar ze raken je wel meer dan de meeste games – omdat ze zich richten op de menselijke kant van de karakters waarmee je speelt, die in andere games toch vaak vehikels zijn. Zoals de game Life is Strange: Before the storm (2017) van de eveneens Franse game-developers Dontnod. Het eerste deel is al een bijzonder empathische ervaring (je speelt een tiener), en het tweede deel uit 2018 weet echt te ontroeren.

Het is als de doos van Pandora die open is gegaan: meer en meer games worden ‘menselijker’ en krijgen complexere verhaallijnen. Het is een onvermijdelijke stap in de groei van een medium. De komende tien, vijftien jaar gaat dit zich vast nog veel meer ontwikkelen.

Het gaat niet alleen om indiegames. In een van de grootste games van de laatste jaren, Red Dead Redemption II (2018) van Rockstar, ben je niet meer alleen aan het schieten als een cowboy. Je doet pommade in je haar, bezoekt de film, wordt ziek, voert gesprekjes met tijdgenoten, knuffelt met paarden, koopt whiskey, staart naar oude foto’s en gaat naar de film in New Orleans (in de game Saint Denis). Natuurlijk is er aardig wat actie en bot geweld maar de menselijke kant verraste mij persoonlijk.

Deze link tussen films en games heeft misschien wat minder te zoeken in een artikel over kunst en games. Wel is het aardig om te weten dat er steeds meer films uitzien als games – en games als speelfilms (met game-element). Er zijn games gefilmd als films die je kunt spelen als een game. Kun je het nog volgen? Lees meer voorbeelden in mijn stuk met 21 lijstjes met 21 films van de 21e eeuw.

5. Games over kunst

Wat ik aardig vind aan sommige games is dat ze soms ook daadwerkelijk over kunst gaan. In veel games van Sherlock Holmes (van de Oekraïense studio Frogwares) spelen kunstwerken een grote rol. In de laatste game, Chapter One (2021), moet Sherlock naar Verner Vogels Art Gallery, en lost hij daar een mysterie op. Een missie waar kunst een grote rol in speelt. Bekijk de gameplay, waar je ook een heel legio aan cinematografische effecten in ziet langskomen. En in Sherlock Holmes Versus Arsène Lupin zoekt hij naar hints van diefstal bij schilderijen in the National Gallery. Bekijk deze gameplay.

Een andere game waar kunst overdadig aanwezig is, is The Council. Een game waarbij je gesprekken voert met Washington, Napoleon en de paus, maar waar je ook veel prachtige kunstwerken kunt bekijken. De game speelt zich af eind achttiende eeuw en is dus ook boeiend voor mensen met passie voor geschiedenis.

Als er een game is die veel aandacht heeft voor kunst, boeken, meubels, kleding en geschiedenis, dan is het wel deze game van de Franse studio Big Bad Wolf. In deze game zijn dialogen een soort gevecht met de eindbaas, een van de meest bekende tradities van games. Deze recensie legt dit goed uit. Of bekijk een stukje van de gameplay:

Dan zijn er nog games die hun stijl hebben laten inspireren door beroemde kunstenaars. Lees er meer over in dit artikel van Vice.

• Transistor (Gustav Klimt)
• Ōkami (Hokusai)
• Ico (Giorgio de Chirico)
• Dishonered (Canaletto)
• The Bridge en Monument Valley (M.C. Escher)

Tot slot zijn er nog educatief bedoelde ‘serious’ games, gemaakt om te helpen met kunstontwikkeling. ‘Serious gaming’ wordt vaak in de zorg en het onderwijs toegepast. Een paar voorbeelden:

• The palace is yours (met VR door Versailles lopen)
• The dawn of art (project van Google Arts & Culture over prehistorische kunst in de grotten van Chauvet (dit is een 3D-video, die je dus kunt ronddraaien))
• The VR museum of fine art (een niet-bestaand virtual reality-museum)

Een van de aardigste voorbeelden in deze categorie is de game waarbij je je eigen galerie kunt ontwerpen en zelf curator kunt spelen: Occupy White Walls (2019). Altijd al een Rembrandt in je eigen galerie hebben willen ophangen?

Conclusie: is er een conclusie?

Game art is lastig te definiëren, zoveel is duidelijk. En de ontwikkelingen gaan snel. Denk bijvoorbeeld aan het 3D-netwerk Second Life, dat begon in 2003 en in de jaren nul een enorme hype was. Strikt genomen was het geen game maar het heeft wel overeenkomsten met (multi) role-playing games. Het trok ook kunstenaars die er performances deden, mensen bouwden er virtuele galeries en musea. Je kunt zelfs kunst maken met je avatar, zoals Martine Menegon hier laat zien. Maar is het een ‘art game’?

VR-brillen zie je wel vrij vaak bij kunstprojecten, maar een kunstwerk waar een VR-bril bij komt kijken, is niet meteen een game. Je ziet ze ook zelden bij gamers thuis: ze zijn toch nog te duur.

Hoewel de flirt tussen games en kunst al teruggaat tot de jaren tachtig, gaat de omarming van kunst met games door de kunstwereld dus niet zo snel. Er is wel aandacht voor, maar het blijft moeizaam. MoMA heeft games toegevoegd aan de collectie en geëxposeerd. Het Stedelijk Museum hield in 2006 een expositie over games. In 2021 was er in museum Belvedere in Heerenveen een expositie over art-design in games (let op: geluid staat hard).

Toch voelt het niet alsof de musea en galeries echt raad weten met deze vorm van kunst. Misschien ook niet zo raar. Denk er maar eens aan hoe je dat moet exposeren. Een nachtmerrie voor iedere galeriehouder! Of je zit met iemand die drie uur een scherm bezet houdt; of je moet met zijn allen staren naar een video waarbij iemand het spel speelt (nooit leuk).

Dus is er volgens het wetenschappelijk onderzoek van John Sharp voor MIT sprake van een kloof: “Kunst gebruikt de mogelijkheden van videogames, maar heeft ze niet beschouwd als een culturele vorm met zijn eigen conceptuele, formele en ervaringsmogelijkheden. Games-ontwikkelaars en gamers van hun kant richten zich op de ervaringen die games bieden, en besteden weinig aandacht aan wat het betekent om beeldende kunst te maken, of te evalueren.”

En dat is best jammer. Er zijn vast al diverse kunstenaars die programmeren (van games) zien als hun ‘kwast’. Of games wel of geen kunst zijn, is in mijn ogen daarmee een overbodige discussie. Dat is niet de vraag waar het om gaat. Games zijn een medium waartoe verschillende kunstenaars zich toe aangetrokken voelen. Zij bewijzen dat je met games kunst kunt maken, net als met hout, dakpannen, algoritmen, plastic, video’s, foto’s, software, gevonden voorwerpen, ga zo maar door.

Toch zullen de meningen blijven verschillen.

Neem in dit artikel van Forbes de mening van de in 2013 overleden filmcriticus Roger Ebert: “One obvious difference between art and games is that you can win a game. It has rules, points, objectives, and an outcome. [Someone] might cite a immersive game without points or rules, but I would say then it ceases to be a game and becomes a representation of a story, a novel, a play, dance, a film. Those are things you cannot win; you can only experience them.”

Daar tegenover staat deze mening van Chris Melinissos (curator van een tentoonstelling over games in het Smithsonian) in Time Magazine: “I believe that video games will prove to be one of the most important mediums of art that humanity has ever had at its disposal. Technology has expanded the canvas upon which artists are able to paint and tell their stories. As an art form that has only existed in the digital space, video games are truly a collision of art and science.”

We zien wel waar het heengaat. Geniet ondertussen gewoon van gameskunst of van kunstzinnige games – beide zijn even prachtig.

Meer lezen, kijken luisteren?

• Art Game op Wikipedia
• The Art Assigment: the art of games (video)
• Core-a gaming: Why video games still are not considered art (video)
• Molleindustria: kunstproject met games van de Italiaanse kunstenaar Paolo Pedercini
• Blog op Molleindustria over kunst en games (een van de beste artikelen over dit onderwerp, 2015)
• Boek van Merijn de Boer: Kunst in games (2021)
• OpenVRT: Waarom het niet uitmaakt of videogames kunst zijn of niet (2020)
• NRC: Hoe breng je video games naar het museum (achter een paywall)
• Dagblad van het Noorden: videogames, net zo goed een kunstvorm (2016)
• Art.Uk.org: Video games and art (2018)
• Widewalls: The rise of video game art (2017)
• Hyperallergic: Tracing the Interconnectedness of Art and Video Games (2019)
• Company Insight: Second Life comeback in 2022? (video) (2021)
• Vertex Blog: Podcastserie met game-artists
• Eric Gavin: Press Start: Video games as art (paper) (2014)
• Voxel-art op Jegens & Tevens (2022)

1 december 2020 / 1536 woorden / 11,8 minuten leestijd / thema’s: kunst, intellectualisme, Tiepolo / Eerder in iets andere vorm gepubliceerd in Jegens & Tevens

Roberto Calasso is de prototype van een oldfashioned intellectueel. Dat had hij niet van een vreemde. Zijn grootvader was een universiteitsdocent Filosofie en directeur van een uitgeverij, zijn vader docent Recht, zijn moeder vertaalde Hölderlin en Pindarus, zijn oom was minister van Onderwijs. De familiediscussies tijdens Kerstmaaltijden zullen wel wat anders zijn geweest dan bij de meeste gezinnen.

Calasso spreekt zijn talen (Frans, Engels, Spaans, Duits) en leest zonder problemen Latijn, Grieks en Sanskriet. Hij is erg thuis in de Griekse mythologie, religie en esoterie. Calasso koos – misschien wel logisch met deze brede kennis – voor een loopbaan bij een uitgeverij: Adelphi Edizioni. Hij is er intussen ook de directeur van. In dit Italiaanstalige interview vertelt hij over zijn intussen vijftig jaar die hij bij deze uitgeverij werkte.

Hij gaf niet alleen boeken uit, hij schreef ze ook. Sinds 1983 schreef hij een boek of vijftien met essays over cultuur. Zijn bekendste (en meest toegankelijke) boek is Le nozze di Cadmo e Armonia uit 1988. Vertaald in het Engels als The Marriage of Cadmus and Harmony; in het Nederlands als De bruiloft van Cadmus en Harmonia.

Vermommen van essays als biografie over Tiepolo

Zijn stijl: het vermommen van essays als biografieën. K. (over Kafka, 2002), La folie Baudelaire (Baudelaire, 2008), La Rovina di Kasch (de politicus Talleyrand, 1983) en dus Il rosa Tiepolo over de schilder Giovanni Tiepolo (2006). Ze gebruiken de persoon als excuus om meer te vertellen over kunst en cultuur.

Il rosa Tiepolo gaat wel over Tiepolo maar vooral over hem in verhouding tot geschiedenis, kunst en filosofie. Calasso vindt dat veel interessanter dan een paar triviale gebeurtenissen uit iemands leven. Daardoor is het boek dunner dan veel biografieën zijn en is het intellectueel ook stimulerender.

Calasso is een man met grote intellectuele rijkdom, dat proef je al na een paar bladzijden. Zijn kennis van geschiedenis en cultuur is enorm. Geen intellectuele poseur: de dingen die hij noemt, zijn functioneel. Dit is een boek waar je veel van kunt leren.

De schrijfstijl is vermoedelijk anders dan je gewend bent. Grapjes en eigen ervaringen zoals bij Het wonder werkt kom je niet tegen. Ook geen structuur zoals je vaak leest bij essays (denk aan begin met opmerkelijke anekdote – reportage-observaties met hier en daar interviews en feiten – een conclusie waarbij de cirkel van het begin wordt rondgemaakt). En dat in een bladzijde of tien.

Een lange intellectuele treinrit

Calasso heeft om te beginnen maar drie hoofdstukken. Vaak denk je: ik begin met dit hoofdstuk en dan leg ik het even opzij bij hoofdstuk 2. Thee halen, toilet bezoeken, gapen, je uitrekken. Bij Calasso moet je 91 pagina’s doorploegen voor je daar bent.

Daarnaast gebruikt Calasso flinke lappen tekst om zijn eigen intense, intellectuele sporen te volgen. Het doet denken aan een lange intellectuele treinrit: in het begin moet je erg wennen, maar op zeker moment raakt je gewend en zelfs een beetje verslaafd aan de kadans. Je volgt de redereringen van Calasso steeds beter. Treffend is de recensie van Vrij Nederland op de flap van het boek: ‘De lezer die het geduld kan opbrengen Calasso op zijn grillige tocht te volgen wordt doorvoor ruimschoots beloond.’

Waar veel essaybundels enthousiast en laagdrempelig proberen de lezer in het boek te betrekken, doet Calasso eerder het tegenovergestelde: iedereen met halve interesse de deur uit jagen. Volledige interesse vereist zijn aanpak: half lezen is er niet bij. De eerste 30 – 50 bladzijden moet je je best doen om niet op te geven. Geen toegankelijke anekdotes over de persoon Tiepolo, wel veel historische en filosofische context.

Calasso verwacht voorkennis van de lezers. De verwijzingen naar kunstenaars en culturele geschiedenis zijn talrijk. Als je aan Calasso begint, hoef je niet een hap-slik-weg-intellectueel boek vol anekdotes te verwachten, zoals je redelijk veel ziet in de boekhandel. Het is eerder een denkend en pratend onderzoek naar ‘de essentie’, ‘de waarheid’.

Inzichten strooien als pepernoten

Het betaalt zich uit, daarin geef ik de recensent van Vrij Nederland gelijk. Calasso bewaart zijn inzichten niet als rijpe appels voor de uitsmijter van een paragraaf. Hij strooit ze links en rechts, als pepernoten, hoe ze maar uitkomen. Dat komt vermoedelijk ook wel door de originele taal, het Italiaans, die zich goed leent voor een dergelijke stijl.

‘Dat is het teken dat we (…) dat merkwaardige raadsels van Tiepolo naderden: waarom krijgen zijn figuren, zodra ze door zijn hand worden aangeraakt, dat theatrale karakter? En wat betekent dat eigenlijk, theatraal zijn? Het is alsof zich, nog voordat Tiepolo begint te schilderen, een merkwaardig proces heeft voltrokken waardoor alles wat leeft, wordt gelijkgeschakeld – of het nu allegorische of historische personages zijn, anonieme figuranten of goddelijke wezens – waarna alles onmiddellijk wordt verplaatst naar een podium dat nooit wordt gedefinieerd of toegelicht, maar dat de toeschouwer meteen als zodanig herkent.’

‘[Tiepolo] werpt geen licht op het verleden en opent evenmin een toekomstperspectief. Hij is geen moderne vóór de modernen, volgens de formule die – heel banaal – op Goya zal worden toegepast. Hij is evenmin archaïserend (…). Tiepolo is een extreem voorbeeld van taoïstische onthechtheid in de kunst. Een kwaliteit die vóór hem ondenkbaar was en later nooit meer is bereikt. Dat hij een eeuw lang terzijde is geschoven, dat sommige van zijn doeken opgerold in depots lagen, kwam alleen doordat de Geschiedenis hem terecht beschouwde als een sta-in-de-weg (…).’

‘Tiepolo’/s ‘vrijmoedige penseelstreek’, die Algarotti al verbluffend vond, ging gepaard aan een vrijmoedige denktrant die makkelijk had kunnen doorslaan naar schaamteloosheid.’

Het aardige van het boek is dat Calasso het opneemt voor een underdog in de kunstgeschiedenis. Gianbattista Tiepolo was geen renaissancekunstenaar zoals zijn voorganger Veronese. Hij leefde in de negentiende-eeuwse en schilderde waar vraag naar was. En in hoog tempo. Daarmee werd hij de favoriete kunstenaar van koningen en bisschoppen. Je komt zijn werken ook vaak tegen in kerken in Venetië. Zijn werken in het slot van Wurzburg zijn beroemd.

Zoals Calasso het beschrijft:

‘Tiepolo is de nagel aan de doodskist van de biograaf. Hij trekt van villa naar palazzi en kerken, al naar gelang de wensen van zijn opdrachtgevers. Bij geen enkele gelegenheid geeft hij blijk van het syndroom van de kunstenaar. Van zijn hemeurige, sombere en euforische momenten weten we niets. Zijn leven lijkt op dat van een advocaat die, om belangsteling te wekken, alleen een reeks gewonnen of verloren zaken kan opsommen.’

Artistiek gram halen

Met zijn mysterieuze Capricci en Scherzi haalde hij zijn artistieke gram. Zeker de helft van dit boek gaat over die duistere tekeningen. Dat stuk – waarbij Calasso scherp uitlegt wat er bijzonder aan is – vond ik verreweg het meest interessante deel van het boek.

‘Tiepolo streefde er niet naar op een of andere manier origineel te zijn. De honden (hazewindhonden of schoothondjes) die zijn werk bevolken komen van Veronese. En dat geldt ook voor zijn scheve boomstammen.’

‘Het enige personage waar Tiepolo nooit mee uit de voeten kon, was Jezus. Die was intussen al veel te ver getransformeerd tot een zoetsappige heilige (…). En Tiepolo was geen man om zich tegen de loop van de tijd te verzetten.’

‘Misschien is het niet raadzaam om Tiepolo’s psyche te peilen (…). Ook omdat dat vergeefs zou zijn. De man die geen brief kon schrijven zonder zich uit te putten in nederigheidsbetuigingen, eerbewijzen, verontschuldigen, verklaringen van trouw, dankbaarheid, eerbied en respect die veel verder gingen dan hoffelijkheid vereiste, die voortdurend over grammatica en zinsbouw struikelde, was dezelfde die de koperplaten van de Scherzi, net als de hemelen en de continenten in Würzburg, had bezaaid met lachwekkende, vernijnige details, vanuit een soeverein besef van onschendbaarheid en zorgeloze schaamteloosheid.’

‘Zoals zijn ster was gerezen zonder op tegenstand te stuiten, zou hij ook verdwijnen zonder dat hij zou worden gemist, een van de vele namen waar we nog een vage, verwarde herinnering aan bewaren.’

Is het een biografie van Tiepolo? Niet echt. Leer je meer van Tiepolo dan als je wel een biografie zou lezen? Absoluut. Het is het soort biografie dat redelijk zeldzaam is (Nabokov schreef er zo een over Gogol, en Boelgakov over Molière) maar die door niet compleet te willen zijn tot veel meer inzichten leidt. Callaso’s denken blijft goed te volgen. Dit lange gesprek dat Roberto Calasso met zichzelf houdt, vind ik vele malen boeiender dan andere biografieën.

Wie geen rust in zijn donder heeft, gaat snel opgeven. Calasso is die rust in zijn donder in elk geval vreemd. Dat moet toch komen door al die intellectueel stimulerende gesprekken die hij als kind hoorde bij de kerstdiners.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Roberto Calasso op WikipediaTiepolo op Wikipedia
• Interview met Roberto Calasso in The Guardian (2019)
• Engelstalig interview op YouTube
• Villa la Repubblica over Tiepolo’s werk in Wurzburg
• Roberto Calasso op Wereldbibliotheek
• Fragment van dit boek op de website van boekhandel Athanaeum
• The New Yorker over Calasso
• Artikel over dit boek op de website van Stichting Jacob Campo Weyerman

1 juli 2020 / 1529 woorden / 11,8 minuten leestijd / thema’s: kunst, astronomie / dit artikel is in iets andere vorm al gepubliceerd in Jegens & Tevens / Featured image: Mars (Luke Jerram) en Oude Spirituele Reiziger (Jan Fabre)

1. Mars is geen aarde maar wel mooi

Mars en kunst laten zich goed combineren, blijkt uit de expositie in Kunsthal KAdE. Maar hoe goed? En wat zien we er nu al van terug?

Allereerst moeten we weten waar we het over hebben. Wat is Mars? Mars is onze buurplaneet op (gemiddeld) 231 miljoen kilometer afstand van de aarde. Mars is maar iets groter dan de helft van de aarde. ‘De rode planeet’ want het bestaat vooral uit rotsen met ijzeroxide en stof.

In veel dingen lijken we op elkaar. Aarde en Mars roteren in bijna hetzelfde tempo. We doorlopen bijna dezelfde seizoenen. Ooit – lang geleden – was Mars een aardeachtig land, nat en warm.

En in veel dingen verschillen we van elkaar. De gemiddelde temperatuur (Mars is gemiddeld net zo koud als een winter op Antarctica). Een jaar op Mars duurt 687 dagen. Het heeft een dampkring met een dikte van 1% van die van de Aarde. Voornamelijk koolstofdioxide. Doe je je helm af, dan kookt je gezicht. Geen ozonlaag om je te beschermen tegen radioactieve zonnestraling.

Het landschap: stoffig woestijnlandschap. Met deze foto van NASA kun je er een idee van krijgen.

2. Extreem landschap waar je foto’s van móet maken

De geografie is er ook extremer en dus erg fotogeniek. Je vindt op Mars de grootste vulkaan/berg van het zonnestelsel: Olympus Mons is drie keer zo groot als de Mount Everest en aan de voet breder dan de afstand Amsterdam-Parijs.

Hierboven afgebeeld: de Marscanyon Valles Marineris, waarin je, als je niet oppast, 8 kilometer omlaag kunt vallen. Qua water passen er 100 à 200 amazonerivieren in. Hoe kun je daar niet naar verlangen om schitterende panoramafoto’s van te maken met je i-phone?

Dan hebben we het nog niet eens gehad over de enorme wervelstormen op Mars (denk aan deze scène in de film The Martian).

Je zou zeggen: wat moet je dan op zo’n plek doen? Moeten we er echt kolonies stichten zoals bijvoorbeeld Elon Musk met zijn Space X-project wil, of Mars One (gevestigd in Amersfoort)?

Zou Mars ooit, zoals de sf-serie The Expanse ons wil doen geloven, een even grote militaire macht ontwikkelen als aarde en dan in een soort koude oorlog met ons terecht komen (zo ironisch). Of blijft het altijd ploeteren en strijden tegen de elementen?

Voorlopig kun je er dus nog geen kunst maken – wel kunnen we op afstand genieten van de planeet.

3. Mars inspireert kunstenaars al eeuwen

Laten we deze vragen maar even rusten en terugkeren naar de expositie. Het is moeilijk is om kunst en wetenschap te combineren. In het gunstigste geval geeft kunst menselijke context over een onderwerp. In het slechtste geval is er te weinig samenhang om iets mee te kunnen.

De expositie weet hier een aardige middenweg in te vinden – ook omdat Mars een onderwerp is dat al decennia kunstenaars en schrijvers aanspreekt. Heel lang was er geen beeld, geen foto, niets. De fantasie van de kunstenaars was heel belangrijk om in de behoefte te voorzien.

De nieuwsgierig werd nog meer geprikkeld door de ontdekking van kanalen op Mars door Schiaparelli. Althans, dat was gewoon een vertaalfout. Hij zei ‘canali’, van kanalen, verbindingen, maar men maakte daar letterlijke kanalen van. Het zorgde ervoor dat veel mensen gingen denken dat er leven op Mars was, met name de astronoom Percival Lowell.

Ze bleken later optische illusies. Net als Mars’ eigen kunstwerk: the Face of Mars (pure pareidolia). Zo kan gevoel voor kunst zelfs wetenschap soms op het verkeerde been zetten.

Mars werd via Jules Verne (1890) en H.G. Wells’ The War of the Worlds (1898) in de popcultuur geslingerd om nooit meer terug te keren. Angst voor eventueel leven op de rode planeet was toen opecht en reëel. Je hoeft maar te kijken naar de legendarische hoorspelvariant uit 1938 van Orson Welles waardoor iedereen in paniek raakte.

Vooral film zou een mooi duo worden met Mars. Een mooi voorbeeld is Aelita, een prachtige Sovjet-Russische SF-film uit 1924. Sommige kunstenaars raakten echt in de ban van de rode planeet. Zoals Ludek Pesek. Hij schilderde veel planeten. Van 1981 tot 1985 schilderde hij 35 schilderijen over Mars.

De lijst van boeken en films die Mars als onderwerp namen is bijna eindeloos. Zelfs NASA heeft al artistieke posters klaarliggen voor als het zover is (met een knipoog natuurlijk). En met de toename van de ontdekkingen en betere CGI zal de stroom films en series over Mars (en kolonisatie) alleen maar toenemen.

4. Het eerste kunstwerk bevindt zich al op Mars

Ja, dat is is al. De Calibration target for the Beagle 2 Mars Lander van Damien Hirst, die echt gebruikt werd, spoorloos was, maar weer is gevonden. Hirsts eerste kunstwerk bevindt zich dus al op Mars (nu nog de eerste marsveiling om het voor veel marseuro’s te verkopen).

En de audio van kandidaten die vrijwillig solliciteerden op initiatieven als Mars One (Critical System Alert van Bjørn Melhus) levert in zekere zin ook al Marskunst op.

Je kunt kunst ook praktischer benaderen. Neem de klokken met alle planetentijden van Katie Paterson. Spreken we af op de tijd van de maan, Mars of Jupiter?

Dat is misschien ludiek maar veel moderne Marskunst is bloedserieus en zeer wetenschappelijk gericht. Veel mensen denken er al professioneel over na.

De Ice Hab van Layla van Ellen (afgestudeerd op het gebied van bouwen op Mars) is een goed voorbeeld. Of de infographic van de universiteit van Wageningen. Die legt uit wat er allemaal komt kijken bij een dergelijke operatie. Dat is toch behoorlijk echte wetenschap.

Of het nabootsen van de onherbergzame omstandigheden op Mars:

Een serieuze tentoonstelling dus, maar ook met aandacht voor wat je in je Marsenthousiasme misschien zou vergeten: de psychologische effecten.

5. Heimwee zou een groot thema zijn in de kunst op Mars

Zoals heimwee. Daarover gaat dit mooie, relatief eenvoudige werk van Henk Stallinga, dat ongetwijfeld tranen oproept bij de astronaut die ergens in de Daedalia Planum zit te mijmeren over thuis:

Nu is dit nog geen thema dat wij in het heden meteen snappen maar een anime-serie als Planetes maakte voor mij wel duidelijk hoe je naar de aarde kunt verlangen. Ook een emotie waar astronauten vaak over beginnen. De beroemde foto Earthrise raakt deze snaar ook.

Misschien wordt er voor Henk Stallinga’s werk straks op Mars wel een speciaal museumpaleis gebouwd en gaan mensen er mediteren en huilen. We kennen de toekomst niet, het kan raar lopen.

6. Spirit en Opportunity zijn de eerste Marsfotografen

Een gemiste kans is dat er geen quasifotoexpositie is van de foto’s van de rovers Spirit en Opportunity.

Spirit en Opportunity zijn toch echt de eerste echte kunstenaars van Mars. Juist hier hadden ze erkenning kunnen krijgen. Een mooie reeks foto’s, zwart-wit en kleur, profielen van de makers, plaatjes en jaartallen.

Maar nee, niets hiervan. In plaats daarvan zien we een model van een rover en een grote foto. Een fantasieloze en weinig creatieve oplossing. Daaruit blijkt toch wel weer onze drang om mensen altijd op de eerste plaats te zetten.

7. De fantasie is leuker dan de werkelijkheid op Mars

De beste overbrugging tussen kunst en wetenschap is het Marskamertje van De Spullenmannen – een verrassing waar je bijna aan voorbij zou lopen. Zowel fantasie als wetenschap.

Volgens de toelichting zal iemand ooit zo onder de grond van Mars leven en vooral vers kroos eten (heerlijk!).

De expositie levert soms te veel in op het gebied van kunst. Sommige dingen zijn er voor mijn gevoel iets te veel met de haren bijgesleept, zoals de dingen die mensen zullen missen als ze op Mars zijn, de posters van NASA of het bekende filmpje uit 1977 van Charles en Ray Eames (waarvan hier de schets uit 1969), dat elke keer met de factor tien uitzoomt. Prachtige video, nog steeds, maar Mars heeft alleen een bijrol.

Daarnaast mis ik afgezien van het Marsportret van Olphaert den Otter nog wel een paar echte kunstknallers. Ligt dat aan het feit dat nog steeds weinig kunstenaars zich geroepen voelen om eens over de aardse grenzen heen te kijken?

Maar een ding is zeker: eventueel leven op mars zal vooral shit zijn. De uitspraak van Bas Nugteren (directeur observatorium Sonnenborgh) maakt het niet veel beter:

‘Leven op Mars is een idee-fixe, een wrede illusie waar je in het gunstigste geval als een soort gerobotiseerde mol kunt leven. Mars is alleen spannend zolang je er niet bent. Ben je er, dan is het het absolute niets.’

Het is duidelijk: Mars is leuk en aardig maar geef mij toch liever de romantiek dan de werkelijkheid.

Meer lezen, kijken of luisteren

• KunsthalKAdE
• Independent over Hirst en Mars
• Stenen van Mars op aarde
• Fotokunst van de Spirit en Opportunity op Mars
• Mars: A Traveller’s Guide to Mars
• Vergelijking aarde en Mars in cijfers
• Leesaanrader: Planets van Dava Sobel
• Kaart van Mars
• Parool over deze tentoonstelling
• AD over deze tentoonstelling

1 juni 2020 / 1427 woorden / 11 minuten leestijd / thema’s: kunst, essays, autobiografisch proza / dit artikel is in iets andere vorm al gepubliceerd in Jegens & Tevens

In de boekwinkel waar ik werkte, raakte ik ooit eens in gesprek met een klant over kunstessaybundels. We vergeleken de boeken van kunstgoeroe Henk van Os (die overigens prima leesbaar zijn) en de essaybundel Het wonder werkt van Pam Emmerik.

De klant zei opeens: ‘Dát is mooi voor anderen, ik lees liever dít.’

Wat ze denk ik bedoelde is dat Pam Emmerik – zeer globaal gezegd – verdergaat is in haar essays dan de meeste schrijvers over kunst. Ze haalt er van alles en nog wat bij. En spaart zichzelf ook niet. Daar heb je moed voor nodig.

De 22 artikelen over kunst en cultuur verschenen eerder in NRC en De Groene. Het wonder werkt werd in 2004 bekroond met de J. Greshoffprijs, en ze was voor dit boek genomineerd voor de AKO-literatuurprijs. Toen ik het boek onlangs begon te herlezen en haar naam googelde, realiseerde ik me dat Pam Emmerik in 2015 is overleden. Ze werd 51 jaar.

Het wonder werkt heeft geen remmingen en is vooral daardoor een van mijn favoriete kunstessaybundels. Daarom vijf lessen die je leert uit haar essays.

1. De flair van een artiest die over artiesten schrijft

Het belangrijkste, vind ik, is dat de stukken van Pam Emmerik niet saai zijn. Ze gooit in Het wonder werkt alle standaard essaytechnieken overboord en schrijft vrijuit, losjes, improviserend, associatief. Meer zoals zichzelf.

Alles is met een blik van iemand die zelf kunstenaar is. Dat klopt ook wel. Ze is onder andere bekend van een muurschildering in het Boijmans van Beuningen.

Met die aanpak haalt het essay de kunst een beetje weg uit het intellectuele. Daardoor wordt kunst weer ‘normaal’, menselijk, gepassioneerd, verrassend. Zoals kunstenaars zelf ook denken.

Dit boek heeft ook heel toepasselijk een getekend essay: Goudkoorts. Daarin beschrijft Pam Emmerik waarom ze kunstenaar wilde worden. Uit dat stuk komt dit mooie zinnetje:

“Mij heeft het 30 jaar gekost om mijn angst uit te spugen en elke dag van die 30 jaar bestudeerde ik mijn zojuist uitgespuugde angst met een precisie waarmee anderen hun uitwerpselen bestuderen voordat ze doortrekken. Angst zelf lijkt trouwens maar weinig op drollen.”

2. Schrijven doe je met je hele hebben en houden

Emmerik brengt zichzelf zonder aarzeling naar voren als hoofdpersoon. Dat begint al met een prikkelende openingszin.

“Ik haat leugens… en eierwekkers haat ik ook.”

“‘Wat is liefde?’ had ik gevraagd.”

“Thuis heb ik een Mexicaans kijkkastje van triplex.”

Maar ook minder onschuldig:

“Ik droomde dat ik anaal verkracht werd door mijn vader.”

Schrijven met je hele hebben en houden: dat maakt de schrijver menselijk en toegankelijk. Essayisten gaan vaak niet zo ver. Het is niet rationeel genoeg.

Terwijl die persoonlijkheid, je moed om flaters te durven slaan, ook je intelligentie toont. Want niemand kan nadenken zonder iets te proberen. Bluf is belangrijk maar intellectuele hooghartigheid kun je missen als kiespijn. Een echt denker stelt zich nooit alwetend op.

3. Schrijven met pit: dat geeft ook nadelen

Niet dat er iets mis is met het denken. Pam Emmerik beschikt over veel kunsthistorische kennis en redeneert scherp. Haar pittigheid leidt de intellectuele dans. Soms vliegt ze dan ook flink uit de bocht met haar meningen.

“Wat een reactionaire oude zak was die Cela, net als Buñuel trouwens.”

Je kunt veel over Buñuel zeggen (dierenbeul, mensenhater) maar reactionair? Dat is echt onzin!

Toch neem ik zulke missers voor lief omdat die durf ook zorgt voor subtiele, losse en verrassende associaties. Van Federico Garcia Lorca naar René Daniëls. Van Frans Hals naar Egon Schiele (en een ansjovispizza). Van outsiderkunst naar Kurt Schwitters. Van een Boeddha-expositie in Keulen naar graffiti op straat. Die gedachtegangen zijn zowel grappig als serieus.

Je leest ook niet alleen over de grote kunstenaars – maar ook stukken over minder bekende artiesten (Celine van Balen, Eric Hamelink, Merijn Bolink). Ook dat moet je maar durven. De ‘kleinere artiesten’ moeten in essaybundels vaak plaatsmaken voor de grote jongens: de Picasso’s en Renoirs. Wie wil immers over onbekende kunstenaars lezen?

Leerzaam vond ik bijvoorbeeld haar stuk over de vergeten pioniers van Montmartre (Les Hydropathes en De Incoherenten). Sculpturen van brood en kaas, het eerste monochrome schilderij, kunst van niet-kunstenaars. Ik wist niet dat Sapeck al in 1882 dingen deed die Duchamp pas in 1919 zou doen.

4. Je lezers moeten wel een beetje meegaand zijn

De gepassioneerdheid liet Emmerik soms mooie zinnen schrijven.

“Portretten zijn een briljante noodoplossing voor het feit dat we geen gedachten kunnen lezen.”

“Want Daniëls schildert met een lef dat zelden geëvenaard wordt. Elke kwaststreek treft doel. De kwast van de schilder verteert zijn verlangens.”

Uit interviews kwam een karakter naar voren dat heel pittig was, aanwezig, bijna zichzelf overschreeuwend. Zo is haar kunst ook wel een beetje.

In haar taal weet ze het beter te doseren en zijn haar grapjes, gedachten en meningen meer een vloeiend geheel. De grapjes maken het lezen van een kunstessay, waar je toch al zin in moet hebben, een stuk aantrekkelijker. Het is opgeruimder en volwassener dan hoe ze overkomt in haar kunst.

De kracht zit hem in boetseren van geestige zinnen tot er kleine kunstwerkjes staan. De krenten in de pap koesteren in plaats van eruit vissen en weggooien.

“Tja, als iemand in zijn eentje iets vreemds doet, is hij kunstenaar of wordt hij gek verklaard. Als mensen gezamenlijk iets vreemds doen noemen ze het godsdienst. En wanneer die twee dingen op elkaar botsen ontstaat godslastering.”

“En er zijn zoveel verschillende manieren om naar een kunstwerk te kijken… dat maar één ervan de juiste kan zijn, is gewoon een boekhoudersgedachte. Als je koude voeten hebt, kijk je al anders naar een kunstwerk. Of met open zweren (het zijn maar voorbeelden).”

De teksten vragen wel wat meegaandheid van de lezers. Haar ongegeneerde aanwezigheid zal sommige lezers, die houden van afstandelijke essays, te veel van het goede zijn. Dat is het bij goede boeken: er is geen halfvolle variant.

5. Vrijheid van denken: een mooi ding

Je eigen gang gaan is altijd goed advies voor essayistische schrijvers. Emmerik nam dat nog letterlijker met haar persoonlijke, getekende essay Goudkoorts:

Een kunstwerk als een essay – het draait de boel eens om op een vermakelijke manier.

Ik houd ook wel van haar sarcastische opmerkingen over de dikdoenerij in kunst:

“(…) volgens de samenstellers van de tentoonstelling in de Tate zijn de tegenstellingen tussen Picasso en Matisse minder groot dan altijd gedacht wordt en zijn de overeenkomsten in hun werk belangrijker. Blijkbaar zagen Picasso en Matisse dat zelf niet helder genoeg. Gelukkig is er dan altijd wel een kunsthistoricus in de buurt die het beter weet en die niet te beroerd is om nóg een paar gegevens op te diepen, vergeten kruimels op de onderkin van de geschiedenis (…).”

“Zoals vaker bij conceptuele kunst was het niet de kunstenaar, maar de toeschouwer die geniaal moest zijn. (…) Het is een gebrek dat conceptuele kunst vaker heeft: het ziet er letterlijk niet uit.”

“Hij wil naar Vermeer, die zijn favoriete kunstenaar is, ‘kijken vanuit mijn ervaring met de wereld van nu’. Wolfson stelt zichzelf daarmee centraal in de plaats van de kunstenaar, hij meet de wereld aan zijn eigen maat af. Wat mij tegenstaat in die opvatting is het eisende dat eruit spreekt, het jengelende toontje van een verwend kind. Alsof wij, met onze opgeblazen ego’s, de maat van alle dingen zouden kunnen zijn. Enige bescheidenheid tegenover de lawinekracht van de geschiedenis lijkt me gepaster. Deze wereld draait niet om ons, wij zijn slechts bezoekers.”

Verrassende samenhang tussen de artikelen

Emmeriks romans ken ik niet, maar ik denk bij voorbaat dat ze de strijd niet kunnen winnen van haar essays. Het wonder werkt is een unieke bundel die ik graag herlees. De stukken waren al gepubliceerd maar lijken toch voor het boek te zijn gemaakt, want dat boek heeft een opvallende eenheid.

Deze bundel past in mijn beeld dat Nederlandse non-fictie over het algemeen heel aardig is. In eerlijke meningen geven zijn we goed. Nuchter redeneren kunnen we ook als geen ander. Anders dan in veel andere landen zijn we volgens mij vrijer om eigenzinnig te schrijven.

Ik ben vaak kritisch op de Nederlandse cultuur – met name de fictiekant – maar non-fictie (denk ook aan schrijvers over geschiedenis, biologie en letterkunde), daar zijn we volgens mij beter in dan we beseffen. En dit boek bewijst dat maar weer eens.

Meer lezen, kijken of luisteren

• De Groene over de essaybundel
• Interview met Vrij Nederland in 2014
• Sjarel Ex over Pam Emmerik

7 april 2020 / 1689 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: kunst, film, animatie / dit artikel is op 15 febuari 2019 in iets andere bewoordingen gepubliceerd in Jegens & Tevens (naar aanleiding van de expositie januari 2019 in Eye)

Twee mannen aan een tafeltje krijgen maar geen aandacht van de ober. Dan gaan ze maar hun bord opeten, hun bestek, hun sokken, hun tafeltje. Er is maar een regisseur bij wie deze film (Food) hoort. Wat Indipendenza wil weten: hoe word je Jan Svankmajer? We zetten dat in 4 punten op een rij.

1. Start niet waar je eindigt

Hij begon niet als regisseur, Jan Svankmajer. Hij zit in hetzelfde straatje als regisseurs als bijvoorbeeld David Lynch, Julian Schnabel en Jean Cocteau. Die waren ook kunstenaars voor ze regisseurs werden.

Vaak hebben creatieve mensen een bepaald doel voor ogen, en dat kan werken, maar beter is nog open te staan voor iets anders. Het brengt je soms op plaatsen waar je niet had verwacht te komen.

Neem Svankmajer. Hij studeerde beeldende kunst in Praag, daarna werd hij theaterdirecteur, begon korte films te maken en maakte uiteindelijk lange speelfilms. In die zin lijkt zijn carrière op die van Luis Buñuel. Die maakte ook later in zijn leven (zelfs toen hij de zeventig al was gepasseerd) zijn meest interessante werk.

Hij maakte een wonderlijk oeuvre van toeval, passie en gekheid: je doet hem tekort door hem te gooien in de grote poel van surrealistische kunstenaars, waar hij in de jaren vijftig zich wel bij aansloot. Hij is dat krappe (en vaak ook nietszeggende) jasje al lang geleden ontgroeid.

Het werk van Svankmajer staat bol van verlangen naar vrijheid. Daaraan zie je goed dat de liberale jaren zestig en zeventig ook het toenmalige Tsjechoslowakije beïnvloedde (lees hier meer over de Praagse lente).

Alles heeft een kern: vrijheid bepaalt alles. ‘Als je ‘lager’ dan absolute vrijheid begint, dan eindig je met niets.’

‘Gezien de manier waarop de beschaving evolueert, lijkt het mij dat het thema vrijheid het enige thema wordt waarvoor het nog steeds zinvol is om te gaan zitten en kunst te maken. Maar ik geef de voorkeur aan het woord “bevrijden” boven het woord “vrijheid” omdat het een eindeloos proces is.’

Wrang is dat hij juist in die tijd (tot 1979) geen films mocht maken van de overheid. De antivrijheid muilkorfde dus de kunstenaar die dat juist hard nodig had.

Het leerde hem om flexibel te worden. Hij richtte zich dus op tekeningen, collages en sculpturen. Daarvan krijg je hier veel te zien. Jan Svankmajers werk is een klassiek voorbeeld van een alsmaar evoluerend oeuvre.

Later pakte hij zijn filmideeën weer op – als een handschoen die hij weer terugvond – en intussen was hij als mens een stuk rijper geworden. Met zijn tactiele kunst had hij bijvoorbeeld gebruik gemaakt van een zintuig die zelden gebruikt wordt bij kunst: tastzin. En ik weet zeker dat je dat terugvindt in zijn films – ook al kun je ze natuurlijk niet ruiken, je ruikt en proeft bij Svankmajers films soms dingen door het scherm heen.

Svankmajer kan dit zelf het beste uitleggen naar aanleiding van zijn film Surviving Life in 2010:

‘Ik dacht dat we met geanimeerde foto’s van acteurs geld konden besparen, zowel op de acteurskosten als op het vervoer. Dan kon ook het hele filmproces naar de studio worden verplaatst. Toen de producent toch het geld vond voor een normale acteursfilm, was ik al volledig in de ban van deze geïmproviseerde oplossing. Ik realiseerde me dat het gebruik van de foto’s in een collage een nieuw creatief, fantastisch, symbolisch niveau voor de film betekende.’

2. Durf te evolueren

Svankmajer is relatief laat begonnen met het maken van speelfilms (na Alice in 1988 volgde Faust in 1994, toen hij al zestig was). Er ligt dus een enorm ontgonnen terrein van kunstwerken en korte films dat je als liefhebber waarschijnlijk nog niet kent.

Het aardige van de expositie in Eye is dat je van zijn kunstwerken loopt naar zijn korte films. Hierdoor krijgt de artiest Svankmajer al lopend context – zijn kunst en films beïnvloeden elkaar natuurlijk enorm.

De films zijn soms wat aan de lange kant maar omdat het tempo zo hoog ligt, vervelen ze niet.

Ik word vooral getroffen door het enorme plezier dat vanaf het begin van zijn werk spat. Met niet al te grote budgetten, in een communistisch land, wist de spottende Svankmajer zich toch staande te houden.

Van relatief ‘braaf’ surrealisme (in zoverre je dat hebt in die stroming) zoals in The flat, zie je hier goed hoe hij zijn eigen stijl ontwikkelt. De tentoonstelling in Eye is ook zo opgezet dat je er op die manier naar gaat kijken.

Ik geniet net zo makkelijk van zijn De grote avonturenroman als van de voetballers die een voor een het loodje leggen in Virile Games. Zijn tactiele objecten die je wel móet aanraken (maar toch liever niet van de suppoost, ze zijn breekbaar) zijn net zo speels als zijn bizarre Dream of Mountain Climbers.

Ook te zien: zijn kortefilmmeesterwerk Dimensions of Dialogue (1982) dat geïnspireerd lijkt door Guiseppe Arcimboldo.

Food is en blijft een van mijn favorieten. Svankmajer is hier op zijn meest satirisch. Laat de video voor zichzelf spreken:

3. Zoek niet naar grote thema’s

Svankmajer is altijd goed geweest in gebruik maken van symbolen. Dat komt onder andere door de censuur in de communistische periode. Daardoor moest hij wel creatief zijn om een boodschap te geven in zijn kunstwerken. Hoe je die symbolen vervolgens vertaalt, dat is aan jezelf, en het spreekt voor Svankmajer dat hij nooit een dichtgetimmerde boodschap door je strot wil duwen.

Frappant is deze uitspraak van Svankmajer:

‘Ten tijde van het totalitaire Tsjechoslowaakse regime deed alleen het passeren van de censuur ertoe. Vandaag de dag draait het allemaal om het krijgen van geld, en de processen lijken naar mijn idee erg op elkaar.’

Hij ziet zelfs voordelen van de censuur die hem zeven jaar tegenhield met produceren: ‘Het helpt je door bergen afgewezen scripts in je bureaula te stoppen die je later in je leven toch kunt gebruiken, als je net zoveel geluk hebt als ik.’

Thema’s die dan ook vaak terugkomen, zijn consumentisme en totalitaire regimes. Svankmajer snijdt opvallend vaak dingen aan reepjes – alsof hij zijn grootste vijanden van zijn creatieve leven wil ontleden.

Klei is dan bijna het ideale materiaal: het is ook ongrijpbaar, verandert, en alleen de film blijft over. Wat je hebt gefilmd, is er niet meer.

Maar is het een doel op zich? Nooit. Svankmajer danst zich lichtvoetig een weg door alle ellende en horror. En met flinke doses psychologie – en net zoveel humor – brengt hij alles terug tot het menselijke. In de systemen die Svankmajer de artiest heeft moeten overleven, zijn dat letterlijk wapens om niet aldoor depressief te zijn.

4. Laat je gidsen door artistieke principes

Svankmajers wereld is een wereld van lichamen, obsessies, seks, eten en geweld. Het voordeel van klei is dat je natuurlijk zo iemand iemand anders kunt laten verzwelgen. In tegenstelling tot het meeste geweld in films, is dit voornamelijk grappige zwarte humor.

Met de tentoonstellingbrochure krijgen we via zijn teksten een kijkje in zijn geest. Zijn tien geboden zijn de gids naar zijn creativiteit, met tips als: ‘Koester creativiteit als een vorm van zelftherapie. Dit anti-esthetische standpunt brengt kunst dichter naar de poort van de vrijheid.’

Of deze: ‘Hoe dieper je in een fantasieverhaal duikt, des te realistischer moeten de details zijn.’

Persoonlijk vind ik deze ook inspirerend:

‘Geef je volledig over aan je obsessies. Iets beters heb je toch niet. (…) Het gaat niet over herinneringen maar over emoties. Niet over bewustzijn maar over onderbewustzijn. Laat deze ondergrondse stroom vrijelijk door je innerlijke zelf stromen. (…) Zo wordt je film een triomf van kinderlijkheid. En daar gaat het om.’

De expositie in Eye voelt aan als een zeer vruchtbaar landschap van fantasierijke geest – waarbij het kind je in je net zoveel plezier heeft als de volwassene.

5. Laat tijd in je voordeel werken

Jan Svankmajer is intussen de tachtig gepasseerd maar nog steeds even scherp als vroeger. Wie zijn laatste film heeft gezien (Insect in 2018), ziet een ogenschijnlijk simpele film die toch verrassend diepzinnig werkt.

Een amateurtoneelgezelschap repeteert het stuk Insect. Dat is een al bijna honderd jaar oud satirisch toneelstuk van de gebroeders Capek uit 1922. Het geeft kritiek op de politieke situatie van de jaren twintig aan de hand van het gedrag van insecten.

Het is een komedie met vijf lagen – dat maak je niet elke dag mee. De eerste laag is Svankmajer die we regieaanwijzingen zien geven. De tweede is de repetitie van het toneelstuk. De derde laag is de betekenis van het originele stuk. De vierde zijn de acteurs die als mens vertellen over hun nachtmerries. De vijfde, zou je kunnen zeggen, is deze film zelf, een optelsom van al die dingen.

Insect is letterlijk een kijkje in de keuken van de meester. Je zou het zelfs beschouwen als de wens van de leraar om een stokje door te geven aan om het even wie. Het is sowieso zijn laatste film, belooft hij in het interview hierboven.

Dat heeft iets wonderlijks. Alsof hij graag zijn talent en inzichten wil doorgeven aan de volgende generatie. Hoe krijg je een raam vol insecten? Hoe film je een bal mest die alsmaar groter wordt? Hoe maak je kots (‘Als ze maar niet gaat overgeven van het overgeven’, grinnikt Svankmajer)?

Let maar eens op de geluiden, die bij Svankmajer bijna allemaal bijdragen aan het komische effect. Het lijkt alsof Svankmajer de extra’s van een dvd in de film zelf heeft gemonteerd. Zijn de extra’s niet stiekem de film over de film over het toneelstuk? Veel genietbare scènes.

Het is typisch Svankmajer dat het idee al sinds een kort verhaal 1970 op de plank lag. ‘Ik houd ervan als ideeën rijpen.’ Uiteindelijk hielp een moderne methode (crowdfunding) met het betaald krijgen van de film. ‘Realiteit heeft me geleerd niet te veel vooruit te plannen.’

En dat, zoals Svankmajer zelf zegt, met ‘een film zonder psychologie’.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Eye: de tentoonstelling
• Jan Svankmajer op IMDB.com
• Interview met Jan Svankmajer
• Jan Svankmajer: essay op Senses of Cinema
• Tentoonstelling over Svankmajer in Kunstraum Dornbirn
• NRC over expositie in Eye
• Kunstenaars die ook regisseurs werden

3 maart 2020 / 1392 woorden / 10,7 minuten leestijd / Eerder gepubliceerd in Tubelight, enigszins bewerkt in januari 2020 / Foto Courtesy: eyefilm.nl

De film Berberian Sound Studio (2012) van regisseur Peter Strickland (1973) brengt ons terug naar de jaren zeventig, toen het giallogenre in Italië gouden tijden beleefde.

In de film wordt de geniale Britse audiotechnicus Gilderoy door regisseur Giancarlo Santini gevraagd om de audiotrack van een film te produceren. ‘Ik ben het niet zo gewend om geluiden bij een horrorfilm te maken’, stamelt hij. ‘Een horrorfilm?’ antwoordt de regisseur geschokt. ‘Dit is geen horrorfilm, Gilderoy. Dit is een Santini-film.’

In de film zien we niet veel meer dan een geluidsstudio en dát is precies waarmee de Italiaanse film zich jarenlang kenmerkte in een even geniale als omstreden vorm van kostenbeperking: de soundtrack werd achteraf gemaakt. Zo worden met machetes meloenen doorkliefd om een moord na te doen. Acteurs komen langs voor hun specialiteit: spookgeluiden. Actrices kunnen in alle rust dé ijselijke gil produceren.

1. Giallo is synoniem voor thriller

Giallo’s zijn pulp, daar hoeven we niet moeilijk over te doen.

De naam komt niet van deze films, maar van spannende boekjes van bijvoorbeeld Edgar Wallace, Agatha Christie of Rex Stout, die in Italië vroeger een herkenbaar uiterlijk hadden: een halfnaakte vrouw op een gele cover. Denk aan de ‘zwarte beertjes’ in het Nederlands.

De term ‘giallo’ (geel) werd synoniem voor thriller. En films naar giallo-verhalen kregen die genrenaam. Ze werden het meest gemaakt in de periode 1968 tot en met 1978 – vooral in Italië, met een piek aan het begin van de jaren zeventig.

In vrijwel alle giallo’s draait het verhaal om een moordenaar die verscheidene mensen neersteekt. Meestal zijn alle personages op een of andere manier verdacht. Pas op het einde van de film weet je wie de moordenaar is – vrijwel altijd het personage van wie je dat het minst had verwacht.

Een giallomoordenaar gaat altijd zwartgekleed op stap, houdt een scheermes of stiletto vast, en komt ’s nachts via het raam binnen (klapperende ramen), of via de deur (slot dat langzaam opendraait).

Vervolgens rent de moordenaar achter zijn slachtoffers aan. Drie of vier ferme steken zijn meestal genoeg en het slachtoffer zijgt ineen op het bed. Een stroompje bloed druppelt uit de mond.

Andere terugkerende kenmerken in de films: gillende, schaarsgeklede vrouwen, slimme maar laconieke politiecommissarissen, verlaten landhuizen en iemand die zegt: ‘It is probably the work of a sex maniac.’

2. Titels en acteerwerk zijn altijd uitbundig

In zekere zin zijn giallo’s whodunnits à la Agatha Christie, maar dan is de invulling veritaliaanst en geldt uitbundigheid in plaats van soberheid. Een enorm gevoel voor esthetiek gecombineerd met een thrillerverhaal.

Neem alleen al de bizarre titels: Perché quelle strane gocce di sangue sul corpo di Jennifer? (Waarom zitten er vreemde druppels bloed op het lichaam van Jennifer?), of: Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave (Je misdaad is een afgesloten kamer en alleen ik heb er de sleutel van).

Die uitbundigheid keert verder terug in gedreven acteerwerk en een hoog verteltempo. Scènes met drie zinnen tekst zijn geen uitzondering. Het meest ongeremd zijn de moorden.

In Profondo Rosso van regisseur Dario Argento (1940) staat een vrouw tegen het raam van haar woning. Ze wordt van achteren neergeslagen, schiet door het raam heen en haar keel wordt doorgesneden. In Mio Caro Assassino wordt een man onthoofd door een graafmachine.

Een verschil met shockhorror is dat deze moorden passen in een fraai verfilmd verhaal. Messen worden in giallo’s ook altijd stijlvol in lichamen gestoken. Close-ups van opengesperde ogen doen het ook goed. Lijken liggen er altijd mooi bij.

Kortom, de dood is hier een esthetisch kunstwerk. In Suspiria (officieel niet echt een giallo, wel veel overeenkomsten) neemt Argento dat wel heel letterlijk. Er wordt bruut op een meisje ingestoken, waarna ze met haar hoofd door een glazen plafond valt, tot het hele plafond breekt en ze naar beneden valt, om halverwege aan een touw om haar nek te blijven bungelen. Argento zei zelf: ‘Je moet altijd alles tot zijn absolute grenzen stuwen, anders wordt het leven saai.’

3. De muziek in giallo’s is nergens mee te vergelijken

De muziek in giallo’s is een essentieel onderdeel van dit kunstwerk. De soundtracks zijn eigenaardig, eigenzinnig en soms interessanter dan de films zelf, zoals Bruno Nicolais score voor La dama rossa uccide sette volte. Je kunt je ook niet voorstellen wat een film als Suspiria zou zijn zonder de muziek van de Italiaanse band Goblin.

Kortom: het maken van muziek voor giallo’s leverde goed werk op voor de betere Italiaanse filmcomponisten van die tijd. Ennio Morricone natuurlijk, maar ook Stelvio Cipriani, Bruno Nicolai en vele anderen.

Het is dan ook niet verrassend dat de giallo muzikaal blijft leven. Een band, Sospetto, heeft zelfs van de giallostijl een eigen variant gemaakt. Hun muziek blijft in stijl trouw aan de originele giallomuziek maar hun tunes zijn toch origineel.

4. Hedendaagse regisseurs gebruiken elementen van de giallo

Hélène Cattet en Bruno Forzani is een regisseursduo dat zeer beïnvloed is door giallo’s. Ze leggen in deze video uit wat ze zo interessant vinden aan de giallo. Ze zijn onder andere bekend van gialloachtige films als Amer (2009) en L’étrange couleur des larmes de ton corps (2013).

Een film als Dressed to Kill (1980) van Brian de Palma kun je ook beschouwen als een giallo. Daarnaast zijn er ook enkele Spaanse, Franse en andere exotische giallo’s. Een van de beste moderne varianten is de Argentijnse film Francesca (2015).

5. Kunst en de invloed op giallo’s

In deze choreografieën van moord en doodslag, in combinatie met een flinke dosis overacting, kun je met een beetje goede wil verwijzingen zien naar de geschiedenis van de beeldende kunst.

Caravaggio’s (1571-1610) Judith onthoofdt Holofernes heeft absoluut verwantschap met de wijze waarop moorden in giallo’s worden getoond. En zijn Medusa is minstens zo expressief en afschrikwekkend.

Op onverwachte momenten heeft de giallo een morbide humor die me doet denken aan Théodore Géricaults (1791-1824) werken. Zijn Afgehakte hoofden, bijvoorbeeld. Twee hoofden zijn zo door hem gearrangeerd op witte lakens dat het net een liggend stelletje lijkt.

Andere schilderijen van Géricault, zoals van een kleptomaan en een krankzinnige vrouw, zijn door de ongewone lichtval en de karakteristieke gezichten dan weer heel cinematografisch van aard. Met hun onopgepoetste gezichten zouden ze bijvoorbeeld fraaie karakters zijn geweest in films van Sergio Corbucci, de maker van ruige westerns.

En dan wekt het misschien niet zo’n verbazing dat de fictieve Giancarlo Santini in zijn wiek geschoten is wanneer hij ‘maar een horrorregisseur’ wordt genoemd.

Hij is immers collega van gialloregisseur Mario Bava, die zelf schilder en cameraman was geweest voordat hij zelf regisseur werd. Wie heeft het dan nog over bloederige pulp?

Bonus: wat zijn de beste giallofilms?

Het is altijd een kwestie van smaak. Maar globaal gezien horen deze films bij de ’toppers’ in het genre. Bij de bronnen onderaan vind je meer.

• Profondo Rosso
• L’uccello dalle piume di cristallo
• Non si sevizia un paperino
• Una lucertola con la pelle di donna
• La casa dalle finestre che ridono
• La morte ha fatto l’uovo
• La morte accarezza a mezzanotte
• La morte cammina con i tacchi alti
• Cosa avete fatto a Solange?
• Perché quelle strane gocce di sangue sul corpo di Jennifer?
• Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave
• Lo strano vizio della signora Wardh
• Tenebrae
• I corpi presentano tracce di violenza carnale (Torso)
• Tutti i colori del buio
• La coda dello scorpione
• 5 bambole per la luna d’agosto
• La corta notte delle bambole di vetro
• Giornata nera per l’ariete
• L’assassino è costretto ad uccidere ancora
• Solamente nero
• Il profumo della signora in nero
• Spasmo
• Sette orchidee macchiate di rosso
• La tarantola dal ventre nero
• Un tranquillo posto di campagna
• Anima persa

Meer lezen en kijken

• Subreddit over giallo’s
• Essay over giallo’s op Senses of Cinema (met literatuurlijst)
• Alle giallofilms op IMDB
• De beste 10 giallosoundstracks
• Giallo op Wikipedia
• Hans Dewijngaert van Schokkend Nieuws zet vijf geweldige gialloscènes op een rij

Yasmijn Jarram is sinds augustus 2018 de nieuwe curator voor GEM. We spreken over het vak, Helen Dowling (haar eerste soloshow voor GEM) en de hobbels die soms overwonnen moeten worden.

24 juni 2019 / 1275 woorden / 16,7 minuten leestijd / onderwerpen: kunst, musea / Eerder gepubliceerd op Jegens en Tevens

Vrijdagmiddag en grote drukte in Gember, het restaurant van GEM. Er is amper een tafeltje vrij om te gaan zitten voor het interview. ‘Het Erwin Olaf effect!’ zegt Yasmijn Jarram. De expositie van Erwin Olaf loopt nog tot 16 juni maar we willen het natuurlijk vooral hebben over Stranger in Display, de solotentoonstelling van Helen Dowling in GEM, het andere museale zusje in het gebouw naast het Gemeentemuseum. Die show is de eerste door haar zelf gecureerde show in GEM.

Een groot succes zo te zien. Komen die mensen ook voor Helen Dowling?

Dat is lastig bij te houden. Als je een kaartje koopt, is dat zowel voor Fotomuseum als GEM. Ik zie wel dat mensen die bij Erwin Olaf naar binnen lopen, ook wel bij GEM naar binnen lopen. Ik zie ook dat er mensen voor Helen Dowling komen en dan naar Erwin Olaf lopen.

Praat je wel eens met de bezoekers om hun reacties te peilen?

Als ik op de zaal een rondje loop, hoor ik soms wel iets en kan ik daar op reageren. Er ligt bijvoorbeeld een matras in de ruimte. De meeste mensen hebben wel door dat je daar kunt zitten. Daarstraks was ik er toen een vrouw met twee kleine jongetjes binnenkwam. Die renden meteen naar het matras waarop de vrouw ‘Nee, nee, nee!’ riep, maar ik zei: ‘Je mag er gewoon gaan zitten.’

Kunst schept verwarring!

Wat ik ook merk is dat als mensen niet weten wat er te doen is, ze die deur opendoen, zien dat het donker is, dat ze dan meteen weer weggaan. Maar goed, het is ook wel het idee dat je overweldigd wordt door de vloer en een andere wereld. Je hebt er een beetje durf voor nodig.

Wat mij vooral opviel is de radicale keuze om de kunst zo optimaal mogelijk uit te laten komen ten opzichte van de ruimte.

Het is voor mijzelf ook nieuw om met deze ruimte te werken. Dit is een leuke manier om de ruimte te leren kennen, te kijken wat je er allemaal mee kunt doen. Fotomuseum en GEM zijn in 2016 van ruimte gewisseld, dat hoor ik ook nog regelmatig, dat het jammer is dat GEM kleiner is geworden. Ik vind het juist boeiend dat je deze ruimte naar je hand móet zetten. En zelf een wereld kunt inrichten.

Ik kan me toch voorstellen dat je denkt: had ik maar de ruimte die mijn voorgangers hadden.

Dat denk ik oprecht niet! Het waren ook een ander soort tentoonstellingen, meer museale tentoonstellingen die je misschien ook in het Gemeentemuseum had kunnen zien. De functie van GEM is juist om het meer ’edgy’ zusje van het Gemeentemuseum te zijn. Het is daarom belangrijk dat GEM een eigen publiek opbouwt.

Het is nu twaalf jaar geleden dat voormalig curator Roel Arkesteijn is weggegaan. Toch hebben mensen in Den Haag het nog steeds over het GEM van die beginjaren. Een boegbeeld hoef ik niet te zijn, want het gaat niet om mij, maar het is belangrijk om een gevoel en gezicht te krijgen bij een tentoonstellingsruimte.

En dat heb je uitgewerkt voor de Helen Dowling-tentoonstelling?

Voor mijn eerste tentoonstelling in het GEM wilde ik dan ook iets radicaals doen, iets wat hier nog niet eerder te zien is geweest. Ook om aan te geven dat er een nieuwe wind waait en dat er experimenteler dingen te zien zijn. Videokunst is bijvoorbeeld nog niet veel aan bod gekomen.

Hoe kwam Helen Dowling in beeld?

Ik had eerder met Helen gewerkt voor een groepstentoonstelling in de Garage in Rotterdam. Ik was op zoek naar een kunstenaar bij wie ik me kon voorstellen dat het een sferisch geheel zou worden. Ik kwam snel uit bij Helen.

Ze was een nieuwe richting opgegaan die ik nog interessanter vond. We gingen samen nadenken. Ik zei: ik wil de ruimte als een groot terrein behandelen. Dat zag zij ook zitten. We waren het snel over eens dat we iets met de vloer moesten doen. Je denkt dan aan een vloerbedekking. Op een of andere manier konden we niet kiezen welke kleur of welk materiaal. Ik had Helen al een keer een plaatje laten zien van Sophie Jung in kunstmuseum Basel. Zij had daar een zilveren spiegelvloer. Dat vond ik er spannend uitzien. Weken later zei Helen opeens: Wat denk je van een zwarte spiegelvloer? Toen viel alles op zijn plek. De vloer is een volwaardig onderdeel van de tentoonstelling.

Omdat het zo’n belangrijke visuele rol speelt, konden we daardoor ook makkelijker knopen doorhakken over andere zaken. Dan kun je lekker puzzelen.

Vroeger deed je meer groepstentoonstellingen. Hoe bevalt het je om een keer de diepte in te gaan met een kunstenaar?

Voor onder meer Garage en Nest heb ik inderdaad groepstentoonstellingen gemaakt. Daarvoor zat ik bij 21rozendaal in Enschede – daar maakte ik ook solo’s. Bij groepstentoonstellingen heb je een totaalconcept als uitgangspunt. Daar komen de kunstenaars deels uit voort. Je hebt vaak dat ene werk in gedachten wat erbij zou passen. Dat wil niet zeggen dat groepstentoonstellingen oppervlakkiger zijn. Het is een andere manier van werken.

Een ander verschil is dat bij een groepstentoonstelling de curator een belangrijke stem heeft. Dan wordt het meer een tentoonstelling van mij. De laatste tentoonstelling bij Garage heb ik bijvoorbeeld geïnspireerd op een liedje van Radiohead. Dat is persoonlijk en intuïtief. Nu – ook omdat het een museum is en je vanuit een instituut werkt – gaat het veel minder over mij maar meer over de kunstenaar. Dat bevalt me beter.

Voel je meer druk nu je bij een museum zit in plaats van bij een kleinere kunstruimte?

Gek genoeg is het andersom voor mij. Nu kijk ik naar samenhang en een langere lijn, vanuit een blijvende positie. Als freelancer werkte ik voor afzonderlijke plekken en had ik meer het gevoel dat ik het een na het andere grote gebaar moest maken. Dat voelde alsof je steeds iets nieuws moest verzinnen. Nu ligt het veel meer in elkaars verlengde en kun je ook wel eens een idee laten rijpen en denken: dat kan over twee jaar nog. Al mijn ideeën concentreren zich nu binnen één programma.

Ik kan me voorstellen dat je al een verlanglijst van kunstenaars hebt en projecten die je op die lange termijn wilt creëren.

Het is logisch dat je een eigen smaak en voorkeur hebt. Het mag beginnen vanuit mijn eigen nieuwsgierigheid en fascinatie maar het moet tegelijkertijd voor een heleboel mensen interessant zijn. Er moet ook genoeg afwisseling zitten in het programma. Ik kan niet snel drie keer achter elkaar iemand met vergelijkbaar werk uitnodigen.

Kun je al een tipje van de sluier oplichten waar volgende projecten over gaan?

De volgende tentoonstelling gaat over de in 2011 overleden Krijn Griezen. Hij heeft veel gedaan in Den Haag. De trap in de beeldentuin van het Kroller-Müller Museum kennen veel mensen wel. Hier bestond al lang de wens om iets met Krijn Griezen te doen. Ik vond veel links met zaken die je nu ook ziet in de kunst: hergebruik, terugkeer naar ambacht, een wat meer conceptuele benadering. Krijn Griezen is het vertrekpunt van de tentoonstelling. Die wordt aangevuld met werk van vier jonge kunstenaars, die er een vergelijkbare mentaliteit op na houden. Het boeiende is om te laten zien dat het nu niet losstaat van toen en dat dingen weer terugkomen. Dus toch weer een groepstentoonstelling! (lacht) Wel met een andere insteek. Omdat het niet thematisch is maar gaat om een houding in het werk. De vier kunstenaars zijn Chaim van Luit, Bram de Jonghe, Paul Geelen en Sema Bekirovic.

Door jou persoonlijk gekozen?

Ja, op hoe ze Krijn Griezen aanvullen. Ze hebben nog niet eerder samen geëxposeerd maar voelden onderling al een soort verwantschap. Er zijn veel toevalligheden waar je door gesprekken achter komt. Dan denk je: zie je, het klopt. Tentoonstellingen ontstaan voor een deel organisch.

Hoe valt een kunstenaar bij jou in de smaak? Kun je daar iets over zeggen?

Over het algemeen voel ik me wel aangetrokken tot kunstenaars die zich duidelijk verhouden tot de tijd waarin we leven, maar wel op een persoonlijke manier. Dat persoonlijke vind ik heel belangrijk. Het hoeft niet autobiografisch te zijn. Wel dat het iets grilligs heeft, iets eigens, wat nieuwe perspectieven geeft. Eigenlijk bedoel ik de tijd waarin we leven wat genuanceerder: het kan ook over langer geleden gaan. Ik hou er wel van dat kunstenaars in de wereld staan.

Dus… maatschappijkritisch?

Er zit vaak een sociale component in maar het mag wel humor hebben – of gek zijn. Ik voel me niet zo aangetrokken tot onderzoeksgebaseerd werk, of heel zwaar politiek werk. En soms vind ik een werk wel goed maar heb ik er zelf niet zo heel veel mee. Ik vind het wel fijn als je een handschrift voelt. Subculturen: ook boeiend. En ik hou ook van raakvlakken met andere disciplines, zoals muziek, literatuur.

Je had het net over jonge kunstenaars. Hoe zit het met kunstenaars die 50+ zijn? Heb je die ook nog op je netvlies?

Zeker. Toevallig is de tentoonstelling na ‘Een ongewone wandeling’ de eerste Nederlandse museumsolo van de Britse kunstenaar Emma Talbot, geboren in 1969. Ik wil zowel jongere kunstenaars een eerste groot podium geven alsen gevestigde kunstenaars die we hier nog niet goed kennen in Nederland introduceren.

Filmfestivals plannen hun festivals zodanig dat ze elkaar niet voor de voeten lopen. Hoe werkt dat met musea en hun kunstenaars?

GEM heet ‘museum voor actuele kunst’. Strikt gezien is dit het enige exclusief hedendaagse kunstmuseum. Andere musea die aandacht besteden aan hedendaagse kunst doen het dat onder een bredere vlag. Het bijzondere is dat GEM wel binnen een museale structuur functioneert maar zich tegelijkertijd gedraagt als een soort project space. Het is een beetje een tussengebied dat er verder niet is in Nederland.

Helen Dowling kan nu niet meer in de Kunsthal komen.

Dat zal inderdaad niet snel gebeuren, en andersom ook. Als nu iemand een solo-expositie heeft in het Stedelijk Museum, is het minder interessant dat hier opnieuw te doen.

Heb je ook nog tijd in je werk om in plaatsen als Maastricht en Groningen kunstenaars te bekijken?

Ik moet er tijd voor vrijmaken, maar dat doe ik graag. Soms vind je een kunstenaar potentieel interessant. Dan kun even goed naar het werk kijken. Het is een combinatie van drie dingen waar ik aan denk: mijn eigen nieuwsgierigheid, omdat ik denk dat je kunt zien dat een tentoonstelling met energie en plezier is gemaakt, ten tweede dat het iets toevoegt aan wat er al te zien is in Nederland, en ten derde ook praktisch: zou het geschikt zijn voor de ruimte van GEM?

Hoe kijk je eigenlijk als curator naar Nederlandse kunst?

Nederlandse kunst bezie ik vanuit een internationale blik. Ze moeten zich wel internationaal kunnen handhaven. De traditie van kunstenaarsinitiatieven is volgens mij erg Nederlands. Dat zie je ook in Den Haag met nieuwe ruimtes, zoals Trixie, die vanuit de Academie voortkomen. Dat heb je in het buitenland ook wel, maar ik denk dat Nederland daar wel heel goed in is, dat soort eigengereide, anarchistische plekken. Ook wel een bepaalde nuchterheid: kom, we gaan het gewoon zelf doen.

En heb je als curator ook contact met de nieuwe lichting kunstenaars, studenten?

Zeker, dat vind ik heel belangrijk. De opening met Helen Dowling was best druk, ook met studenten van de academie. Ik heb veel contact met de academie omdat ik het jammer vind dat de studenten die er nu studeren zelfs GEM niet altijd meer kennen. Ze gaan wel, terecht, naar openingen van Nest en 1646, maar ze moeten hier natuurlijk ook komen. Ik merk ook dat de andere kunstinstellingen blij zijn dat er weer wat met GEM gebeurt.

Zijn er al studenten geweest die subtiel lieten weten dat ze ook wel geëxposeerd willen worden?

Ze zijn wel heel nieuwsgierig! Het duurt even voor ze die vraag stellen maar als ze dat eenmaal doen volgt er een vragenvuur van: hoe gaat het dan, hoe kies je iemand. Er was laatst ook een projectweek op de academie. Mensen uit het veld waren uitgenodigd. Ik was er en afgevaardigden van Art Rotterdam, De Galerie, Billytown, Stroom. Dat was bedoeld voor tweedejaars. Een soort reality check van wat ze weten en hoe ondoorzichtig het allemaal overkomt. Terwijl het niet zo hoeft te zijn. Ik neem graag het enigma een beetje weg.

Tot slot: je bent zelf dochter van een kunstenaar. Is dat nog een voordeel in je werk als curator?

Ik kan me voorstellen – hoewel ik niet weet of dat anders ook zo zou zijn geweest – dat ik een realistisch beeld heb van het kunstenaarschap. Mijn partner is ook kunstenaar, dat maakt ik ook dagelijks mee. Er zijn ook curatoren die een specifieke opleiding hebben gedaan – die weten: ik wil curator worden. Dat heb ik nooit zo gehad. Schrijven was bij mij een constante. Het curatorschap is er organisch bijgekomen.

(Dit interview kwam tot stand in verband met de Invest Week 2019 van Stroom.)

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Helen Dowling @ Vimeo
• GEM: Helen Dowling
• GEM: Een ongewone wandeling
• Yasmijn Jarram: interview met Jegens en Tevens september 2018
• Yasmijn Jarram: artikel Mr. Motley
• Yasmijn Jarram: artikel De Groene

2 december 2016 / 2258 woorden / 17,4 minuten leestijd / Dit artikel is eerder verschenen in Pandora Magazine #4. / vorm: historisch essay

Op Plaats 20 hangt een plaquette. Van 1869 tot en met 1873 werkt Vincent van Gogh bij kunsthandel Goupil & Cie. Hij vertrekt en wordt later kunstenaar. In 1881 keert hij terug in Den Haag. De contacten zijn er; de vooruitzichten zijn goed voor de beginnende schilder. Toch werkt het niet. In 1883 vertrekt hij weer. Wat ging er mis?

1. Maison Van Gogh: Van Gogh als verkoper

Als de zestienjarige in Den Haag gaat werken, zijn de vooruitzichten prima. Drie ooms van Vincent leven al van de kunsthandel: Hendrik Vincent (oom Hein), Cornelis Marinus (oom Cor) en Vincent (bijnaam Cent). Het is dus feitelijk juist als iemand beweert dat Vincent van Gogh in een zaak heeft gewerkt van een andere, succesvolle Vincent van Gogh.

Maison Van Gogh, de zaak van ‘Cent’, loopt goed. Er wordt goed verdiend aan de schilderijen die schilders maken om hun kwasten en verf mee te kunnen betalen. Het komt tot een samenwerking met Goupil uit Parijs, en de zaak verhuist naar de Plaats (om de hoek bij de Gevangenpoort). Een mooi statig gebouw waarvan de etalages gevuld zijn met kunstwerken. Kunstenaars en handelaars komen en gaan; het is een locatie waar het succes van afstraalt.

De jonge Van Gogh loopt elke dag naar zijn werk langs de drukte van de bootjes op de Prinsegracht, want die wordt pas in 1881 gedempt. Hij woont in een kosthuis op de Lange Beestenmarkt 32. Soms wandelt hij door naar de arcaden op het Binnenhof, waar hij bij boekenstalletjes reproducties van illustraties koopt uit tijdschriften zoals The Graphic en The Illustrated London News. Hij kocht er ook de boeken van Balzac, Zola, Dickens, Hugo, Beecher Stowe.

2. De lessen van Anton Mauve en de vorming van een kunstenaar

Maar Vincent is geen modelarbeider. Plotselinge rusteloosheid gaat meer en meer zijn beslissingen bepalen. Hij stopt met zijn werk, wordt hulpprediker en leraar in Ramsgate, boekverkoper in Dordrecht, student Theologie in Amsterdam (haakt af voor het toelatingsexamen), evangelist voor mijnwerkers in Borinage, België, en ten slotte, mede op verzoek van zijn broer Theo: schilder.

Vincent keert eind 1881 terug naar Den Haag, want daar is het schildersmomentum: de Haagse School die furore maakt. Op de Uilebomen 198 (vlak achter de Ammunitiehaven) woont de schilder Anton Mauve, die getrouwd was met Vincents nicht en is de beroerdste niet. Hij geeft de jonge Vincent teken- en schilderles.

Via Mauve vindt Van Gogh een atelier op de Schenkweg. Nu een saai wijkje pal naast het Centraal Station, met huizen uit de jaren tachtig die omgeven zijn door kantoorkolossen, toen een paar tochtige huizen in poldergebied. Halverwege 1882 verhuist hij vanwege lekkages naar het pand ernaast (136).

In 1882 beschrijft hij in een brief zo zijn atelier:

“Het atelier ziet er zoo echt uit dunkt mij – effen grijsbruin behangsel, geschrobde planken vloer, neteldoek op latten gespannen voor de ramen, alles helder. En natuurlijk de studies aan den muur, een ezel aan iederen kant en een groote withouten werktafel. Dan sluit aan ’t atelier een soort alkoof waar de teekenplanken, portefeuilles, doozen, stokken &c. staan &; waar ook al de prenten liggen. En in den hoek een kast met al de potjes en flesschen en verder al mijn boeken. Dan het huiskamertje met een tafel, eenige keukenstoelen, een petroleumstel, een grooten rieten leuningstoel voor de vrouw in ’t hoekje bij het raam dat op die U uit de teekening bekende werf en weilanden uitziet, en daarnaast een klein ijzer wiegje met een groen wiegekleed. (…) “Gij moet me U dus maar voorstellen als zittende s’morgens om een uur of 4 al voor mijn zolderraampje, bezig met mijn perspectiefraam de weilanden & de timmermanswerf te bestudeeren – als de vuren in ’t hofje aangemaakt worden om koffij te zetten & de eerste arbeider op de werf komt slenteren.”

3. Experimenteren: ontwikkeling in het werk van Van Gogh

Mauve motiveert Van Gogh steeds meer om te experimenteren met aquarel en olieverf. Hij leert ermee omgaan; een begin van wat ooit zijn handelsmerk zal worden:

“En tegelijk kan men er teere dingen mee zeggen ook – een zacht grijs of groen laten spreken midden in de ruwigheid. Ik ben er zeer blij om dat ik het noodige gereedschap heb want ik heb mijn lust al dikwijls eigentlijk bedwongen. Het opent een veel ruimer horizon.”

Vincent komt via hem weer in contact met talloze andere schilders, zoals Jacob en Matthijs Maris, Mesdag, Israëls, Weissenbruch, Breitner. Zijn kunstzinnige ontwikkeling krijgt een flinke slinger. Maar hij vindt dat hij een lange weg heeft te gaan. Aan zijn broer schrijft hij:

“Steeds blijft het mij een oorzaak van een soort teleurstelling dat ik in mijn teekeningen nog niet dat zie wat ik er in hebben wilde.”

Liever dan landschapjes schilderen, schildert Van Gogh sprekende karakters. Met Breitner bezoekt hij geregeld de gaarkeuken in de Oude Molstraat om ‘typen‘ te tekenen. De schilders van de Haagse School komen daar niet hun bed voor uit. Ambachtslieden hebben ook zijn voorkeur. Hij tekent nettenverstellers, vissers, onkruidverbranders, duinwerkers, aardappelwroeters, schuitentrekkers, turfspitters en turfdragers. Hij gaat geregeld naar Scheveningen om daar de arbeiders te schilderen.

Hij ziet de schoonheid waar andere schilders dat niet zien. Aan zijn broer schrijft hij:

“Hoe mooi hier die oude hofjes zijn daar kan ik geen woorden voor vinden. (…) Ik zie hier te s’Hage om zoo te zeggen iederen dag eene wereld die door zeer velen voorbij geloopen wordt en zeer verschillend is van wat de meesten maken.”

Het valt hem niet altijd makkelijk om tussen de mensen te werken. In een brief aan zijn broer:

“Gij moet weten dat ik tegenwoordig s’morgens 4 uur al buiten zit omdat het op den dag te moeielijk is op straat te zitten wegens de voorbijgangers & straatjongens & ook het mooiste moment om de groote lijnen te zien als de dingen nog toonig zijn.”

4. Begin van de armoede en de onverkoopbaarheid

Wrang is dat Vincent in het chique kunstwereldje meeloopt maar in tegenstelling tot vele anderen geen cent te makken heeft. Hij moet verbouwereerd zijn geweest dat zijn geweldige Haagse familieconnecties hem er nauwelijks op vooruit helpen. Dezelfde Tersteeg die zo laaiend enthousiast was over de juniorverkoper, noemt zijn werken nu onverkoopbaar.

“[Tersteeg] heeft mij nu jaren lang beschouwd als een soort suffer & droomer, (…) en zegt zelfs van mijn teekeningen: dat is een soort opiumbedwelming die ge U zelf toedient om de pijn niet te voelen die het U kost dat gij geen aquarellen maken kunt.” De zakenman versus de gepassioneerde kunstenaar: ze botsen. “Dit staat bij me vast dat gij geen artist zijt”, zegt Tersteeg tegen hem.

Ook al betaalt zijn broer zijn huur, hij lijdt bittere armoede, en hij laat niet na daarover te klagen in zijn brieven.

“Het komt mij wel eens voor dat de prijzen der verschillende teeken- en schilderbehoeften soms afschuwelijk opgeschroefd zijn. Zoo dat bij het schilderen menigeen zich daardoor gedwarsboomd voelt. (…) Ik heb veel voorregten boven menig ander doch evenwel ik kan niet alles wat ik den moed en den lust zou hebben te ondernemen. De kosten zijn zoo veelzijdig, beginnende met model en voedsel en dak, eindigende met diverse verf en penseelen.”

En dan heb je ook nog wel eens tegenvallers:

“Ik heb nog een extra uitgaaf gehad doordat mijn schilderkist kapot raakte bij gelegenheid ik, door van een hoogen kant af te springen en van daar zoo snel mogelijk mijn boel te grijpen, uit den weg moest gaan voor een schichtig paard op het terrein van den Rijnspoor waar men de steenkolen oplaadt.”

Van Gogh baalt ervan dat de handelaren hem in een bepaalde richting willen sturen, terwijl hij zelf vrijheid nodig heeft voor de ontplooiing als kunstenaar.

“Voor wie bepaald zoekt uit te drukken ’t brutale, ’t breede en krachtige van de figuren is niet aquarel ’t meest sympathieke middel.”

In 1882 krijgt Van Gogh dan een heuse, betaalde opdracht. Oom Cor ziet een tekeningetje van ‘het Paddemoes’, gezien vanaf de Turfmarkt. Vincent heeft ook al de Vleersteeg, de Geest en de Vismarkt getekend. “Kun je er twaalf van maken?” vraagt de oom. Vincent vraagt 2 gulden 50 per stuk. Hij krijgt dertig gulden. Hij stuurt er meer, maar oom Cor betaalt ineens maar twintig gulden, hoewel Vincent vindt dat hij het minstens evenveel waard was.

In Van Goghs leven is ‘oprechtheid’ allesbepalend. Hij zou nooit een werkje hebben kunnen maken dat hij niet ‘meende’, alleen maar om zo naam te kunnen maken. Deze koppigheid brengt hem financieel naar de afgrond maar heeft hem op artistiek gebied gered. Hij noemt zelf in zijn brieven een paar keer de naam Matthijs Maris, die wegkwijnde omdat hij niet meer in staat was om in zijn eigen stijl te schilderen.

5. Sociale onaangepastheid breekt hem op

Ook op sociaal gebied draait het bij Van Gogh om oprechtheid. Maandenlang ziet Van Gogh Mauve niet, om hem in de duinen toevallig te ontmoeten. Hij vraagt waarom hij hem mijdt. “Gij hebt een venijnig karakter,” zegt Mauve. Van Gogh draait zich onmiddellijk om.

Pas later valt het kwartje: hij wordt afgewezen om zijn relatie met een van zijn modellen, Clasina Maria Hoornik (Sien), een ex-prostituee met een kind, en zwanger van een tweede. Voor hem was er geen twijfel: hij zou met haar samenleven, wat men er ook van denkt.

“(…) wat is beschaafder, fijgevoeliger, mannelijker, eene vrouw te verlaten of eene verlatene zich aan te trekken.” Ook andere contacten laten hem vallen. “Als Tersteeg zijn zin kon doen was ik ongelukkig en een verloren man – Sien zou hij geloof ik met groote koelbloedigheid zien verzuipen of zoo iets, en zeggen het heilzaam was voor de beschaafde maatschappij.”

Maar wie denkt dat Vincent alleen maar leed ervoer in Den Haag, zit ernaast. Het Haagse conflict verstevigt de relatie met zijn broer Theo, een van de weinige personen die niet oordeelt over de relatie. In de loop van 1882 wordt Vincent steeds productiever met schilderen, tekenen, schetsen en ontdekt dagelijks iets nieuws. Hij houdt zijn broer van alles op de hoogte via brieven, zoals wanneer hij Sorrow heeft getekend. Een vriendschap met de Utrechtse schilder Anthon van Rappard ontwikkelt zich. “Mijn pleizier is in het beter worden van mijn werk – en dat absorbeert mij meer en meer.”

6. Begin van Van Goghs ‘eigen weg’

Maar de hoge levenskosten in Den Haag baren hem grote zorgen. Soms komen schuldeisers langs.

“Hij kwam mij een standje maken dat ik zijn buurman pas betaald had en hem niet. En dat met ’t noodige lawaai, vloeken, schelden &c. Ik zeg hem dat ik hem betalen zal zoodra ik geld ontvang maar ’t op ’t moment niet heb en dat is olie in ’t vuur. Ik verzoek hem de deur uit te gaan en eindelijk duw ik hem de deur uit maar hij, misschien expres ’t daarop latende aankomen, pakt mij bij den nek en gooit me tegen den muur aan en verder plat op den grond.”

Van Gogh denkt al een poosje over een vertrek naar Drenthe, waar Van Rappard goede dingen over heeft verteld, en waar het leven goedkoper is. Op dat moment scheiden ook zijn en Siens wegen. Hij verwijt haar te veel waarde te hechten aan haar in zijn ogen slechte familie:

“Zij zoekt mijn vertrouwen niet en maakt mij absoluut magteloos door wel aan eigentlijk haar vijanden haar vertrouwen te geven.”

En op 11 september 1883 pakt hij de trein naar Hoogeveen. Hij zwerft een beetje rond in Drenthe en niet veel later gaat hij naar Antwerpen; om ten slotte zijn beroemde perioden in Parijs en Arles mee te maken – plaatsen waar hij onbeschroomd zijn eigen kleurrijke, zonnige stijl ten toon zal stellen.

“Ik wil teekeningen maken die sommige menschen treffen.”

7. Het gebrek aan klik met de commerciële maatschappij

Eigenlijk viel Van Gogh met zijn neus in de boter van de Haagse School; waarom was er dan geen klik? Een verklaring ligt in zijn gepassioneerde en compromisloze aanpak. Voor iemand met zijn drang naar avontuur, was de Haagse School ’te tam’ en te commercieel. Leg een doek van Anton Mauve naast Van Goghs latere werken en je beseft precies wat hij voelde. Het ene werk drukt vakmanschap uit, het andere werk temperament.

Een algeheel gebrek aan hartstocht deed hem verder zoeken naar inspiratie. In een brief aan zijn broer lijkt hij al de trend van commerciële hypes in kunst te signaleren:

“Vroeger werd er meer hartstogt gebruikt en bij het maken en bij het beoordeelen van werk. Men koos beslist deze of gene rigting, men koos energiek partij voor deze of die. Er was meer animo. Nu vermeen ik er een geest van grilligheid en satiété is. Men is laauwer in het algemeen.”

Het Haagse leventje is daar een afspiegeling van geweest. Hij schrijft zelf:

“Ik ben liever op de Geest of in een andere achterstraat, graauw – armzalig – slikkerig, somber, maar daar verveel ik mij nooit doch in die mooie huizen embêteer ik me en zich verveelen vind ik slecht, dus dan zeg ik, daar hoor ik niet & ik kom er niet meer.”

Bronnen: vangoghletters.org; haagsetijden.nl; codart.nl; kalden.home.xs4all.nl; vggallery.com; In de voetsporen van Van Gogh (uitgave Gemeentemuseum Den Haag 2005); Simon Schama: De Kracht van Kunst (uitgave Contact, 2007).

Meer lezen of kijken

• Alle brieven van Van Gogh
• Simon Schama’s Power of art: Vincent van Gogh
• Codart over de jonge jaren van Van Gogh
• Dbnl over de jonge jaren van Van Gogh