2603 woorden / 14 minuten leestijd / Thema’s: Parijs, Belleville, Ménilmontant, reizen, fotografie, alternatief, streetart / Vorm: fotoreportage met reisgidselementen / Copyright photo’s Indipendenza.nl

Lezen helpt om een stad te begrijpen. Stad van Ideeën van Alec van der Horst is voor Parijsliefhebbers een aardig boek om mee te starten. Het accent in dit boek ligt op filosofie.

Over deze twee wijken staat er niet zoveel in, maar deze opmerking is wel belangrijk om Belleville en Ménilmontant te kunnen plaatsen:

Een belangrijker, want voelbaarder verschil is dat tussen het westen en het oosten. In het westen kun je bijna alle beroemde monumenten bewonderen, van de Eiffeltoren en de Arc de Triomphe tot aan de Opéra en de Dome des Invalides. Het oosten heeft op sommige plekke een iets modernere architectuur en doet hier en daar zelfs een beetje aan Berlijn of Londen denken.

In deze wijk, waar vroeger vooral de armen woonden, hebben zich de afgelopen twintig jaar de nieuwe, over het algemeen jongere veelverdieners geïnstalleerd. De hippe straten rond het Canal Saint-Martin behoren inmiddels tot de duurste van de stad. In het westen wonen vooralsnog vooral de oudere rijken. Het verschil zie je ook terug in het stemgedrag: in het oosten stemt men links, in het westen rechts.

Belleville ligt in wat het 20e arrondissement wordt genoemd, tegen de oostelijke grens aan de Péripherique aan. Toch was het tot 1860 een stadje op zichzelf. Daar zaten ook nog stukjes van het 19e, 10e en 11e arrondissement aan vast. ‘Belleville’ is nog steeds een begrip, Parijzenaren weten wel wat je ermee bedoelt.

De belangrijkste ‘attracties’ van Belleville zijn het Canal Saint-Martin, het mooie Parc des Buttes Chaumont (waar toch niet veel toeristen komen) en de beroemde begraafplaats Père Lachaise. Je vindt er ook het bekende verkeersknooppunt République.

Belleville is een wijk waar je verder leert kijken dan naar wat beroemd is. Zoals de ‘groene oase’ Villa de l’Ermitage; het aparte wijkje Quartier de Mouzaïa of de winkeltjes rondom het Canal Saint-Martin.

Het is er vrij heuvelachtig. Sommige hogere delen van de wijk zijn ietwat verpauperd, met graffiti, leegstand, rommel. Een groot pluspunt is dan weer het gebrek aan toeristen overal en – voor de liefhebber – een stad waar het prettig ronddwalen is.

Ménilmontant is het zuidelijke, lagere deel en wordt vaak in een adem genoemd met Belleville. De Avenue Gambetta is het hart van die wijk.

Wat was de geschiedenis van Belleville en Ménilmontant?

Belleville en Mémilmontant waren lang de (linkse) arbeidersbuurten van Parijs. Er woonden anarchisten en opstanden werden hier bekokstoofd. Dat vertelt historicus Andrew Hussey in een ander goed boek over Parijs: Parijs, de verborgen geschiedenis.

In datzelfde jaar [1840] woonden Parijse arbeiders voor het eerste de zogeheten ‘communistische banketten’ bij die werden gehouden in Belleville en Ménilmontant. Dit waren discussiebijeenkomsten in de open lucht, georganiseerd door radicale intellectuelen, ambachtslieden, ongeletterede arbeiders en proletariërs. Er vloeide volop wijn bij deze bijeenkomsten (…).

Het was ook lang synoniem voor misdaad en armoede, terwijl de rijkere Parijzenaar het in West-Parijs een stuk beter had. Toch bleef de interesse in het wereldje van die wijken. De actrice Arletty was daar volgens Hussey een voorbeeld van:

Arletty woonde en overleed bijvoorbeeld in een luxueus appartement aan de westkant van de stad, in alle opzichten het tegendeel van de wijken Belleville en Ménilmontant waar haar filmpersonage werd geboren.

Het gold anders voor de beroemde zangeres Edith Piaf, vertelt Hussey in zijn boek:

De meest gevierde en bekritiseerde parigote was Édith Piaf, die werd geboren in Belleville, dé arbeidersbuurt van Parijs. Haar beroemdste liedjes verheerlijkten de mythe dat een jonge parigote uit dit deel van de stad liefde en geluk kon vinden in ‘le Grand Paris’. Ze zong op briljante wijze over met kinderkopjes geplaveide straten, accordeonspelers, hoeren, harde maar kwetsbare soldatenliefjes en schonk Parijs daarmee een compleet nieuwe mythologie.

Misdaad tierde er welig, legt hij uit als hij vertelt over het nachtleven dat eind negentiende eeuw ontstaat:

Het middelpunt hiervan was het oude dorp Montmartre, dat in deze periode het centrum van vermaak werd voor Parijzenaars uit alle standen die op zoek waren naar drank, seks en het opwindende gezelschap van echt canaille en criminelen uit het nabije Belleville en Ménilmontant.

Ik weet vrijwel zeker dat ex-gangster Bob le Flambeur in de gelijknamige film van Jean-Pierre Melville (1957) ook uit Ménilmontant komt. Laatst heb ik de film herzien maar kon ik het niet bevestigen (mogelijk gemist). De film speelt zich in elk geval af in Montmartre en lijkt daarmee precies te bevestigen wat Hussey zegt.

Je vindt in het noorden en oosten ook veel meer diverse culturen dan in het duurdere westen van Parijs. Rue de Belleville is volgens Hussey een soort Chinatown in Parijs:

De meest gebruikte taal in Rue de Belleville is tegenwoordig het Chinees en het meerendeel van de traditionele bars in dit deel van Parijs wordt nu uitgebaat door mensen uit Zuidoost-Azië.

Er valt meer over de geschiedenis te vertellen maar laten we nu maar eens de voetjes in beweging brengen!

Wandeling door Belleville en Ménilmontant (noordelijk deel)

Wat vind je als alternatief ingestelde Parijsganger zoal in Belleville en Ménilmontant? Wat is er te vinden wat de moeite waard is als je niet voor de Eiffeltoren of Champs-Elysées komt?

De makkelijkste manier om dat te vertellen is om er een soort wandeling van te maken, van noord naar zuid, met flinke omwegen.

We beginnen bij het Parijse kanaal. In het noordwesten van Parijs, nog voorbij Pantin, Bondy en Sevran, begint het kanaal dat in Oost-Parijs samenkomt in het Bassin de la Villette. Een recht roeikanaal, met filmgerelateerde winkels en bioscopen. En een paar prettig toeristenloze bars, zoals Bar Ourcq.

De wijk in de omgeving van het Bassin de Villette is het armste stuk binnen de périphérique, schreef Stephen Clarke in het boek Paris Revealed (2011):

(…) The Bassin de la Villette, is not yet inhabited by trendies, and is one of last poor, mixed-race quartiers inside the city.

Hij schat dan al in dat het over tien jaar ‘entirely lofted’ zal zijn en dat moment is intussen al gepasseerd.

In elk geval komt het Bassin uit bij het Place Stalingrad, waar schilder Erik Pape een obsessie mee had:

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.

Lees het verhaal van Erik Pape over Parijs

Daar verandert het water in een smaller kanaal, het Canal Saint-Martin, en gaat het bij Quay de Valmy met een knik zuidwaarts.

Deze wijk trekt veel jongeren aan. Ze bezoeken de talrijke cafés en de grappige winkeltjes, zoals boek- en kunstwinkel Artazart, waar je prints kunt kopen om lokale kunstenaars te steunen. Lees meer over Artazart.

Vlakbij Artazart vind je aan de Rue des Vinaigriers de charmante, ietwat rommelige boekhandel Philippe le Libraire. Het is geopend in 2007 maar oogt alsof het er al honderd jaar zit. De winkel zet zich in voor de alternatieve, artistieke en iets lastiger te verkopen stripboeken.

De Time Out vertelt hoe de eigenaar ooit begon:

Philippe, au chômage, s’inquiétait de voir ce quartier totalement délaissé par le neuvième art. (De werkloze Philippe maakte zich ongerust dat de wijk de negende kunst helemaal zou moeten ontberen.)

Keer terug naar de andere kant en loop het Parc des Buttes Chaumont in, een van de hoogtepunten van de wijk.

Lang was dit park een moerasgebied. Baron Haussmann, die als geen ander het aangezicht van Parijs heeft veranderd, maakte er een park van in 1867. Het is als een mini-wild-landschap met een grot, bos en meer. Op de rots (nu niet toegankelijk) staat een replica van de tempel van Sybille in Tivoli.

Het park heeft serieuze hoogteverschillen. En is een perfecte plaats voor picknicken in Parijs. Op de hoek zit ook nog een uitstekende bakkerij waar je allerlei lekkers kunt halen. Let op de heuvel, volgens schrijver Stephen Clarke kan er wel eens wat naar beneden rollen:

On sunny days, they all go to the Buttes Chaumont park to try and picnic on the dangerously sloping lawns (downhill-rolling wine bottles and melons are a frequent hazard.

Rechts van het park (op de kaart gezien) vind je een plek waar bijna geen toerist komt: het dorps ogende wijkje Quartier de la Mouzaïa. Dat wijkje werd boven gipsgroeves gebouwd. Het heeft lage, kleurrijke huizen en een aantal wegen die allemaal uitkomen bij een schattig pleintje: Place de Rhin et Danube.

Het is een rustige plek. Zelfs Parijzenaren kennen het wijkje nauwelijks. De website Paris Secret zegt er over:

De plek staat ook bekend om zijn street-art en vele hedendaagse kunstgaleries, die deze wijk een van de meest dynamische in de stad maken. (…) Ondanks de groeiende populariteit heeft het district La Mouzaïa zijn authentieke karakter en gezelligheid behouden.

Wandeling door Belleville en Ménilmontant (zuidelijk deel)

Via de Rue de Pyrenees kom je vrij onverwacht bij een van de pareltjes van Belleville: De Villa de L’Ermitage. Ook hier heeft de website Paris Secret meer informatie over. Het is ongewoon groen en intiem voor Parijse begrippen. En je komt er vermoedelijk geen toeristen tegen. Paris Secret noemt het een ‘verborgen juweel’ en ‘een oase van weelderige rust’.

Voor fotografen is het wel een paradijsje – er valt zoveel te schieten dat je er wel een half uurtje mee bezig bent:

Het straatje leidt terug naar de Rue de l’Ermitage. Dat is een van de oudste straten van Belleville. Het heeft nog steeds wel iets on-Parijzigs, met smalle straten, kleine woningen en zelfs impasses die leiden naar achterafpleintjes. Probeer er zeker een paar. In de straat vind je diverse aardige ambachtelijke winkeltjes.

Het knusse gevoel komt ook door de zogenaamde ‘Faubourg-architectuur’ met kleine, smalle bakstenen huizen. Vaak woning + werkplaats. En er is ook veel sociale woningbouw uit de twintigste eeuw. Met de smalle kronkelende wegen en steegjes is het een antipool van de typisch Parijse Haussman-boulevards.

Hier is Belleville op zijn meest alternatiefst, zoals in gevarieerde straten als Rue de la Mare, Rue des Cascades, Rue du Retrait en Rue des Couronnes. Een iconisch stukje is de hoek van Rue de la Mare en Rue Henri Chevreau. Helaas is de boekwinkel Jargon Libre daar definitief gesloten.

Iets verder naar beneden passeer je de culturele broedplaats en muziekpaleis La Bellevilloise. Loop je nog verder naar beneden, kom je bij het Square du Sergeant Aurélie Salel. Dat park is bovenop een spoorlijn gebouwd (zometeen meer). Aurélie Salel was een brandweervrouw die in 2015 op 25-jarige leeftijd omkwam, lees erover op de website van het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken.

Het art déco-gebouw in het park was een spoorweggebouw en in het parkje zie je nog steeds de ventilatieschachten van de ringlijn die eronder door ging. Het gebouw is vervallen. Aan de kant van Rue de la Bidassoa bevindt zich nog een badhuis (gebouwd in de jaren dertig) dat ook gesloten is.

Dit stuk heeft veel filmische kwaliteiten (en dan bedoel ik het horrorgenre). En dan zie je een tent op een van de verlaten wc’s in het parkje: het bewijs geleverd. Maar de potentie voor een culturele hub is er. Nog even tien jaar wachten.

Loop je via de Rue Sorbier weer naar boven, dan kom je uit bij de mooie boekhandel Le Monte en l’Air. Het is ook een kleine uitgeverij en galerie. Een gezellige alternatieve plek – ze zijn vooral sterk in hun collectie alternatieve kunstboeken.

Loop je iets verder, dan kom je bij een oud treintraject dat nu een parkje is: La Ceinture de 20me. La Ceinture was een ringlijn in Parijs. Maar de metro maakte het overbodig. Jarenlang werd het verlaten spoortracé aan zijn lot overgelaten maar nu is het in ontwikkeling als een groene corridor. Vooral in het deel van het twintigste arrondissement (Ménilmontant en Charonne) is het nog vrij onontgonnen.

Je kunt omlaag naar het voormalige stationnetje. Aan het einde zie je een op zijn zachtst gezegd mysterieuze tunnel. Er is een hek en een waarschuwend bordje legt uit dat je vooral niet verder moet gaan. Toch is er een opening en daar kruipen ongetwijfeld wel eens daklozen doorheen. Er liggen verwelkte bloemen bij die opening: welk dramatisch verhaal gaat hierachter schuil?

Via smalle paadjes loop je naar het hoogst gelegen park van de stad: Parc de Belleville. 

Bovenaan het park, bij het Belvédère de Belleville, vind je het uitzichtpunt (met sfeerverhogende graffiti) waar je foto’s van de Eiffeltoren in de verte maakt maar zonder de bulken toeristen. Vlak eronder vind je een amfitheater. (Over het Romeinse Parijs hebben we het een andere keer.)

Je kunt hier ontspannen bij Les Tontons Bringueurs, een verwijzing naar de komische misdaadfilm Les Tontons Flingueurs met Lino Ventura (bringueurs is slang voor op stap gaan, in plaats van ‘de gewapende oompjes’ is het nu iets als ‘de slempende oompjes’). Het café heeft muren die bedekt zijn met citaten uit films van halverwege de vorige eeuw.

Naast deze traktatie werd ik ook verrast door foto’s in het Parc de Belleville van een van mijn favoriete schrijvers: Georges Perec. Terwijl je afdaalt, kom je informatieborden tegen over zijn jeugd in Rue Vilin. Hij probeerde de straat van zijn jeugd later in zijn schrijversloopbaan nog vast te leggen. Herinneringen (bijvoorbeeld W of de jeugdherinnering, Ik herinner mij en Lieux (Plaatsen) spelen vaak een grote rol in zijn werk. Lees meer over Perec en Rue Vilin in dit stuk van het literatuurtijdschrift Terras.

Een typische vorm van Perecs toeval is dat toen hij in 1982 overleed, het huis van zijn moeder – een kapsalon – als een van de laatste gebouwen van de straat werd neergehaald.

La rue Vilin disparaît.
Chaque fois que j’y reviens, un morceau manque.
(De Rue Vilin verdwijnt. Elke keer als ik er terugkom, mist er een stukje)

Keer via de levendige Rue Julien Lacroix terug naar de Rue de Belleville. Volg de route richting het centrum. Je vindt er veel Aziatische eettenten. Sla even af bij de streetartstraat Rue Denoyez. Je kunt het smalle straatje niet overslaan als je houdt van alternatief en streetart.

De Avenue Parmentier leidt vervolgens naar de drukke maar sfeervolle Rue Oberkampf, waar je nog meer winkels en restaurants vindt. De echte Edith Piaf-fan kan in het museum hier nog aan zijn of haar trekken komen. Hier vlakbij vond ook de aanslag op het Bataclan-theater plaats. Bloemen liggen er nu op de stoep.

HIervandaan kun je verschillende kanten op. Loop je door, dan kom je in Le Marais terecht. Meer smalle straten en ook meer toeristen. Naar het zuiden heb je knooppunt Nation, waarvandaan je alle kanten uit kunt. Of je eindigt bij de Seine (of het Jardin de Luxembourg aan de andere kant van de oever) je alternatieve dag van Parijs.

Streetart in Belleville

Belleville staat bekend als het mecca van de streetart in Parijs. Ik hou van de vaak subtiele humor. Hieronder een impressie:

Meer weten, luisteren, kijken?

• Paris Promeneurs over Belleville
• Paris Secret over Belleville
• Interview met Clement Lapidis, die een boek schreef over de wijk
• Ander reisverslag over Belleville
• Street-art in Parijs op Paris Unlocked.

1639 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: Manchester, reizen, fotografie, alternatief, streetart / Vorm: fotoreportage met reisgidselementen / Copyright photo’s Indipendenza.nl

Noord-Engeland blijft toch een beetje een lastige bestemming voor veel reizigers als het niet om voetbal gaat. Sheffield, Leeds, Newcastle: minder bekende bestemmingen dan pak hem Londen of Oxford. Dat is zonde want er is veel te zien als je je niet blind staart op ‘mooi’ en ‘populair’.

Vind bijvoorbeeld maar eens een reisgids over Manchester. Je zal het moeten doen met een paar pagina’s in een gids over Liverpool. Bij het toeristenbureau in Manchester – een klein bureautje met een persoon achter de balie – vroeg ik om een wandeling langs industrieel erfgoed. Eerst werd peinzend gekeken, daarna een multomap geopend, gebladerd en daar zat een eenvoudig gemaakt A4-tje met een geschetst wandelingetje.

Dan maken we het maar zelf! Wij geven in dit artikel een paar must-sees en must-do’s voor de cultuurminnende reiziger die naar Manchester gaat. We lopen van noord naar zuid en ontdekken de stad via zijn cafés.

1. Dompel je onder in de oude industrie

Leftovers van de oude katoenindustrie van Manchester zijn op talloze plaatsen te vinden. Bijvoorbeeld rondom het Ashton Canal en de New Islington Marina. En in Castlefield. En soms lukraak in de stad zelf.

Het is een soort toeristenattractie waar de stad nog mee worstelt lijkt het wel: echt volop de aandacht krijgt dat verleden niet.

Met name de wijk Ancoats bevat veel industriële geschiedenis, met verbouwde pakhuizen en fabrieken. In de negentiende eeuw was het een florerende textielindustrie met fabrieken (‘mills’ in het Engels), de eerste industriële buitenwijk.

Na het sluiten van de fabrieken werd Ancoats een verpauperd stukje Manchester waar je liever niet kwam. Maar de afgelopen jaren is er flink in geïnvesteerd. Ook New Islington heeft een make-over gekregen. En er ligt nog een groot leeg terrein om te bebouwen. Lees meer over Ancoats industriële geschiedenis.

Het is een van de meest hippe plaatsen van de stad. Het One Cutting Room Square (Hood Street) is de centrale plek met bars en mensen die op straat zijn. Je vindt her en der leuke (maar vrij dure) fijnproeverswinkels verstopt.

Aan de noordkant is nog wel te zien hoe het was, zoals dit beeld van Google Maps laat zien. Als je de transformatie van dichtbij wilt zien, kun je de Dantzic Street aflopen, waar het nog wel heel rauw is. Verpauperde industrie aan de ene kant van de spoorbrug versus nieuwe flats en een koffiebar aan de andere kant.

Aan de Ring road zijn diverse populaire cafés en restaurants. Jane Eyre aan de One Cutting Room Square is lekker lokaal en onmisbaar voor Charlotte Brontë-fans. Toch kies ik voor het fijnproeverszaakje Ancoats Deli, waar de lokale hardloopbevolking voor de ingang staat te keuvelen.

2. Geniet van de schoonheid van de lelijkheid van het Northern Quarter

Op naar de andere kant van de Ringweg: Northern Quarter. Northern Quarter is al jaren het kloppend hart van alternatief Manchester. Het is op zichzelf al een reden om deze stad te bezoeken, zeker voor liefhebbers van de muziekgeschiedenis van Manchester of die van street-art en graffiti. Het is de meest creatieve buurt van de stad.

De wijk is wederom getekend door de vlugge opkomst van de textielindustrie eind negentiende eeuw. De katoenindustrie stortte in. Het was sindsdien een moeizaam bestaan. De wijk kreeg te maken met een neergang in de jaren zeventig en tachtig, toen het winkelcentrum van Arndale opende en diverse winkels moesten sluiten. Lees meer over Northern Quarters geschiedenis.

Het Northern Quarter vond zichzelf eind twintigste eeuw opnieuw uit als hub van alternatieve winkels, cafés, restaurants. En met creatieve mensen die op de goedkope huren af kwamen. Sinds 1982 bevindt zich hier bijvoorbeeld het vier verdiepingen tellende Afflecks, met meer dan zeventig alternatieve winkeltjes.

Je vindt er nu veel onafhankelijke platenzaken, designers, mode-ontwerpers, kunstboekhandels. Al is het echt onafhankelijke er volgens sommigen misschien wel een beetje af.

Toch is het echt nog steeds een rauwe wijk met overal graffiti en verouderde panden. Naast alternatievelingen lopen er soms ook geestelijk verdwaalde personen rond.

Die rauwheid maakt het ideaal als filmlocatie. Een man die bij de Dale Street stond als portier vertelde spontaan dat de wijk met zijn oude looks heel regelmatig wordt gebruikt als setting voor films en tv-series. Superheldenfilms, maar ook Peaky Blinders. Het is zelfs stadse stand-in voor het New York van de jaren veertig.

Een must-see zijn de straten Oldham Street en Tib Street. Ik was ook erg gefascineerd door het vervallen stukje Little Ancoats Street. In Northern Quarter vind je er ook het rustige en plezierige Manchester Craft and Design Centre, waar je prima kunt lunchen.

Als café is er zoveel te kiezen. Siop Siop bijvoorbeeld, getipt door een verkoopster, is een leuke alternatieve bar aan Tib Street. Maar ook de koffie- en cakesbar Gran T’s Coffee House, dat aan de andere kant zit van het blok bij Little Ancoats Street. Het café is vernoemd naar de vriendelijke en positieve ‘Gran Taylor’, de oma van de huidige eigenaar.

3. Bezoek kunstboekhandels en kunstgaleries

In Manchester kan de kunstliefhebber genieten van een paar prima kunstboekenwinkels.

Bij Village Books (Oldham Street) vind je veel hedendaagse-kunstboeken uit de hele wereld. Niet de doorsnee boeken, het is behoorlijk alternatief. Ik viel voor een fotoboek over aparte wc’s in Japan.

In de kelder is er een expositieruimte. Deze keer kunst met stilettolaarzen van Meg Saoirse Williams.

Tijdens het boeken lezen was er nog een relletje buiten. Een jongen spoog pal buiten de winkel op de grond. Een passant nam daar zo aanstoot aan, dat hij hem schreeuwend terecht wees, waar hij ook nog eens de Tweede Wereldoorlog bij haalde.

Iets verder bij Unitom – vlakbij het gezellige Stevenson Square – hadden ze zeer schappelijke geprijsde fotoboekjes. Ik haalde er een paar. Een over Manchester en Salford in de jaren zeventig (Martin ‘O Neill) een ander met foto’s van graffiti uit het hedendaagse Londen (@decphotos):

Meer kunstboeken vind je in Waterstone’s in het Arndale warenhuis. Bekijk andere boekhandels op de website van Secret Manchester.

Alternatieve kunstgaleries vind je overal in de stad. Ik heb er twee bezocht.

Midden in het Northern Quarter heb je ESEA Contemporary (met Aziatische moderne kunst). Daar was het onderwerp Voicing the Archive. Vrijwel alles was audio. Soundtrack for a Silent Film van Lawrence Lek en An Imaginary Archive of Pitt Street van Hester Yang vond ik sterke bijdragen.

Bij Castlefield Gallery kwam ik wat aarzelend binnen omdat de expositie pas een dag later zou beginnen en er was verder niemand. Maar het was toch wel open.

De van oorsprong Belgische kunstenaar Mischka Henner had een installatie met geluid en beeld. Elke blikseminslag ter wereld activeerde drumgeluiden in een donker zaaltje. Je zag de spontane muzieknoten voorbij dansen. Onweer creëert een spontaan muziekstuk, dat je ook in je lichaam voelt.

Er zijn veel meer interessante galeries in Manchester en omgeving. Ik had wel naar The Withworth Art Gallery, Paradise Works en Paper gewild maar die waren lastig te bereiken. Check de website Secret Attractions voor meer tips.

4. Ervaar het volkse Manchester in Castlefield

In het zuiden komen we aan bij Castlefield. Iets naar rechts is de universiteitsbuurt (Oxford Road) en het Manchester Museum, dat helaas niet makkelijk te bereiken bleek te voet.

Castlefield – ten zuiden van het drukke Deansgate – heeft veel te bieden voor bezoekers:

• Mamucium: een stukje Romeins erfenis
• Castlefield viaduct: verbouwd tot wandelgebied
• Pakhuizen en oude industrie
• Science and Industry Museum

Het Romeinse stuk is helaas erg vervallen. The Castlefield Viaduct is een mooie ervaring en je kunt fijne foto’s schieten rondom deze spoorwegbruggen. Altijd goed: meer groen in de stad en het hergebruik van unieke architectuur. Het lijkt alsof het wandelgebied de komende jaren nog gaat uitbreiden.

Hier vind je vooral rondom Bridgewater Canal ‘volkse tenten’ waar jonge mensen flink los gaan. Wel een ervaring om daar een keer een drankje te gaan doen. Met rustig etende families en cocktails drinkende jonge uitgaanders. Het volkse Engeland.

5. Loop rond!

Tot slot is Manchester een ideale stad om gewoon rond te lopen en te kijken. En te fotograferen!

Manchester is geen georganiseerde stad. Het centrum is een lappendeken van buurtjes met verschillende karakters. En het is allemaal op loopafstand.

In het middenstuk vind je veel gewone winkels, het Central Retail District. Iets ten zuiden daarvan loop je een heel ander type wijk binnen: Spinningfields. Hoogbouw, banken, duurdere restaurants. Daar vlakbij zit de wijk St John’s, met het industriemuseum en Aviva Studio’s.

In het oosten bevind je je in de ‘hustle and bustle’ rondom het treinstation Piccadilly. Vlakbij zijn de kleine buurten Chinatown en Gay Village. Volg je naar het zuiden de Whitworth Street, kom je bij Oxford Road, First Street en ten slotte Castlefield.

Al deze buurten hebben hun eigen aantrekkelijkheden, wat goed past bij de ondergewaardeerde stad die Manchester is bij toeristen.

Er gebeurt veel, overal wordt driftig gebouwd. Geregeld een renovatie van een ouder gebouw maar ook de bouw van enorme flats. En toch loop je hier en daar ook hele oude straten tegen het lijf, zoals deze kleurrijke steeg (Well Street). Met potten verf op de stoep heeft het iets van een ironisch, postmodernistisch kunstwerk:

De stad kan er een volgende keer zomaar anders uitzien. Dat geldt letterlijk voor een specifiek gebouw in de buurt van Castlefield: The Hotspur Press. Een van de oudste fabrieken van de stad, misschien wel de oudste, waar veel strijd voor is geleverd om te behouden.

Helaas is dit iconische gebouw in juni 2025 zwaar beschadigd door een brand. Het gebouw is dus niet meer te zien zoals op deze foto.

Bij welk café moeten we eindigen? Vlakbij Piccadilly vind je in een oude textielfabriek (Neptune Mill) een leuk en rustig café: Cotton. Ideaal voor als je naar het station gaat en nog een laatste slok koffie wil drinken in Manchester-sferen.

Daarmee zijn we aan het einde van deze improptu reisgids. Heb je plezier gehad aan dit gratis artikel? Overweg dan om de auteur met een kopje koffie te ondersteunen:

Meer kijken, lezen of luisteren?

• Visit Manchester
• Secret Manchester
• Podcasts over Manchester
• Reisgidsvideo over Manchester van Expedia

1 november 2024 / 2225 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, fietsen, fietsroute door zuid-limburg, romeinen, limes / Alle foto’s tenzij anders aangegeven © Indipendenza

Eerst gaan we in drie vragen in op de route Via Belgica. Maar daarvoor nog even een disclaimer: dit artikel is een reisverslag en wil geen complete historische informatie bieden. Het gaat hier om een reisverhaal en zulke verhalen hangen vaak van toevalligheden aan elkaar. Onderaan en in de tekst vind je bronnen die wel meer kunnen vertellen op dit gebied.

Vraag 1: Wat is de Via Belgica?

De route van de Via Belgica was een internationale verkeersweg van de Romeinen die van Keulen tot de Franse kust liep. De route was bedoeld om de handel en militaire troepen te helpen. Zo konden de Romeinen de noordgrens (bij de Rijn) van hun rijk goed ondersteunen. En het hielp het zakendoen in deze streken.

Laten we maar meteen over de naam beginnen, dan hebben we dat gehad. ‘Via Belgica’ is een fantasienaam uit de twintigste eeuw. Schrijver en historicus Jona Lendering noemt het ‘potjeslatijn’. Ook al is het historisch gezien niet correct (en vermoedelijk meer marketingidee dan geschiedenis), noem ik deze weg in dit stuk wel zo omdat het makkelijker vertelt, en ook alle bewegwijzeringen naar deze naam verwijzen.

Zo zag de route er tijdens de Romeinse tijd uit:

Vraag 2: Wat is er nog over van de Via Belgica?

Als je hoopt dat je in Limburg hier en daar nog restanten kunt zien, dan kan ik je meteen uit de droom helpen: er is geen steentje meer zichtbaar van de oorspronkelijke Via Belgica. De Via Belgica is letterlijk onzichtbaar. Wat er wel is: restanten van oude villa’s, musea met ‘leftovers’ en een aantal markeringspunten. In Nederland gaat het om de plaatsen Kerkrade, Landgraaf, Heerlen, Simpelveld, Voerendaal, Valkenburg, Meerssen en Maastricht. Zoals dit kaartje op de website van Via Belgica laat zien.

Vraag 3: Is er één fiets- of wandelroute?

Née, er is niet écht één echte Via Belgica-route om te fietsen of te lopen. Er zijn meerdere routes die allemaal stukjes doen. Hulp voor het maken van een route vind je op de website Via Belgica. Die website is van ‘vrienden van Via Belgica’. Dat zijn ondernemers, vrijwilligers, instellingen en overheden (provincie en gemeenten). Aan de rechterkant zit het knopje ‘kaart’.

Natuurlijk kun je ook zelf een route verzinnen. Dat heb ik ook gedaan. Ik heb onderstaande route gereden (de bruine lijn) met de knooppuntenroute.

Voor de fietser die niet bekend is met het Limburgse landschap: reken op diverse steile klimmetjes én afdalingen. Check je remmen goed voor je erheen gaat.

Geïnteresseerden in deze route kunnen ook terecht bij het boek ‘Gids Romeins Zuid-Limburg’, van de bovengenoemde organisatie Via Belgica. Daarin staan een paar goed leesbare essays in die je achtergrondinformatie geven over de Romeinse tijd in Zuid-Limburg.

Met al deze kanttekeningen uit de weg geholpen, nu naar de highlights van deze route! Heb je interesse in een andere Romeinse fietsroute in Nederland? Lees dan ook mijn verslag over de limesroute. Bevallen deze artikelen je? Onderaan de pagina lees je hoe je mij kunt steunen bij deze projecten.

1. Kerkrade: eenzaam schaap bij Villa Kaalheide

Ik ben nooit eerder in Kerkrade geweest. Als je kijkt op de kaart, zit ik letterlijk in een hoekje van Nederland. Je hoeft alleen de straat over te steken om in de Duitse stad Herzogenrath terecht te komen: de Nieuwstraat aan de ene kant, de Neustrasse aan de andere. De supermarkt in Duitsland was voor mij op mijn logeeradres zelfs dichterbij dan de Nederlandse supermarkten.

Maar ik ben hier voor de Romeinse route. En ik sla de deur van de B&B dicht en ga op pad. Na een klim (gisteren nog een fijne afdaling) kom ik in de wijk Kerkrade-West. De routeplanner vindt het weer eens een bizar plan dat ik van de route afwijk: Weet u zeker dat u goed gaat?

Villa Kaalheide. Op deze warme septemberdag staart één schaap me in de ogen. Zij graast over de duidelijk zichtbare uitlijnen van een villa. Er loopt een metalen pad over de restanten maar daar zit nu een gesloten hek voor. Ik moet het schaap op afstand bekijken. Dat vindt ze niet zo erg.

Waar ken ik die naam toch van? Na even googelen weet ik het weer: het is de naam van het oude stadion van Kerkrade. Een verwijzing naar het onbegroeide heideveld dat hier vroeger lag. Met de Romeinen heeft het denk ik niet iets te maken, maar de naam ‘Villa Kaalheide’ is passend.

De Romeinse villa was een relaxte boerderij, zo te zien op het begeleidende bord. In het stadskantoor van Kerkrade vind je de maquette en een aantal vondsten die zijn gedaan bij de opgraving van de villa. Ik neem het ter kennisgeving aan en fiets verder.

Ik ben meestal een vrij voorzichtige fietser maar ook dan gaat het wel eens mis. Op weg naar Heerlen, vlakbij de langste trap van Nederland, neem ik een bocht iets te krap, verlies mijn evenwicht en val op languit op het fietspad van de rotonde. Niemand die het zag, dat is dan weer een mazzeltje. Geen grote schade aan fiets of mens gelukkig en ik kan verder.

2. Heerlen: een kruidentuin en een kijkgaatje

Waarom ben ik nooit eerder in Heerlen geweest? Het is misschien wel het meest heuvelachtige stadje van Nederland, merk ik als ik in het centrum ben. Geen straat lijkt plat te zijn, ze gaan allemaal omhoog, omlaag. Ik neem een verkeerde afslag en moet snel handelen wil ik niet helemaal in het dal terechtkomen.

Fiets parkeren en rondlopen. Een expositie in het grote Schunk trekt mijn aandacht maar vandaag ben ik een keer niet voor kunst, hou ik me voor.

Ik beland in een koffiebar annex tattooparlor. Koffie drinken terwijl je getatoeëerd wordt. Mensen lopen rond en praten met elkaar. Ik snap niet helemaal waarom ze niet rustig gaan zitten, maar het is levendiger dan de laptopcafés in de randstad. In de toilet kan ik mijn wondjes van de val fiksen.

In Heerlen bevindt al het Romeinse werk zich in en rondom de Coriovallumstraat, genoemd naar de Romeinse nederzetting die hier ooit was. Het Thermenmuseum was het hoofddoel van deze tocht maar ik kwam er gisteren achter dat het nét gesloten is. Vanaf 2027 opent hier een Romeins museum.

Tot die tijd moeten we het doen met De Vondst, het archeologisch centrum in Heerlen. Ik twijfel even of ik erheen zal gaan – maar de tijd is iets te krap. Wel kan ik hun kruidentuin gratis bezoeken en leer meer over de Romeinse herkomst van boerenkool en valeriaan.

Vlakbij is het even zoeken naar een kijkgat waarachter Romeinse restanten te zien zouden zijn. Het makelaarskantoor waar het zou zitten, is verkast. Nu staat het leeg en ik heb geen idee wie nu de kelders onderhoudt, maar ik zie alleen een langzaam groeiend plantje.

3. Voerendaal: bord voorbij suizen en een enorme villa

Via Heerlen-Zuid kom ik in allerlei klimmetjes en afdalingen terecht. Waarom de makkelijke weg naar Voerendaal als het ook moeilijk kan? Ik klim de bijna 200 meter naar Ubachsberg, een dorp dat vanaf alle kanten beklommen moet worden.

Daarna volgt een lange, kaarsrechte afdaling naar Voerendaal met zelfs waarschuwingsborden dat je af en toe moet remmen, want met 15% dalen gaat hard. Ik suis Voerendaal in en mis het Romeinse bord dat ergens op de Bergseweg zou moeten staan. We moeten het hier dus met een link doen.

Terug in het dal slingert de weg zich door Voerendaal en omgeving. Dan passeer ik weer bijna een verwijzing naar de Romeinse villa die hier stond: Villa Ten Hove, of Villa Voerendaal. De naam Ten Hove verwijst naar een hoeve die hier staat. Twee van de vele toerfietsers vandaag pikken de plek in maar dan heb ik mijn foto’s al gemaakt.

Hier stond volgens de website de grootste Romeinse villa van Europa. Volgens het informatiebord was de villa in de Romeinse tijd (150-300 n. chr.) circa 400 hectare groot en was de voorkant van de villa twee voetbalvelden groot. Het was in feite een landbouwbedrijf.

4. Klimmen: Romeins uitzicht

Als ik al afdalend bij Klimmen kom, haal ik net een stoet ouderen op elektrische fietsen bij. Ik passeer er een maar dan gaan we allemaal naar links en de weg voelt zo steil als een trap. De ouderen fietsen ontspannen elektrisch verder langs de Klimmense huizen; ik zwoeg er precies tussenin.

Ik vraag me altijd af wat er gebeurt als je hier een beetje voetbalt in de tuin en de bal komt op de weg: die zie je dan nooit meer terug.

Klimmen is voor Nederlandse begrippen hoog en mooi gelegen en je hebt goed zicht op de omgeving. Daarom stonden hier ook twee Romeinse wachttorens, die er nu natuurlijk niet meer staan. Een stond vermoedelijk op de plek van de kerk in Klimmen. De ander was iets verderop, op de Goudsberg.

Het uitzicht daar is een goed voorbeeld van waarom de Romeinen zich happy voelden om zich in Limburg te vestigen. Ze voelden zich thuis bij deze glooiende heuvels en Toscaanse vergezichten. Ook nu stoppen er wandelaars en fietsers om gretig plaatjes te schieten.

5. Valkenburg: een mijlpaal

Dan door naar Valkenburg, waar, ook al verwacht je het wel, je toch verrast wordt door de hoeveelheid toeristen. De twee historische musea sla ik over (Romeinse catacomben en Museum Valkenburg) – voor de volgende keer.

Iets buiten Valkenburg kom ik middenin de wijnvelden een niet-helemaal originele mijlpaal tegen:

Hier gaat het eindelijk echt over Via Belgica zelf. In 2017 waren hier opgravingen en die bleken te bewijzen wat men al dacht: dat onder deze weg de Via Belgica liep.

Maar hoe zagen die wegen er dan uit? En door wie werden ze gebruikt? Een informatiebord van de organisatie Via Belgica legt het uit:

Een Romeinse heirbaan (hoofdverkeersweg) was ongeveer tussen de 20 en 25 meter breed. In het midden lag een verhard gedeelte dat meestal tussen de 7 en 9 meter breed was. Hierop reden de karren en rijtuigen. Aan beide kanten van de verharde weg lagen onverharde paden. Die waren ook tussen de 7 en 9 meter breed. Hier reden ruiters te paard en liepen voetgangers wanneer het niet te nat was.

De Romeinse hoofdwegen waren niet alleen transportaders, maar functioneerden ook al communicatiemiddel. Alle berichten die de keizer in Rome op de hoogte moest houden van het reilen en zeilen in de uithoeken van het rijk, werden met koeriers verstuurd. Zij reden met hoge snelheden over de wegen die uiteindelijk allemaal naar Rome leidden.

Hierna maakt de navigator in mij een foutje want ik vergeet via Meerssen te rijden, waardoor ik de restanten van Villa Onderste Herkenberg mis. Het rijdt lekker door naar Maastricht. Ik rijd wedstrijdjes met elektrische fietsforensen en na verloop van tijd merk ik opeens dat ik alleen nog in mijn eentje een wedstrijd rij. Op de kaart zie ik dat ik Heer al aan het verlaten ben en moet weer een stukje terug voor het centrum van Trajectum ad Mosam (Latijnse naam voor Maastricht).

6. Maastricht: het oudste weggetje van Nederland

In Maastricht parkeer ik mijn fiets in het centrum en ga eerst een hapje eten in een ramen-restaurant. Ik fris me even op in hun wc – het vieze fietskloffie moet uit – en kom met een andere trui aan tevoorschijn. De ober raakt er niet door verward.

Maastricht lag ook aan de Via Belgica en is dus ook met recht een stad met een Romeinse geschiedenis.

Zo ligt de Sint Servaasbrug op de plek van de eerste Romeinse brug in een Nederlandse stad. Die Romeinse brug ligt (schijnbaar) letterlijk in het water náást de Sint Servaasbrug. Mij niet opgevallen, want ik moest slingeren langs de vele dagjestoeristen.

Volgens deze website van de gemeente bekijken duikers regelmatig de staat van deze oude ‘brug’ en denken ze na over een andere vorm van behouden.

Ook in Maastricht is er veel Romeins te zien en te doen. Musea zitten er vanwege de tijd wederom niet in maar wel kan ik even een blik werpen in de kelder van het Derlon hotel op het Onze Lieve Vrouweplein. Je betaalt entree en krijgt er een drankje voor terug. In ruil daarvoor werp je een blik in de 2e eeuw. Dat is toch wel een goede deal.

Toevallig kom ik er tegelijk met een groep op die tekst en uitleg krijgt van een archeoloog. Ik luister een beetje mee. Onder de basiliek (hier dichtbij) was een Romeinse tempel en het Onze Lieve Vrouweplein was ooit een tempelplein. Lange tijd was hier ook een vesting. Rond de 10e eeuw werd die ontmanteld.

Vóór de Romeinen woonden hier ook al mensen. En onder deze Romeinse restanten vonden archeologen een weg uit de IJzertijd. ‘Dat is dus echt het oudste straatje van Nederland’, zei de gids. Mooi dat ik iets van mijn bucketlist kan afschrijven waarvan ik niet wist dat het erop stond.

Tijd om terug te gaan naar platland. In de trein terug hoor ik andere wielrenners hun ervaringen delen, zoals hun aantal gefietste kilometers (het driedubbele), de klimmetjes die ze hebben gedaan (‘Alle bekende heb ik wel gedaan vandaag’). Het gesprek gaat verder over gravelroutes, elektrisch schakelen, banddiktes en ik duik in mijn eigen wereld.

De Via Belgica is veel meer dan dit stukje in Zuid-Limburg. In België moet de Via Belgica volgens dit fietsreisverhaal nog van de grond komen. Duitsland heeft een speciale Romeinse route van ongeveer 170 kilometer. Die gaat van Übach-Palenberg (net over de grens bij Landgraaf) naar Keulen. De route staat op de website Outdooractive.

Het is sowieso een mooie aanleiding om een deel van dit land te verkennen. In elk geval ben ik blij dat mensen hun historische besef willen delen met een groot publiek.

Hopelijk wordt de route ooit meer echt ‘een route’, zodat ook de dame van mijn B&B ook met haar scootmobiel deze route kan afleggen, en iedereen met interesse in geschiedenis. Want geschiedenis begint niet bij boeken, maar bij kijken, visualiseren. En beter snappen waarom de Romeinen dit stukje land zagen als een nieuw Toscane.

En zo lang elektrisch lopen nog geen ding is, kun je deze route ook met een paar dagen wandelen ontdekken. Het komt het dichtste bij het echte reizen in de Romeinse tijd.

Meer lezen of luisteren?

• Website van Via Belgica
• De Gids over de Via Belgica, met een aantal erg goede essays
• Wandelroute van 69 km over de Via Belgica
• Archeoroute Limburg
• Schrijver Jona Lendering over de Via Belgica
• Canon van Nederland over de Via Belgica

1 maart 2022 / 2277 woorden / 17 minuten leestijd / thema’s: humor, literatuur

Hoeveel schrijvers hebben maar één roman geschreven? De meeste schrijvers zien hun eerste roman alleen als een startschot voor een oeuvre. Soms zit het lot in de weg, zoals in het geval van Jean de la Ville de Mirmont. Soms zijn er andere factoren in het spel – iemand kiest voor een andere loopbaan en vergeet de literaire dromen. Soms komt er eenvoudigweg niets meer uit de pen, zoals bij Jane Bowles het geval was.

Wie was Jane Bowles en waarom schreef ze maar een roman?

Jane Bowles schreef wel maar één roman maar niet één boek: ze schreef nog het toneelstuk In the summer house, en nog een aantal korte verhalen.

Je kunt de geschiedenis van Jane Bowles niet vertellen zonder daarbij haar echtgenoot Paul Bowles te noemen. Hij was vertaler, componist en schrijver. Hij schreef het boek dat beroemder is door de film: The Sheltering Sky. Jane Bowles overleed in 1973 en Paul Bowles werd een stuk ouder: hij overleed in 1999.

Ze woonden op uiteenlopende plaatsen: Costa Rica, Frankrijk, Mexico, de Verenigde Staten (waar ze geboren was, en opgegroeid in Zwitserland). Daar schreef ze in 1942 Two Serious Ladies. Ten slotte verhuisden ze in 1947 naar Tangiers in Marokko. Haar boek schreef ze in haar Amerikaanse periode. Ze leefden een tijdje in een pension met de schrijvers Richard Wright, Carson McCullers, Benjamin Britten (componist) en burleske danseres Gypsy Rose Lee, waar ik eerder in een ander artikel over heb geschreven.

Wie was Jane Bowles dan? Truman Capote beschreef haar ‘met haar dahliahoofd van kortgeknipt krulletjeshaar, haar wipneus, de gekte in haar ogen die glanzen van het kattekwaad, haar uiterst originele stem (een hese sopraan), haar jongensachtige kleding en het figuur van een schoolmeisje, haar enigszins manke manier van lopen…’ Hij was fan van haar. Ondanks haar geringe oeuvre had ze nog meer fans van naam: schrijvers als Alice Toklas, Alan Sillitoe en Harold Pinter.

Ed Schilders las A Little Original Sin The Life and Work of Jane Bowles van Millicent Dillon (er staat ook een verkorte versie op de website van de erven van Paul Bowles) en schetste Jane Bowles als volgt in de VN-boekenbijlage van 1983:

Opgevoed door een moeder die haar verwende, op jonge leeftijd zonder vader en als tiener lange tijd van het werkelijke leven uitgezonderd door haar verblijf in klinieken, lijkt het alsof ze later haar leven nooit in een omarming, gespierd of vertederd, heeft kunnen vatten, hoezeer ze daar ook naar streefde. Ze werd door het leven zelf overrompeld, aangevreten door het fatalisme en de angsten die ze ontwikkeld had. De lijst van haar fobieën is lang en gevarieerd. Ze was bang voor honden, haaien, slangen, bergen en brand. Kleine onbeduidende conflicten zag ze in haar geest uitgroeien tot de dreiging van bloederige drama’s. Ze nam liever dertig trappen dan één lift. De angst voor insecten, Indianen en het oerwoud, en de gedachte daar vermoord te zullen worden, vergezelden haar op haar reizen door Midden-Amerika. Treinen nam ze, maar ze werd dan zo snel mogelijk dronken. In tunnels gilde ze. Er waren tijden dat ze niet durfde te gaan slapen. Sterfgevallen in haar vriendenkring beschouwde ze als besmettelijke gebeurtenissen. Haar veertigste verjaardag noemde ze een ‘shock’ die ze al jaren had zien aankomen. Op haar laatste ziekbed bekeerde ze zich tot het katholicisme. De totale druk waaronder al die grote en kleine angsten haar gezet hebben, vatte ze zelf het best samen toen ze schreef: ‘Ik heb nog nooit één dag genoten, maar ik ben nog nooit opgehouden met mijn pogingen het geluk naar mijn hand te zetten.’

Ik vind dit wel een lief en aandoenlijk portret. Het maakt haar menselijk, vriendelijk en open. In hetzelfde stuk legt Ed Schilders uit dat een tweede boek niet lukte:

Er kwam altijd wel iets tussen. In Acapulco, eind jaren dertig, schrijft Dillon, ‘probeerde ze te schrijven maar was er niet toe in staat. Er was niet genoeg afwisseling, er waren niet genoeg mensen, klaagde ze bij Paul.’ Later, als er genoeg afwisseling is en genoeg mensen in haar behoefte aan contact voorzien, blijft er – uiteraard – te weinig tijd over om te schrijven. ‘Jane was always resisting work,’ zegt een van haar beste vrienden en Paul Bowles merkt op dat de last van het schrijven te zwaar voor haar was om in één keer getrokken te worden.

Vooral angst haar weerhield haar dus van het schrijven van meer boeken. Lees de volgende verklaring van Ed Schilders:

{…} het staat vast dat Jane Bowles de bijna surrealistische ontknoping van The Sheltering Sky als een onontkoombare voorspelling – verraad, ontrouw, degradatie, schuld en boete – beschouwd heeft van haar eigen lot. Wie zo met literatuur omgaat, heeft, denk ik, volop redenen om bang te zijn dat een eigen roman even verschrikkelijke en wellicht nog fatalere waarheden aan het licht zal brengen. Zo iemand schrijft of één enkel, alles vernietigend meesterwerk, of helemaal niets meer.

De universiteit van Michigan gaat in een essay nog iets dieper in op de ongelooflijke verschillen tussen Jane en Paul Bowles.

Jane remarked, “Paul and I are so incompatible that we should be in a museum.” She had been spoiled and indulged as a child, he had been oppressed and mistreated; she was childlike, he was paternal. She was extravagant, he was careful with money. Jane showed her feelings and was out of control, he hid his emotions and was disciplined. She was volatile and dependent, he was reserved and self-contained—though Jane enabled him to release emotions that he normally repressed. Jane was constantly frightened, Paul loved horrific situations. She was an entertainer, he was an observer.

Het essay gaat diep in op de ongewone privésituatie van het stel: They … were essentially homosexual, and felt free to pursue their own sexual interests. In 1938 they surprised all their friends by getting married.

Ik weet niet of deze geschiedenissen echt van invloed zijn op hun boeken maar het essay The Oddest Couple: Paul and Jane Bowles is ongetwijfeld smakelijk leesmateriaal voor de liefhebber.

Waar gaat Twee Keurige Dames over?

Het boek begint met het portret van de twee dames, Miss Gamelon en Miss Goering. Ze wonen samen in een huisje. Miss Goering heeft interesse in nieuwe avonturen, waar Miss Gamelon meer een zenuwachtig type is. Op een feestje spreken ze met vriendin Mrs. Copperfield, die met haar man naar Panama gaat. Zelf ontmoet MIss Goering de ‘corpulente’ man Arnold, en via hem ontmoeten ze ook zijn vader, die vrijwel meteen verliefd wordt op Miss Goering.

Na deze introductie gaan we naar Panama, waar Mrs. Copperfield zich enorm thuis voelt in het amrzalige hotel van Mrs. Quill, waar ook Pacifica woont, die nogal vaak ‘afspreekt’ met mannen. Als dhr. Copperfield voorstelt om naar de jungle te gaan, wil Mrs. Copperfield alleen maar terug naar het hotel. Daarna is het een flinke hoeveelheid ontwikkelingen rondom haar, Mrs. Quill, Pacifica in diverse hotels en nachtclubs.

Op drie-vierde van het boek keren we terug naar Miss Gamelon en Miss Goering. Miss Goering voelt een drang om met mannen mee te gaan, waaronder een nietsnut genaamd Andy. Ondertussen hokt Arnold met Miss Gamelon en zegt Miss Goering definitief gedag tegen Arnolds vader.

Het lastige van het samenvatten van goede boeken is dat je zelden met het verhaal recht doet aan het boek. In dit boek, vertaald als Twee Keurige Dames in 1967, lees je geweldige karakteriseringen en verrassende dialogen die het voor mij ver boven de gemiddelde roman uittillen.

Ook al was Jane Bowles pas 21 toen ze het schreef; je merkt in bijna niets dat ze die leeftijd had – hooguit in het feit dat karakters vrij snel ineens angstig of opgewerkt worden. Het boek heeft een hele prettige lichtvoetige schrijfstijl. Romanclichés of serieuze liefdesclichés kwam ik niet tegen. Daarom is het haar boek uit 1947 nog steeds prima te lezen.

Zowel de vrouwen als de mannen zijn heel interessant geschetst. De karakters maken veel emoties door zonder dat er gewone verklaringen voor zijn. Ze verliezen soms ineens hun interesse. Of zijn zo bezig met hun gevoelens dat ze niet door hebben hoe sociaal onhandig ze wel zijn. In een seconde kunnen ze ineens lusteloos worden, angstig of juist energiek. En op hun beslissingen zijn ook al geen pijl te trekken. Die verbeelding had Jane Bowles feilloos in de vingers.

Het is niet een goed hoofdstuk, maar het hele boek is zo. Dan raakt Miss Copperfield ineens in gesprek met Peggy Gladys, Miss Goering ineens met Dick en Bernice. Dialogen komen uit het niets, de karakters komen uit het niets en zo is het echte leven natuurlijk ook.

De scènes bouwen hierdoor ook niet op traditionele romanmanier op naar een ontknoping. Drie keurige dames is wel een boek over seks, angsten, keuzes en depressies. Het speelt nauwelijks een rol in het verhaal. Vooral de seksualiteit speelt het hele boek door een rol. Maar er is geen seksscène te vinden, nauwelijks een kus.

Kortom: het boek gaat niet over een thema maar is juist wel heel rijk aan van alles. Ik weet niet of ik veel boeken ken met interessantere mannenkarakters! De lusteloze Arnold, diens vader (‘Zelfs als we visite hebben, kan hij zijn leeuwennatuur niet beheersen’). Mannen als Mr. Copperfield die alsmaar teleurgesteld is in zijn vrouw, Andy die zich plotseling uitkleedt, of Ben die zo hard op een liftknopje ramt zodanig dat Miss Goering er bang van wordt maar ook fascineert. Een rijkdom van totaal verschillende mannenpersonages.

Dialogen om vingers bij af te likken

Zelf vind ik het boek vooral verbazingwekkend in hoe je de karakters in de roman van Jane Bowles leert kennen door de dialogen die ze voeren. Hun antwoorden zijn allemaal een tikje anders dan je gewend bent in de meeste romans. Ze zijn net iets vreemder dan gemiddeld. En vertellen zo meer over de persoon in kwestie. Let bijvoorbeeld op deze reactie van Miss Goering:

‘U woont zo ver buiten de stad’, zei Arnold. ‘Waarom blijft u vannacht niet in mijn huis slapen? Wij hebben een logeerkamer.’

‘Dat zal ik waarschijnlijk wel doen,’ zei Miss Goering, hoewel het volkomen in strijd is met mijn opvattingen, maar ik heb die zelfs nog nooit in de praktijk kunnen brengen, hoewel ik alles ernaar oordeel.’

Of bekijk deze reactie van Miss Goering op een opmerking van Arnold:

‘Lieve hemel,’ zei ze tegen Arnold, ‘ik moet bekennen dat ik geen slaap heb. Iets ergers bestaat er niet, nietwaar?’

‘Nee, dat is verschrikkelijk,’ zei Arnold. ‘Zelf zou ik zo op het karpet kunnen neervallen en er blijven liggen tot morgenmiddag, zo uitgeput voel ik me.’

Miss Goering vond dit een zeer ongastvrije opmerking en ze werd een beetje bang.

Arnold heeft weinig karakter, en dat blijkt uit deze dialoog:

‘Ja, ja, het is heus waar. Bovendien kan ik je zeggen dat ik het volkomen onzinnig vind, om je lichamelijk te verplaatsen. Alle plaatsen zijn min of meer gelijk.’

Hierop gaf Miss Goering geen antwoord. Ze trok haar sjaal dichter om haar schouders en zag er plotseling echt oud en heel bedroefd uit.

Arnold begon te twijfelen aan de juistheid van wat hij zojuist had gezegd en besloot onmiddellijk de volgende avond precies hetzelfde uitstapje te maken waavan Miss Goering net was teruggekeerd. Hij beet zijn kiezen op elkaar en haalde een opschrijfboekje uit zijn zak.

‘Wil je mij de details verstrekken hoe ik het vasteland kan bereiken?’ zei Arnold. ‘De vertrektijden van de treinen en zo voort.’

Karakters reageren in dit boek aldoor op een manier die je niet had verwacht – en dat verrast de karakters soms zelf ook:

‘Bestelt u nu maar waar u trek in hebt, wilt u?’

‘Ik neem aan sandwich met kalkoen en een sandwich met varkensvlees, een kop koffie en een glas whiskey.’

‘Wat een vreemde psychologie!’ dacht Miss Goering. ‘Ik had gedacht dat hij verlegen zou zijn, nadat hij net gezegd heeft dat hij geen honger heeft.’

En sommige zinnen kan ik wel dertig keer herlezen zo fraai vind ik ze:

”O, ik ben er dol op,’ zei Miss Goering. ‘Ik ben fundamenteel een luchthartig mens. Dat wil zeggen, ik geniet van alle dingen waarvan luchthartige mensen genieten.’

Is het dan niet jammer dat Jane Bowles maar een geweldig boek heeft achtergelaten? Misschien wel, misschien niet. Wat mensen soms vergeten, is dat je ook niet meer hóeft te schrijven. Een boek, geen boek, zestien boeken: het mag allemaal. Het probleem zijn de tijdgenoten die alsmaar blijven vragen naar het volgende boek.

En ze heeft het wel geprobeerd, gezien de vele notities die ze achterliet, maar het lukte gewoon niet meer. Paul Bowles schreef meer dan een handvol romans, de meeste zwartgallig en nihilistisch, terwijl het proza van Jane Bowles veel geestiger en luchtiger omging met het drama. In dat opzicht vulden ze elkaar ook zelfs perfect aan op een literaire manier. En zo moet je er ook altijd naar kijken: roman worden geschreven door mensen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Bekijk de documentaire waarin Paul Bowles praat over zijn vrouw
• Bekijk een Franse documentaire over hun tijd in Tangiers: An American in Tangier uit 1983
• Bekijk een Spaanse documentaire over het echtpaar (Jane Bowles overleed in Malaga)
• Een voorgelezen brief van Jane Bowles
• Lees de informatie op de website van de erven van Paul Bowles
• The New York Times over Jane Bowles (achter een paywall)
• Essay over Jane en Paul Bowles in het tijdschrift van de Universiteit van Michigan
• Artikel in The Guardian over de korte verhalen van Jane Bowles

1 november 2021 (artikel voor november en december) / 4293 woorden / 33 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, fietsen, fietsroute door Nederland, romeinen, limes, grensposten / Alle foto’s tenzij anders aangegeven © Indipendenza

Eerst beantwoorden we de vier belangrijkste vragen over de limes en de fietstocht langs de limes zodat dat maar uit de lucht gehaald is!

Vraag 1: Waar komen de limes vandaan?

Globaal zaten de Romeinen vanaf 50 v. chr. in ons land. Keizer Augustus wilde Germanië veroveren. De Germanen hadden daar zelf niet zo’n zin in en lieten zich niet veroveren. Na veel vergeefse pogingen gaven de Romeinen dat idee honderd jaar later maar op.

De Rijn die dus een tijdelijke grens had moeten zijn, werd min of meer een permanente noordelijke grens. Met forten werd de grens duidelijker gemaakt. Ten zuiden van de limes vind je dus de meeste Romeinse restanten. Denk aan een badhuis in Heerlen, of een tempel in Tongeren.

In het noorden woonden (achter een bufferzone) Germaanse stammen samen met de Romeinen: Bataven, Friezen en de Cananefaten. Ze handelden met de Romeinen. De Bataven waren in het jaar 69 alles beu en brandden van alles plat, ook forten. Dat kunnen archeologen nog steeds vrij goed terugzien in opgravingen – of iets van voor of na het jaar 69 is.

Rond ongeveer 270 verlieten de Romeinen de forten (er was een hoop gedoe in Rome). Ze trokken naar het zuiden. De Franken passen dan een beetje op in dit gebied, in overleg met de Romeinen. Rond het jaar 400 houdt het op voor de Romeinen. De meeste mensen beschouwen als het West-Romeinse rijk in 476 instort als het moment dat het Romeinse rijk definitief ophield met bestaan.

Vraag 2: Wat zijn limes?

Limes is Latijn voor grenspad. Grenzen waren betrekkelijk in de Romeinse tijd. Er was altijd nieuw land om te veroveren. In Nederland was dat anders. Door het verzet van de Germanen kwam er min of meer een vaste grens bij de Rijn.

Romeinen bouwden forten, legioenskampen en uitzichtsposten om de grens te bewaken. In Nederland waren een stuk of dertig forten. De bevolkingsgroei nam toe. Rondom de limeszone woonden op zeker moment ongeveer 100.000 mensen. De limesgrens liep verder langs de Rijn in Duitsland en ook aan de grens van de Donau. Tussen Rijn en Donau legden de Romeinen ook limes aan.

De forten boden goed overzicht over de Rijn en maakten ook het vervoer van spullen naar Engeland makkelijker (waar het Romeinse rijk vanaf 43 heerste). Het ene fort was groter dan het andere maar ze hadden wel dezelfde inrichting. Bij een fort waren er ook kleine forten (castella’s), wachttorens en soms ontstond er een dorpje: de vicus. Huizen met gezinnen van de soldaten, handelaren, werkplaatsen, badhuizen, bordelen, enz.

Er is best veel van teruggevonden, maar ook weer niet zoveel als je misschien zou hopen. Sommige forten die vrij zeker bestaan hebben, zijn nog onontdekt. Lees het hele verhaal in de factsheet van limeswerelderfgoed.nl (website van de provincies Gelderland, Utrecht, Zuid-Holland en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)).

Vraag 3: Wat is de limesroute?

Als de limes niet te bezoeken zijn, wat is dan de limesroute? Wat we nu over hebben, zijn vooral reconstructies van forten. Meer suggesties dan het echte werk. Het is wel een route want door middeleeuwse kaarten weten we wel ongeveer waar de forten lagen. Zoals de beroemde Peutingerkaart uit de vierde eeuw.

De limes werden in juni 2021 officieel Unescowerelderfgoed. Veel steden worden met het jaar trotser op deze link met het verleden. Dat zal het binnenlandse Romeinse toerisme de komende jaren nog sterker maken.

De Romeinen gebruikten zelf de limesroute, over het water en over een weg. Langs de limes is er ondertussen van alles opgegraven en te zien – hoewel je natuurlijk geen Colosseum, Pompeji of baden van Caracalla hoeft te verwachten.

Vraag 4: Wat heb ik zelf met de limes?

Ik heb veel met geschiedenis, minder met militaire geschiedenis. Militaire geschiedenis is voor mij te onlosmakelijk verbonden met land veroveren en oorlog voeren. Wel ben ik altijd benieuwd naar hoe mensen vroeger leefden.

Daarnaast hou ik van fietsen. De limes geeft mij een kans om een droom waar te maken: van het westen naar het oosten van het land te fietsen.

Belangrijk om te weten: dit artikel wil geen compleet beeld geven van de limes. Noch ben ik een historicus. Dit is wat het is: een persoonlijk verslag van iemand die de limesroute fietst. Voor het hele verhaal zijn prima websites, zoals Romeinen.nl (van de erfgoedhuizen van de provincies Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland). Of lees het uitstekende boek over de limes: De Romeinse Limes van Luit van der Tuuk. Ik link ook telkens naar bronnen die meer vertellen over de lokale situatie.

Nu dit allemaal uit de weg is: op naar de reis!

ETAPPE 1: VAN VOORBURG NAAR WOERDEN

Een kop koffie in Voorburg om de limestour mee te beginnen. Klanten kunnen na anderhalf jaar coronavirus nog steeds niet overweg met de looproute, blijkt als een man tegen de route in loopt. ‘Zelfs toen we pijlen hadden, liepen ze er eerst omheen. Terwijl met de klok mee toch echt logischer is.’ Mij wordt een fijne werkdag toegewenst.

Het Forum Hadriani was een forum, dus een marktplaats, en geen fort. Voordat de Romeinen er kwamen, was dit een dorp van de Cananefaten. Het kreeg handelsrechten van de keizer en werd daarna helemaal verromeinst, met dit soort gebouwen.

Bouwers maken vlak voor het Forum Hadriani (nu dus het park Arentsburg) nu een enorme herrie maar ik heb het Forum al vaker bezocht. Wat je ziet: eigenlijk niets. Een gedenkpaal en wat informatieborden (ook de gemeente Voorburg ontdekt zijn Romeinse verleden). Als je echt iets Romeins wilt zien, moet je naar het museum voor oudheden in Leiden. Er is aardig wat gevonden. Of naar het Voorburgse museum met wat Romeinse restanten (Swaensteyn).

Voorburg is niet echt het eerste stuk van deze route, maar voor mij handiger dan om eerst naar Katwijk te rijden. Ik rijd langs de Vliet naar Leiden. Een rustige route op deze maandag maar in het weekend is het hier enorm druk met tourfietsers.

Ik rijd praktisch hetzelfde traject als het ‘kanaal van Corbulo’ uit die tijd. Corbulo was de Romeinse generaal die dat kanaal liet aanleggen. De reden: zodat zijn mannen zich niet hoefden te vervelen. En het was een veilige route voor de bevoorrading van Romeinen elders. Het liep vermoedelijk zelfs door tot Naaldwijk, waar een grote haven zou zijn geweest. Hoe gelukkig zou Corbulo zijn geweest met een mooie asfaltweg en een snelle fiets zoals ik heb.

Iets verder in Leidschendam boog het kanaal zich in Romeinse tijden af. Daar is een reconstructie van het kanaal gemaakt, met een Romeinse houten brug. Het bordje ‘Romeins pad’ in het parkje oogt alsof de Romeinen daar ook hun honden liepen uit te laten.

Terug aan de Vliet ontdek ik een prachtig reliek uit een andere tijd:

Bij Leiden kom ik weer op de route. Dan ben ik weer op een prachtige plek waar ik ook al eerder ben geweest: het park Matilo, dat in 2012 is gebouwd. Eronder bevinden zich de echte restanten van het kamp: castellum Matilo. Hebben de archeologen van de toekomst ook nog iets om te ontdekken.

De Romeinen bouwden dit fort na de opstand van de Bataven in 69. Grappig weetje: de wegen kruisen altijd middenin het kamp, waar het kantoor van de leiders ook altijd was (principia). Hier ook. Romeinen hielden wel van regelrechte straten. In deze forten stonden vroeger barakken en andere gebouwen.

Park Matilo is een mooi en open park met historische elementen. Ik hou wel van dit soort creatieve oplossingen. Een geweldige lunchplek bovendien. Je ergens in Toscane wanen en naar struinende mensen staren.

Voorbij Leiden kom je bij dorpen die ik altijd door elkaar haal als ik er fiets: Koudekerk, Zoeterwoude, Zoeterwoude-Rijndijk, Hazerswoude, Hazerswoude-Rijndijk. Ergens is het fietspad zo smal dat je geen angst moet hebben voor tegenliggers:

In Alphen aan de Rijn vind je het Archeon, waar je moet zijn tijdens het Romeins festival in de zomer. Op maandag is het dicht, daar heb ik natuurlijk niet aan gedacht. Daardoor mis ik jammer genoeg de reconstructie van de Via Albaniana: de limesroute maar dan voor de Romeinen. En de mijlpaal van Forum Hadriani. Er is vast wel wat leuks op YouTube te vinden dat ik straks bij het artikel kan plaatsen.

Ik passeer het slaperige dorpje Zwammerdam. Er is echt niemand op straat. Op een terrein van een instituut voor verstandelijk gehandicapten was het kleinste limesfort: nigrum pullum. Je ziet een grasveldje waar het gestaan heeft. En een bord met een impressie van hoe de boten eruit zagen.

In Zwammerdam werden in 1972 wel een aantal Romeinse schepen blootgelegd. Na restauratie zijn die te zien in het Archeon. In een café kun je er als het goed is iets over leren en een limesbiertje drinken. Klinkt leuk voor dit artikel maar ik zie geen bordjes en moet intussen ook een beetje haast maken. Met wind tegen gaat het niet al te snel.

Bodegraven, waar nieuwbouw is gebouwd op de Romeinse restanten. Ook hier is een reconstructie van een romeinse weg en brug gebouwd maar ik kan het niet vinden en begin ook wel een beetje moe te worden van die wind tegen. Vind ik het echt belangrijk? Of wil ik liever op tijd in Woerden zijn? Ik kies voor het laatste.

En dan rij ik Woerden binnen, of Laurium, zoals het Romeinse fort hier heette.

Woerden is volgens mij apentrots op zijn Romeinse roots. Dat zie je langs de rivier, bij de parkeergarage Castellum (met beelden van archeologische vondsten), in de haven liggen twee Romeinse schepen, weer reconstructies natuurlijk, waar je ook een tocht mee kunt maken (ik zag ze niet maar ze zijn er vast). Wanneer herdopen ze Woerden in Lauriumstad?

Meer lezen:

• Vondsten bij Forum Hadriani
• OVT-podcast over Zwammerdamschepen en het kanaal van Corbulo
• Het verhaal van Park Matilo
• Cultureel Erfgoed over Park Matilo
• De Zwammerdamschepen

ETAPPE 2: VAN WOERDEN NAAR WIJK BIJ DUURSTEDE

De koffiebar die ik had uitverkoren in Woerdens centrum is druk. Sommige mensen werken er, andere zijn klant, ik snap het verschil niet. De barista moet uitleg vragen hoe je een flat white maakt. Dat geeft weinig hoop. Het is ook niet de beste die ik ooit zal drinken. Maakt niet uit: deze traditie hoort bij de reis. Een goede reis staat en valt bij zelfbedachte routines.

Prachtig fietsweer. Slingerende fietsroute. Ik zie een roofvogel neerstrijken op nog geen vijf meter. Hij kijkt geïrriteerd naar een stelletje kauwtjes en vliegt weer weg.

Verderop wat humoristisch boerenprotest: Melk de koe, niet de boer. Later vind ik deze:

Vleuten. Daar staat het namaakfort Castellum Hogewoerd voor me. Van staal en beton. Toch is het qua afmetingen en hoogte wel vrij exact zoals de Romeinse forten waren. Best tof om een deur open te doen en zo’n fort binnen te lopen. De kruispaden zijn net als in Leiden weer te zien. Dat zijn de via principales (Oost-West) en via praetoria (Noord-Zuid).

Een zeer vriendelijke medewerkster neemt alle tijd om mij te vertellen over de highlights. Zoals de Meern1, wat een bizarre naam is voor de beste geconserveerde Romeinse boot in heel Europa. Ze noemen alle gevonden boten zo. De boten uit Zwammerdam heten ook de Zwammerdam1 en Zwammerdam2 enz.

Ik mag de lastig te begrijpen coronaroutepijlen negeren, zegt ze. Gelukkig maar. Er is toch verder niemand.

De Meern1 (gevonden in 1997) is toch wel heel indrukwekkend om in het echt te zien. De gereedschappen die ze vonden in de boot zijn nóg indrukwekkender. Kroontjespennen, scharen, koevoeten (alsof die van de Gamma komt), hamers, etc.

Ook indrukwekkend: op het terras koffie met een qr-code bestellen en afrekenen. En hop weer terug op de fiets. Verbazend soms hoe simpel reizen is met een fiets.

Even goed opletten met de fietschaos in Utrecht centrum, of te wel Traiectum. Die Latijnse naam verwijst naar ‘oversteek’, omdat de Rijn hier ondiep was. Dat fort stond precies op de plek van de Dom. Ze hadden die Dom ook dertig meter naar links of rechts kunnen bouwen. Maar nee, precies op dat Romeinse fort.

Het was niet makkelijk om hier een fort te bouwen. De Romeinen moesten natuurlijk overal in Europa ter plekke leren als ze forten bouwden. En dan overstroomde de Rijn natuurlijk ook vaak.

Nou ontbreekt er een stuk van de Dom dus ze hebben wel wat kunnen opgraven. Er zou een ondergronds stukje met Romeinse artefacten moeten zijn, Dom Under, maar het Nederlands Film Festival is gaande, het is erg druk, ik heb nog veel kilometers te gaan, dus maar weer een andere keer. Elke kilometer die je niet fietst, is een kilometer die je nog moet fietsen (zou Johan Cruijff gezegd hebben als hij wielrenner was geweest).

De fietspaden in en rondom Utrecht zijn echt geweldig. We worden in Nederland wel enorm verwend.

Niet veel later kom ik het Castellum Fectio in Vecht tegen. Je kunt met qr-code een audiotour luisteren, wel zo handig. Je ziet namelijk verder alleen stenen met teksten: Centurium, Via Decumana, Tabularia, etc.. En in het steen gemetselde kopieën van vondsten. Zoals een creepy dodenmasker van ridder Valens, volgens de audiotour. En kopieën van amforen. Daarin zaten onder andere een vissaus van ‘rottende drab, water, zout en kruiden’ zegt de audiotour. Garum heette dat en dat vonden ze lekker.

Het is heel groot. Dit was ook het grootste fort in dit gebied. Een fort voor hulptroepen die tegen de Germanen in actie konden komen.

Ik fotografeer verderop een rij kleurrijke eenden (auto’s) als een man vraagt of ik een hond heb gezien. Ik zeg dat ik ongeveer 150 meter terug een hond bij twee fietsende mannen zag (dat vond ik al gek, alsof ze die zo fietsend uitlieten zonder riem). Hij vraagt nog een fietser maar die is Amerikaan en begrijpt de vraag niet. Ik wil hem eigenlijk vragen waarom hij verder loopt te vragen terwijl ik toch vrij specifiek was, maar ik heb mijn bijdrage aan de maatschappij gedaan en dat is goed genoeg.

In Werkhoven zie ik alsmaar geen winkel waar ik nog even water kan halen. Een bakkerij zal de laatste zaak zijn die ik ga tegenkomen voor Wijk bij Duurstede, een kilometer of acht verder. Ik heb echt water nodig, het is warm.

Ik bestel koffie en een appelflap (met rozijnen: geweldig idee). De bakkeres toont de provinciale vriendelijkheid door mijn flesje met kraanwater spontaan te vullen.

Het is het fruitgebied en oogsttijd. Dit fruit is hier dankzij de Romeinen, die het meenamen uit Italië, zegt de gids geloofwaardig. Ik fotografeer een arrogante aalscholver op en paal. Ineens duikt daar een wandelaarster met rugtas te voorschijn, wat redelijk absurd is in deze middle of nowhere. Hoewel: ik ben er natuurlijk ook. Maar wel op de fiets, dus ben ik sneller weg. Ze kijkt ook naar de aalscholver en we begroeten elkaar als lotgenoten.

Wagentjes passeren met een treintje met houten kratten erachteraan. Sommige plukkers laten zich vervoeren in de kratten. Lijkt wel een scène uit een film uit Bert Haanstra. Her en der zie ik ook al mensen aan het plukken.

Peren, peren, peren. Paar appels ook. Letterlijk tot in Wijk bij Duurstede. In het grappige paars-roze bed-and-breakfast van Frances vertelt ze dat de oogst dit jaar niet zo goed is.

In Wijk bij Duurstede keur ik zoals gebruikelijk alle restaurants af en haal ik sushi. En ik sla aan het fotograferen in het fotogenieke stadje.

Meer lezen (en luisteren)

• De Meern1
• Mini-documentaire over Castellum Hogewoerd
• Romeinse opgravingen bij Domplein in Utrecht
• Podcast over Fort Vechten van Rien Polak
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op de website Dorestadonthuld

ETAPPE 3: VAN WIJK BIJ DUURSTEDE NAAR ARNHEM

Zo lang dacht ik vroeger dat Dorestad Utrecht was. Het was natuurlijk Wijk, zoals Frances het noemt. Was ooit dus de belangrijkste stad in dit land. Ik was er nog nooit geweest. Erg mooi stadje, een soort Naarden, minus de koude kak.

Hier moet ook een castellum zijn geweest (Duristate) maar er is geen restant gevonden. Dit gebied was te strategisch aan de Rijn gelegen om geen fort te hebben. Mijn gids vertelt dat Wijk vermoedelijk de vicus – dus het dorp – van het fort was. Toch grappig: eeuwen later loop je er nog steeds rond.

Frances vertelde me dat ze sinds kort meer limesfietsers op bezoek krijgt. Het limestoerisme wordt dus serieuzer. Vermoedelijk omdat het sinds afgelopen juli Unesco-erfgoed is. Het Dorestadmuseum heeft er meer over maar daar heb ik weer geen tijd voor.

De volgende dag, na een subliem ontbijt van de erg aardige Frances, zit ik weer op de fiets. Beginnen met pontje die me ‘Tot hier’ brengt. Ik heb alleen 10 euro maar de vrouw op het pontje blikt noch bloost om dat bedrag (‘Jij hebt tenminste geld bij je’) en geeft kleingeld terug. Een man is sceptisch over waar al het pontgeld heengaat. ‘Je kunt niet eens pinnen.’

Bij Rijswijk (de niet Zuid-Hollandse Rijswijk) zijn best wat Romeinse dingen gevonden. Weer verder over dijken dwars door de bloesemgebieden. Lekker rustig en geweldige uitzichten over de Rijn. Neem dit uitzicht bij Lienden:

Alleen weinig limes. Afgezien van een limeskoek bij een theetuin in Maurik en een Efteling-achtige wachttoren in de buurt van Opheusden.

Toch gaat de theetuin wel serieus in op de Romeinse connectie van Maurik (Mannaricium in die tijd). De achterkant van de menukaart bevat een compleet A4’tje met uitleg. Ondanks die historie nemen de meeste aanwezigen nemen toch gewoon appeltaart. Gemiste kans.

Bizar idee dat een deel van de Romeinse tijd nu vermoedelijk op Texel ligt. Daar werd zand uit Maurik ooit gebruikt voor dijken. Ze hadden geen idee dat ze ook de Romeinse leftovers meenamen.

Weer een pontje. Iemand betaalt met zijn mobiel. Sommige pontjes zijn dus toch de moderne tijd in gegaan. Via de Blauwe Kamer rijd ik de Veluwe in. Ook hier waren waarschijnlijk een aantal forten, alleen zijn ze verzopen in de Rijn. Goed nieuws dus voor toekomstige archeologen: er valt altijd nog iets te ontdekken. Zoals mijn gids vertelt dat ze alleen wisten dat onder de kerk in Elst een Romeinse tempel was toen het was gebombardeerd in WOII.

Langs Wageningen, Renkum (ligt dus niet in Friesland), Oosterbeek (langs de beroemde oude kerk), via bossen en heuvels (stukje klimwerk) naar mijn adres in Arnhem.

Met mijn mobiel bestel en betaal ik mijn avondeten, een lasagna. Dat ding is zo handig voor fietsers. Hoe zouden ze dat vroeger allemaal hebben opgelost? Het is mijn kaart, gids, kompas, fototoestel, vulpen, notitieblok, telefoon, radio (podcast), bibliotheek, televisie en filmcamera ineen.

Ik zie een halve Live and let die op mijn kamer en merk dan pas aan geluiden dat ik ook nog een buurman heb in een kamer naast mij. De dame van het huis heb ik niet eens ontmoet: alles ging compleet digitaal.

Morgen naar de Romeinse hoofdstad van ons land: Noviomagus.

Meer lezen:

• Over Maurik op romeinen.nl
• Wageningen aan de limes van de oud-historische vereniging in Wageningen
• Waar lag Castellum Levefavum? op Utrechtaltijd.nl
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op Romeinen.nl (inclusief audiotour)
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op Dorestadonthuld

ETAPPE 4: VAN ARNHEM NAAR NIJMEGEN (VIA MILLINGEN AAN DE RIJN)

Het barretje zit tjokvol antiek. Grappig is dat ze je in deze regio slagroom bij je koffie geven – ik snapte al niet waarom de serveerster in Renkum zei (omdat ik havermelk wilde) dat ik er dan vast ook geen slagroom bij wilde. Nu nam ik het maar voor lief.

De vriendelijke dame van deze Arnhemse bar vertelt dat ze van haar bar een koffie-wijnbar wil maken. MIjn zegen heeft ze. Ik vertelde over mijn limestocht. Het valt me op dat niemand die afstand indrukwekkend vindt. Geen zo hé of tjonge. Het is té makkelijk denk ik, Nederland doorcrossen, te weinig lijden. Ik denk dat van Moskou naar Galicië fietsen veel meer indruk zou maken.

Ik begin met het Castellum bij Meinerswijk, ten zuiden van Arnhem, dat geen wijk is maar een natuurgebied. Ik slalom onderweg langs hopen koeienstront. Grote grazers. Bij het castellum staan drie paarden dom achter elkaar bij een bunker. Alsof ze wachten voor de ingang van een geheime attractie voor paarden.

Als ze geritsel horen als ik mijn tas open, loopt een paard ineens vastberaden op me af. De andere twee volgen de leider als in een straatbende. Ik hou niet zo van paarden (en niet van hun achterwaartse traptechniek) en helemaal niet in bendevorm. Ik ren naar het castellum. Daar staat ook al een paard te grazen dat vervolgens naar me toe begint te lopen. 

Ik verschuil me vervolgens achter een ingestort informatiebord (ander slachtoffer van de bende denk ik), schiet wat foto’s links en rechts en fiets weg voor de paarden te dichtbij komen. Ik bekijk nog een mysterieus restant van de koude oorlog (een doorlaatbrug om overstroomd water tegen te houden lees ik later) en fiets door.

Daarna polders, dijken, pontjes en veel wind. De regio bij Loo en Pannerden oogt voor een randstedeling als ik als het einde van de wereld. Kilometers zonder iemand tegen te komen. Ik bid maar weer dat ik geen lekke band krijg. Dat heb ik nodig want ik moet na het kruisen van de Nederrijn ook een lang stuk over gravel fietsen.

Verder wederom weinig limes. Net als gisteren is het allemaal theoretisch. Of ik mis net dat ene ding, zoals een Romeinse namaaksteen met inscriptie bij een bankje. Bij Millingen aan de Rijn sla ik even linksaf, tot ongenoegen van mijn routeplanner, die blijft herhalen of ik zeker weet dat ik goed rijd, om een stukje door Duitsland te fietsen. Het stormt behoorlijk, dus ik keer snel weer om.

Een groep fietsende en felgekleurd geklede Duitse bejaarden kom ik drie keer tegen. Drie vrouwen en een man die het gidswerk doet. Ze staan vaak stil en staren dan naar hun papieren kaarten. Ik ben blij dat ik 21e eeuws fiets – met de app heb ik echt een stem die me influistert waar ik heen moet.

Onderweg naar Nijmegen zie ik nog sjokkende ooievaars, een jagende roofvogel waar ik 100 meter naast fiets, en koeien die op een strandje aan het zonnebaden zijn. 

Podcasts luisteren tijdens het fietsen – ik kan het echt iedere fietser aanraden. Wel met één oortje natuurlijk (die ik ook nodig heb voor mijn route) want anders hoor je te weinig van het verkeer. Nu luisterde ik Made of stronger stuff over het menselijk lichaam. Eentje maakt me zo misselijk onderweg dat ik even mijn oortje eruit trek: een verhaal over een dokter die bij zichzelf een appendixoperatie moest doen. Of ik er echt slimmer van wordt weet ik niet maar ik vind luisteren naar gekeuvel wel heel prettig tijdens het rijden.

Na een flink stuk tegen de wind in beuken in de Ooijpolder kom ik aan in Nijmegen, een stad die ik goed ken van een eerdere periode in mijn leven. Ik bezoek het Valkhofmuseum – een passend slot. Ik heb door de limesroute wel iets meer interesse dan normaal voor al die potten en oude dingen.

Er is nog wel wat te zien in Nijmegen maar na het beuken tegen de wind eet ik liever een taartje. Bovendien ken ik het meeste al. Zoals het stukje Romeinse muur bij het Holland Casino bij de Waalkade. De heuvels van Berg en Dal ben ik ook vaak genoeg geweest (al had ik toen geen idee toen dat ze een leftover waren van een Romeinse waterleiding). Bij Malden is een wachttoren gevonden maar die is me nu te ver weg. En de gezichtshelm van Veur-Lent op reuzenformaat zou leuke fotootjes opleveren maar daar ben ik te moe voor.

Ik logeer bij een aardig gezin in Nijmegen-Zuid, die mij adviseren mijn fiets in hun tuin nog op slot te doen. ‘Je weet het nooit.’ Mijn kamer is uitstekend. ‘Het is een stuk ruimer dan je van buiten zou denken.’ En dan hebben ze hier ook een toko om de hoek, ongelooflijk.

De volgende dag doe ik nog een laatste ronde naar waar het Romeinse kamp in Nijmegen-Oost moet hebben gestaan (er hebben verschillende kampen op verschillende plaatsen gestaan). Ook hier weer veel suggestie. Er is een tijdspad om te volgen maar mijn eigen tijdspad laat dat niet toe.

Toevallig ken ik Nijmegen-Oost goed: dat was de buurt waar ik vroeger vaak vertoefde met mijn ex-vriendin. De wijnzaak zit er nog, het huis staat er nog, de supermarkt, het uitzicht op de Ooijpolder…

De melancholie van de voorbije tijd, die komt altijd wel aan. Zo waren er vast ook Romeinse soldaten die in het hete Italië misschien wel terug verlangden naar de wind van fort Fectio.

Het passeren van de tijd is sowieso keihard, maar geschiedenis neemt je soms ook op een zachtaardige manier te grazen.

Nawoord

Heb je het helemaal tot hier gered: veel dank voor de aandacht! Als je zin hebt gekregen en ook de limesroute gaat fietsen: geniet ervan en rijd voorzichtig! Aan de andere kant is Nederland – en zeker dit stuk – een en al geweldige fietspaden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Castellum Meijnerswijk
• Arnhem Meinerswijk op romeinen.nl
• Resten van de Romeinen in Nijmegen
• Nijmegen op Wikipedia
• Nijmegen op romeinen.info

1 april 2021 / 2196 woorden / 16,9 minuten leestijd / thema’s: reizen, korte verhalen, komedie, politiek

Wie was A.L. Schneiders?

Abraham Louis (Bram) Schneiders was bij zijn spaarzame lezers beter bekend als columnist Drievoeter en korteverhalenschrijver A. van Anders. Hij was parttime ambtenaar en parttime schrijver. En niet zomaar een ambtenaar maar ambassadeur in landen als Kameroen, Gabon, Tsjaad, Zimbabwe, Nieuw-Zeeland, Fiji en Tuvalu. Een ambassadeur met literair talent dus. Iets wat hij dus gemeen heeft met F. Springer, die in het echt Carel Jan Schneider heette (Springer was een pseudoniem). De diplomaat/ambassadeur/schrijver die beroemd werd met het boek Bougainville.

Ook al leest u graag, de kans is groot dat u nooit van Bram Schneiders heeft gehoord, en ook zijn dood vorig jaar (juli 2020) maakte geen rimpel in de literaire wereld. Hoe kan dat dan? Soms is de literaire wereld wel iets te makkelijk in bepalen wat goede literatuur is en wat niet. Het hangt ook af van trends en smaken van bepalende mensen op dat moment.

Literatuurcriticus Kees Fens hakte het boekje Rapport van een secretarisvogel in 1981 bijvoorbeeld in de pan met twee woorden: ‘Te ironisch’. En dat is doodzonde, want afgezien van het feit dat het niet waar is, het gaat veel meer over verbazing, duidt het ook op een vooringenomen houding.

Schneiders schreef zijn eigen literaire graf door geen concessie te doen naar de ‘literaire markt’. Hij schreef altijd eenvoudig en had ook niets met modieuze onderwerpen, waar men in die tijd geacht werd romans over te schrijven. Hij brak nooit door bij het grote publiek, zelfs bijna niet op een liefhebbersniveau, en schreef geen serieuze klassieker waar leraren Nederlands nog wat aan zouden hebben. Een voordeel bij een nadeel: zo kon hij zo in alle luwte zijn eigen gang gaan want voor het geld hoefde hij niet te schrijven.

Het lot van Schneiders/A. van Anders doet mij denken aan twee andere lichtvoetige linksbuitens van de literatuur: Biesheuvel, A. Alberts. De Nederlandse literatuur is meestal niet zo gecharmeerd van lichtvoetige linksbuitens. Ze houden meer van thematisch verantwoorde voorstoppers en serieus over pagina’s dravende middenvelders. (Het grappige is dat dat juist in het voetbal andersom is.) Terwijl deze drie mooie, zachtaardige verhalen schreven, met veel zachte humor en geen overtollige psychologie.

Wereldwijde levenservaring druipt al vroeg door

Als ambtenaar reisde Schneiders over de hele wereld en nam die kennis en afstand mee in zijn proza. Het gekissebis van de Nederlandse literatuur zal voor hem iets heel abstracts zijn geweest vanachter zijn bureau in Ndjamena. Het leverde ook geweldig materiaal op, want hij kwam overal en ontmoette veel mensen. Hij had er best een autobiografie uit kunnen peuren van 500 bladzijden, maar hij bracht het terug tot anekdotische korte verhalen van 7 tot 10 bladzijden.

Met die afstand die hij had, belandde hij in een wereld die bol staat van de verbazing. Een van de verbazingen: hoe serieus we ons vak uitoefenen. Ook hijzelf. Hans Vervoort beschreef dat goed in zijn in memoriam:

‘De hoofd- (meestal ik-) persoon in zijn verhalen zag zichzelf voortmodderen in het leven en moeizaam zijn altijd licht belachelijke plicht vervullen in dienst van het Koninkrijk der Nederlanden. Het schrijven moet voor hem een manier geweest zijn om wat hij overdag vermoedelijk met grote ijver en inzet deed achteraf toch wat te relativeren. En dat leverde prachtige, vaak ook zeer humoristische verhalen op.’

In een van zijn eerste verhalen, in het eerste nummer van het Hollands Maandblad in 1959 (hij was toen 34 jaar, dus nog ver voor hij werd uitgezonden), schrijft hij al met net zoveel verbazing over zijn tijd als soldaat:

‘Als ik mij goed herinner was zingen een van de weinige dingen die wij uit eigener beweging deden. Wij zongen lelijk, maar uit volle borst, van Marjolein die de commandant van het ledikant was, of zoiets. Dat van het ledikant zong het lekkerst, vooral in drukke winkelstraten of langs meisjesscholen. Voor één glorieus moment leefden wij ons dan uit tot boven, buiten of misschien wel onder de wet. Ik denk dat zolang wij dat een genoegen vinden er wel soldaten zullen zijn.’

Of als hij als student bij een plechtigheid aanwezig is:

‘Prof. H. begon zijn toespraak. Zijn stem komt de toeschouwer hoffelijk tegemoet, niet zonder een lichte reserve, maar zeker niet kil, goed op kamertemperatuur zou men kunnen zeggen en ik dacht zelfs iets warmer dan dat. ‘Kunt U mij goed verstaan? Ja? Ook aan het eind van de zaal?’ Bij ieder ander zou dat al gauw oubollig hebben geklonken of gewild populair, maar nu was het de natuurlijkste vraag van de wereld. Maar blijkbaar waren wij toch niet helemaal gewend aan zoveel eenvoudig gemak bij plechtigheden; niemand riep ja of nee. Alles wat er uit de zaal kwam was een zuchtje onbestemd gezoem, een doodgeboren glimlach.’

Hij schreef in de jaren zestig voor het Hollands Nieuwsblad in een tijd dat Hella Haasse, Hugo Brandt Corstius, Renate Rubinstein, Nico Scheepmaker er ook voor schreven. Later schreef hij ook voor de Tirade en in de jaren zestig kwam daar nog een wekelijkse column in het NRC Handelsblad onder de naam Drievoeter bij. Veranderingen in de literatuur hadden weinig op Schneiders. Hij schrijft aan het begin ongeveer hetzelfde als later in zijn carrière, hoewel zijn proza wel alsmaar scherper, puntiger en korter wordt. En leert steeds meer zijn sterkste punt kennen: verhalen over reizen.

Reizen en observeren en komisch beschrijven: een kunst

In 1961 lees je in het verhaal Door de verrekijker al de contouren van wat Schneiders stijl later zou worden: een combinatie van reizen, observeren en dat met gevoel voor humor beschrijven. De schrijfstijl is bondiger en vlotter. De verhalen bevatten steeds meer karakterschetsen en dialogen en krijgen meer een eigen gezicht.

‘Al plukkend van wilde aardbeien, frambozen, bosbessen en kantarellen waren wij op weg naar boven, naar het ijzeren gordijn dat daar precies op de bergtop scheen te rusten en waar ons een mooi uitzicht was beloofd op de andere kant, de verkeerde. Zoals men zal begrijpen kon ik niet nalaten mij, als ik eraan dacht, in te prenten: hier loop ik nu aan de goede kant van de berg, dus vrij en gelukkig, maar zoals altijd, de vrijheid en het geluk wilden niet op kommando komen. Niet dat ik ongelukkig was, integendeel, het was een mooi bos en wij hadden al zakken vol kantarellen.’

Zijn stijl wordt steeds herkenbaarder, zols blijkt uit het verhaal Op de qualityfloor uit 1962, dat bij vlagen doet denken aan Elsschot:

‘Dat ik het hier nog uit weet te houden, komt wel voornamelijk door mijn hoge positie, in geografische zin natuurlijk. Mijn bureau staat op de corridor van de twintigste etage, die waarop onze president-directeur, Max Alons, zijn kamers heeft en die door het personeel dan ook qualityfloor wordt genoemd. De stad met zijn spoorwegemplacementen, de rivier en de havencomplexen, de hele wereld ligt aan onze voeten, als een foto voor luchtbombardementen, als een maquette voor grote affaires. Voor een man als Alons moet het wel enorm stimulerend zijn, dit uitzicht en trouwens, ikzelf heb ook het gevoel er iets anders mee te moeten doen dan er in gedachten kleine bommetjes in te gooien, al weet ik nog altijd niet precies wat.’

Met die verbeterde stijl en die schetsen wordt het ook steeds grappiger, zoals in Tussen nonnen en kanonnen, ook uit 1962:

‘Juist had ik mij van de bergwei laten rollen toen de nonnen ineens voor mij stonden of liever, draaiden. Alles draaide nog mee, de bergen, de grond, de huisjes en eerst dacht ik dat die nonnen nogal een onverwacht soort neveneffect van mijn duizeligheid moesten zijn. Maar zij stonden daar werkelijk tegen de heldere blauwe lucht, zo echt en zwart als een fotomontage. Blijkbaar waren zij net uit het huisje onderaan de helling gekomen terwijl ik naar beneden kwam rollen. Om goed te laten zien dat ik voor vrouw en kinderen had gerold en niet zo maar als een beschonken duivel, woof en riep ik demonstratief naar boven, waar mijn verwanten benieuwd toekeken. Het hielp niet.’

Een ‘meesterwerk’ schrijven, was niet aan hem besteed. Hij had twee talenten en koos voor de carrière die het beste betaalde. Eind jaren zestig en in de jaren zeventig schreef hij maar weinig verhalen. In de jaren tachtig begon het literaire bloed weer wat meer te stromen en verschenen wat meer verhalen over zijn tijd in Afrika, en dus ook Rapport van een secretarisvogel in 1981. Het had een klassieker kunnen zijn in de categorie lichtvoetige literatuur maar daarvoor vond men het dus ’te ironisch’.

In de jaren negentig gaat hij met pensioen en heeft hij weer tijd voor proza, zoals het verhaal De dagen van een pensioenganger uit 1994. In 2009 verschijnt zijn laatste verhaal in het Hollands Nieuwsblad, hij overlijdt in 2020. In totaal verschijnen er zes verhalenbundels.

Rapport van een secretarisvogel

Dit tot op heden geruisloos langs menigeen gegaan boekje uit 1981 haalt zijn kracht uit karakterschetsen en grappige reisverhalen. Het heeft geen woord te veel en legt ook niet te veel uit. Je leest praktisch geen informatie over zijn werk, zijn familie. Zouden we met die kennis ook wat opschieten? Hoe meer gefocust op de literaire kant, hoe beter in dit geval.

En dus overal weer die verbazing:

‘De verhalen of verslagen in dit boek bewegen zich over ongeveer de laatste vijftien jaren, en ook ruimtelijk zijn ze steeds verder van huis gekomen. (…) Ik zou het mij aantrekken indien ik van deze of gene wijsheis te horen zou krijgen dat mensen en toestanden daar denigrerend of zelfs maar patroniserend beschreven zouden zijn. Wel waren ze gebaseerd op eerste indrukken daarginds, en de volgen van de ‘cultuurschok’ moeten wel merkbaar zijn, mét de bijbehorende verbazing. Nu ik alweer meer dan twaalf jaar in Azie en Afrika heb geleefd, en het leven hier langzamerhand minder verbazend vind dan dat bij voorbeeld in Amsterdam en Urk, zouden mijn verslagen uit laatstgenoemde centra van de wereld zonder twijfel getuigen van een schok in omgekeerde richting. Mijn pen kriebelde al toen ik onlangs passages las uit een dissertatie van een Indonesische socioloog over leven en streven op Urk. De man was nog steeds niet van zijn verbazing bekomen.’

Schrijven is ook het talent om kruimels smakelijk te kunnen opdienen. Zoals wanneer hij in Der Grossmann beren gaat zoeken en een jachtopziener hem zegt dat hij ‘besser in Oktober’ kan terugkeren, want ‘jetzt Der Grossmann in Wald’. Daarop slaat zijn fantasie op hol.

‘Een Oostenrijkse forellenvisser had mij van die Duitse jagers verteld, vol meegevoel. Nu houd ik niet van forellenvissers en zeker niet van Oostenrijkse en nog veel minder van Duitse jagers, die daar ook nog eventjes de laatste beren zullen uitroeien.’ ‘Was dit dan Der Grossmann, deze idiote, half dierlijke of dronken stem? Barst jij stomme Grossmann, ik heb je niet meer nodig, hou nu in godsnaam je bek. Later heb ik begrepen dat het de Bosniërs zijn, die hier komen werken als houthakkers. ‘Zo primitieve mensen zijn dat,’ bromde Sporar Iwan. ‘Als het donker valt worden ze bang en schreeuwen ze zich zo moed in.”

Verder mooie verhalen over een gevangen Javaan op een boottocht, een Afrikaanse ballenjongen die in een doos naast de tennisbaan leefde, een Indonesiër tegen wie hij eerst streed en die later zijn jachtpartner wordt, zijn zachtaardige korporaal die (misschien) zelfmoord heeft gepleegd.

De schaduw van een andere ondergewaardeerde schrijver (A. Alberts) hangt over het hele boek. In de boom had zo in De eilanden gekund. Daarin gebeurt niets anders dan dat hij in een boom zit te wachten op een zwijn, terwijl hij herinneringen ophaalt aan mensen die hij kende toen hij er twintig jaar eerder zat tijdens de oorlog. De verhalen zijn net zo ‘algemeen’ als in De eilanden, en wordt er net zo min geprobeerd om de geschiedenis van een land neer te zetten. Ze ogen als anekdotes zonder betekenis. Zijn ze dan echt betekenisloos? Of kun je er juist veel uithalen over mensen en falen? En is het niet veel belangrijker dat het gewoon erg mooi is opgepend?

Het is ook de eenvoudige stijl die mij troost geeft:

‘Wanneer je rekent hoeveel mensen per minuut sterven, dan is het verwonderlijk dat je vrijwel nooit een dode op je pad vindt, tenminste niet in onze streken en verkeersongevallen daargelaten. Je zou mogen verwachten dat van tijd tot tijd in de bus, in een lift, op een lange ongezonde vergadering, iemand ineens zwijgt, een hand naar je uitsteekt, fluisterend omvalt tegen zijn buurman.’

Hopelijk wordt het beste deel van zijn oeuvre samen met context over zijn reizen en verblijfplaatsen nog eens recht aangedaan met een mooie, luxe uitgave – het zou de meest literaire ambassadeur uit onze geschiedenis wel eer aan doen.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Schneiders op Wikipedia
• A.L. Schneiders in DBNL
• Het verhaal ‘Een moeilijke wandeling’ uit 1961 over de jeugd van Schneiders
• Het verhaal ‘Schiet u maar een tijger’ uit 2009 over Schneiders dierenliefde
• In Memoriam in Literair Nederland
• In Memoriam de Volkskrant

1 juli 2020 / 1529 woorden / 11,8 minuten leestijd / thema’s: kunst, astronomie / dit artikel is in iets andere vorm al gepubliceerd in Jegens & Tevens / Featured image: Mars (Luke Jerram) en Oude Spirituele Reiziger (Jan Fabre)

1. Mars is geen aarde maar wel mooi

Mars en kunst laten zich goed combineren, blijkt uit de expositie in Kunsthal KAdE. Maar hoe goed? En wat zien we er nu al van terug?

Allereerst moeten we weten waar we het over hebben. Wat is Mars? Mars is onze buurplaneet op (gemiddeld) 231 miljoen kilometer afstand van de aarde. Mars is maar iets groter dan de helft van de aarde. ‘De rode planeet’ want het bestaat vooral uit rotsen met ijzeroxide en stof.

In veel dingen lijken we op elkaar. Aarde en Mars roteren in bijna hetzelfde tempo. We doorlopen bijna dezelfde seizoenen. Ooit – lang geleden – was Mars een aardeachtig land, nat en warm.

En in veel dingen verschillen we van elkaar. De gemiddelde temperatuur (Mars is gemiddeld net zo koud als een winter op Antarctica). Een jaar op Mars duurt 687 dagen. Het heeft een dampkring met een dikte van 1% van die van de Aarde. Voornamelijk koolstofdioxide. Doe je je helm af, dan kookt je gezicht. Geen ozonlaag om je te beschermen tegen radioactieve zonnestraling.

Het landschap: stoffig woestijnlandschap. Met deze foto van NASA kun je er een idee van krijgen.

2. Extreem landschap waar je foto’s van móet maken

De geografie is er ook extremer en dus erg fotogeniek. Je vindt op Mars de grootste vulkaan/berg van het zonnestelsel: Olympus Mons is drie keer zo groot als de Mount Everest en aan de voet breder dan de afstand Amsterdam-Parijs.

Hierboven afgebeeld: de Marscanyon Valles Marineris, waarin je, als je niet oppast, 8 kilometer omlaag kunt vallen. Qua water passen er 100 à 200 amazonerivieren in. Hoe kun je daar niet naar verlangen om schitterende panoramafoto’s van te maken met je i-phone?

Dan hebben we het nog niet eens gehad over de enorme wervelstormen op Mars (denk aan deze scène in de film The Martian).

Je zou zeggen: wat moet je dan op zo’n plek doen? Moeten we er echt kolonies stichten zoals bijvoorbeeld Elon Musk met zijn Space X-project wil, of Mars One (gevestigd in Amersfoort)?

Zou Mars ooit, zoals de sf-serie The Expanse ons wil doen geloven, een even grote militaire macht ontwikkelen als aarde en dan in een soort koude oorlog met ons terecht komen (zo ironisch). Of blijft het altijd ploeteren en strijden tegen de elementen?

Voorlopig kun je er dus nog geen kunst maken – wel kunnen we op afstand genieten van de planeet.

3. Mars inspireert kunstenaars al eeuwen

Laten we deze vragen maar even rusten en terugkeren naar de expositie. Het is moeilijk is om kunst en wetenschap te combineren. In het gunstigste geval geeft kunst menselijke context over een onderwerp. In het slechtste geval is er te weinig samenhang om iets mee te kunnen.

De expositie weet hier een aardige middenweg in te vinden – ook omdat Mars een onderwerp is dat al decennia kunstenaars en schrijvers aanspreekt. Heel lang was er geen beeld, geen foto, niets. De fantasie van de kunstenaars was heel belangrijk om in de behoefte te voorzien.

De nieuwsgierig werd nog meer geprikkeld door de ontdekking van kanalen op Mars door Schiaparelli. Althans, dat was gewoon een vertaalfout. Hij zei ‘canali’, van kanalen, verbindingen, maar men maakte daar letterlijke kanalen van. Het zorgde ervoor dat veel mensen gingen denken dat er leven op Mars was, met name de astronoom Percival Lowell.

Ze bleken later optische illusies. Net als Mars’ eigen kunstwerk: the Face of Mars (pure pareidolia). Zo kan gevoel voor kunst zelfs wetenschap soms op het verkeerde been zetten.

Mars werd via Jules Verne (1890) en H.G. Wells’ The War of the Worlds (1898) in de popcultuur geslingerd om nooit meer terug te keren. Angst voor eventueel leven op de rode planeet was toen opecht en reëel. Je hoeft maar te kijken naar de legendarische hoorspelvariant uit 1938 van Orson Welles waardoor iedereen in paniek raakte.

Vooral film zou een mooi duo worden met Mars. Een mooi voorbeeld is Aelita, een prachtige Sovjet-Russische SF-film uit 1924. Sommige kunstenaars raakten echt in de ban van de rode planeet. Zoals Ludek Pesek. Hij schilderde veel planeten. Van 1981 tot 1985 schilderde hij 35 schilderijen over Mars.

De lijst van boeken en films die Mars als onderwerp namen is bijna eindeloos. Zelfs NASA heeft al artistieke posters klaarliggen voor als het zover is (met een knipoog natuurlijk). En met de toename van de ontdekkingen en betere CGI zal de stroom films en series over Mars (en kolonisatie) alleen maar toenemen.

4. Het eerste kunstwerk bevindt zich al op Mars

Ja, dat is is al. De Calibration target for the Beagle 2 Mars Lander van Damien Hirst, die echt gebruikt werd, spoorloos was, maar weer is gevonden. Hirsts eerste kunstwerk bevindt zich dus al op Mars (nu nog de eerste marsveiling om het voor veel marseuro’s te verkopen).

En de audio van kandidaten die vrijwillig solliciteerden op initiatieven als Mars One (Critical System Alert van Bjørn Melhus) levert in zekere zin ook al Marskunst op.

Je kunt kunst ook praktischer benaderen. Neem de klokken met alle planetentijden van Katie Paterson. Spreken we af op de tijd van de maan, Mars of Jupiter?

Dat is misschien ludiek maar veel moderne Marskunst is bloedserieus en zeer wetenschappelijk gericht. Veel mensen denken er al professioneel over na.

De Ice Hab van Layla van Ellen (afgestudeerd op het gebied van bouwen op Mars) is een goed voorbeeld. Of de infographic van de universiteit van Wageningen. Die legt uit wat er allemaal komt kijken bij een dergelijke operatie. Dat is toch behoorlijk echte wetenschap.

Of het nabootsen van de onherbergzame omstandigheden op Mars:

Een serieuze tentoonstelling dus, maar ook met aandacht voor wat je in je Marsenthousiasme misschien zou vergeten: de psychologische effecten.

5. Heimwee zou een groot thema zijn in de kunst op Mars

Zoals heimwee. Daarover gaat dit mooie, relatief eenvoudige werk van Henk Stallinga, dat ongetwijfeld tranen oproept bij de astronaut die ergens in de Daedalia Planum zit te mijmeren over thuis:

Nu is dit nog geen thema dat wij in het heden meteen snappen maar een anime-serie als Planetes maakte voor mij wel duidelijk hoe je naar de aarde kunt verlangen. Ook een emotie waar astronauten vaak over beginnen. De beroemde foto Earthrise raakt deze snaar ook.

Misschien wordt er voor Henk Stallinga’s werk straks op Mars wel een speciaal museumpaleis gebouwd en gaan mensen er mediteren en huilen. We kennen de toekomst niet, het kan raar lopen.

6. Spirit en Opportunity zijn de eerste Marsfotografen

Een gemiste kans is dat er geen quasifotoexpositie is van de foto’s van de rovers Spirit en Opportunity.

Spirit en Opportunity zijn toch echt de eerste echte kunstenaars van Mars. Juist hier hadden ze erkenning kunnen krijgen. Een mooie reeks foto’s, zwart-wit en kleur, profielen van de makers, plaatjes en jaartallen.

Maar nee, niets hiervan. In plaats daarvan zien we een model van een rover en een grote foto. Een fantasieloze en weinig creatieve oplossing. Daaruit blijkt toch wel weer onze drang om mensen altijd op de eerste plaats te zetten.

7. De fantasie is leuker dan de werkelijkheid op Mars

De beste overbrugging tussen kunst en wetenschap is het Marskamertje van De Spullenmannen – een verrassing waar je bijna aan voorbij zou lopen. Zowel fantasie als wetenschap.

Volgens de toelichting zal iemand ooit zo onder de grond van Mars leven en vooral vers kroos eten (heerlijk!).

De expositie levert soms te veel in op het gebied van kunst. Sommige dingen zijn er voor mijn gevoel iets te veel met de haren bijgesleept, zoals de dingen die mensen zullen missen als ze op Mars zijn, de posters van NASA of het bekende filmpje uit 1977 van Charles en Ray Eames (waarvan hier de schets uit 1969), dat elke keer met de factor tien uitzoomt. Prachtige video, nog steeds, maar Mars heeft alleen een bijrol.

Daarnaast mis ik afgezien van het Marsportret van Olphaert den Otter nog wel een paar echte kunstknallers. Ligt dat aan het feit dat nog steeds weinig kunstenaars zich geroepen voelen om eens over de aardse grenzen heen te kijken?

Maar een ding is zeker: eventueel leven op mars zal vooral shit zijn. De uitspraak van Bas Nugteren (directeur observatorium Sonnenborgh) maakt het niet veel beter:

‘Leven op Mars is een idee-fixe, een wrede illusie waar je in het gunstigste geval als een soort gerobotiseerde mol kunt leven. Mars is alleen spannend zolang je er niet bent. Ben je er, dan is het het absolute niets.’

Het is duidelijk: Mars is leuk en aardig maar geef mij toch liever de romantiek dan de werkelijkheid.

Meer lezen, kijken of luisteren

• KunsthalKAdE
• Independent over Hirst en Mars
• Stenen van Mars op aarde
• Fotokunst van de Spirit en Opportunity op Mars
• Mars: A Traveller’s Guide to Mars
• Vergelijking aarde en Mars in cijfers
• Leesaanrader: Planets van Dava Sobel
• Kaart van Mars
• Parool over deze tentoonstelling
• AD over deze tentoonstelling

31 januari 2020 / 2597 woorden / 20.5 minuten leestijd / thema’s: reizen, Midden-Oosten, Azië, auto’s, jaren dertig en vijftig / sommige stukken van dit artikel zijn in andere bewoordingen al gepubliceerd in Jegens & Tevens

Dit artikel gaat over twee duo’s die op verschillende momenten in de tijd (jaren dertig en jaren vijftig) beiden met een auto een reis maakten naar Afghanistan. Ze waren in mijn optiek reisbloggers avant la lettre – maar in een tijd dat je soms sneller omhoog een berg op liep dan reed met een auto.

Wat Indipendenza wil weten: kun je hier als moderne reisblogger lessen uit trekken?

Allereerst een introductie van deze reizigers:

Nicolas Bouvier en Thierry Vernet: van Joegoslavië tot Afghanistan in een Fiat Topolino in 1953 en 1954

Nicolas Bouvier (1929 – 1998) was een wereldburger die niet meer nodig had dan een goede vriend (Thierry Vernet) en een auto (Fiat Topolino) om rond te gaan reizen. Hun grote reis in 1953 en 1954 was zijn grootste onderneming tot dan toe. Ze reisden naar Afghanistan. Bouvier beschreef en Vernet tekende hun grote reis. Redmond ‘O Hanlon en Colun Thubron zijn twee namen van beroemde schrijvers die zeiden groot fan te zijn van Nicolas Bouviers reisverslag L’usage du monde (De wegen van de wereld). Er zit dan ook iets in wat je niet vaak leest in zulke reisverslagen: mooie literatuur.

Alphons Hustinx en Theo Regout: van Maastricht naar Afghanistan in een Ford A in 1932

Alphons Hustinx (1900 – 1972) was een al even avontuurlijke reisblogger avant la lettre. Hij kon jurist worden maar koos voor een loopbaan als fotograaf en avonturier. De Tweede Wereldoorlog legde hij vast, maar ook een aantal verre reizen. Ze werden gepubliceerd in bladen als de Maasbode en De Telegraaf. Prachtig onderwerp natuurlijk voor een expositie, zoals in 2018 in Gem in Den Haag te zien was. Dit is een van Hustinx’ Arabische reizen. Hustinx reisde in 1932 met zijn maat, Theo Regout, van Maastricht naar Afghanistan. Ook deze reis werd via artikelen geplaatst in de Maasbode en De Telegraaf.

1. Heb moed

Bouvier en Vernet rijden van Joegoslavië naar Turkije, Iran, Pakistan en Afghanistan. Een en al bergpassen! Dat zou met een landrover soms al lastig zijn, laat staan in 1953 in een Fiat Topolino. Vertaling: Fiat babymuisje.

Die auto is belangrijk in het verhaal – een soort derde personage. Tijdens de reis is ie meer stuk dan in werking. Vaak genoeg moeten ze zelf repareren of wachten ze op onderdelen. Soms rijden ze alleen in de tweede versnelling want de derde is stuk.

We liepen meermalen tot aan de motorkap vast in de modder, zonder enige hoop dat we er op eigen houtje uit zouden komen. In zo’n geval is het nog het beste om je op hurken te gaan zitten wachten tot er een kar voorbijkomt en een beetje om je heen te kijken.

Zes uur doen ze over een tocht over de Ordupas van tweeëntwintig kilometer afstand. Dat is langzamer dan lopen! Een andere keer moeten ze alle bagage de berg optillen en vervolgens de auto omhoog duwen, midden op de dag, met doeken, de auto zelf is te heet.

Hier vind je het ouderwets echte lijden in reisverhalen. Geen flauwe opmerkingen over vliegtuigen met onprettige stoelen. Een punt van verschil met de huidige generatie reisbloggers is dat het veel minder klagen is en veel meer ondergaan.

2. Neem de tijd en observeer

Je sluit het boek en de eerste vraag die in je opkomt is: wat deed hij daar eigenlijk? Bouvier hoefde niet echt naar Macedonië, Servië, Turkije, Iran (Perzië) of Afghanistan. Hij had niet echt iets met de landen waar hij heen reisde. Geen familie. Geen werk. Geen liefje.

Ze deden niet aan journalistiek, ook niet aan wetenschap, hoewel hij goed kon observeren. Hij hoefde er kortom niets te doen.

Maar dat is het hem juist. Bouvier wilde reizen, echt reizen, het echte leven ervaren. Hij moest en zou die landen ontdekken, proeven, voelen. Hij moest en zou dat op papier zetten. En hij moest en zou dat op bijzondere wijze doen. Een roeping die sterker was dan al het andere.

Reisverhalen zijn soms tijdreizen. Het grappige is dat ze door landen reisden die toen nog anders waren dan de landen die ze nu zijn. In 1954 is dit nog Iran:

‘In Parijs zul je niemand vinden die Perzisch spreekt, terwijl in Teheran hele volksstammen (…) vloeiend Frans spreken. (…) Het is gewoon de Iraanse cultuur, die nieuwsgierig is naar alles wat anders is.’

Maar ze horen al de eerste geluiden:

‘’De islam hier, de ware islam? Dat is afgelopen… niets dan fanatisme, hysterie en alle ellende die daaruit voortvloeit. Altijd bereid om razend en tierend achter hun zwarte banieren te lopen… (…) Fanatisme, ziet u, is het laatste verzet van de arme (…)’

3. Schaaf aan je tekst tot je erbij neervalt

Alain Dufour zat bij hem in de klas en werd later zijn uitgever. In het voorwoord van het reisverhaal legt hij uit dat Bouvier een avonturier pur sang was en dat het reizen voor hem een onbedwingbare passie was, of hij er nu wel of geen geld voor had.

In feite deed Bouvier wat mensen nu massaal doen: reizen naar onherbergzame landen en opschrijven wat je ziet. De verschillen met al die hedendaagse blogs en tijdschriften is de tijd (een half eeuw eerder), de locatie (wie reist er voor zijn lol door Iran, Azerbeidzjan, Koerdistan en Afghanistan?) en de enorme aandacht voor de stijl.

Schaven, daar gaat dit boek ook over. Dat is iets waar elke vliegensvlug publicerende blogger vandaag de dag goed van kan leren. Verspil je tijd niet aan populair worden met wegwerpblogs maar streef naar iets unieks! Wees kritisch op je eigen teksten.

Drie jaar heeft Bouvier aan het boek lopen schaven. Dat betaalt zich uit in geweldig leesplezier. Volop aandacht voor sfeer, prachtig beknopt geschreven, herinnerend aan de autobiografische boeken van Konstantin Paustovskij, die (voor mij althans) de top zijn in goed geschreven reisproza. Verveling slaat niet toe bij de lezer als je als schrijver zo ambachtelijk aan je teksten schaaft.

‘Het gesprek wil niet vlotten. De man is al jaren met pensioen. Hij was ooit hoofd van politie in een klein stadje in het zuiden, hij kent niemand meer op het hoofdbureau… Hij is trouwens alles vergeten. Maar met een potje schaken zouden we hem een groot plezier doen. Hij speelt heel langzaam, dommelt in. Een verloren dag…’

Mooie karakters zijn essentieel voor een goed reisboek – mensen die door de bladzijden heen gaan leven. Dat kun je niet afdwingen. Ten eerste moet je ze tegenkomen. Ten tweede moet je ze kunnen schetsen. En ook letterlijk, zoals Vernet doet.

De periode in Tabruz is denk ik ook een van de beste stukken in het boek. Gedwongen om een half jaar stil te staan (geldgebrek uiteraard), leren ze nog beter kijken naar de mensen in hun omgeving.

Ook het portret van Terence in Quetta is sterk. En de arrogante Italiaanse dokter in Kandahar. ‘Houden we van Oscar Wilde? In zijn vrije tijd vertaalt hij hem in het Italiaans.’ Interessant tijdverschil: dat toneelstukje van deze arts, zij kijken er zo doorheen, maar dat is in onze tijd de gangbare manier van jezelf presenteren (‘verkopen’).

4. Sta voor het unieke van je reisboek

Een erg mooi geschreven, ‘moeilijk’ en kwetsbaar reisboek. Geen wonder dat dit boek bijna nooit was uitgegeven.

Zelfs toen uitgeverij Gallimard, toch wel dé uitgeverij van die tijd, het wilde uitgeven, kwam Bouvier teleurgesteld terug. Ze wilden de tekeningen van Thierry er niet bij doen.

Geen haar op Bouviers hoofd die eraan dacht om voor zulke commerciële redenen door de knieën te gaan. Dan moest het maar niet uitgegeven worden.

Een ander bijkomend element is misschien dat Bouvier een Zwitser was. Hij zat niet bepaald op de Franse literaire radar, die voornamelijk gericht was op Parijs.

Later gebeurde het dus wel bij de uitgeverij waar zijn vriend Dufour ging werken. Eigenlijk een wetenschappelijke uitgeverij, maar hier maakten ze een uitzondering voor. Het was te bijzonder.

En eindelijk, in 2009, is het vertaald en in het Nederlands uitgegeven door Bas Lubberhuizen, mét tekeningen, voorwoord en foto’s. Erkenning komt bijna altijd te laat maar is nog altijd beter dan een vergeetbare like op Facebook.

5. Geef de reis de hoofdrol

De reis van Alphons Hustinx en Theo Regout met de A-Ford (opvolger van de T-Ford) zat natuurlijk even vol ontberingen als die van Bouvier en Vernet. Misschien nog wel voller. De hoogste snelheid van de A-Ford was namelijk 100 km per uur. En dat was de hoogste snelheid.

Nog meer dan bij Bouvier had de auto een hoofdrol. Ze reden vaak door terreinen waar je je nu zelfs nauwelijks met Landrover of Jeep zou wagen. Diverse foto’s gaan dan ook over autopech en het vragen naar de juiste weg.

Het enige waar ik het een beetje mee kan vergelijken, zijn de specials van het programma Top Gear/The Grand Tour, maar dan wat minder ondeugend. Groot verschil: Hustinx en Regout moesten overleven met zijn tweeën terwijl de drie van Top Gear een crew van honderden mee hebben.

6. Zoek naar het droogkomische

Met de hoofdrol voor de auto, lijkt de auto bijna belangrijker te zijn dan de reizigers zelf. Dat komt ook terug in de foto’s, waar de auto meer contact lijkt te hebben met de lokale bevolking. Vooral de tweede foto is meesterlijk in zijn absurdisme.

In een zo’n foto zit zoveel verhaal. Waar is dit? Hoe reageerden de bedoeïenen op de auto die voor hun stond? En nog belangrijker: wat stond er op die wegwijzerborden?

Ook al is de kans groot dat de foto in scène is gezet, toch toont Hustinx denk ik met zulke foto’s een feilloos instinct voor wat zijn krantenlezer in de jaren vijftig zou verbazen. Zelfs anno nu! We leven praktisch in een beeldcultuur en toch is dit een verbazingwekkende foto.

Het is bijna een reisverhaal over een auto – dan een reisverhaal van twee Nederlanders die permanent de weg kwijt zijn. Dat geeft deze reportage iets futuristisch. Alsof we kijken naar een tijd dat apparaten zelf reizen. Een knipoog naar animatiefilms zoals Cars.

7. Doe iets bijzonders op een moment dat anderen iets anders doen

De reizigers zochten het ook wel een beetje op. Typische jongvolwassenen op zoek naar het grootst mogelijke avontuur. Een dergelijke reis zou nu misschien niet meer zo opvallen maar toen was het een echte belevenis. Reizen naar Italië, Zuid-Duitsland en Griekenland waren populair maar naar Afghanistan rijden deed echt nog niemand in de jaren dertig.

“Het terrein is moeilijk in de Syrische woestijn. Kuilen, keien en zandhoopen, die ontweken moeten worden. We lossen elkander om de 150 K.M. aan het stuur af. Om het half uur passeeren we een wit kameel karkas. Het zijn de eenige voorwerpen, waaraan het zoekend oog een houvast heeft, in deze egale uitgestrektheid, zonder iets.”

Soms rijd je als kijker in verbeelding met ze mee op de achterbank – zo goed is uit hun foto’s en teksten voor te stellen hoe de reis was. Wederom dat kunnen lijden dat wij in onze tijd (paar uurtjes vliegen naar Afghanistan) niet meer gewend zijn.

“We gooien de ramen weer open, want de hitte binnen is verstikkend, en binden onze zakdoeken voor neus en mond, zetten de stofbrillen op en dan maar vooruit.”

De stijl van de foto’s is mooi maar ik mis wel het gevoel voor stijl van bijvoorbeeld Cas Oorthuys – voor mij nog steeds een van meest bijzondere fotografen die ons land heeft voortgebracht.

Hustinx’ foto’s van Nederland na de oorlog ogen inwisselbaar met wat je al goed kent van andere fotografen. Ja, de foto’s zijn in kleur. Toch is het in aanpak niet veel anders dan andere persfotografie uit die tijd. De foto’s van de Afghanistantrip steken er bovenuit, omdat je hier te maken hebt met de zeldzaamheidsfactor.

8. Neem iemand mee die ook een talent heeft

Wat zowel Bouvier als Hustinx kenmerkt, is dat er nog iemand meeging die niet alleen gezelschap vormde, een figurant in het verhaal, maar zelf ook een bijdrage leverde.

Dit is bijvoorbeeld ook een beetje de expositie van filmer Theo Regout. Want de compagnon van Hustinx maakte van de film een reisverslag van ruim 70 minuten. Die is ook te zien in het Fotomuseum. Een rare ervaring: ineens komen de foto’s van Hustinx tot leven. Zie deze video van Eye voor een versie van drie minuten:

Belangrijkste lessen voor reisbloggers?

De les die je hieruit kunt trekken, is vooral: stop er maar mee. Het zal nooit uitdagender of beter of meer lijden worden dan wat deze reisbloggers avant la lettre al deden. De teksten zullen niet merkwaardiger zijn. De foto’s en films zullen niet maffer zijn dan wat zij maakten. Het is al gedaan, leg je erbij neer. Je zal nooit beter worden dan een slechte kopie.

Hustinx en Bouvier vertelden toen nog iets nieuws. Nu is dat alles voor iedereen binnen handbereik. Internet maakt alles maar een klik van ons verwijderd. Avontuurlijke vakanties: de nieuwste rage. Zelfs als iemand nu zou fietsen naar Afghanistan zou je denken: er zijn je al honderden voorgegaan. En dan nog mis je de couleur locale van de twintigste eeuw die in onze mondiale samenleving steeds meer verwaterd. We zijn simpelweg niet vroeg genoeg geboren.

Maar… de belangrijkste les: dóen, kan iedereen wel toepassen. Door simpelweg origineel nadenken kun je een eigen variant maken van wat Bouvier en Hustinx in hun tijd deden. Misschien moeten we het juist weer wat kleiner maken? Van grote reizen terug naar kleine reizen? Een verhaal over de kust van België, lekkere hapjes in Sicilië, het openbaar vervoer in Portugal? In alles zit een boeiend onderwerp verborgen om één voorname reden: dat je het boeiend weet te vertellen.

En wijk af van de ‘regels’. Foto’s en video’s, daar barst het internet van. Toen W.F. Hermans essays lardeerde met zijn eigen foto’s was dat nog redelijk ongewoon. Nu kun je bijvoorbeeld met geluiden (die je kunt opnemen met elk apparaat) je blogs mysterieuzer maken. Onderzoek de vernieuwende mogelijkheden van het web, want er is veel mogelijk.

Boven alles is het belangrijkste dat je je eigen stijl vindt en dat je niet andermans blogs naschrijft. Alleen maar omdat dat nu eenmaal nu in de mode is. Wat nu in de mode is, is morgen uit de mode: dat vergeten veel enthousiaste bloggers. Niets anders dan je eigen verbeelding houdt je tegen.

Je kunt ook punten scoren op lezen. De meeste bloggers houden daar niet zo van. Ze denken meer aan marketing, jezelf verkopen, en hebben niet door dat wat ze doen daardoor veel waarde verliest in de loop der tijd. Met lezen voorkom je die valkuil – dan heeft de toekomstige lezer er ook nog wat aan.

Tot slot komen talent en ambacht weer om de hoek kijken. Het kost bloed, zweet en tranen om het echt goed te maken. En dus tijd! En dat is precies waar de meeste bloggers het vandaag de dag laten liggen. Ze zijn te snel. Hun teksten te inwisselbaar. Meer een druppel in de oceaan willen zijn, dan je eigen leuke meertje vormen.

Wil je je echt onderscheiden? Schakel je eigen gehaastheid uit en begin te genieten van elk woord dat je schrijft. Beter een interessant blog op je eigen website dan tien gemiddelde posts op Facebook.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Hustinx fotografeert Venlo in WO II
• A Traveller’s Perspective: Alphons Hustinx
• Nicolas Bouvier in de archieven van RTS
• Review boek Nicolas Bouvier in The New York Times

26 november 2017 / 956 woorden / 7,4 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, reizen en literatuur

Wat was het fregatschip Pallas?

Reizen maken is niet alleen voorbehouden aan avonturiers. Hier is een man die eigenlijk voorbestemd was om nooit zijn landgoed te verlaten: Ivan A. Gontsjarov. En toch ging hij.

‘Door mijn leeftijd, mijn luiheid, mijn bangelijk, weifelmoedig karakter, en ten slotte door mijn weinig rooskleurige kijk op het leven waarvan ik weinig verwacht, deug ik hier beslist nergens voor. Soms schaam ik me zelfs; hoeveel energiekere mensen had men niet kunnen vinden die deze reis ten voordele en ten nutte van zichzelf en anderen hadden kunnen maken.’

‘Fregat Pallas’ had in 1852 als doel om de wereld rond te reizen en te eindigen in Japan, om daar handel mee te kunnen drijven. Gontsjarov solliciteerde om als secretaris mee te gaan en kreeg de baan. Wel een paar honderd keer tijdens de reis krijgt hij spijt: hij beseft dat hij geen persoon is aan ‘wie het reizen welbesteed is’.

‘Het fregatschip Pallas’ is het reisverhaal dat hij erover schreef en behoort wat mij betreft tot het beste wat reisverhalen te bieden hebben: eerlijkheid, avontuur, en neergepend door een geweldig schrijver.

Intussen is dat verhaal op zichzelf nog een keer vertaald en naar het schijnt erg goed. Uitgeverij Arbeiderspers heeft er destijds voor Privé-Domein #135 diverse brieven aan toegevoegd en er een verhaal van gemaakt. De boeken zijn dus om verschillende redenen allebei aan te raden.

Wie was Gontsjarov en waarom maakte hij deze reis?

Gontsjarov is een beetje zoals zijn wereldberoemde karakter Oblomov uit het gelijknamige boek: melancholisch, lusteloos, op zijn rust gesteld. Het fregatschip is daarom geregeld een nachtmerrie voor hem, hoewel ook elke keer zijn nieuwsgierigheid wint. Er is geen rust, het is aldoor dynamisch en hij moet nog werken ook.

Reizen is echt niet zo leuk als het klinkt. Gontsjarov laat talloze keren merken waarom het niet zo leuk is; een geruststelling voor andere mensen die graag thuis blijven. Welk reisboek heeft zoveel eerlijkheid van de reiziger zelf? De mode is toch om reizen geweldig te vinden.

Het is zijn passie die hem overeind houdt. Hij hoeft maar in Madeira aan land te gaan en hij wordt bijna weggeblazen door de schoonheid aldaar.

‘Ik kon mijn tranen haast niet bedwingen toen ik die lucht inademde, een lucht zoals mijn longen nog nooit hadden genoten. Vanzelfsprekend ging ik direct mee aan wal en naarmate de sloeg het land naderde werd de geur van gras en bloemen sterker.’

Wat trof Gontsjarov in Japan aan?

Later komt hij bij Japan aan, in een periode dat het nog heel erg gesloten is. Alleen Nederlanders hebben er een nederzetting (in Deshima, vlakbij Nagasaki). En wat weinig mensen weten is dat het Nederlands in die tijd zelfs een periode de taal van de wetenschap was. Als Gontsjarov in 1853 in Nagasaki aankomt, schrijft hij bijvoorbeeld:

‘Het onderhoud nam een aanvang via tolken, twee in getal, die daar lagen met hun voorhoofd op de vloer, en die de woorden van de gouverneur voor ons in het Hollands vertaalden.’

Gontsjarov beheerst zijn eigen schrijfstijl formidabel, er spreekt veel zelfvertrouwen uit in de teksten, en in de brieven is hij vaak aan het ‘freestylen’, met prachtige stukjes teksten tot gevolg, die los komen van hun tijd, zo rond 1850. Ze passen beter passen in het heden, als de e-mail en de whatsapp de kunst van de brief niet kapot hadden gemaakt. Nog sterker: vaak schrijft Gontsjarov in een stijl die helemaal niet raar zou passen bij onze tijd.

‘‘Wilt u geen gebraden haai proeven?’ vroegen de lui aan tafel.
‘Nee.
‘Haaievinnensoep dan?
‘Dat menen jullie niet,’ zei ik, ‘smaakt dat ergens naar?’
‘Voortreffelijk!’ antwoordden sommigen. Maar later hoorde ik dat dat juist degenen waren die dat ‘voortreffelijke’ gerecht niet hadden aangeraakt.’

Een ander goed voorbeeld is als hij spreekt over thee.

‘Bij ons is het gebruiken van thee een op zichzelf staande, onontbeerlijke behoefte; bij de Engelsen daarentegen een bijkomstigheid, een aanvulling op het ontbijt, haast als digestief; daarom maakt het ze ook niet uit of de thee eruitziet als porter of als schildpaddesoep; als hij maar dik en zwart is, de tong prikkelt en niet op andere thee lijkt. De Amerikanen drinken alleen groene thee, zonder bijmengsels. Wij verbazen ons over die barbaarse smaak, maar de Engelsen maken zich er vrolijk over dat wij, onder de naam thee, zo’n flauw drankje drinken. De Chinezen zelf drinken, zo heb ik gezien, een eenvoudige grove thee, dat wil zeggen de gewone Chinezen, het volk, maar in Peking drinken de nette mensen, naar vader Avvakoem me vertelde, alleen gele thee, zonder suiker uiteraard.’

Hoe verliep het Siberische deel van de reis?

Een van de meest vreemde dingen van het boek vind ik het slot. De Russen en Engelsen raken in oorlog met elkaar en hij moet te paard heel Rusland door op weg naar zijn basis: Sint-Petersburg.

Alsof de trip met de boot nog niet erg genoeg was voor hem, moet hij nu lijden op een paard, en Siberische gehuchten waar helemaal niets te doen is. Hij vindt het verschrikkelijk, misschien nog wel erger dan de bootreis. Daarnaast is het natuurlijk een eindeloze trip, bijna over de helft van de wereldbol.

‘De Lena de Lena en nog eens de Lena. Nog steeds die verlaten Lena; op de weiden zijn hier en daar grote sneeuwhopen te zien, dat zijn hooioppers, hier en daar drie, vier hoven; er zijn hutten, letterlijk bedolven onder de sneeuw, met openingen, dat wil zeggen raampjes waarin ijs zit in plaats van glas; dat geeft niet, het is warm en buiten is er toch niets te zien.’

Hij houdt vol ook al is deze tocht bijna te veel voor zijn gestel.

Reizen is dus ook voor niet-avonturiers interessant. Je moet er soms op uit om je thuisbasis nog meer te waarderen, dat is wat je leert van Gontsjarovs reisverslag.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Arbeiderspers over het boek
• Engelstalige Biografie van Gontsjarov, passage over de reis
• Gontsjarov op Wikipedia

9 december 2016 / 1058 woorden / 6 minuten leestijd

Denis Diderot, filosoof en encyclopedist, liep zichzelf ooit te verbazen in Nederland (toen nog Holland, een van de Staten in de Republiek). Vergelijkbaar met Voltaire, die Den Haag zelfs de mooiste stad van de wereld noemde. Diderot schreef hierover in 1774 Voyage en Hollande.

Het begint al meteen goed. Ook al was de anekdote ruim twee eeuwen oud, je herkent het meteen. Als Denis Diderot Nederlandse arbeiders observeert, herken je alles onmiddellijk, alsof het hier gisteren in je eigen huis plaatsvond.

Een tegel moet worden vervangen in de keuken. Drie arbeiders komen binnen.

‘Eerst werden de pijpen gestopt en opgestoken, vervolgens bekeken ze het werk dat moest worden gedaan. Aangezien ze het zand waren vergeten, ging een van de drie dat halen, terwijl zijn twee makkers liggend op de grond hun pijp rookten. Toen het zand was gehaald en in een hoek gegooid, gingen ze met z’n drieën weg om een borrel te drinken.’

Geen wonder dat vandaag de dag iedereen hier graag een Poolse arbeider inhuurt.

Encyclopedist in de polder

Diderot is een encyclopedist, dat is bekend. Maar hij maakt het nogal bont in dit reisverslag. Het begint met nogal staccato informatie. Wat verwacht je ook anders van een encyclopedist, kun je je afvragen. Maar boeiend is anders.

‘De accijns op graan is 3 gulden en 18 stuivers per zak van 180 à 184 pond.’ ‘Er wordt geen belasting op vis geheven.’ ‘Matrozen krijgen acht à negen gulden, plus een gratificatie van honderdvijftig gulden.’

Als ik zou willen solliciteren in 1773 als matroos dan is dat waardevolle informatie.

‘Dit jaar zijn er in de omgeving van Den Haag achtentwintig koeien ziek geworden waarvan er zestien zijn doodgegaan.’

Maar er was vroeger geen andere, objectieve bron van informatie. Het doet mij er vaak aan denken dat Diderot in feite in zijn eentje een Wikipedia wilde zijn. Daarom behandelt hij niet alleen de rechtspraak of het staatsrecht, maar alle onderwerpen. Bovendien moet hij geregeld genoegen nemen met algemeenheden. Of snapt hij iets niet van onze koopmansgeest:

‘De Hollanders houden van schilderijen, prenten en tekeningen. Een haastig gemaakte ets van Rembrandt is enorm veel geld waard. Men stort zich vol overgave op alles wat uit Indië en Azië komt. De huizen puilen uit van porselein, zilveren en gouden juwelen, diamanten, meubelen en kostbare stoffen.’

Elegantie

Toch wordt het beter. Sommige opmerkingen zijn namelijk wel erg treffend. Erg leerzaam bijvoorbeeld zijn de beschrijvingen van passie in Nederland, of het gebrek eraan. Echt veel is er denk ik niet veranderd op dit punt.

‘Ik geloof dat zwierigheid, elegantie en verhevenheid de Hollanders ten ene male vreemd zijn. (…) Aangezien bijna alle vrouwen hier deugdzaam zijn, worden de mannen niet vaak bedrogen en ziet men er weinig slechte huwelijken.’

Zijn verklaring is simpel en ik denk ook wel geloofwaardig. Ik zou het hem niet beter kunnen zeggen over de mannen en vrouwen van vandaag de dag.

‘Het financiële belang, de werklust, het winstbejag, de toewijding voor de zaken en de liefde voor de handel doven de hartstocht.’

Sociaal is het volgens hem al niet veel beter.

‘Ik heb de indruk dat als de Hollanders geen zaken met elkaar zouden doen, ze haast geen contact met elkaar zouden hebben, want ze gaan zelden bij elkaar op bezoek.’

Eten doen we ook al zonder plezier.

‘In het algemeen eet een Hollander iets meer dan een Fransman; maar hij is sober en eet eenvoudig.’

Onze beroemde tolerantie verbaast hem soms op positieve manier. Zoals hij verbaasd raakt over dit staaltje emancipatie anno 1773.

‘Een meisje, of ze nu meerder- of minderjarig is, mag haar minnaar schaken; men gaat ervan uit dat dit het geval is wanneer zij hem is gaan halen.’ Een paar keer herhaalt hij met verbazing: ‘Iedereen die als slaaf Holland binnenkomt, wordt automatisch een vrij mens.’

Copyrights

De rekkelijkheid voor het overtreden van copyrights, daar begrijpt hij dan weer niets van. Hij was niet de enige. Voltaire werd ook regelmatig woest als er weer eens een ongevraagde roofdruk van zijn werk werd uitgegeven zonder dat iemand hem royalty’s betaalde. Diderot formuleert het simpel. Het eerste gedeelte van de zin zou nog op de uitgevers van nu kunnen slaan.

‘De uitgevers in Holland drukken alles wat hen wordt aangeboden, maar ze betalen nooit.’

Tussendoortje

Jammer dat Diderot het boek achter zijn reis niet heel erg serieus genomen heeft. Het had veel briljanter kunnen zijn. Neem de Hollandse avonturen van James Boswell, of die van Voltaire. In het voorwoord trekt Eef Gratema dezelfde conclusie: het was een tussendoortje voor Diderot.

Diderot was bijvoorbeeld aldoor bezig met vergelijkingen trekken met Frankrijk. Hij gebruikt feiten om tussen de regels door het Franse systeem aan te vallen. Maar hij mist dan ontwikkelingen die echt gaande waren: zoals dat de Republiek richting crisis walste. ‘…zijn de voortekenen van een crisis al zichtbaar. Maar Diderot bekommert zich daar niet om.’

Hij vertelt te weinig over zichzelf om het echt pakkend leesvoer te maken. In Scheveningen ziet hij bijvoorbeeld de zee voor het eerst van zijn leven. Nogal een belevenis. In dit boek: geen woord.

Wel is hij opeens openhartig in een brief aan een vriendin, en het lijkt wel wat op een schriftelijke versierpoging:

‘Dat grote, onveranderlijke watervlak waaruit een soort geruis opstijgt brengt me aan het mijmeren, wanneer ik daar sta, kan ik heerlijk wegdromen.’

In zijn tijd was Scheveningen nog één brok vissersromantiek.

‘Wanneer de vissers aan wal stappen, storten de vrouwen zich in hun armen, de mannen omhelzen hun vaders en hun kinderen.’

Wat als de vrouwen vandaag de dag hun mannen zouden omhelzen als ze hun lading haringen kwamen brengen? De vrouwen zouden dat vermoedelijk zelf al een getikt idee vinden. En de vissers zelf zouden de vrouwen van zich afschudden. ‘Wat doe jij nou hier? As the world turns is toch op tv?’

Meer lezen of kijken

• Nederland in de encyclopedie van D’Alembert en Diderot
• Overpopulationawareness over dit bezoek van Diderot
• Canadian Journal of Netherlandic Studies over het bezoek van Diderot

19 november 2016 / 1451 woorden / 8 minuten leestijd

Je ziet hem op de cover staan, Kapitein Bilbo, en je weet meteen: dat is zo’n beer van een vent die je hand fijn knijpt als je hem begroet. Hugo Baruch was zijn echte naam en hij was kunstenaar, schrijver en nog veel meer – maar was het eigenlijk allemaal ook niet. Indipendenza vraagt zich af: wat was hij wel?

Wie was Kapitein Bilbo?

Kapitein Bilbo is het pseudoniem van Hugo Baruch. Hij leidde een heftig en reislustig leven. Geboren in Duitsland, vluchtte voor de nazi’s. Was achtereenvolgens spion, crimineel, schilder, bordenwasser, bareigenaar, gevangene en kapitein. Gangster in Chicago, soldaat in Spanje, bezoekt Picasso in oorlogstijd in Parijs. Het leverde een oneindige voorraad anekdotes op.

Over zijn avonturen schreef hij in 1937 I can’t escape adventure (London, The Cresset Press). Hij had toen al twee boeken met soortgelijke verhalen geschreven.

Hij was het soort man waar volgens mij vrouwen dol op zijn: een charismatische vent met baard en pijp. Iemand die jouw publiek van je vandaan steelt met een opmerking en een bulderende lachsalvo. Kunstenaar Kurt Schwitters beschreef hem treffend als ‘kunst-gangster’.

Toch zit het echte verhaal vermoedelijk anders.

Hij vlucht uit Duitsland, dat deel is waar. Gaat naar Frankrijk, naar Mallorca, naar Barcelona en naar Engeland. Daar wordt hij gedetineerd. Hij viel daar in categorie B, met beperkte vrijheid.

Tijdens zijn gevangenschap in 1940 ontmoet hij andere Duitse kunstenaars. Wordt vrijgelaten en begint een galerie in Londen, The Modern Art Gallery. Veel eveneens gevluchte Duitsers exposeren daar (Max Ernst, Kurt Schwitters). Hij exposeert net zo goed werken van Picasso als van onbekenden. Organiseert Dada-avonden. Na de oorlog gaat hij terug naar Frankrijk, weer terug naar Berlijn, alsof hij een cirkel moest afronden.

Hoe of wat alles waar is, daar lopen de meningen over uiteen. Victor E. van Vriesland lijkt het in 1937 allemaal wel te geloven vanwege een paar foto’s. Duidelijk voorbeeld van het feit dat mensen toen minder leugens met beeld gewend waren.

De meeste mensen zijn het er intussen wel over eens dat hij de hele gangsterepisode, onderwerp van zijn eerste boek Carrying a gun for Al Capone, uit zijn duim heeft gezogen. ‘Jack Gunner Bilbo’ was een fabeltje, hij zou zelfs nooit in de VS zijn geweest. Misdaadkenners noemen zijn boek ‘van voor naar achteren onzin’.

Is dat belangrijk? Hij pretendeerde niet om een journalist te zijn. Ik kan me ook geen autobiografie voorstellen die helemaal waargebeurd is. En de waarheid is bovendien erg saai.

Literatuur heb je bovendien in veel vormen. Romans en autobiografieën hebben vaak veel overlap. Wat doet werkelijkheid ertoe als het boek je vermaakt?

Een feit is in elk geval wel waar: in het echte leven had hij net zoveel bonje met autoriteiten als in zijn gefantaseerde leven. Het verschil is alleen dat hij in dat echte leven zich moest neerleggen bij een heleboel dingen, waar hij in zijn gefantaseerde leven zo vrij was als een vogeltje.

Hoe kun je de stijl van De eeuwige rebel samenvatten?

Als schilder leeft hij nog wel een beetje voort, ook omdat zijn werk nog best past in deze tijd. Dit schrijvend werk is minder bekend. Dat is jammer want het is prettig bondig en nuchter geschreven. Als er schietende piraten opduiken, martelingen plaatsvinden, gangsters elkaar afknallen, beschrijft Jack Bilbo dat zelden meer dan in enkele zinnen:

‘(…) misdaadverslaggever. Man slaat zijn vrouw, schoonmoeder uit het raam gesmeten, prostitutie, razzia, politierechter, morgue. Ik deed dat allemaal onverschillig en blijkbaar tot tevredenheid, want de opdrachten hoopten zich op en mijn inkomsten stegen verheugend.’

Zijn stijl is zoals hij was: onstuimig. Hij verpulvert soms mooie anekdotes door de haast waarmee hij ze opschrijft. Je valt van half afgewerkte actiescènes in levensfilosofietjes. Dialogen zonder kracht volgen op momenten van onbeschaamde egotripperij. Want Bilbo was een trots man.

‘Hee, wacht eens!’ riep hij ineens uit, ‘bent u de Jack Bilbo over wiens bars in Spanje zoveel gesproken wordt?’ ‘Die ben ik ja…’

Ook mooi is deze:

De gehele Londense pers en ook de leidende provinciale bladen wijdden er aandacht aan. Ik ben niet bescheiden, maar zelfs als dat zo was zou ik niet kunnen verzwijgen dat men mijn werk bewonderde, of, als dat niet het geval was, dan toch wel mijn succes.

Je leest veel kromme en rare zinnen maar ik lees liever proza van iemand die naar zijn karakter schrijft, dan een boek dat netjes ‘literair’ anderen nadoet. Want het voordeel is dat Bilbo zichzelf ook niet fraaier schetst dan hij is.

Mijn devies is altijd geweest: achter mooie billen moet je aan, dat loont beslist de moeite. Ik ging er dus achteraan en haalde haar in om te zien wat voor een gezicht erbij hoorde. De zuiverheid en openheid ervan brachten me in extase.

Wat je kun je leren van Bilbo/Baruch?

Bilbo geeft best wat goede levenslesjes. Zoals wat wilskracht betekent, dat je als mens nooit ergens aan vast zit, dat bezit geen enkele waarde heeft, dat je moet leven naar je eigen romantische ideeën en niet die van een staat of bedrijf, dat je niet bang en onzeker moet zijn. Er valt veel voor Bilbo’s stijl van leven te zeggen.

Wat hij met zijn anarchisme wel zo nu en dan vergeet is dat als er geen overheden waren, het een nog veel grotere puinhoop zou zijn. Je hoeft maar naar een werkelijk anarchistisch land als Somalië te kijken om te zien hoe dat gaat. En zelf is hij soms ook asociaal als wat. Een karakter, ja, maar ook iemand die van alles roept voordat hij nadenkt.

En zijn opvliegendheid zit interessante gedachten in de weg. Zijn opinies hebben de subtiliteit van schepen op ramkoers. Maar het komt bij hem wel altijd puur uit zijn hart en soms is hij daardoor ineens erg treffend.

Overal en op elk gebied in Amerika is het zo. Alleen wat in geld omgezet kan worden is een succes, is iets waard. Maar geld maakt een mens leeg. Het werkt dodelijk, het is volkomen negatief. Het is een pest voor de mensheid. En omdat ik niet van geld houd, kan ik niet van Amerika houden. Waarom haat ik het geld? Omdat het in het leven van de mens een Ersatz is voor dat, wat men er niet mee kan kopen, namelijk vriendschap, trouw en liefde. De mensen (…) geloven niet dat vriendschap, trouw en liefde bestaan. En dat is de schuld van het geld. Daarom haat ik het geld.

Hoe kijken mensen nu naar Baruch/Bilbo?

Hoe wordt nu naar Baruch gekeken? De vele online databases vatten de man kordaat samen met zijn aparte levensloop. Zijn invloed wordt niet genoemd – hooguit als kunstenaar, en dan gaat het ook altijd nog meer om zijn connecties met andere kunstenaars.

Dat is merkwaardig. Je kunt directe invloed zien op de vele andere ‘rock and roll’ kunstenaars, van Jan Cremer tot Karel Appel. Baruch is voor mij de oervorm van deze soort en stukken sympathieker dan iemand als Jan Cremer.

Vergeleken met Cremer is Baruch het echte werk: een echte, oorspronkelijke, eigenzinnige man, die gewoon niet anders kon zijn dan wie hij was: een Duitser die per ongeluk leefde ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Zo werd hij al wereldburger toen dat nog helemaal niet zo in de mode was.

Ik heb me zelf nooit als Duitser beschouwd. Christus was in een paardenstal geboren, maar daarom was hij nog lang geen paard. Mozes was in het riet geboren – derhalve was hij toch geen eend! Ik kan niet tot een natie behoren. De wereld is mijn vaderland. Ik ken geen grenzen, nationaliteiten, rassen, klassen of godsdiensten – ik ken alleen maar mensen.

Hij zou goed gepast hebben bij onze huidige samenleving die extraverten koestert. Maar misschien was het maar goed dat hij toen leefde. Je kunt je deze larger-than-life-persona toch niet voorstellen achter een Apple laptopje, zijn twitterbericht de wereld insturend, eindigend met een smiley.

Baruch was kunstenaar, acteur, journalist, schrijver, terwijl hij vermoedelijk geen van allen echt was. Hij was vooral zichzelf. Hij wilde dolgraag zijn verzonnen alter ego zijn: kapitein Bilbo. De persoon Baruch met zijn tegenslagen leek hem een stuk minder interessant dan Bilbo. Die beleefde nog eens wat.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Jack Bilbo op Wikipedia.de
• David Zwirner Gallery over de kunst van Jack Bilbo
• England & Co gallery over de kunst van Jack Bilbo
• Merzmail.net over Bilbo en Schwitters (Spaanstalig)