Bijgewerkt t/m 27 mei 2026

Tot 21 juni 2026 te zien: Tata Ronkholz in Huis Marseille (Amsterdam)

Wat houdt de tentoonstelling in?

Tata Ronkholz – binnenhuisarchitect, productontwerper en fotografe – hield van snackbars. Niet om er te eten, maar om ze vast te leggen. Met alle reclame, bakjes, prullenbakken zijn ze ook een in verscheidenheid. Elke ‘imbiss’ lijkt op elkaar en is toch heel anders. Ze fotografeerde verlaten fabrieken, gekke winkeltjes, barretjes: allemaal prachtige onderwerpen. De website legt uit: ‘Met haar grootformaatcamera maakte Ronkholz scherp omlijnde en realistische foto’s, waarin de onderwerpen centraal stonden, en niet zozeer de individuele stijl van de kunstenaar.’

Wat was de moeite waard?

Het gebeurt niet elke dag dat je werk van een fotograaf ziet dat heel dichtbij je eigen werk komt. Er zijn verschillen tussen Ronkholz’ fotografie en mijn eigen – vooral omdat we allebei de schoonheid inzien van de lelijkheid. De kleurrijke snackbars in analoge foto’s, uit de jaren zeventig en tachtig, zijn een schot in de roos. Je kunt blijven kijken om details te ontdekken. Bovendien ogen ze ook tijdloos. De fabrieken doen sterk denken aan het werk van Bernd en Hilla Becher. Dat is niet raar want dat waren haar docenten.

Wat is mijn mening?

Ik ben zelf geen fan van mensenfotografie, ik zie veel meer moois in tijdloze onderwerpen als deze, waarbij je een fotograaf waar je nooit van had gehoord ontdekt met een heel eigen oeuvre. Tata Ronkholz’ werk is soms iets te dogmatisch naar mijn smaak (alles recht van voren, alles zelfde stijl), maar dat neemt niet weg dat je zo’n stijl als deze niet vaak kunt bewonderen. In een tijd dat veel fotografie eenheidsworst is, is het fijn dat je nog in dit soort werken kunt duiken, en de Düsseldorfse Mediahafen ziet voor die plannen er überhaupt waren.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Huis Marseille

Tot 30 juni 2026 te zien (verlengd): Still Processing in Nxt Museum (Amsterdam)

Wat houdt de tentoonstelling in?

Informatie en indrukken verwerken, daar gaat Still Processing over. Via beelden, geluiden maar ook in videofragmenten. AI speelt een belangrijke rol bij de creativiteit. We zien bijvoorbeeld onmogelijke regenbogen, kleuren die geluid maken, muziek gemaakt door AI (‘Cindarella Jazz’) en beelden over de overgang van analoog naar digitaal.

Wat is de moeite waard?

Een paar werken, zoals Children of the Light (ALL-TOGETHER-NOW) en Duration (Boris Ackett), maken meteen veel indruk. Andere werken vragen om een andere benadering. Zoals het geestige Simulation in Blue van Geoffrey Lillemon, of Rosa Menkmans Destitute Vision. Het is een collectie van prikkelende werken, die elk op hun eigen manier iets bij je doen. De een maakt gebruik van verbeelding, de ander van technisch vernuft.

Wat is mijn mening?

Je ziet niet veel tentoonstellingen met alleen maar hedendaagse, digitale kunst. Vaak wordt dat niet zo goed gepresenteerd omdat de ruimte ontbreekt of er geen voldoende kennis over is. Nxt heeft zich erin gespecialiseerd. Het is soms meer ‘een ervaring’ dan kunst kijken. Het overwegend jonge publiek is ook meer bezig met filmen dan met kijken. Still Processing biedt gelukkig veel variatie. Alle kunstenaars hebben een andere kijk op dingen. Jammer vond ik dat de basisideeën (zoals de rol van het menselijke brein in het verwerken van beweging, licht en geluid) van deze expositie voor mij niet zo uit de verf kwamen.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Nxt Museum

Tot 19 juli 2026 te zien: Leonora Carrington in Musée du Luxembourg (Parijs)

Wat houdt de tentoonstelling in?

Leonora Carrington is een surrealistische Britse schilder die wel werd gewaardeerd door tijdgenoten maar weinig aandacht kreeg van kunstschrijvers van die tijd. Ze woonde in Parijs, Saint-Martin-d’Ardèche, Madrid, Mexico. Een paar heftige, traumatische ervaringen rond de oorlog tekenden haar kunstwerken. Haar werk neemt een unieke positie in het surrealisme in. Ze kende vele grote kunstenaars van rond de oorlog, had zelfs een relatie met Max Ernst, maar kreeg zelf nooit vergelijkbare aandacht.

Wat was de moeite waard?

Veel kunstliefhebbers kennen Leonora Carrington intussen wel van een of ander artikel, podcast, noem het maar op. Toch is het een buitenkans om een keer alle werken bij elkaar te zien. Je ziet waar haar kwaliteiten lagen, welke ontwikkelingen ze doormaakte, hoe ze leefde. Dat geeft altijd een ander beeld van een kunstenaar. Haar werk heeft soms iets van Dalí, soms iets van Aubrey Beardsley, soms iets van meer mystieke, esoterische schilders zoals Gustave Moreau. Er is veel verwantschap maar wat opvalt is dat ze al snel haar eigen stijl te pakken heeft.

Wat is mijn mening?

Als je haar vroege werk uit de jaren dertig bekijkt, ben je toch even verbijsterd. Werken als Sisters of the Moon (Juliette, Diane, Iris) zijn geweldig, stripachtig, alsof het illustraties zijn van een bijzonder kunstzinnig kinderboek. De jaren veertig zijn surrealistischer en grimmiger, wat niet zo raar is, als je leest wat ze heeft meegemaakt (vanaf kopje After Ernst’s arrest op Wikipedia). Maar haar werk blijft prikkelen, ook van de jaren vijftig, zestig en zeventig. Modes hebben er weinig vat op gehad. Kortom: ook al lopen er overal mensen voor je neus (het is wel centrum Parijs), deze overzichtstentoonstelling loont de trip.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Musée du Luxembourg

Tot 23 augustus 2026: Out of Office (Still here) in Nest in Den Haag

Wat houdt de tentoonstelling in?

Nest begon bij de vraag: wat betekent het om tijdens de zomer thuis te blijven? En wat is vrije tijd eigenlijk? Waar ligt het verschil tussen vrije tijd en werk? Uiteenlopende kunstenaars in uiteenlopende stijlen gaven hun indruk hiervan.

Wat was de moeite waard?

Een gevarieerde aanpak heeft altijd iets fris en iets problematisch tegelijk: hoe verenig je een kakofonie van stijlen? Deze expositie in Nest mikt ongegeneerd op de verschillen. We zien strepen op de vloer, een parodiërend stuk kunstgeschiedenis, een foto van bewoners in Cairo, een interactief dansduel en Philippe Akkerman maakte schilderijen van Den Haag centrum. Waar is de overlap? Je hersenen kunnen er moeilijk kaas van maken. Maar het is toch grappig om deze kunstwerken – zo verschillend van nature – in een ruimte bij elkaar te zien. Mijn favoriet was Happy Holidays van Marina Planas maar er zal iets voor ieders gading te vinden zijn.

Wat is mijn mening?

Ik raak meestal meer betrokken door een expositie waarbij ik iemands leven en stijl kan duiken. Toch vond ik het een aardig idee, deze expositie over vrije tijd, vooral omdat je er veel kanten mee op kunt, in stijl, filosofie, en events de komende zomer. Zomer is inderdaad vaak een rare periode, met verlaten straten, oververhitte woningen en lege agenda’s. De meeste mensen zijn elders en de mensen in die landen ook. Misschien is het beste kunstwerk nog wel het programmaboekje want Nest heeft zich behoorlijk uitgesloofd. Het is bijna een klein tijdschrift. Geweldig werk. En dat is misschien toch wel hét thema van zomertijd: hoe vinden we onthaasting en rust terug in deze door dopamineprikkels overstuurde wereld?

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Nest

Tot 23 augustus 2026: Stilte in de Storm in Museum Voorlinden in Wassenaar

Wat houdt de tentoonstelling in?

Museum Voorlinden wil een ‘stap in de stilte’ te zetten. Dat doen ze met een selectie uit de eigen collectie. Denk bijvoorbeeld aan de mijmering van een ‘zwanger’ kunstwerk (via een optische illusie) van Anish Kapoor, zwarte vliegers van Arturo Hernández Alcázar en een performance van Marina Abramović waar bezoekers aan mee kunnen doen (rijst tellen). Volgens de curator van Voorlinden: “Kunstenaars omarmen stilte precies omdat het de zintuigen scherpt, denkprocessen vertraagt en nieuwe beelden en betekenissen laat ontstaan.”

Wat was de moeite waard?

Museum Voorlinden is sterk met kunstwerken van vrij grote namen in de kunstwereld. Daarom was het vermoedelijk vrij druk, ondanks de forse toegangsprijs, de lastige locatie en het niet kunnen gebruiken van een museumjaarkaart. De hedendaagse kunst bruist een stuk meer dan bijvoorbeeld in het Stedelijk. Diverse namen ken je vermoedelijk al (Olafur Eliasson, Anish Kapoor) maar een aantal zijn minder bekend, zoals het kinetische kunstwerk van Philip Vermeulen of de wandelaar in de sneeuw van Elmgreen & Dragset. Ik had ook veel plezier aan de film over mensen die deuren openen van Christian Marclay en Mark Manders’ objecten (eigen exposities, tot 18 januari te zien).

Wat is mijn mening?

De kunstliefhebber wordt niet teleurgesteld. Een paar werken hebben een flinke ‘wow-factor’, zoals de ‘zwangere muur’ van Anish Kapoor, de ronde glazen opstelling van Olafur Eliasson en de zwiepende geluidskabels van Pieter Vermeulen. Een paar minder opvallende werken trekken hier ook aandacht (zoals Regen in Auvers van Robert Zandvliet). Wel blijft het lastig om er een geheel in te zien. Ik denk dat als een expositie echt deze boodschap wil overbrengen er nog wat radicalere stappen gemaakt moeten worden, in geluid, zintuigelijke ervaringen en keuze van werken. Ik zou dan ook meer een evenwicht willen zien tussen grote namen en minder bekende kunstenaars. Het is sowieso altijd lastig om kunstenaars samen te voegen en dan tot één sterk verhaal te komen. Dat is hier dus niet echt gelukt.

Waar vind je meer informatie?

Bekijk de website van Museum Voorlinden

Bekijk het archief van tentoonstellingen die voorbij zijn.

Tevreden met dit artikel? Steun het werk van Indipendenza dan met een kopje koffie:

Meer tips?

• Kunsttips NRC
• Kunsttips Museumtijdschrift
• Kunsttips Volkskrant
• Kunsttips Museum.nl

1 november 2024 / 2225 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, fietsen, fietsroute door zuid-limburg, romeinen, limes / Alle foto’s tenzij anders aangegeven © Indipendenza

Eerst gaan we in drie vragen in op de route Via Belgica. Maar daarvoor nog even een disclaimer: dit artikel is een reisverslag en wil geen complete historische informatie bieden. Het gaat hier om een reisverhaal en zulke verhalen hangen vaak van toevalligheden aan elkaar. Onderaan en in de tekst vind je bronnen die wel meer kunnen vertellen op dit gebied.

Vraag 1: Wat is de Via Belgica?

De route van de Via Belgica was een internationale verkeersweg van de Romeinen die van Keulen tot de Franse kust liep. De route was bedoeld om de handel en militaire troepen te helpen. Zo konden de Romeinen de noordgrens (bij de Rijn) van hun rijk goed ondersteunen. En het hielp het zakendoen in deze streken.

Laten we maar meteen over de naam beginnen, dan hebben we dat gehad. ‘Via Belgica’ is een fantasienaam uit de twintigste eeuw. Schrijver en historicus Jona Lendering noemt het ‘potjeslatijn’. Ook al is het historisch gezien niet correct (en vermoedelijk meer marketingidee dan geschiedenis), noem ik deze weg in dit stuk wel zo omdat het makkelijker vertelt, en ook alle bewegwijzeringen naar deze naam verwijzen.

Zo zag de route er tijdens de Romeinse tijd uit:

Vraag 2: Wat is er nog over van de Via Belgica?

Als je hoopt dat je in Limburg hier en daar nog restanten kunt zien, dan kan ik je meteen uit de droom helpen: er is geen steentje meer zichtbaar van de oorspronkelijke Via Belgica. De Via Belgica is letterlijk onzichtbaar. Wat er wel is: restanten van oude villa’s, musea met ‘leftovers’ en een aantal markeringspunten. In Nederland gaat het om de plaatsen Kerkrade, Landgraaf, Heerlen, Simpelveld, Voerendaal, Valkenburg, Meerssen en Maastricht. Zoals dit kaartje op de website van Via Belgica laat zien.

Vraag 3: Is er één fiets- of wandelroute?

Née, er is niet écht één echte Via Belgica-route om te fietsen of te lopen. Er zijn meerdere routes die allemaal stukjes doen. Hulp voor het maken van een route vind je op de website Via Belgica. Die website is van ‘vrienden van Via Belgica’. Dat zijn ondernemers, vrijwilligers, instellingen en overheden (provincie en gemeenten). Aan de rechterkant zit het knopje ‘kaart’.

Natuurlijk kun je ook zelf een route verzinnen. Dat heb ik ook gedaan. Ik heb onderstaande route gereden (de bruine lijn) met de knooppuntenroute.

Voor de fietser die niet bekend is met het Limburgse landschap: reken op diverse steile klimmetjes én afdalingen. Check je remmen goed voor je erheen gaat.

Geïnteresseerden in deze route kunnen ook terecht bij het boek ‘Gids Romeins Zuid-Limburg’, van de bovengenoemde organisatie Via Belgica. Daarin staan een paar goed leesbare essays in die je achtergrondinformatie geven over de Romeinse tijd in Zuid-Limburg.

Met al deze kanttekeningen uit de weg geholpen, nu naar de highlights van deze route! Heb je interesse in een andere Romeinse fietsroute in Nederland? Lees dan ook mijn verslag over de limesroute. Bevallen deze artikelen je? Onderaan de pagina lees je hoe je mij kunt steunen bij deze projecten.

1. Kerkrade: eenzaam schaap bij Villa Kaalheide

Ik ben nooit eerder in Kerkrade geweest. Als je kijkt op de kaart, zit ik letterlijk in een hoekje van Nederland. Je hoeft alleen de straat over te steken om in de Duitse stad Herzogenrath terecht te komen: de Nieuwstraat aan de ene kant, de Neustrasse aan de andere. De supermarkt in Duitsland was voor mij op mijn logeeradres zelfs dichterbij dan de Nederlandse supermarkten.

Maar ik ben hier voor de Romeinse route. En ik sla de deur van de B&B dicht en ga op pad. Na een klim (gisteren nog een fijne afdaling) kom ik in de wijk Kerkrade-West. De routeplanner vindt het weer eens een bizar plan dat ik van de route afwijk: Weet u zeker dat u goed gaat?

Villa Kaalheide. Op deze warme septemberdag staart één schaap me in de ogen. Zij graast over de duidelijk zichtbare uitlijnen van een villa. Er loopt een metalen pad over de restanten maar daar zit nu een gesloten hek voor. Ik moet het schaap op afstand bekijken. Dat vindt ze niet zo erg.

Waar ken ik die naam toch van? Na even googelen weet ik het weer: het is de naam van het oude stadion van Kerkrade. Een verwijzing naar het onbegroeide heideveld dat hier vroeger lag. Met de Romeinen heeft het denk ik niet iets te maken, maar de naam ‘Villa Kaalheide’ is passend.

De Romeinse villa was een relaxte boerderij, zo te zien op het begeleidende bord. In het stadskantoor van Kerkrade vind je de maquette en een aantal vondsten die zijn gedaan bij de opgraving van de villa. Ik neem het ter kennisgeving aan en fiets verder.

Ik ben meestal een vrij voorzichtige fietser maar ook dan gaat het wel eens mis. Op weg naar Heerlen, vlakbij de langste trap van Nederland, neem ik een bocht iets te krap, verlies mijn evenwicht en val op languit op het fietspad van de rotonde. Niemand die het zag, dat is dan weer een mazzeltje. Geen grote schade aan fiets of mens gelukkig en ik kan verder.

2. Heerlen: een kruidentuin en een kijkgaatje

Waarom ben ik nooit eerder in Heerlen geweest? Het is misschien wel het meest heuvelachtige stadje van Nederland, merk ik als ik in het centrum ben. Geen straat lijkt plat te zijn, ze gaan allemaal omhoog, omlaag. Ik neem een verkeerde afslag en moet snel handelen wil ik niet helemaal in het dal terechtkomen.

Fiets parkeren en rondlopen. Een expositie in het grote Schunk trekt mijn aandacht maar vandaag ben ik een keer niet voor kunst, hou ik me voor.

Ik beland in een koffiebar annex tattooparlor. Koffie drinken terwijl je getatoeëerd wordt. Mensen lopen rond en praten met elkaar. Ik snap niet helemaal waarom ze niet rustig gaan zitten, maar het is levendiger dan de laptopcafés in de randstad. In de toilet kan ik mijn wondjes van de val fiksen.

In Heerlen bevindt al het Romeinse werk zich in en rondom de Coriovallumstraat, genoemd naar de Romeinse nederzetting die hier ooit was. Het Thermenmuseum was het hoofddoel van deze tocht maar ik kwam er gisteren achter dat het nét gesloten is. Vanaf 2027 opent hier een Romeins museum.

Tot die tijd moeten we het doen met De Vondst, het archeologisch centrum in Heerlen. Ik twijfel even of ik erheen zal gaan – maar de tijd is iets te krap. Wel kan ik hun kruidentuin gratis bezoeken en leer meer over de Romeinse herkomst van boerenkool en valeriaan.

Vlakbij is het even zoeken naar een kijkgat waarachter Romeinse restanten te zien zouden zijn. Het makelaarskantoor waar het zou zitten, is verkast. Nu staat het leeg en ik heb geen idee wie nu de kelders onderhoudt, maar ik zie alleen een langzaam groeiend plantje.

3. Voerendaal: bord voorbij suizen en een enorme villa

Via Heerlen-Zuid kom ik in allerlei klimmetjes en afdalingen terecht. Waarom de makkelijke weg naar Voerendaal als het ook moeilijk kan? Ik klim de bijna 200 meter naar Ubachsberg, een dorp dat vanaf alle kanten beklommen moet worden.

Daarna volgt een lange, kaarsrechte afdaling naar Voerendaal met zelfs waarschuwingsborden dat je af en toe moet remmen, want met 15% dalen gaat hard. Ik suis Voerendaal in en mis het Romeinse bord dat ergens op de Bergseweg zou moeten staan. We moeten het hier dus met een link doen.

Terug in het dal slingert de weg zich door Voerendaal en omgeving. Dan passeer ik weer bijna een verwijzing naar de Romeinse villa die hier stond: Villa Ten Hove, of Villa Voerendaal. De naam Ten Hove verwijst naar een hoeve die hier staat. Twee van de vele toerfietsers vandaag pikken de plek in maar dan heb ik mijn foto’s al gemaakt.

Hier stond volgens de website de grootste Romeinse villa van Europa. Volgens het informatiebord was de villa in de Romeinse tijd (150-300 n. chr.) circa 400 hectare groot en was de voorkant van de villa twee voetbalvelden groot. Het was in feite een landbouwbedrijf.

4. Klimmen: Romeins uitzicht

Als ik al afdalend bij Klimmen kom, haal ik net een stoet ouderen op elektrische fietsen bij. Ik passeer er een maar dan gaan we allemaal naar links en de weg voelt zo steil als een trap. De ouderen fietsen ontspannen elektrisch verder langs de Klimmense huizen; ik zwoeg er precies tussenin.

Ik vraag me altijd af wat er gebeurt als je hier een beetje voetbalt in de tuin en de bal komt op de weg: die zie je dan nooit meer terug.

Klimmen is voor Nederlandse begrippen hoog en mooi gelegen en je hebt goed zicht op de omgeving. Daarom stonden hier ook twee Romeinse wachttorens, die er nu natuurlijk niet meer staan. Een stond vermoedelijk op de plek van de kerk in Klimmen. De ander was iets verderop, op de Goudsberg.

Het uitzicht daar is een goed voorbeeld van waarom de Romeinen zich happy voelden om zich in Limburg te vestigen. Ze voelden zich thuis bij deze glooiende heuvels en Toscaanse vergezichten. Ook nu stoppen er wandelaars en fietsers om gretig plaatjes te schieten.

5. Valkenburg: een mijlpaal

Dan door naar Valkenburg, waar, ook al verwacht je het wel, je toch verrast wordt door de hoeveelheid toeristen. De twee historische musea sla ik over (Romeinse catacomben en Museum Valkenburg) – voor de volgende keer.

Iets buiten Valkenburg kom ik middenin de wijnvelden een niet-helemaal originele mijlpaal tegen:

Hier gaat het eindelijk echt over Via Belgica zelf. In 2017 waren hier opgravingen en die bleken te bewijzen wat men al dacht: dat onder deze weg de Via Belgica liep.

Maar hoe zagen die wegen er dan uit? En door wie werden ze gebruikt? Een informatiebord van de organisatie Via Belgica legt het uit:

Een Romeinse heirbaan (hoofdverkeersweg) was ongeveer tussen de 20 en 25 meter breed. In het midden lag een verhard gedeelte dat meestal tussen de 7 en 9 meter breed was. Hierop reden de karren en rijtuigen. Aan beide kanten van de verharde weg lagen onverharde paden. Die waren ook tussen de 7 en 9 meter breed. Hier reden ruiters te paard en liepen voetgangers wanneer het niet te nat was.

De Romeinse hoofdwegen waren niet alleen transportaders, maar functioneerden ook al communicatiemiddel. Alle berichten die de keizer in Rome op de hoogte moest houden van het reilen en zeilen in de uithoeken van het rijk, werden met koeriers verstuurd. Zij reden met hoge snelheden over de wegen die uiteindelijk allemaal naar Rome leidden.

Hierna maakt de navigator in mij een foutje want ik vergeet via Meerssen te rijden, waardoor ik de restanten van Villa Onderste Herkenberg mis. Het rijdt lekker door naar Maastricht. Ik rijd wedstrijdjes met elektrische fietsforensen en na verloop van tijd merk ik opeens dat ik alleen nog in mijn eentje een wedstrijd rij. Op de kaart zie ik dat ik Heer al aan het verlaten ben en moet weer een stukje terug voor het centrum van Trajectum ad Mosam (Latijnse naam voor Maastricht).

6. Maastricht: het oudste weggetje van Nederland

In Maastricht parkeer ik mijn fiets in het centrum en ga eerst een hapje eten in een ramen-restaurant. Ik fris me even op in hun wc – het vieze fietskloffie moet uit – en kom met een andere trui aan tevoorschijn. De ober raakt er niet door verward.

Maastricht lag ook aan de Via Belgica en is dus ook met recht een stad met een Romeinse geschiedenis.

Zo ligt de Sint Servaasbrug op de plek van de eerste Romeinse brug in een Nederlandse stad. Die Romeinse brug ligt (schijnbaar) letterlijk in het water náást de Sint Servaasbrug. Mij niet opgevallen, want ik moest slingeren langs de vele dagjestoeristen.

Volgens deze website van de gemeente bekijken duikers regelmatig de staat van deze oude ‘brug’ en denken ze na over een andere vorm van behouden.

Ook in Maastricht is er veel Romeins te zien en te doen. Musea zitten er vanwege de tijd wederom niet in maar wel kan ik even een blik werpen in de kelder van het Derlon hotel op het Onze Lieve Vrouweplein. Je betaalt entree en krijgt er een drankje voor terug. In ruil daarvoor werp je een blik in de 2e eeuw. Dat is toch wel een goede deal.

Toevallig kom ik er tegelijk met een groep op die tekst en uitleg krijgt van een archeoloog. Ik luister een beetje mee. Onder de basiliek (hier dichtbij) was een Romeinse tempel en het Onze Lieve Vrouweplein was ooit een tempelplein. Lange tijd was hier ook een vesting. Rond de 10e eeuw werd die ontmanteld.

Vóór de Romeinen woonden hier ook al mensen. En onder deze Romeinse restanten vonden archeologen een weg uit de IJzertijd. ‘Dat is dus echt het oudste straatje van Nederland’, zei de gids. Mooi dat ik iets van mijn bucketlist kan afschrijven waarvan ik niet wist dat het erop stond.

Tijd om terug te gaan naar platland. In de trein terug hoor ik andere wielrenners hun ervaringen delen, zoals hun aantal gefietste kilometers (het driedubbele), de klimmetjes die ze hebben gedaan (‘Alle bekende heb ik wel gedaan vandaag’). Het gesprek gaat verder over gravelroutes, elektrisch schakelen, banddiktes en ik duik in mijn eigen wereld.

De Via Belgica is veel meer dan dit stukje in Zuid-Limburg. In België moet de Via Belgica volgens dit fietsreisverhaal nog van de grond komen. Duitsland heeft een speciale Romeinse route van ongeveer 170 kilometer. Die gaat van Übach-Palenberg (net over de grens bij Landgraaf) naar Keulen. De route staat op de website Outdooractive.

Het is sowieso een mooie aanleiding om een deel van dit land te verkennen. In elk geval ben ik blij dat mensen hun historische besef willen delen met een groot publiek.

Hopelijk wordt de route ooit meer echt ‘een route’, zodat ook de dame van mijn B&B ook met haar scootmobiel deze route kan afleggen, en iedereen met interesse in geschiedenis. Want geschiedenis begint niet bij boeken, maar bij kijken, visualiseren. En beter snappen waarom de Romeinen dit stukje land zagen als een nieuw Toscane.

En zo lang elektrisch lopen nog geen ding is, kun je deze route ook met een paar dagen wandelen ontdekken. Het komt het dichtste bij het echte reizen in de Romeinse tijd.

Meer lezen of luisteren?

• Website van Via Belgica
• De Gids over de Via Belgica, met een aantal erg goede essays
• Wandelroute van 69 km over de Via Belgica
• Archeoroute Limburg
• Schrijver Jona Lendering over de Via Belgica
• Canon van Nederland over de Via Belgica

1157 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: kunst, AI, experiment / Bewerking van eerder gepubliceerd artikel in Jegens & Tevens

We gaan terug naar de nazomer van 2023. De Hoogstraat op nummer 19 (voorloper van Noordeinde) in Den Haag, op de eerste verdieping. Daar zit galerie Sis Josip. Binnen zie je talloze foto’s van mensen met hun favoriete vogels. Wie zijn die mensen en hoe komen ze aan die vogels? Wat is het verhaal hier?

Eerst even een stapje opzij naar het Mauritshuis bij Plein. Daar vind je in zaal 7 het portret Portret van een edelman met een havik. Hans Holbein de Jonge maakte dit portret in 1542. We zien een 28-jarige man die tot de betere kringen behoorde. Dat blijkt uit zijn kleding, de ringen die hij om zijn vingers heeft en… de havik.

Het inspireerde kunstenaar Dimitri van der Werf tot het maken van de serie Conference of Birds. De inspiratie kwam daarbij niet uit de klassenverschillen, maar om wat we letterlijk zien op het portret: de verhouding tussen mens en vogel.

De edelman in het portret van Hans Holbein de Jonge heeft een havik laten africhten om voor eigen doeleinden te gebruiken. Valkeniers bestaan nog steeds. Je kunt bijvoorbeeld een valkenier inzetten tegen overlast van andere vogels.

Verder is onze band met vogels best moeizaam. Je kunt ze niet knuffelen, ze maken je ’s ochtends wakker met gekrijs en verplaatsen zich ook nog eens anders dan wij. En wij, wij sluiten ze op in kooitjes waar ze niet in kunnen vliegen en met rechte stokjes die voor hen wereldvreemd zijn.

Echte/niet-echte vogelaars

Conference of Birds is naar eigen zeggen de eerste solotentoonstelling in een Nederlandse galerie die met hulp van kunstmatige intelligentie tot stand kwam. Ik heb het niet gecheckt maar ik heb zelf ook niet het tegendeel al bewezen gezien. Kunstenaars gebruiken AI regelmatig in de kunst maar zo full frontal overgeven aan de ideeën van AI kan ik mij nog niet herinneren.

In Sis Josips galerie in de Hoogstraat kijken we naar vrienden van vogels. Gróte vrienden. Ze staan met hun vogels afgebeeld alsof het hun enige vrienden ter wereld zijn. Sis Josip, de galerie-eigenaar, geeft mij een vriendelijke rondleiding langs de werken en licht een en ander toe.

(Wie nooit naar een galerie gaat, ga er toch in godsnaam een keer heen: je ontmoet altijd de vriendelijkste personen die je graag willen vertellen over kunst.)

De afgebeelde personen lijken opdracht te hebben gegeven aan Dimitri van der Werf om zich à la Holbein de Jonge te vereeuwigen met hun favoriete vogel. Zwanen, roofvogels, pinguïns, uilen. Ze houden enorm veel van hun vogels, dat is duidelijk.

Het is absurd. Wie heeft flamingo’s in huis? Een eigen pinguïn? Welk kind heeft nou zijn eigen uil? En hoe blijven de vogels zo relaxed bij het maken van een foto?

Ze bestaan dus niet. De vogels noch de mensen. Kunstmatige intelligentie schiep de werken. Natuurlijk kwam er veel nabewerking bij kijken maar in de kern was AI de bedenker en zat er alleen een mens aan het stuur om er een geheel van te maken.

Geen uncanny valley meer

Anders dan met digitale gezichten van vóór het huidige AI-tijdperk, heb je bij deze portretten veel minder een ‘uncanny valley‘ gevoel. Met name op Minerva Was Once a Little Girl, This Bird Rocks en Death and the Maiden ogen de personen alsof je ze nog gisteren bij de supermarkt zag (met vogel op hun schouder).

Hoe kan dat zo goed zijn? Hoe beeld-AI werkt is lastig om uit te leggen. En de ontwikkelingen gaan heel snel dus wat je nu uitlegt, is volgende maand gedateerd. Deze video van Vox Media (van een jaar geleden) probeert het toch in 10 minuten.

Van der Werf legt het zelf zo uit:

“Een jaar geleden zou deze tentoonstelling onmogelijk met behulp van AI tot stand hebben kunnen komen. AI-beelden waren nog uiterst primitief. Ook nu schiet AI vaak nog te kort. AI-personages moeten niet zelden met zes vingers door het leven.”

Nieuw gereedschap voor beeldmakers

Dimitri van der Werf ziet het als ‘nieuw gereedschap voor beeldmakers’:

“Ik zie het liever als een speelse vraag dan als een manifest pro AI. Want alleen vragen en vervolgvragen brengen ons verder. (…) En vragen geven ook ons vleugels: naar een domein met onbegrensde mogelijkheden.”

Van der Werf vertelt op zijn website meer over het maakproces. Aanvankelijk probeerde hij de AI nog te temmen:

“Verwoed probeerde ik de vogels te modelleren naar het echte leven, de computer steeds driftiger voedend met instructies. Het leidde meestal tot niets. Uiteindelijk heb ik het opgegeven en de algoritmes de vrijheid gegeven ook totaal nieuwe vogelsoorten tot stand te brengen.”

Kunstmatige intelligentie op de surrealistische toer

Ik denk dat deze keuze gelukkig uitvalt. Juist niet te veel willen sturen in de vaak bizarre keuzes van AI. Die ene dwarse veer is bijvoorbeeld mooi. Wat mij betreft had er nog wel iets meer raars in de AI-mix gemogen. Dat komt vast nog wel in de AI-evolutie.

De kracht van AI is dat het met dingen komt die je als mens (vermoedelijk) niet had kunnen voorspellen. “De supercomputer heeft een ongebreidelde fantasie”, legt Van der Werf uit.

Daarmee heeft het ook wel verwantschap met sommige surrealistische oefeningen, zoals het automatisch schrijven, cadavre exquis, of in beeld met coulage of decalcomania. Dus een soort… SurreAIlisme (een primeur: Google kende deze term nog niet).

Dat levert in de expositie Conference of Birds een paar formidabele toevalstreffers op. The Last Empress is hilarisch. Je wenst dat er echt zo’n excentriek persoon zou bestaan die leeft temidden van haar pinguïns en haar levensverhaal vertelt aan The National Geographic.

De man van Pink Delight bewijst dat AI totaal geen last heeft van schaamte als het gaat om clichés. Het zelfportret van de priester met een pelikaan is ook goed gelukt.

Heeft AI gevoel voor humor? Je zou het bijna denken.

Jammer voor het milieu

Ik denk ook dat AI voor kunstenaars interessante creatieve avonturen kan opleveren. Er zijn aardig wat experimenten, zie hieronder voor wat links. AI is een medium en het ligt te wachten op kunstenaars met originele ideeën.

Wel moeten er nog oplossingen komen voor diverse problemen. Bijvoorbeeld op het gebied van copyright (AI leert van input en die input krijgt er niets voor) of energieverbruik (datacenters slurpen stroom en water door de toename van AI-gebruik).

Hoe dan ook: waar menselijke fantasie en AI-fantasie elkaar gaan brengen, kun je alleen maar over mijmeren. De ideeën vliegen nu pas net het nest uit.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Sis Josip Galerie
• Dimitri van der Werf
• Vox Media: AI art explained
• Vox Media wat kunstenaars denken van AI en kunst
• Medium: The 10 Most influential Works of AI Art
• Medium: 10 Mind-Blowing Ideas Generated by AI
• Neuroflash.com: Hoe je beelden maakt met AI

1 september 2023 / 1105 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: architectuur, geschiedenis, fotografie, Sovjet-Unie / Copyright beeldmateriaal Christopher Herwig

Hoe kwam het project tot stand?

De Canadese fotograaf Christopher Herwig fietste ooit van Londen naar Sint-Petersburg. Hij nam zich voor ieder uur een bijzondere foto te nemen. Al snel merkte hij dat de bushokjes zeer fotogeniek waren.

Je kunt gerust zeggen dat Christopher Herwig door een fotovirus werd besmet: hij moest en zou die bushokjes vastleggen. Hij reisde alle oude Sovjet-republieken door, van de Baltische landen tot Vladivostok, van Abchazië tot Moskou. Tot in Tsjernobyl aan toe maakte hij foto’s.

Hij fotografeerde duizenden bushaltes, interviewde makers – intussen bejaard en met pensioen – en sprak vaak met de mensen die aan het wachten waren bij de bushaltes. De geschiedenis van de Sovjet-Unie trok langs in de vorm van alsmaar verschillende bushokjes.

Het werd echt een serieus project toen hij in de Kaukasus ging wonen. Hij huurde auto’s, reed met taxichauffeurs (‘Bussen waren verrassend onpraktisch’) de routes langs de hokjes en fotografeerde wat er nog steeds stond. Dat wisselde. Sommige busroutes waren opgeheven, sommige hokjes vervallen. Maar ook veel waren er nog in goede staat.

‘De taxichauffeurs moesten vaak eerst lachen maar raakten op zeker moment besmet met het zoekvirus en begonnen me daarna vaak enthousiast te helpen.’

Het project leverde uiteindelijk een boek op en daarna een deel 2. Vervolgens nog een boek over Soviet Metro Stations. En dit jaar verscheen ook nog een documentaire over de bushokjes.

Waarom verdienen de bushokjes onze interesse?

Herwig via gesprekken steeds meer over de historische architectonische achtergrond van de bushokjes uit de Sovjet-tijd. Om kort te gaan: in de jaren zestig werd er door de hele Sovjet-Unie steeds meer en sneller gebouwd. Dat leidde tot de behoefte van een openbaar vervoer-netwerk. Echte harde voorschriften waren er niet hoe de haltes voor dat netwerk gebouwd moesten worden. De bushokjes werden zodoende een uitlaatklep van creativiteit van kunstenaars en architecten, die hier vaak hun eigen ei in kwijt konden. Iets wat je misschien niet verwacht in het systeem dat ook de eentonige en eendimensionale flats overal ontwikkelde.

Er was letterlijk geen grens voor de bushokjes. Hokje is eigenlijk niet het goede woord meer want soms waren ze enorm. Soms in de vorm van een octopus, een duif erbovenop, in de vorm van een raket. Soms vormden de haltes mozaïeken kunstwerken. Sommige vormen waren aantrekkelijk in hun eenvoud, zoals de favoriet van Herwig zelf: een hokje in Taraz in Kazachstan (op de cover van zijn eerste boek).

‘Dit waren kleine, poëtische daden van verzet.’

Grappig was dat er ook vaak lokale verschillen waren. Dat kwam omdat sommige bouwers meer de lokale stijlen integreerden in de hokjes, aangezien er toch niet echt een controle was op wat er gebouwd werd. Ook vaak werden lokale kunstenaars gevraagd die ook wel eens hier en daar de grens opzochten.

Sommige makers vertelden hem graag over hun expressie. Ze komen terug in de documentaire. Ze vertelden over hun achtergrond, hoe de opdrachten bij hen terecht kwamen en wat ze er vervolgens mee deden. Zoals Enu Mäela, Juri Kinsap, Armen Sardarov, Zoerab Tsereteli (Georgisch kunstenaar) en Victor Sheptoenov. Ze legden uit dat ze met weinig middelen konden nadenken over de vormen. ‘Ik voelde een innerlijke behoefte voor hokjes met esthetische waarde.’ En: ‘Dit waren kleine, poëtische daden van verzet.’

Ook signaleerden architectuurexperts dat de hokjes een ander soort stem vertegenwoordigden dan doorgaans in het Sovjetsysteem: de stem van het gewone volk. Dat was uniek: ‘De stem van de gewone burger werd zelden gehoord.’

Wat is er over van de bushokjes?

Uit de documentaire (zie de link onderaan) blijkt dat de bushaltes vrij rap aan het verdwijnen zijn. Ze worden vaak gesloopt omdat sommige landen geen herinneringen meer wensen aan de trauma’s van de Sovjet-periode. Zelfs bushaltes met hamer en sikkel – de symbolen van het communisme – zijn dan niet meer heilig meer.

Soms is er een ongeluk geweest en ging de halte kapot, soms zijn busroutes opgeheven en werden de haltes meteen maar gesloopt en soms werden de haltes nieuwe locaties voor handeltjes. Een enkele keer is een haltes ook door de invloed van de weersomstandigheden stukgegaan. Maar door de bank genomen blijken de betonnen haltes verrassend stevig.

Deze langzame verdwijning noopte Christopher Herwig om het project snel af te maken. Intussen is er ook een Soviet Bus Stops deel 2. Maar ook een Soviet Metro Stations, die ook vaak prachtig waren vormgegeven. De boeken zijn te bestellen via online boekhandels, zoals Bol.com en Amazon. Maar misschien kan uw lokale boekhandel u er ook mee helpen.

Wat vinden wij van dit project?

Wat respect afdwingt is, is dat Herwig al ruim een decennium bezig is met de bushokjes. Het is zijn fotografische goudmijn. Mooie, interessante objecten die een ader raakten van de sovjet-geschiedenis. Zijn kennelijk aangeboren nieuwsgierigheid dreef hem tot dit redelijk extreme project.

En hij hield het niet alleen bij fotografie. Hij sprak veel betrokkenen en heeft zich goed geïnformeerd bij experts. Daarmee is het praktisch een journalistiek project. Aan de ene kant zien we de gevolgen van het totalitaire regime maar we zien ook dat niet alles zo zwart-wit was en er soms ook wat ruimte was voor individuele expressie.

Het maakt de vrij korte documentaire van nauwelijks een uur zeer goed gevuld. De docu kostte ook zeven jaar om te maken. Met onder andere beelden van hem terwijl hij in een auto poogt een besneeuwde berg op te rijden voor een halte. Of dat hij lokale passanten ontmoet, die niet bepaald stilstaan bij de kunst van de haltes. Of hoe hij zijn evenwicht probeert te bewaren bij een ingewikkelde positie bij het maken van alweer een foto.

Herwig reisde overal rond en keerde terug met prachtige, unieke beelden en opnamen – waarmee hij het geluk had dat dit project voor de oorlog in Oekraïne plaatsvond, want anders was het een stuk lastiger geweest om te maken.

Wie Indipendenza goed bijhoudt, weet dat er ook bijzondere verhalen vastzitten aan Sovjet-design…

Lees ons artikel over Sovjet-design.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Christopher Herwig
• De documentaire Soviet Bus Stops is op 12 september uitgezonden en (nog) te zien via het programma Close-up op NPO-start
• Lees een artikel over de documentaire op de website van VPRO-Gids
• National Geographic: The Curious World of Soviet Bus Stops
• Hyperallergic: The Whimsical forms of Soviet Bus Stops
• Nieuw-Zeelandse podcast over het project van Christopher Herwig

1 augustus 2022 / 1894 woorden / 14,6 minuten leestijd / thema’s: fotografie, literatuur, 19e eeuw

Fotografen fotograferen, schrijvers schrijven. Soms gaat het anders. Zo schreven we al eerder over een ambassadeur met literair talent, een verzetsheld met literair talent, en een kunstenares die essays schrijft. Het is juist heel aardig als je verschillende talenten hebt. Die kunnen elkaar zelfs aanvullen.

Wie was Felix Nadar en wat was zijn betekenis als fotograaf?

Felix Nadar werd in 1820 geboren als Gaspard-Félix Tournachon. Zijn familie ging van Lyon naar Parijs, van Parijs naar Lyon en weer van Lyon naar Parijs. Daar begon hij te leven als schrijver/bohemien. Zijn naam was best lastig dus gebruikte hij een pseudoniem: Felix Nadar.

Nadar begon als schrijver en leerde veel mensen kennen, waaronder De Nerval en Baudelaire. Hij bleek een betere karikaturist dan schrijver. Dat deed hij een poos. Maar het was lastig om dat vol te houden tijdens het Keizerrijk van Napoleon III. Hij begon met het tekenen van schilders, musici en schrijvers – een soort logische stap voor de portretfotografie die later zou volgen, hoewel hij dat toen nog niet wist natuurlijk.

Vertaler Mechtild Claessens legt in het nawoord uit hoe Nadar begon met fotografie. De opkomst van het nattecollodiumprocédé hielp hem daarbij. Ineens werd fotografie een stuk makkelijker om uit te oefenen.

Nadar opende in 1855 een fotozaak in Parijs, verhuisde in 1860 naar een grote pand. Fotografie was populair aan het worden. Veel fotografen in Frankrijk droegen bij aan de ontwikkelingen; Nadar evenzo. In zijn verhaal De oertijd van de fotografie beschrijft hij de pioniers.

In 1897 verhuisde hij naar Marseille waar hij ook weer een fotozaak begon. Hij beschrijft dat in zijn verhaal De bijentemmer.

Ik moet wel vertellen (…) dat we ons in Marseille bevinden, in dat bruisende, schitterende, fascinerende en zo aangename Marseille, dat me benevelt. Ik kan mezelf nooit vergeven dat ik het zo laat ontdekt heb.

Nadar leefde vooral van de portretfotografie. Over die ‘business-kant’ heeft hij in dit boek ook een hoofdstuk geschreven. Hij geeft als voorbeeld dat hij een keer slechte kwaliteit foto’s weigerde te verkopen, hoewel de klant ze toch wilde hebben:

Wat zouden mijn drie Engelsen wel niet gedacht hebben, als ze hadden kunnen vermoeden wat op die dag die afgewezen tien louis d’or van hen voor mij betekenden – in die tijd als beginner, toen ik het zo moeilijk had en gebrek aan alles… Maar ik blijf van mening dat zó, alleen maar zó, goede huizen worden opgebouwd.

Nadar had twee interessante eigenschappen: hij nam het zakelijke element van zijn beroep als fotograaf serieus én greep soms kansen aan tot vernieuwing.

Geweldig is zijn eigen beschrijving hoe hij de eerste fotograaf werd die luchtfoto’s maakte (De eerste foto vanuit een luchtballon). Dat viel niet mee. Hij moest de foto’s in de luchtballon ontwikkelen en door het vervuilde gas uit de ballon mislukten ze keer op keer. Uiteindelijk had hij succes. Hij hoopte op gouden bergen toen hij deze uitvinding onder de knie had (hij zag kansen in de cartografie en de huizenverkoop) maar dat liep toch anders.

Een andere keer ging hij juist de kelders van Parijs in: de catacomben en de riolering. Dankzij de flits had duisternis geen impact meer op fotografie. Ook hier vond hij de vernieuwing interessanter dan de commerciële uitbaterij.

Een van de grappigste experimenten is dat hij een soort gifje van zichzelf maakte. Bekijk het gifje op Wikipedia. Hij had het gifje natuurlijk niet gemaakt maar wel de foto’s van zichzelf, alsof hij al verwachtte dat een gifjesmaker het ruim honderd jaar later zou doen.

Hij is ook de eerste die ooit een fotografisch interview hield. 21 foto’s vergezelden het gesprek met wetenschapper Michel-Eugène Chevreul, die toen honderd jaar was geworden.

Alsof dat nog niet genoeg credits zijn om hem in een encyclopedie op te nemen: zijn fotostudio was in 1874 de plek van de eerste expositie van de Impressionisten. Uiteraard werd dat een rel. Lees het korte stukje hierover in Thought & Co.

Het nawoord van de vertaler, Mechtild Claessens, beschrijft Nadars experimenteerdrift in twee zinnen: “[Hij] zag zichzelf graag als de tegenpool van de zogeheten specialist (…). Hijzelf hield zich met zoveel uiteenlopende dingen bezig dat een latere vriend vóór hun kennismaking dacht een bonte stam Nadars te zullen ontmoeten, waaronder een ballonvaarder, een fotograaf, een romanschrijver en een karikaturist.”

Wat je misschien vergeet als je dit boek leest: Nadar was een erg beroemd fotograaf in zijn tijd. Dat zie je ook aan alle grote namen die zich door hem lieten vastleggen.

Waar gaat het boek Toen ik fotograaf was over?

In het boek kijkt Nadar terug op zijn leven als fotograaf. Nadar hield van grenzen opzoeken – dat blijkt uit ieder hoofdstuk. Alleen al een fotograaf die schrijft, dat is een prachtige tegenstelling.

Een typische autobiografie? Dat valt wel mee. Hij schrijft over zijn werk als fotograaf met hemzelf als rode draad. Die twee zijn onlosmakelijk verbonden. Zonder Nadar niet deze fotograaf. Zonder deze fotograaf geen Nadar.

Zo beschrijft hij hoe iedereen bevooroordeeld is door één misdaadfoto (De fotografie als moordwapen). Hij twijfelt erover of rechtspreken een positie van een fotograaf is. In Het beroepsgeheim gaat het over het fotograferen van iemand die dood is. In Vrouwelijke en mannelijke klanten gaat het over een zeer hedendaags thema: ijdelheid. De mannen blijken veel ijdeler te zijn als klant. En in Fotografie van een belegerde stad beschrijft Nadar hoe hij tijdens de strijd tegen de Pruisen (de oorlog van 1870) met zijn luchtballon de post meeneemt uit de belegerde stad Parijs.

In een ander hoofdstuk (De rehabilitatie van Gazebon) vertelt hij over hoe een jonge arbeider bij hem thuiskomt en een technisch verhaal houdt over ongekende mogelijkheden. Nadar reageert er sceptisch op, zeker als de jongen om geld vraagt.

‘De menselijke geest gaat van het ingewikkelde uit om tot het eenvoudige te komen…. Omdat ik geen draden nodig heb, heb ik de draden afgeschaft.’

Mijn verbazing sloeg om in verbijstering…

Niet veel later vindt Marconi de uiteraard draadloze telegraaf uit en Nadar kan het niet geloven: draadloos bestaat echt. Het is niet moeilijk om hier de uitvinding van wifi in te lezen, ook al zou die uitvinding nog een eeuw op zich laten wachten (een Nederlandse uitvinding!).

In 1863 laat hij zijn grootste ballon bouwen: Le Géant. In 1867, na een verbouwing, kon hij in de luchtballon twaalf mensen kwijt. De eerste vlucht in Parijs trok 250.000 nieuwsgierigen. Jules Verne zag hier inspiratie in voor Cinq semaines en ballon (1863) (en inspireerde het karakter Michel Ardan ook op Nadar). De tweede keer ging het minder goed met Le Géant: Nadar en zijn vrouw Ernestine (en de overige ballonpassagiers) raakten gewond bij een crash.

Nadar had een tamelijk bizar leven. Het mooie van zijn autobiografie is dat hij daar weer de essentie uithaalt. Het is geen boek waarin je veel achtergrond leert over hem of zijn familie. Wel eindigt het boek met een prachtig stuk over zijn jeugd: 1830 en daaromtrent. Het is als een fotografische tekst: zeer observerend, alsof je in 1830 op straat loopt. Nu is dat best een normale truc bij het schrijven van reportages en longreads maar toen natuurlijk nog niet:

Op de boulevards, overal, was het onvoorstelbaar druk en de algemene stemming was er een van uitbundige vreugde, opmerkelijk vriendelijk; heel wat schorre stemmen konden waarschijnlijk vóór de avond al geen geluid meer uitbrengen. Het krioelde van de met gemaskerde personen volgestouwde rijtuigen, die stapvoets reden en elk moment halt moesten houden.

Wat valt op aan de stijl?

Met vriendschappen met schrijvers als De Nerval, Baudelaire en De Banville is niet vreemd dat hij met meer flair en plezier schrijft dan een gemiddelde broodschrijver uit die tijd. De zinnen zijn niet zo ‘quotebaar’ als je misschien hoopt. Met Nadars lichtvoetigheid zijn de teksten nog prima te lezen, ook al zijn ze anderhalve eeuw oud.

De eerste twee hoofdstukken zijn wat lastig doorheen te komen. Het betere werk zit achteraan. Kortere zinnen, meer dialogen en anekdotes. Met name het hoofdstuk over de foto’s maken (en ontwikkelen: hoe moeilijk is dat) in de luchtballon heeft Biesheuveliaanse kwaliteiten.

Nadar is denk ik op zijn best als hij boos wordt, zoals in dit stukje:

Maar wilt u zien hoe de zelfingenomen van een man tot waanzin verwordt? Dat wordt het duidelijkst gedemonstreerd door de onbegrijpelijke onnadenkendheid van bepaalde kandidaten voor politieke functies, die op het idee zijn gekomen om als beste, doorslaggevende verleidingsmiddel hun foto, de afbeelding van een praatjesverkoper, naar de kiezers te sturen! Welke aantrekkingskracht kan volgens deze lui hun miezerige gezicht hebben, waar alle gemeenheid en lelijkheid op afgetekend staan, waar laaghartigheid en schaamteloze leugenachtigheid van afstralen en waarvan alle trekken verraden dat ze onoprecht en hebzuchtig zijn, overheidsgelden verduisteren en malversaties plegen? Is dit niet het toppunt van egotistische monomanie, dit waanidee om aller harten te veroveren en stemmen te kunnen werven door met dergelijke snuiten in de openbaarheid te treden? Zou Niepce er niet de brui aan hebben gegeven als hij had voorzien hoe zijn uitvinding nu misbruikt wordt?

Heel aardig is zijn onbescheidenheid. Vaak is het normaal in autobiografieën de gewoonte om je prestaties zo te formuleren dat de lezer zelf wel denkt: wat een prestatie! Nadar ziet dat toch anders:

Nooit, nog geen enkele maal is het voorgekomen dat ik aan deze bladzijden, die men niet vaak genoeg kan lezen en herlezen – de mooiste die het menselijke hart en de menselijke geest heeft ingegeven – dacht zonder dat ik meteen aan mijn geliefde Van Monckhoven moest denken (…).

Hij doelt hierbij op een man die veel voor de fotografie heeft betekend. Hij schetst hem door flink tekeer te gaan over het tegenovergestelde van wat hij moet voorstellen – een aardige schrijftruc:

Deze productieve man was namelijk het tegendeel van het type dat maar al te bekend is in een wereld waar de brutalen het voor het zeggen hebben; ik heb het over de pseudogeleerde, de onzichtbare of liever gezegd luisachtige parasiet die zich vaker in de antichambre dan in het laboratorium ophoudt en altijd met andermans veren pronkt, gewichtig, opgeblazen, met ordetekens overladen, wiens enige talent erin bestaat boven op anderen te klimmen om zo zijn eigen kleinheid groter te doen lijken (…), de horzel die gedurende heel zijn onvruchtbare bestaan rond de bijenkorf blijft zoemen zonder er ooit binnen te gaan.

Nadar schreef het boek Quand j’étais photographe aan het einde van zijn leven. Het werd in 1900 uitgegeven, ruim tien jaar voor zijn dood. De Franse versie is op de site van de Franse bibliotheek te lezen. Het is pas in 2014 in het Nederlands vertaald.

Nadars foto’s en tekeningen vertellen hun eigen verhaal. Bekijk zijn foto’s en tekeningen in een gallery op Wikipedia.

Meer lezen, luisteren of kijken

• Werken van Felix Nadar op Project Gutenberg
• Britannica over Felix Nadar
• Arbeiderspers en deze uitgave
• The New York Review of Books: Luftmensch in Paris (2018)
• The Guardian: The The absurd life of Félix Nadar, French portraitist and human flight advocate (2015)
• The Canvas op YouTube: The Best Portrait Photographer? The Intrepid Nadar (2021)
• VPRO: De IJzeren Eeuw (over de 19e eeuw)

1 november 2021 (artikel voor november en december) / 4293 woorden / 33 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, fietsen, fietsroute door Nederland, romeinen, limes, grensposten / Alle foto’s tenzij anders aangegeven © Indipendenza

Eerst beantwoorden we de vier belangrijkste vragen over de limes en de fietstocht langs de limes zodat dat maar uit de lucht gehaald is!

Vraag 1: Waar komen de limes vandaan?

Globaal zaten de Romeinen vanaf 50 v. chr. in ons land. Keizer Augustus wilde Germanië veroveren. De Germanen hadden daar zelf niet zo’n zin in en lieten zich niet veroveren. Na veel vergeefse pogingen gaven de Romeinen dat idee honderd jaar later maar op.

De Rijn die dus een tijdelijke grens had moeten zijn, werd min of meer een permanente noordelijke grens. Met forten werd de grens duidelijker gemaakt. Ten zuiden van de limes vind je dus de meeste Romeinse restanten. Denk aan een badhuis in Heerlen, of een tempel in Tongeren.

In het noorden woonden (achter een bufferzone) Germaanse stammen samen met de Romeinen: Bataven, Friezen en de Cananefaten. Ze handelden met de Romeinen. De Bataven waren in het jaar 69 alles beu en brandden van alles plat, ook forten. Dat kunnen archeologen nog steeds vrij goed terugzien in opgravingen – of iets van voor of na het jaar 69 is.

Rond ongeveer 270 verlieten de Romeinen de forten (er was een hoop gedoe in Rome). Ze trokken naar het zuiden. De Franken passen dan een beetje op in dit gebied, in overleg met de Romeinen. Rond het jaar 400 houdt het op voor de Romeinen. De meeste mensen beschouwen als het West-Romeinse rijk in 476 instort als het moment dat het Romeinse rijk definitief ophield met bestaan.

Vraag 2: Wat zijn limes?

Limes is Latijn voor grenspad. Grenzen waren betrekkelijk in de Romeinse tijd. Er was altijd nieuw land om te veroveren. In Nederland was dat anders. Door het verzet van de Germanen kwam er min of meer een vaste grens bij de Rijn.

Romeinen bouwden forten, legioenskampen en uitzichtsposten om de grens te bewaken. In Nederland waren een stuk of dertig forten. De bevolkingsgroei nam toe. Rondom de limeszone woonden op zeker moment ongeveer 100.000 mensen. De limesgrens liep verder langs de Rijn in Duitsland en ook aan de grens van de Donau. Tussen Rijn en Donau legden de Romeinen ook limes aan.

De forten boden goed overzicht over de Rijn en maakten ook het vervoer van spullen naar Engeland makkelijker (waar het Romeinse rijk vanaf 43 heerste). Het ene fort was groter dan het andere maar ze hadden wel dezelfde inrichting. Bij een fort waren er ook kleine forten (castella’s), wachttorens en soms ontstond er een dorpje: de vicus. Huizen met gezinnen van de soldaten, handelaren, werkplaatsen, badhuizen, bordelen, enz.

Er is best veel van teruggevonden, maar ook weer niet zoveel als je misschien zou hopen. Sommige forten die vrij zeker bestaan hebben, zijn nog onontdekt. Lees het hele verhaal in de factsheet van limeswerelderfgoed.nl (website van de provincies Gelderland, Utrecht, Zuid-Holland en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)).

Vraag 3: Wat is de limesroute?

Als de limes niet te bezoeken zijn, wat is dan de limesroute? Wat we nu over hebben, zijn vooral reconstructies van forten. Meer suggesties dan het echte werk. Het is wel een route want door middeleeuwse kaarten weten we wel ongeveer waar de forten lagen. Zoals de beroemde Peutingerkaart uit de vierde eeuw.

De limes werden in juni 2021 officieel Unescowerelderfgoed. Veel steden worden met het jaar trotser op deze link met het verleden. Dat zal het binnenlandse Romeinse toerisme de komende jaren nog sterker maken.

De Romeinen gebruikten zelf de limesroute, over het water en over een weg. Langs de limes is er ondertussen van alles opgegraven en te zien – hoewel je natuurlijk geen Colosseum, Pompeji of baden van Caracalla hoeft te verwachten.

Vraag 4: Wat heb ik zelf met de limes?

Ik heb veel met geschiedenis, minder met militaire geschiedenis. Militaire geschiedenis is voor mij te onlosmakelijk verbonden met land veroveren en oorlog voeren. Wel ben ik altijd benieuwd naar hoe mensen vroeger leefden.

Daarnaast hou ik van fietsen. De limes geeft mij een kans om een droom waar te maken: van het westen naar het oosten van het land te fietsen.

Belangrijk om te weten: dit artikel wil geen compleet beeld geven van de limes. Noch ben ik een historicus. Dit is wat het is: een persoonlijk verslag van iemand die de limesroute fietst. Voor het hele verhaal zijn prima websites, zoals Romeinen.nl (van de erfgoedhuizen van de provincies Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland). Of lees het uitstekende boek over de limes: De Romeinse Limes van Luit van der Tuuk. Ik link ook telkens naar bronnen die meer vertellen over de lokale situatie.

Nu dit allemaal uit de weg is: op naar de reis!

ETAPPE 1: VAN VOORBURG NAAR WOERDEN

Een kop koffie in Voorburg om de limestour mee te beginnen. Klanten kunnen na anderhalf jaar coronavirus nog steeds niet overweg met de looproute, blijkt als een man tegen de route in loopt. ‘Zelfs toen we pijlen hadden, liepen ze er eerst omheen. Terwijl met de klok mee toch echt logischer is.’ Mij wordt een fijne werkdag toegewenst.

Het Forum Hadriani was een forum, dus een marktplaats, en geen fort. Voordat de Romeinen er kwamen, was dit een dorp van de Cananefaten. Het kreeg handelsrechten van de keizer en werd daarna helemaal verromeinst, met dit soort gebouwen.

Bouwers maken vlak voor het Forum Hadriani (nu dus het park Arentsburg) nu een enorme herrie maar ik heb het Forum al vaker bezocht. Wat je ziet: eigenlijk niets. Een gedenkpaal en wat informatieborden (ook de gemeente Voorburg ontdekt zijn Romeinse verleden). Als je echt iets Romeins wilt zien, moet je naar het museum voor oudheden in Leiden. Er is aardig wat gevonden. Of naar het Voorburgse museum met wat Romeinse restanten (Swaensteyn).

Voorburg is niet echt het eerste stuk van deze route, maar voor mij handiger dan om eerst naar Katwijk te rijden. Ik rijd langs de Vliet naar Leiden. Een rustige route op deze maandag maar in het weekend is het hier enorm druk met tourfietsers.

Ik rijd praktisch hetzelfde traject als het ‘kanaal van Corbulo’ uit die tijd. Corbulo was de Romeinse generaal die dat kanaal liet aanleggen. De reden: zodat zijn mannen zich niet hoefden te vervelen. En het was een veilige route voor de bevoorrading van Romeinen elders. Het liep vermoedelijk zelfs door tot Naaldwijk, waar een grote haven zou zijn geweest. Hoe gelukkig zou Corbulo zijn geweest met een mooie asfaltweg en een snelle fiets zoals ik heb.

Iets verder in Leidschendam boog het kanaal zich in Romeinse tijden af. Daar is een reconstructie van het kanaal gemaakt, met een Romeinse houten brug. Het bordje ‘Romeins pad’ in het parkje oogt alsof de Romeinen daar ook hun honden liepen uit te laten.

Terug aan de Vliet ontdek ik een prachtig reliek uit een andere tijd:

Bij Leiden kom ik weer op de route. Dan ben ik weer op een prachtige plek waar ik ook al eerder ben geweest: het park Matilo, dat in 2012 is gebouwd. Eronder bevinden zich de echte restanten van het kamp: castellum Matilo. Hebben de archeologen van de toekomst ook nog iets om te ontdekken.

De Romeinen bouwden dit fort na de opstand van de Bataven in 69. Grappig weetje: de wegen kruisen altijd middenin het kamp, waar het kantoor van de leiders ook altijd was (principia). Hier ook. Romeinen hielden wel van regelrechte straten. In deze forten stonden vroeger barakken en andere gebouwen.

Park Matilo is een mooi en open park met historische elementen. Ik hou wel van dit soort creatieve oplossingen. Een geweldige lunchplek bovendien. Je ergens in Toscane wanen en naar struinende mensen staren.

Voorbij Leiden kom je bij dorpen die ik altijd door elkaar haal als ik er fiets: Koudekerk, Zoeterwoude, Zoeterwoude-Rijndijk, Hazerswoude, Hazerswoude-Rijndijk. Ergens is het fietspad zo smal dat je geen angst moet hebben voor tegenliggers:

In Alphen aan de Rijn vind je het Archeon, waar je moet zijn tijdens het Romeins festival in de zomer. Op maandag is het dicht, daar heb ik natuurlijk niet aan gedacht. Daardoor mis ik jammer genoeg de reconstructie van de Via Albaniana: de limesroute maar dan voor de Romeinen. En de mijlpaal van Forum Hadriani. Er is vast wel wat leuks op YouTube te vinden dat ik straks bij het artikel kan plaatsen.

Ik passeer het slaperige dorpje Zwammerdam. Er is echt niemand op straat. Op een terrein van een instituut voor verstandelijk gehandicapten was het kleinste limesfort: nigrum pullum. Je ziet een grasveldje waar het gestaan heeft. En een bord met een impressie van hoe de boten eruit zagen.

In Zwammerdam werden in 1972 wel een aantal Romeinse schepen blootgelegd. Na restauratie zijn die te zien in het Archeon. In een café kun je er als het goed is iets over leren en een limesbiertje drinken. Klinkt leuk voor dit artikel maar ik zie geen bordjes en moet intussen ook een beetje haast maken. Met wind tegen gaat het niet al te snel.

Bodegraven, waar nieuwbouw is gebouwd op de Romeinse restanten. Ook hier is een reconstructie van een romeinse weg en brug gebouwd maar ik kan het niet vinden en begin ook wel een beetje moe te worden van die wind tegen. Vind ik het echt belangrijk? Of wil ik liever op tijd in Woerden zijn? Ik kies voor het laatste.

En dan rij ik Woerden binnen, of Laurium, zoals het Romeinse fort hier heette.

Woerden is volgens mij apentrots op zijn Romeinse roots. Dat zie je langs de rivier, bij de parkeergarage Castellum (met beelden van archeologische vondsten), in de haven liggen twee Romeinse schepen, weer reconstructies natuurlijk, waar je ook een tocht mee kunt maken (ik zag ze niet maar ze zijn er vast). Wanneer herdopen ze Woerden in Lauriumstad?

Meer lezen:

• Vondsten bij Forum Hadriani
• OVT-podcast over Zwammerdamschepen en het kanaal van Corbulo
• Het verhaal van Park Matilo
• Cultureel Erfgoed over Park Matilo
• De Zwammerdamschepen

ETAPPE 2: VAN WOERDEN NAAR WIJK BIJ DUURSTEDE

De koffiebar die ik had uitverkoren in Woerdens centrum is druk. Sommige mensen werken er, andere zijn klant, ik snap het verschil niet. De barista moet uitleg vragen hoe je een flat white maakt. Dat geeft weinig hoop. Het is ook niet de beste die ik ooit zal drinken. Maakt niet uit: deze traditie hoort bij de reis. Een goede reis staat en valt bij zelfbedachte routines.

Prachtig fietsweer. Slingerende fietsroute. Ik zie een roofvogel neerstrijken op nog geen vijf meter. Hij kijkt geïrriteerd naar een stelletje kauwtjes en vliegt weer weg.

Verderop wat humoristisch boerenprotest: Melk de koe, niet de boer. Later vind ik deze:

Vleuten. Daar staat het namaakfort Castellum Hogewoerd voor me. Van staal en beton. Toch is het qua afmetingen en hoogte wel vrij exact zoals de Romeinse forten waren. Best tof om een deur open te doen en zo’n fort binnen te lopen. De kruispaden zijn net als in Leiden weer te zien. Dat zijn de via principales (Oost-West) en via praetoria (Noord-Zuid).

Een zeer vriendelijke medewerkster neemt alle tijd om mij te vertellen over de highlights. Zoals de Meern1, wat een bizarre naam is voor de beste geconserveerde Romeinse boot in heel Europa. Ze noemen alle gevonden boten zo. De boten uit Zwammerdam heten ook de Zwammerdam1 en Zwammerdam2 enz.

Ik mag de lastig te begrijpen coronaroutepijlen negeren, zegt ze. Gelukkig maar. Er is toch verder niemand.

De Meern1 (gevonden in 1997) is toch wel heel indrukwekkend om in het echt te zien. De gereedschappen die ze vonden in de boot zijn nóg indrukwekkender. Kroontjespennen, scharen, koevoeten (alsof die van de Gamma komt), hamers, etc.

Ook indrukwekkend: op het terras koffie met een qr-code bestellen en afrekenen. En hop weer terug op de fiets. Verbazend soms hoe simpel reizen is met een fiets.

Even goed opletten met de fietschaos in Utrecht centrum, of te wel Traiectum. Die Latijnse naam verwijst naar ‘oversteek’, omdat de Rijn hier ondiep was. Dat fort stond precies op de plek van de Dom. Ze hadden die Dom ook dertig meter naar links of rechts kunnen bouwen. Maar nee, precies op dat Romeinse fort.

Het was niet makkelijk om hier een fort te bouwen. De Romeinen moesten natuurlijk overal in Europa ter plekke leren als ze forten bouwden. En dan overstroomde de Rijn natuurlijk ook vaak.

Nou ontbreekt er een stuk van de Dom dus ze hebben wel wat kunnen opgraven. Er zou een ondergronds stukje met Romeinse artefacten moeten zijn, Dom Under, maar het Nederlands Film Festival is gaande, het is erg druk, ik heb nog veel kilometers te gaan, dus maar weer een andere keer. Elke kilometer die je niet fietst, is een kilometer die je nog moet fietsen (zou Johan Cruijff gezegd hebben als hij wielrenner was geweest).

De fietspaden in en rondom Utrecht zijn echt geweldig. We worden in Nederland wel enorm verwend.

Niet veel later kom ik het Castellum Fectio in Vecht tegen. Je kunt met qr-code een audiotour luisteren, wel zo handig. Je ziet namelijk verder alleen stenen met teksten: Centurium, Via Decumana, Tabularia, etc.. En in het steen gemetselde kopieën van vondsten. Zoals een creepy dodenmasker van ridder Valens, volgens de audiotour. En kopieën van amforen. Daarin zaten onder andere een vissaus van ‘rottende drab, water, zout en kruiden’ zegt de audiotour. Garum heette dat en dat vonden ze lekker.

Het is heel groot. Dit was ook het grootste fort in dit gebied. Een fort voor hulptroepen die tegen de Germanen in actie konden komen.

Ik fotografeer verderop een rij kleurrijke eenden (auto’s) als een man vraagt of ik een hond heb gezien. Ik zeg dat ik ongeveer 150 meter terug een hond bij twee fietsende mannen zag (dat vond ik al gek, alsof ze die zo fietsend uitlieten zonder riem). Hij vraagt nog een fietser maar die is Amerikaan en begrijpt de vraag niet. Ik wil hem eigenlijk vragen waarom hij verder loopt te vragen terwijl ik toch vrij specifiek was, maar ik heb mijn bijdrage aan de maatschappij gedaan en dat is goed genoeg.

In Werkhoven zie ik alsmaar geen winkel waar ik nog even water kan halen. Een bakkerij zal de laatste zaak zijn die ik ga tegenkomen voor Wijk bij Duurstede, een kilometer of acht verder. Ik heb echt water nodig, het is warm.

Ik bestel koffie en een appelflap (met rozijnen: geweldig idee). De bakkeres toont de provinciale vriendelijkheid door mijn flesje met kraanwater spontaan te vullen.

Het is het fruitgebied en oogsttijd. Dit fruit is hier dankzij de Romeinen, die het meenamen uit Italië, zegt de gids geloofwaardig. Ik fotografeer een arrogante aalscholver op en paal. Ineens duikt daar een wandelaarster met rugtas te voorschijn, wat redelijk absurd is in deze middle of nowhere. Hoewel: ik ben er natuurlijk ook. Maar wel op de fiets, dus ben ik sneller weg. Ze kijkt ook naar de aalscholver en we begroeten elkaar als lotgenoten.

Wagentjes passeren met een treintje met houten kratten erachteraan. Sommige plukkers laten zich vervoeren in de kratten. Lijkt wel een scène uit een film uit Bert Haanstra. Her en der zie ik ook al mensen aan het plukken.

Peren, peren, peren. Paar appels ook. Letterlijk tot in Wijk bij Duurstede. In het grappige paars-roze bed-and-breakfast van Frances vertelt ze dat de oogst dit jaar niet zo goed is.

In Wijk bij Duurstede keur ik zoals gebruikelijk alle restaurants af en haal ik sushi. En ik sla aan het fotograferen in het fotogenieke stadje.

Meer lezen (en luisteren)

• De Meern1
• Mini-documentaire over Castellum Hogewoerd
• Romeinse opgravingen bij Domplein in Utrecht
• Podcast over Fort Vechten van Rien Polak
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op de website Dorestadonthuld

ETAPPE 3: VAN WIJK BIJ DUURSTEDE NAAR ARNHEM

Zo lang dacht ik vroeger dat Dorestad Utrecht was. Het was natuurlijk Wijk, zoals Frances het noemt. Was ooit dus de belangrijkste stad in dit land. Ik was er nog nooit geweest. Erg mooi stadje, een soort Naarden, minus de koude kak.

Hier moet ook een castellum zijn geweest (Duristate) maar er is geen restant gevonden. Dit gebied was te strategisch aan de Rijn gelegen om geen fort te hebben. Mijn gids vertelt dat Wijk vermoedelijk de vicus – dus het dorp – van het fort was. Toch grappig: eeuwen later loop je er nog steeds rond.

Frances vertelde me dat ze sinds kort meer limesfietsers op bezoek krijgt. Het limestoerisme wordt dus serieuzer. Vermoedelijk omdat het sinds afgelopen juli Unesco-erfgoed is. Het Dorestadmuseum heeft er meer over maar daar heb ik weer geen tijd voor.

De volgende dag, na een subliem ontbijt van de erg aardige Frances, zit ik weer op de fiets. Beginnen met pontje die me ‘Tot hier’ brengt. Ik heb alleen 10 euro maar de vrouw op het pontje blikt noch bloost om dat bedrag (‘Jij hebt tenminste geld bij je’) en geeft kleingeld terug. Een man is sceptisch over waar al het pontgeld heengaat. ‘Je kunt niet eens pinnen.’

Bij Rijswijk (de niet Zuid-Hollandse Rijswijk) zijn best wat Romeinse dingen gevonden. Weer verder over dijken dwars door de bloesemgebieden. Lekker rustig en geweldige uitzichten over de Rijn. Neem dit uitzicht bij Lienden:

Alleen weinig limes. Afgezien van een limeskoek bij een theetuin in Maurik en een Efteling-achtige wachttoren in de buurt van Opheusden.

Toch gaat de theetuin wel serieus in op de Romeinse connectie van Maurik (Mannaricium in die tijd). De achterkant van de menukaart bevat een compleet A4’tje met uitleg. Ondanks die historie nemen de meeste aanwezigen nemen toch gewoon appeltaart. Gemiste kans.

Bizar idee dat een deel van de Romeinse tijd nu vermoedelijk op Texel ligt. Daar werd zand uit Maurik ooit gebruikt voor dijken. Ze hadden geen idee dat ze ook de Romeinse leftovers meenamen.

Weer een pontje. Iemand betaalt met zijn mobiel. Sommige pontjes zijn dus toch de moderne tijd in gegaan. Via de Blauwe Kamer rijd ik de Veluwe in. Ook hier waren waarschijnlijk een aantal forten, alleen zijn ze verzopen in de Rijn. Goed nieuws dus voor toekomstige archeologen: er valt altijd nog iets te ontdekken. Zoals mijn gids vertelt dat ze alleen wisten dat onder de kerk in Elst een Romeinse tempel was toen het was gebombardeerd in WOII.

Langs Wageningen, Renkum (ligt dus niet in Friesland), Oosterbeek (langs de beroemde oude kerk), via bossen en heuvels (stukje klimwerk) naar mijn adres in Arnhem.

Met mijn mobiel bestel en betaal ik mijn avondeten, een lasagna. Dat ding is zo handig voor fietsers. Hoe zouden ze dat vroeger allemaal hebben opgelost? Het is mijn kaart, gids, kompas, fototoestel, vulpen, notitieblok, telefoon, radio (podcast), bibliotheek, televisie en filmcamera ineen.

Ik zie een halve Live and let die op mijn kamer en merk dan pas aan geluiden dat ik ook nog een buurman heb in een kamer naast mij. De dame van het huis heb ik niet eens ontmoet: alles ging compleet digitaal.

Morgen naar de Romeinse hoofdstad van ons land: Noviomagus.

Meer lezen:

• Over Maurik op romeinen.nl
• Wageningen aan de limes van de oud-historische vereniging in Wageningen
• Waar lag Castellum Levefavum? op Utrechtaltijd.nl
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op Romeinen.nl (inclusief audiotour)
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op Dorestadonthuld

ETAPPE 4: VAN ARNHEM NAAR NIJMEGEN (VIA MILLINGEN AAN DE RIJN)

Het barretje zit tjokvol antiek. Grappig is dat ze je in deze regio slagroom bij je koffie geven – ik snapte al niet waarom de serveerster in Renkum zei (omdat ik havermelk wilde) dat ik er dan vast ook geen slagroom bij wilde. Nu nam ik het maar voor lief.

De vriendelijke dame van deze Arnhemse bar vertelt dat ze van haar bar een koffie-wijnbar wil maken. MIjn zegen heeft ze. Ik vertelde over mijn limestocht. Het valt me op dat niemand die afstand indrukwekkend vindt. Geen zo hé of tjonge. Het is té makkelijk denk ik, Nederland doorcrossen, te weinig lijden. Ik denk dat van Moskou naar Galicië fietsen veel meer indruk zou maken.

Ik begin met het Castellum bij Meinerswijk, ten zuiden van Arnhem, dat geen wijk is maar een natuurgebied. Ik slalom onderweg langs hopen koeienstront. Grote grazers. Bij het castellum staan drie paarden dom achter elkaar bij een bunker. Alsof ze wachten voor de ingang van een geheime attractie voor paarden.

Als ze geritsel horen als ik mijn tas open, loopt een paard ineens vastberaden op me af. De andere twee volgen de leider als in een straatbende. Ik hou niet zo van paarden (en niet van hun achterwaartse traptechniek) en helemaal niet in bendevorm. Ik ren naar het castellum. Daar staat ook al een paard te grazen dat vervolgens naar me toe begint te lopen. 

Ik verschuil me vervolgens achter een ingestort informatiebord (ander slachtoffer van de bende denk ik), schiet wat foto’s links en rechts en fiets weg voor de paarden te dichtbij komen. Ik bekijk nog een mysterieus restant van de koude oorlog (een doorlaatbrug om overstroomd water tegen te houden lees ik later) en fiets door.

Daarna polders, dijken, pontjes en veel wind. De regio bij Loo en Pannerden oogt voor een randstedeling als ik als het einde van de wereld. Kilometers zonder iemand tegen te komen. Ik bid maar weer dat ik geen lekke band krijg. Dat heb ik nodig want ik moet na het kruisen van de Nederrijn ook een lang stuk over gravel fietsen.

Verder wederom weinig limes. Net als gisteren is het allemaal theoretisch. Of ik mis net dat ene ding, zoals een Romeinse namaaksteen met inscriptie bij een bankje. Bij Millingen aan de Rijn sla ik even linksaf, tot ongenoegen van mijn routeplanner, die blijft herhalen of ik zeker weet dat ik goed rijd, om een stukje door Duitsland te fietsen. Het stormt behoorlijk, dus ik keer snel weer om.

Een groep fietsende en felgekleurd geklede Duitse bejaarden kom ik drie keer tegen. Drie vrouwen en een man die het gidswerk doet. Ze staan vaak stil en staren dan naar hun papieren kaarten. Ik ben blij dat ik 21e eeuws fiets – met de app heb ik echt een stem die me influistert waar ik heen moet.

Onderweg naar Nijmegen zie ik nog sjokkende ooievaars, een jagende roofvogel waar ik 100 meter naast fiets, en koeien die op een strandje aan het zonnebaden zijn. 

Podcasts luisteren tijdens het fietsen – ik kan het echt iedere fietser aanraden. Wel met één oortje natuurlijk (die ik ook nodig heb voor mijn route) want anders hoor je te weinig van het verkeer. Nu luisterde ik Made of stronger stuff over het menselijk lichaam. Eentje maakt me zo misselijk onderweg dat ik even mijn oortje eruit trek: een verhaal over een dokter die bij zichzelf een appendixoperatie moest doen. Of ik er echt slimmer van wordt weet ik niet maar ik vind luisteren naar gekeuvel wel heel prettig tijdens het rijden.

Na een flink stuk tegen de wind in beuken in de Ooijpolder kom ik aan in Nijmegen, een stad die ik goed ken van een eerdere periode in mijn leven. Ik bezoek het Valkhofmuseum – een passend slot. Ik heb door de limesroute wel iets meer interesse dan normaal voor al die potten en oude dingen.

Er is nog wel wat te zien in Nijmegen maar na het beuken tegen de wind eet ik liever een taartje. Bovendien ken ik het meeste al. Zoals het stukje Romeinse muur bij het Holland Casino bij de Waalkade. De heuvels van Berg en Dal ben ik ook vaak genoeg geweest (al had ik toen geen idee toen dat ze een leftover waren van een Romeinse waterleiding). Bij Malden is een wachttoren gevonden maar die is me nu te ver weg. En de gezichtshelm van Veur-Lent op reuzenformaat zou leuke fotootjes opleveren maar daar ben ik te moe voor.

Ik logeer bij een aardig gezin in Nijmegen-Zuid, die mij adviseren mijn fiets in hun tuin nog op slot te doen. ‘Je weet het nooit.’ Mijn kamer is uitstekend. ‘Het is een stuk ruimer dan je van buiten zou denken.’ En dan hebben ze hier ook een toko om de hoek, ongelooflijk.

De volgende dag doe ik nog een laatste ronde naar waar het Romeinse kamp in Nijmegen-Oost moet hebben gestaan (er hebben verschillende kampen op verschillende plaatsen gestaan). Ook hier weer veel suggestie. Er is een tijdspad om te volgen maar mijn eigen tijdspad laat dat niet toe.

Toevallig ken ik Nijmegen-Oost goed: dat was de buurt waar ik vroeger vaak vertoefde met mijn ex-vriendin. De wijnzaak zit er nog, het huis staat er nog, de supermarkt, het uitzicht op de Ooijpolder…

De melancholie van de voorbije tijd, die komt altijd wel aan. Zo waren er vast ook Romeinse soldaten die in het hete Italië misschien wel terug verlangden naar de wind van fort Fectio.

Het passeren van de tijd is sowieso keihard, maar geschiedenis neemt je soms ook op een zachtaardige manier te grazen.

Nawoord

Heb je het helemaal tot hier gered: veel dank voor de aandacht! Als je zin hebt gekregen en ook de limesroute gaat fietsen: geniet ervan en rijd voorzichtig! Aan de andere kant is Nederland – en zeker dit stuk – een en al geweldige fietspaden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Castellum Meijnerswijk
• Arnhem Meinerswijk op romeinen.nl
• Resten van de Romeinen in Nijmegen
• Nijmegen op Wikipedia
• Nijmegen op romeinen.info