2200 woorden / 12 minuten leestijd / Thema’s: stijl, variatie, literatuur

Wie was Jean Paul?

Jean Paul is het pseudoniem van Johann Paul Friedrich Richter, geboren in Wunsiedel in 1763. Zijn ouders verhuisden naar Hof, het gezin dijde uit met twee dochters en zes zoons en er waren weinig inkomsten. Dat betekende schulden maken. Het werd allemaal nog moeilijker toen Richters vader overleed (hij was pas zestien jaar).

Hoe kwam zo’n jongen, uit zo’n arm gezien, in contact met literatuur? Ingeborg Lesener, de vertaalster van het boek Het leven van Quintus Fixlein, legde het in 1979 goed uit in een artikel in het literaire tijdschrift Raster:

Hij blijkt al jong bijzonder begaafd en trekt de aandacht van een predikant uit een naburige plaats, die hem zijn bibliotheek ter beschikking stelt. Onder invloed van geschriften uit de Verlichting, theologische en filosofische werken en tijdschriften ontwikkelt hij zich zover dat hij in 1779 voor verdere studie naar het gymnasium kan. Daar verbijstert hij de leraren met zijn kennis.

Hij dacht eraan om in Leipzig hetzelfde vak als zijn vader te studeren (Theologie) maar veranderde snel van plan – hij schreef satirische essays (Grönländische Prozesse). Daarin ging hij flink spottend tekeer tegen alles wat hem niet beviel. Alle uitgevers in Leipzig wezen ze af, maar één uitgever in Berlijn wilde er toch aan beginnen. Een spaarzaam momentje van succes.

Hij keerde terug naar zijn moeder in Hof, die het gezin met haar werk als naaister probeerde te onderhouden. Hij bleef schrijven aan de keukentafel – met vallen en opstaan – en hield zich in leven als privédocent. Op zeker moment besloot hij om romans te gaan schrijven.

Zijn eerste succes kwam met de roman Die unsichtbare Loge in 1793, die hij schreef onder zijn nieuwe pseudoniem Jean Paul. Die werd goed ontvangen door de literaire critici van die tijd.

Daarna schreef hij in amper vier jaar zeven boeken, waaronder zijn echte doorbraak: Hesperus (1795). En dus Leben des Quintus Fixlein (1796). Hij werd een populair schrijven en kon zich hiermee in leven houden, nog sterker: er bleef geld over voor zijn moeder, die dit succes nog net meemaakte voor ze overleed in 1797.

Hij verkaste weer een paar keer, woonde in Leipzig en Weimar (ontmoette nooit Goethe of Schiller, die ook geen fan waren van zijn stijl). Trouwde met Caroline Meyer. Ze verkasten nu samen een paar keer, Meiningen, Coburg en Bayreuth. Hij schreef nog diverse boeken. Titan (1800 – 1803) werd gezien als zijn meesterwerk. Geld was geen probleem meer en hij ondersteunde ook familieleden.

Een mooi literair leven dat wreed werd verstoord toen zijn zoon Max – ook getalenteerd – in 1821 op negentienjarige leeftijd overleed. En daarna overleed Jean Paul zelf ook, in 1825, nadat hij eerst nog blind was geworden.

Tegenwoordig kennen nog maar weinig mensen de boeken van Jean Paul. Dat is wel opvallend gezien het feit hij vroeger zo geliefd was als schrijver. De vertaalster Ingeborg Lesener verbaast zich daar ook over:

Over weinig Duitse schrijvers van zijn tijd zijn zoveel studies en dissertaties verschenen als over Jean Paul. Toch is hij een ongelezen schrijver. Zijn werk is zelfs zo onbekend dat mij regelmatig werd gevraagd of ik vaker uit het Frans vertaalde en zelfs of ik mijn vertaalproblemen niet aan de schrijver zelf kon voorleggen.

Wat is er opvallend aan zijn romans?

Jean Paul hield niet van hokjesdenken. Hij was een taalvirtuoos en speelde met metaforen in zijn werk. Er zaten vleugjes satire, humor, romantiek, avontuur in zijn romans. De schrijver August Schlegel noemde zijn romans ‘monologen, waarin zijn lezers deelnemen’.

Vaak wordt de vergelijking gelegd met Laurence Sterne, die deze ‘afdwalende monologenstijl’ in Tristam Shandy beroemd maakte. Ingeborg Lesener licht toe:

Hij is in de nationale literatuur van zijn tijd bij geen enkele stroming in te delen. Hij verafschuwt het klassicisme maar verwerpt evenzeer de romantiek met haar natuur opvattingen en gedweep met de middeleeuwen. Als hij al schrijft in een traditie is het in die van schrijvers als Swift en Sterne. (…) Friedrich verenigde ongeveer alle stromingen van de late 18e eeuw in zich, bijtende satire, sentimentaliteit, nationalisme, gevoelige zielsbeschrijvingen wisselen af met geestige metaforen’.

De kracht (of zwakte, als je er niet van houdt) van zijn werk ligt in deze meanderende stijl, waar de meningen al sinds de boeken uitkwamen over verdeeld zijn. Ingeborg Lesener legt deze schrijfstijl zo goed uit dat ik het in zijn geheel citeer:

De uitweidingen die in het verhaal zijn gevlochten lopen bladzijden lang uit, zonder dat de verteller terugkomt op zijn uitgangspunt. Het wemelt als in al zijn werken van de geleerde citaten, parabels en metaforen en zijn werk is dan ook sterk bepaald door de ongelofelijke hoeveelheden literatuur die de ‘polyhistorische boekenwurm’ parafraseert en persifleert. Evenals in de door hem bewonderde ‘Tristram Shandy’ van Sterne, is de handeling bijzaak, de bespiegeling hoofdzaak. De schrijver knoopt aan menig betoog ook nog een reeks associaties vast waarbij de lezer de geheime samenhang mag raden.

Zijn schrijfstijl is niet een van de makkelijkste, maar literatuur is meer dan verhalen vertellen en hij had duidelijk zijn eigen stijl, die aan de ene kant aan Laurence Sterne (overleed toen hij vier was) doet denken en aan de andere kant ook aan Georges Pérec (werd ruim een eeuw later geboren).

De gevoelige kant valt ook op. Jean Paul was zelf een sociaal persoon die zich niet schaamde voor gevoelens. Dat zie je ook terug in zijn boeken, met veel karakters, sentimenten en variaties in verteltoon. Misschien is het dan ook niet zo gek dat veel van zijn boeken inspiratie vormden voor muziek, zoals Symphony No.1 van Mahler (het boek Titan) of Papillons van Robert Schumann (Fiegeljahre).

Volgens een redacteur op Wikipedia vielen zijn romans bij vrouwen in de smaak, omdat zijn vrouwenkarakters zo empathisch waren, en met zelden vertoonde psychologische diepgang. Hij nam de tijd om vrouwen persoonlijk te leren kennen, om ze later te transformeren in een karakter in een van zijn boeken.

Waar gaat Het leven van Quintus Fixlein over?

Dit boek beschrijft drie jaar uit het leven van een ‘Quintus’, Fixlein geheten. Een Quintus is een leraar van de vijfde rang op het gymnasium, het laagste niveau. Aardig om te weten dat zijn eigen vader les had gegeven op het niveau Tertius, en dat dat al als laag niveau werd gezien. Quintus was helemaal een kansloos bestaan.

Fixlein wil toch wat bereiken. Predikant worden is zijn doel. Hij heeft zijn biografie geschreven en in laden gestopt. De auteur beschrijft nu zijn biografie aan de hand van de inhoud van de laden (wat doet denken aan De koffer van Sergej Dovlatov). Dat armoedige studenten- en schoolmeestersleven van Fixlein is grotendeels gebaseerd op Jean Pauls eigen leven.

Fixlein heeft alleen een groot probleem: hij denkt dat hij net de rest van zijn mannelijke familieleden op zijn tweeëndertigste jaar zal sterven. Het lastige is dat niemand in het dorp precies weet wanneer hij of zij geboren is omdat het kerkarchief is afgebrand. Dus Fixlein weet niet precies wanneer het onheilspellende moment eraan komt, maar wel dat hij rond de 32 jaar is. Wat dat betekent, lezen we op pagina 56:

En hier kom ik bij een belangrijke episode in het verhaal, waarin ik tot nu toe niemand een blik heb laten werpen. Nu echter hangt het niet langer van mijn wil af om het tot nu toe aanwezige kamerscherm van het verhaal opzij te schuiven maar moet ik er zelfs reflecterende lantaarns boven hangen. Het is namelijk in de medische geschiedenis heel bekend dat men in bepaalde families op dezelfde leeftijd sterft, zoals men ook op dezelfde leeftijd wordt geboren (namelijk van negen maanden). Ja, ik herinner mij uit Voltaire een familie waarvan de leden altijd op dezelfde leeftijd de hand aan zichzelf sloegen. Welnu, onder de voorouders van Fixlein heerste de gewoonte dat de mannelijke afstammelingen altijd op hun tweeëndertigste op cantatezondag gingen liggen en stierven. Ieder moet op zijn exemplaar van De dertigjarige oorlog, daar Schiller dat helemaal heeft weggelaten, aantekenen dat daarin een Fixlein aan de pest, een van de honger en een aan een geweerkogel stierf, allen op hun tweeëndertigste. De ware wijsbegeerte legt dit feit aldus uit: ‘De eerste keer geschiedde dat bij toeval – en de overige keren stierven de kerels van louter angst, anders kan men de hele zaak beter in twijfel trekken.’

Fixlein heeft ieder jaar veel angst als de cantatezondag eraan komt. Maar voor het zover is, heeft hij de wind mee. Hij trouwt met de freule Thienette, kan zijn schulden afbetalen en realiseert zijn droom: het predikantsambt in zijn geboorteplaats Hukelum. Tot de angst over de doodsdatum hem samen met koorts waanzinnig maakt.

Zijn er voorbeelden van de schrijfstijl?

Er zit dus veel variatie in stijl in het boek. Sla het willekeurig open en je krijgt al een enorme variatie te zien.

Veel momenten van subtiele humor. Bijvoorbeeld als Fixlein het dorp Hukelum binnenkomt:

Zijn moeder liep zijn groeten in tranen tegemoet, die zij over de lijken vergroot – van treurnis en over het testament – van vreugde-.

Als hij zich een leerplan (een boek) maakt als voorbereiding op een schooljaar:

Hij reeg nog enkele gedachtenstreepjes, als rijgdraden, door zijn rede en keek zijn opus daar niet meer in, omdat hij het wilde vergeten, zodat hij zich na het afdrukken zou kunnen verwonderen over zijn eigen gedachten. Nu kon hij de boekenbeurscatalogus, die hij elk jaar kocht in plaats van de boeken zelf, opslaan zonder te zuchten: hij was ook gedrukt, net als ik.

Of deze mooie karakterisering:

Ondanks al deze vreugde kon Fixlein maar eventjes blijven, omdat hij naar de kerk moest, die voor zijn geestelijke maag een moederlijke, een koninklijke keuken was. Elke preek beviel hem, gewoon omdat het een preek was en omdat hij er zelf al een had gehouden.

Daarnaast vind je ook plotselinge momenten van megaromantiek:

Niets maakte het hart voller en moediger dan op en neer lopen in de nacht. Fixlein bood het meisje nu zonder bedenkingen zijn arm. Door haar gewonde arm kon Thienette alleen haar hand liefkozend in de zijne leggen en hij drukte, om haar het vasthouden wat te verlichten, haar vingers zo stevig als hij kon, met zijn armen tegen zijn borst. Men moet wel een totaal gebrek aan manieren hebben wil men de zijne berispen. Ondertussen zijn beuzelingen de proviandbakkerij van de liefde; – de vingers zijn de elektrische ontladers van een in alle vezels vonkelend vuur; – zuchten zijn de geluiden van convergerende harten en het neteligste maar tevens sterkste is een ongeluk; want de vlam van de liefde drijft, evenals die van nafta graag op traanwater. – Twee druppels tranen, een in een vreemd en een in het eigen oog stelden uit twee convexe lenzen een microscoop samen, die alles vergrootte en die alle leed bekoorlijk maakte.

Daarnaast treedt Jean Paul vaak op als een soort ‘voice-over’:

Ik weet, miljoenen van mijn lezers zouden zelf voor de ritmeester het verzoek willen opstellen om ermee naar Schadeck, naar zijn heer te rijden, opdat de arme donder de schaapskooi zou krijgen, met het aangebouwde trouwhuis, omdat tot hen doordringt dat daarna een van de beste laden zou worden geschreven die ooit uit een ladenkast werden gelicht.

En je komt veel literaire zinnen tegen:

Kalm aan maar, wij willen de toverkelk der fantasie niet al om zes uur leegdrinken maar nuchter blijven tot aan de avond!

De auteur is een soort imker voor de lezerszwerm, ten behoeven waarvan hij de flora, die hij er voor hun plezier op nahoudt, verdeelt over verschillende tijden, waarbij hij de bloei van de verschillende bloemen nu eens verhaast, dan weer vertraagt, opdat in alle hoofdstukken bloemen bloeien.

Drank is de gewrichtssmeer van de tong, zoals voedsel haar remblok.

Het boek eist echt concentratie – met de vele uitwijdingen leest het heel anders dan de romans die je gewend ben, die je meer scannend kunt lezen van handeling naar dialoog (want veel meer is er vaak niet). Dit is anders. Ook mijn gedachten dwaalden regelmatig af tijdens het lezen. Maar bij herlezing pakten de zinnen me dan wel.

Ik denk dat de moderne lezer dat niet meer voor elkaar krijgt. Die is zo platgeslagen door de meest eenvoudige manier van romans schrijven, dat Jean Pauls boek gegarandeerd wordt weggelegd na een bladzijde of twee. Voor hen bevat het teveel ideeën die niets met het verhaal te maken hebben.

Ik geef toe: af en toe een innerlijke commentaartje minder, een gedachtensprong of halve geestigheid laten liggen zou het boek leesbaarder hebben gemaakt à la de werken van zijn tijdgenoot Stendhal. Het is nu wel echt proza voor Jean Paul-fans.

En dat bevestigt de vertaalster:

Mensen die een verhaal lezen om het verhaal, zullen Jean Pauls werken nauwelijks kunnen waarderen. Het mee-oplossen van zijn cryptogrammen is voorwaarde voor lees-plezier. Het verhaal is de schering, de satirische uitweidingen zijn de inslag en samen vormen zij het patroon.

Veel hiervan vliegt over het hoofd van de lezer. De notenlijst helpt een beetje om de wetenschappelijke verwijzingen van Jean Paul te kunnen vatten.

In vroegere vertalingen werden deze uitwijdingen als ‘ballast’ gezien voor het verhaal en soms weggelaten. Ik snap dat zijn boeken dan vlotter lezen. Het probleem is dat je daarmee ook het eigene weghaalt van Jean Paul.

Toch blijft het fascinerend. Jean Paul is zo lastig te duiden, tweehonderd jaar later hebben we er nog steeds moeite mee. En dat kan alleen maar positief zijn voor een schrijver. Laten we hem een mooie herkansing geven!

Meer lezen, luisteren, kijken

• Jean Paul op Wikipedia
• Vertaalster Ingeborg Lesener op Dbnl.nl
• Artikel uit 1914 van Geertruida Carelsen op Dbnl.nl
• Video op YouTube met gedachten van Jean Paul (Franstalig)

1504 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: Literatuur, Humor, Biologie / Foto header via Wikimedia Commons

Wie was Brigid Brophy?

Brigid Brophy werd geboren in 1929 in Londen. Ze was de dochter van John Brophy, zelf schrijver. Ze werd gemotiveerd om ook te gaan schrijven en debuteerde vrij jong met de verhalenbundel Crown Princess. Niet veel later volgde De aap van Hackenfeller, haar eerste echte roman, in 1953, toen ze dus pas vierentwintig was. Ze zou zeven romans schrijven.

Ze trouwde met Michael Levey (die directeur zou worden van de National Gallery). Maar ze wezen de standaard monogame relatie af. Brophy had diverse amoureuze relaties met vrouwen, waaronder de schrijfster Iris Murdoch.

Met Levey en nog een schrijver schreef ze het provocerende Fifty Works of English and American Literature We Could Do Without. Dat deden ze in 1967 en ze vielen veel schrijvers aan en beroemde werken als Hamlet en Huckleberry Finn. Haar literaire held was de veel minder bekende Ronald Firbank, een experimentele schrijver van begin twintigste eeuw die slechts veertig jaar oud werd.

Ze schreef nog diverse romans, hoewel ook niet heel veel (zeven in totaal), waaronder de romans The King of A Rainy Country (1956, enigszins autobiografisch), Flesh (1962, over seksualiteit), The Finishing Touch (1963) en The Snow Ball (1967), dat ze zelf haar beste boek vond, waar het vooral gaat om verleiding en de lichtvoetige gesprekken die daarvoor nodig zijn. Ook zou ze nog toneelstukken schrijven. Ze wilde nooit saai schrijven, maar entertainend.

Ze werd misschien wel bekender met haar non-fictie, waaronder essays, biografieën, journalistieke stukken en romanrecensies. Haar favoriete onderwerpen: dierenrechten, psychologie (met name de psychoanalyse), seksualiteit en literatuur.

Met name seksualiteit had haar interesse. De schrijver en publicist Jonathan Gibbs vergeleek haar interesse in seks in vergelijking met Iris Murdoch, Kingsley Amis, Markies de Sade, D.H. Lawrence en Henry Miller:

Ze was ‘geïnteresseerd in pervers, transgressief en afwijkend seksueel gedrag’, maar in tegenstelling tot haar leeftijdsgenoot was ze ‘ook geïnteresseerd in de erotiek van seks in zijn meer conventionele vorm’.

Brophy uitte uitgesproken meningen op televisie. Er is niet veel van te vinden, behalve korte stukje uit Jonathan King’s tv-show. Brophy zie je na ongeveer een minuut en zegt dat ze de toenmalige dichter Cecil Day-Lewis als haar ideale echtgenoot ziet, vanwege zijn ‘pure sexiness’.

Ze werd bekend vanwege haar gepassioneerde inzet voor dierenrechten, wat in die tijd nog niet zo gewoon was om te doen als nu. Dit video-essay op YouTube gaat daar wat dieper op in.

Haar gezondheid ging achteruit. Ze ging steeds slechter lopen, verhuisde naar een verzorgingstehuis en overleed uiteindelijk in 1995.

Waar gaat De aap van Hackenfeller over?

In De aap van Hackenfeller observeert de biologieprofessor Darrelhyde twee apen. Een is Percy en de ander Edwina. Edwina wil graag seks, zo ziet Darrelhyde, maar Percy kan het niet bieden.

Het zijn Hackenfeller-apen, die lijken op een kruising tussen een chimpansee en een gorilla. Ooit ontdekt door een Nederlandse avonturier (de Hackenfeller van de titel) werden ze gekoesterd omdat ze als soort het dichtste bij de mens zouden staan. Professor Darrelhyde is een groot fan en voelt veel liefde voor de dieren.

Op een dag krijgt de professor te horen dat Percy in een raket de ruimte in zal worden geschoten – juist omdat hij een Hackenfeller-aap is. Ook al probeert hij iedereen te overtuigen dat een dier ook een levend wezen is, alles mislukt. Een zegen voor de wetenschap, minder voor Percy, die vooral angsten zal uitstaan, en de trip niet zal overleven.

De professor kan het niet aanzien. Hij ontmoet de dievegge Gloria en overtuigt haar hem te helpen door de kooi te openen. Percy ontsnapt. Maar niet ver. Hij blijft zitten op de daken van de dierentuin. Door de vrijheid blijkt hij opeens wel in staat om Edwina te geven wat ze wilt. Ondertussen heeft Gloria ook behoefte aan intimiteit.

Het is een wat ander boek dan de meer bekendere titels van Brophy: De Finishing Touch en Onder de huid. Toch zitten er veel Brophy-onderwerpen in: dierenliefde, seksualiteit, eigengereide karakters. Het is ook tamelijk droog en absurdistisch geschreven. Het deed mij wat denken aan Evelyn Waughs schrijfstijl, vooral van The Loved One. En het is dan grappig om te lezen dat hij een van de schrijvers was die haar vader haar stimuleerde om te gaan lezen.

Ik vond het bij tijd en wijlen geestig boek, aantrekkelijk bondig (iets meer dan 100 bladzijden) en een origineel onderwerp dat ik zelf alleen van de komische tv-serie The Mighty Boosh ken: de dierentuin. De gesprekken tussen de professor en Gloria vond ik zelf erg vermakelijk.

Wat is er zo bijzonder aan de stijl van het boek?

De aap van Hackenfeller heeft een zachte, vriendelijke schrijfstijl. Het heeft veel lichtkomische momenten. Ik genoot vooral van sommige dialogen, zoals deze tussen de professor en de man die Percy wil meenemen, Kendrick:

– Wat bedoelt u met Percy gaat weg? Waar gaat hij heen? Wie neemt hem mee?
– Percy is geroepen tot een hogere bestemming.
– Geroepen?
– Gecommandeerd als u dat liever wilt. Bevrijd.
(…)
– U bedoelt toch niet dat u hem vrij gaat laten, wel?
– Nee, nee. Dat is maar bij wijze van spreken.
– Betekent dat ‘in de wacht slepen’?
– Wel zowat. In de wacht slepen, ermee vandoor gaan.
– En wie gaat er dan met Percy vandoor?
– Dat bedrijf waar ik bij ben.
De professor zweeg een ogenblik en toen vroeg hij: ‘En van wie heeft uw ‘bedrijf’ dan wel toestemming om Percy mee te nemen?’ Hij voelde zelf dat zijn vraag iets belachelijks kreeg door de quasi-waardigheid van de naam van het dier.
– De machthebbers, antwoordde Kendrick. Hoogste prioriteit, om zo te zeggen.
– Wat?
– Het hele plan. Uw Percy is een V.I.P.
– Waar hebt u hem voor nodig?
– Een raket.
– Heeft u hem als raket nodig?
– Hij gaat naar boven in een raket.

Ik hou ook wel van deze simpeler, beschrijvende zinnen:

Er stonden drie bureaus vlak bij elkaar en op elk ervan stond een schrijfmachine. Van tijd tot tijd kwam er een man of vrouw om de hoek kijken. Een enkele kwam binnen en zocht naar het een of ander in de laden van de bureaus. Zij groetten de professor zonder te vragen wie hij was en gingen weer weg.

Ook amusant is dit gesprek tussen een journalist en de professor:

-Dus u wilt er niets over publiceren?
– Nee. En nu ik er over nadenk, de ruimtevlucht kunnen we toch niet gaan tegenwerken. We hebben iedere zaterdag een ruimtevaarthoekje.
– Werkelijk?
– Voor de kinderen. Dat doet ze minder kwaad dan die sadistische strips.
De professor had een ogenblik nodig om zijn hoop te laten varen en nog een om in te zien dat men verwachtte dat hij weg zou gaan.
– Ik vrees dat ik veel tijd van u in beslag genomen heb. Voor niets.
– Dat geeft niet. De helft van deze baan bestaat uit het opschrijven van dingen die nooit gedrukt worden.
Toen het niet langer om zijn baantje ging, werd de verslaggever een mens.

De professor slaat ook nog eens de spijker op zijn kop met deze uitspraak over de homo sapiens:

– Homo sapiens, zei hij, is de verkeerde weg ingeslagen. Dat heeft hij gedaan ergens bij de aanvang van de geschiedenis, op het moment toen hij tot de ontdekking kwam, dat doden – de professor vond zijn adjectief wetenschappelijk juist moest zijn – deftiger was dan ploegen.

Ook mooi vond ik dit stukje waarin helemaal geen mens in voorkomt:

Het papegaaienhuis was op slot, maar door het glazen paneel van de deur kon Percy vaag in het aanlicht de kaleidoscoop van donzige kleuren onderscheiden. Hij hield zijn mond voor het sleutelgat en wauwelde wat. Een ara sprong op zijn tak en krijste. Dat gekrijs maakte de vogel naast hem aan de gang en de reactie ging van kooi tot kooi en van zitstok tot zitstok het hele huis door tot alle vogel wakker waren, kasten en stemden en ten slotte weer hun verstand bij elkaar kregen en zich fladderend neerlieten. Zij stelden hun schrille concert uit tot de volgende dag.

Ik blijf het zeggen: ik heb liever een boek van honderd bladzijden waar je rijkelijk uit kunt citeren, dan een veel dikker boek waar je naar de parels moet zoeken. Jammer genoeg is de literaire ontwikkeling van onze tijd anders dan die van de tijd van Brigid Brophy.

Gelukkig zijn er de oudere boeken om nog van te genieten. En als je dit boek oppakt, neem dan ook de tijd voor The Loved One van Evelyn Waugh, een van mijn lievelingsboeken.

Meer luisteren, lezen of kijken

• Podcast over Brigid Brophy op Soundcloud
• Eerste podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Tweede podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Via Edinburghuniversitypress kun je het eerste hoofdstuk van haar biografie lezen
• Biografie van Brigid Brophy in Wikipedia

2695 woorden / 14 minuten leestijd / Thema’s: strips, graphic novels, romans, literatuur, biografieën / Vorm: kort essay

Wat is een biografie in de vorm van een graphic novel?

Allereerst misschien nog belangrijker de vraag: wat is het verschil tussen de graphic novel en de strip? Dat verschil is moeilijk terug te brengen tot een pure grens. Meestal hoor je dat strips waren voor kinderen en de meer artistieke graphic novels – die ontstonden uit het stripgenre – vooral bedoeld zijn voor volwassenen.

Ik heb zelf altijd moeite gehad met deze scheiding. Vroeger werden er ook strips voor volwassenen gemaakt maar die kregen geen label (Gotlib, Claire Bretécher, Wolinski). Net als dat sommige graphic novels wel te lezen zijn voor kinderen. Voor mij is het meer een commerciële hype die helpt om de uitstervende kunstvorm van de strip nieuw leven in te blazen. Het beeldverhaal is voor mij een grote familie genaamd ‘strips’.

Ik moet het maar meteen bekennen: ik volg de stripwereld niet zo goed. Af en toe loop ik een stripwinkel in om te zien wat er nieuw is uitgekomen.

Zo liep ik een keer toevallig tegen een strip aan over ene Robert Moses: Robert Moses, de man die New York bouwde, van Pierre Christin en Olivier Balez. De naam rinkelde niet meteen een belletje maar ik werd genoeg geprikkeld om het boek te kopen.

De strip ging over een stadsplanner in de jaren zeventig in New York. Moses liet bruggen en expressways bouwen maar ook parken, tuinen en speelterreinen.

Met deze strip leerde ik iets over een persoon waar ik nog niets over wist. Ik leerde ook meer over de geschiedenis van stadsplanning. Het was ook heel aardig getekend, wat voor mij wel een doorslaggevende factor is bij een graphic novel.

Deze graphic novel was net als een normale biografie gebaseerd op bronnen. In de verantwoording worden meer dan tien biografieën – over Moses en anderen – opgesomd.

Robert Moses was de aanleiding om eens te gaan grasduinen in online boekhandels. Zo ontdekte ik dat er een berg biografische strips/graphic novels bestaat. Ik merkte al snel dat er geen einde kwam aan de hoeveelheid titels, die vooral uit Frankrijk en België komen.

Zo kwam ik verstripte biografieën tegen over Emile Zola, Maria Montessori, Serge Gainsbourg, Michael Jackson, Josephine Baker, Stradivarius, Kurt Cobain, Yayoi Kusama, Talleyrand, Bobby Fischer, Hannah Arendt, Vincent van Gogh, Che Guevara, Charles Bukowski, Charles Darwin, Marcel Pagnol, Charles de Gaulle, Hokusai, Nick Cave. Dit is echt maar het topje van de ijsberg. Kijk bij webwinkel BDtheque, daar vind je er bijna 500.

Het onderzoek leverde me vooral meer vragen op: wat moet je denken van die hele berg? En wat is de kwaliteit? En hoe werken ze als biografie?

De kwaliteit leek me op het eerste gezicht wisselend. Je vindt zowel historische biografieën in stripvorm als graphic novels die de biografie als aanleiding nemen om tekengrenzen op te zoeken.

Ook opvallend: het enorme verschil van wat je in de winkel vindt en wat er online te vinden is. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat er zo weinig uit het Frans naar het Nederlands wordt vertaald. Kun je Frans lezen? Dan heb je tien keer zoveel opties. Het online kopen van buitenlandse strips is gelukkig geen kunst meer tegenwoordig.

Wat kun je bij een goede verstripte biografie verwachten?

Aan de ene kant is een stripbiografie relatief makkelijk te maken. Je hebt alle stukjes informatie al via de echte biografie die meestal al is gemaakt. Met je eigen inzichten als tekenaar/schrijver kun je het dan vormgeven zoals je wilt.

Aan de andere kant is een goede stripbiografie ook weer niet zo simpel. Je moet goed nadenken over drie keuzes:

• welke stijl kies je?
• welke biografische feiten vind je belangrijk?
• wat voor verhaal vertel je?

De stijl van een biografie – om mee te beginnen – moet het liefst iets bijzonders hebben. Het beeld moet wat toevoegen aan het verhaal. Anders is het zoals gezegd alleen een getekende versie van een beknopte biografie.

Een getekende biografie opent veel mogelijkheden om de tijd vast te leggen waarin de persoon leefde. Dat is waarom je het doet: de kwaliteit van de tekeningen moet dus hoog zijn.

De feiten moeten ook van het niveau zijn dat je er iets interessants van leert, zoals ik had met de verstripte biografie van Robert Moses. Een biografie werkt meestal juist goed als er selectie plaatsvindt: het kaf van het koren wordt gescheiden. Het doel blijft om het publiek te prikkelen en te amuseren. Bij een echte biografie gaat het om informatie.

Ten slotte is een goed verhaal onmisbaar voor een goed leesbare strip. De graphic-novel-biografie bevat meestal veel verbeelding om het verhaal wat vlotter te laten lopen, waarmee lacunes in de biografieën worden aangevuld. Je kunt moeilijk blanco panels maken met de tekst: sorry, deze biografische feiten zijn niet bekend.

Je kunt de stripbiografie daarom beter vergelijken met de biografieën in de cinema dan met geschreven biografieën. Het heeft dezelfde dilemma’s die de biografie in cinema heeft.

Denk aan de beroemde film Citizen Kane, die losjes was gebaseerd op (onder andere) het leven van krantenmagnaat Randolph Hearst. Die deed zijn uiterste best om de film tegen te houden. Lees dat verhaal in het Smithsonian Magazine.

Een wat minder bekend voorbeeld uit de cinema is The Mattei Affair. Volgens deze review van Jonathan Rosenbaum (uit 1975, toen de film verscheen) zijn er overeenkomsten én verschillen met Citizen Kane in deze film:

Francesco Rosi appears to be attempting in The Mattei Affair a sort of semi-fictional Citizen Kane without a Rosebud, but with a few important differences. Since Enrico Mattei was a man who actually lived, and is explored here solely in terms of his public life (apart from some brief scenes involving his wife near the beginning) – with the overall suggestion that his private life was too minimal to be of any significance – the enigma presented relates not to his character but to his enemies.

Er valt veel meer te vertellen over biografische films, strips en boeken maar dan wordt het meer een college.

Terug naar de vraag: hoe verstrip je de levens van beroemdheden?

Voorbeelden van stripbiografieën met nadruk op het artistieke resultaat

Gaat een graphic novel-biografie om de persoon of om de tekenaar en scenarioschrijver? Hier komt ook weer het dilemma van Citizen Kane om de hoek kijken, want een artiest vindt altijd dat het gaat om zijn of haar resultaat, niet om de persoon.

De strips over Prins Bernhard van Erik Varekamp en Mick Peet (Agent Orange) passen hier goed bij. Ik herlees ze regelmatig. Over de stijl van deze strips – de klare lijn – is al veel lovends geschreven. Maar ik ben ook fan van de inhoud, die biografische feiten combineren met humor. Waar toch ook wel historisch onderzoek aan ten grondslag lag.

Bij het verschijnen was er veel heibel over. Zelfs buitenlandse kranten kwamen vragen stellen. Niet veel historische biografieën veroorzaken een mediahype.

In een interview met tekenaar Erik Varekamp op de website van journalist Toon Dohmen vertelt hij hoe met het begrip ’true fiction’ in Agent Orange de waarheid werd opgevuld.

Hoewel ons boek zoveel mogelijk is gebaseerd op feiten, moet je natuurlijk af en toe een stukje invullen dat je niet zeker weet. Dat probeer je dan zo realistisch mogelijk te doen: wat er gebeurd zou kunnen zijn.

Later vertelt hij waarom hij graag een bepaalde omstreden biografie over Prins Bernhard als bron gebruikte:

Het mooie met intriges is: je kunt niet bewijzen dat het wel waar is, maar de tegenpartij kan niet bewijzen dat het niet waar is. Het blijft een beetje in het luchtledige hangen. Maar dat is voor een verhaal alleen maar goed. En je weet zelf ook wel: soms is de werkelijkheid nog erger dan het in boeken staat. Dus ja, wie het weet mag het zeggen. Aan mij de taak om het allemaal zo geloofwaardig mogelijk op papier te zetten.

Intussen heeft Varekamp met Mick Peet een serie gemaakt over de Kennedy’s. Al even prachtig en intussen ook al vertaald naar diverse andere talen. Lees er meer over op de website van Varekamp.

Iets heel anders is de biografie van kunstenares Tamara de Lempicka van Virginie Greiner en Daphné Collignon. Daarin speelt de herkenbare artdeco-stijl van de kunstenares een grote rol. Het is duidelijk dat de tekenaars het als inspiratie gebruikten voor hun tekeningen. Nog sterker: schetsen van haar kunstwerken spelen ook een rol in de strip.

Deze graphic novel combineert vernuftig haar teken- en schilderkunst met de elementen van een strip. Vergelijk bijvoorbeeld hun tekeningen op de website van Ligne Claire met het werk van De Lempicka.

Daarnaast geeft de strip ook de kans om met de stijl van De Lempicka de jaren twintig weer te geven – waar de biografie vooral over gaat. We ontmoeten best wat personen uit de culturele elite van toen (schrijvers, dichters, kunstenaars). De beelden laten de strip meer leven dan een biografie in boekvorm zou kunnen.

Ook Grenier en Collignon maakten hun in feite eigen versie van het leven van De Lempicka. In een interview met de Franse website La Ligne Claire vertelden de makers hoe ze omgaan met het verhaal (de vertaling is van mij):

Als je 46 pagina’s hebt, moet je keuzes maken. De tekening heeft ruimte nodig en dat is goed. We hebben een aantal narratieve keuzes gemaakt omdat ik daarmee de zoektocht naar het ideale model kon introduceren. Het is allemaal iets meer geromantiseerd in de strip. In feite was Rafaela een model en had De Lempicka voor haar betaald. Dat verhaal laat ook haar sensualiteit zien, het verlangen dat ze in haar schilderijen afbeeldt.

Deze strip lost dat keuzeprobleem handig op met een geschreven mini-biografie van 7 pagina’s. Zo kun je de biografische werkelijkheid toch eer aan doen.

Een speciale vermelding verdient de Franse tekenaar Amazing Améziane. Hij maakte biografieën over Quentin Tarantino, Mohammed Ali, Martin Scorsese, Francis Ford Coppola en Angela Davis.

Het is niet zomaar een biografie: het zijn verhalen met 200 pagina’s of meer met tekeningen die eruit zien als mini-posters. Ze spetteren letterlijk van de pagina’s. Je ziet invloeden van films, pop-art, manga en superheldenstrips.

Op een losse manier wordt een biografisch verhaal verteld. Niet voor niets is zijn werk wel eens tentoongesteld geweest.

Het duurde best lang voor een van zijn strips in het Nederlands werd vertaald, maar in 2023 bracht Uitgeverij Sherpa een vertaling uit van de strip over Tarantino.

In interviews met het Franse online magazine Brancheculture in 2023 legt hij uit hoe zijn eigen stijl werkt. Bij het interview over de Tarantino-strip aan het Belgische blad De Morgen gaat hij dieper in op zijn gedachten over die strip. Opvallend gaan geen enkele interview in op hoe hij onderzoek doet voor zijn biografische strips.

Voorbeelden van stripbiografieën met nadruk op de biografie

Er zijn ook diverse getekende biografieën die dichterbij de persoon blijven. Een voorbeeld vind ik de strip François Truffaut.

Script is van Noël Simsolo, tekeningen van Marek. Deze Noël Simsolo was zelf filmacteur en kende de wereld van regisseur Truffaut dus ook goed. Simsolo schreef meer scripsecenario’s over filmmakers: Sergio Leone, Sacha Guitry, Alfred Hitchcock en Orson Welles. En over historische figuren als Napoleon, Saint-Just, Marie Antoinette. Een interview (in het Duits) vindt je op de website van Comic.

De strip schetst Truffaut die aan het einde van zijn carrière met een schrijver praat. Op diens verzoek herinnert hij belangrijke momenten van zijn leven. Het verhaal zit boordevol interessante biografische feitjes over Truffaut in vele flashbackmomenten. Maar door die flashbacks is het verhaal wat lastig. Je moet ook wel een en ander weten over de Franse cinema om de verwijzingen en namen te snappen.

De tekenstijl van Marek herinnert aan klassieke strips uit de jaren zestig en is de aanschaf alleen al de moeite waard.

Een andere stripbiografie die veel feiten bevat, is ook al van Noël Simsolo (historisch advies Jean Tulard, tekeningen Fabrizio Fiorentino): Napoléon 1769 – 1821.

Van dit boek heeft uitgeverij Glénat een integrale versie uitgegeven van 176 pagina’s. (Er is overigens nog een stripversie over Napoleon, met tekst van Pascal Davoz en Jacques Martin en tekeningen van Jean Torton.)

Het leven van Napoleon leent zich goed voor een vertelling met veel verschillende settings en veel actie. Het is boeiend hoe de vele historische feiten in een vlotlopend, smakelijk beeldverhaal worden opgedist. Er gebeurt ontzettend veel en ook de dialogen krijgen genoeg ruimte.

Wel wreekt zich wel een beetje dat er over Napoleon zoveel te vertellen valt. Details over de familie Bonaparte, het karakter van Napoleon, de rollen van de politici en generaals, de sfeer in Europa op dat moment, het hof… Met bijna 200 pagina’s mis je nog steeds veel. Alleen al de veldslagen nemen aardig wat ruimte in beslag.

De Franse uitgeverij Glénat heeft zelfs een complete historische lijn met biografieën: Ils ont fait de l’Histoire. Alles weten over Robespierre? Of Catherina de Médicis? Jean Monnet? Het is er allemaal.

De verhalen, biografische feiten en tekenstijl zijn best goed, hoewel ik ze artistiek minder interessant vindt. Toch is het prima om even up-to-speed te komen met het leven van een historische beroemdheid.

En de stripautobiografie dan?

Dan is er ook een nog niet genoemde spin-off: de stripautobiografie. Die vorm groeide snel met de opkomst van de graphic novel. Er zijn al wat bekende titels in dit genre. Denk aan Persepolis van Marjane Satrapi en Maus van Art Spiegelman. Kabul Disco van Nicolas Wild vond ik zelf wel heel aardig. Uniek is Joe Sacco, die journalistieke reportages tekent met zichzelf in de hoofdrol.

In Nederland is Gerard Leever hier ook al sinds de jaren tachtig mee bezig (Gleevers Dagboek). Ook Barbara Stok is gespecialiseerd in het genre (ze schreef ook nog een graphic novel over Vincent van Gogh). Hier valt op zichzelf zoveel over te zeggen dat we het nu maar laten rusten.

Maar dan toch: waarom al die bergen biografieën in graphic novels?

Of ze nu meer artistiek zijn dan feitelijk, of juist andersom, het is duidelijk dat de opkomst van de biografische strips wordt gedreven door vraag ernaar.

De leesmarkt heeft behoefte aan toegankelijke verhalen over beroemde, historische personen. Geen biografieën van 500 bladzijden, liever een strip van 50 bladzijden. De meeste levens van beroemdheden zijn intussen verstript.

Ik snap dat wel. Ik vind gewone biografieën zelf ook meestal onleesbaar en onentertainend. Je verdrinkt als lezer in de zeeën van feiten. Er is geen enkele moeite gedaan om er een leesbaar verhaal van te maken.

Zelf heb ik denk ik maar een zo’n pil in mijn kast staan (biografie van de schrijver Chamfort). Wel heb ik een aantal biografieën van schrijvers over schrijvers. Mijn favoriet is die van Nabokov over Gogol.

Een graphic novel heb je snel uit. Je hebt er zelfs plezier aan als het goed is. Dat het niet dé waarheid is, neem ik dan als lezer voor lief. Feiten kun je altijd nog elders checken.

Maar… de biografische strip is geen vervanger van de geschreven biografie. Net zo min als films dat zouden zijn. Of een biografische podcast.

Deze vormen schetsen allemaal op hun eigen manier een beeld van een persoon en met al die brokjes kun je zelf een redelijk objectief beeld in elkaar zetten.

Opvallend is dat weinig artikelen stilstaan bij deze trend. Een van de weinige stukken die ik vond is van het dagblad The Guardian en is al zeven jaar oud. Dat komt misschien ook omdat strips van oudsher altijd al minder aandacht krijgen in dagbladen en weekbladen.

Laten we eindigen met deze tekening over Einstein. Die laat zien dat je met humor, beeld en een paar woorden soms meer kunt vertellen dan een complete biografie ooit zou kunnen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Uitleg over het verschil tussen strips en graphic novel
• Website 9e Kunst over stripbiografieën
• Autobiografie en beeldverhaal in DBNL.nl
• Gebruikers van Reddit vertellen wat zij de beste (auto)biografische strips vinden
• Lees over Logicomix op Wikipedia (unieke vorm van biografie)

1 december 2023 / 3150 woorden / 17 minuten leestijd / thema’s: Franse geschiedenis, Franse hof, memoires / Feature image via Wikimedia

Wie was Adèle D’Osmond?

Adèle D’Osmond – geboren in 1781 – was dochter van markies René Eustache d’Osmond. Die achtergrond gaf haar meteen een ander type opvoeding. Ze groeide op met de prins van het Franse hof (die overleed op zevenjarige leeftijd), maakte de Franse revolutie mee van 1789, vluchtte naar Londen waar haar vader ambassadeur was, had een gedwongen huwelijk met een dertig jaar oudere graaf, ging in 1804 weer naar Parijs, maakte de opkomst van Napoleon mee, ervaarde de val van Napoleon in 1814, maakte de restauratie van de Bourbon-koningen van dichtbij mee, de 100-daagse machtsovername van Napoleon in 1815 en daarna de revoluties van 1830 en 1848.

Wat doet dat allemaal met je wereldblik? Ze moest wel meedeinen met de geschiedenis. En dat ging haar eigenlijk heel goed af.

De eerste kroonprins was dol op me en liet me voortdurend vragen bij hem te komen spelen, en de hertog van Berry kreeg straf omdat hij op het bal alleen met mij wilde dansen. Mevrouw en mijnheer van Angoulême waren minder op me gesteld. De rampspoed van de Revolutie maakte een einde aan mijn succes in hofkringen. De gebeurtenissen waren te ernstig geworden om zich nog te amuseren met de aardigheden van een kind; het was 1789 geworden.

Adèle D’Osmond maakte dankzij haar afkomst veel dingen dingen zelfstandig en van dichtbij mee. Prachtig materiaal voor memoires natuurlijk.

Ze leefde ook grotendeels zelfstandig haar leven omdat het huwelijk met de dertig jaar oudere graaf van Boigne niet goed werkte:

Ten tijde van mijn huwelijk was hij nogal op de penning, al pronkte hij graag, en als ik gewild had, had ik een veel groter gebruik van zijn rijkdom kunnen maken dan ik gedaan heb. Ik denk dat een oudere, een beetje geslepen vrouw, die grote prijs had gesteld op de genoegens die geld verschaft en die het testament had gezien waarover hij voortdurend sprak en dat ik hem wel vijf of zes keer heb zien maken en overmaken, voor zichzelf en voor hem een heel wat beter gebruik had kunnen maken van de positie waarin ik me bevond. Maar wat kon het meest naïeve en onbedorven meisje van de wereld daarmee! Ik viel van de ene verbazing in de andere over al die kwalijke hartstochten die ik voor mijn ogen zag opkomen. Zijn absurde jaloezieaanvallen, op de meest ruwe wijze tot uitdrukking gebracht, verrasten me, maakten me kwaad, wekten mijn minachting op.

Deze opmerking is ook vrij pijnlijk:

Van tijd tot tijd was mijnheer van Boigne er zeer op gesteld te laten zien dat hij een mooie, goed afgestelde machine had verworven.

Haar conclusie over deze relatie – zo nuchter opgeschreven – komt aan als een literaire kaakslag:

Ik zal verder in geen enkel detail over mijn huwelijk treden. Laat het genoeg zijn te zeggen dat hij, die wanhopig was en dacht mij te aanbidden als wij niet bij elkaar waren, en die meteen genoeg van me had en me begon te haten als wij samen waren, me vijf of zes keer voor altijd heeft verlaten. Al deze scheidingen gingen vergezeld van scènes die mijn jeugd hebben vergald, een jeugd die zo slecht gebruikt is dat zij voorbij is gegaan zonder dat ik het me realiseerde, en achter me bleek te liggen zonder dat ik ervan genoten had.

Deze memoires schreef ze aan het einde van haar leven. En ze schreef ze in feite alleen voor de entertainment van haar neven (vandaar de titel)!

Zijn er voorbeelden van de historische perioden die ze meemaakte?

Die zijn zelfs talrijk. Ze maakte de opkomst van Napoleon van dichtbij mee. Deze dialoog beschrijft het moment dat ze hem ontmoet:

Ik stond tussen twee vrouwen die ik niet kende. Hij vroeg de eerste haar naam, zij antwoordde dat ze de dochter van Foacier was. ‘Aha,’ zei hij, en hij liep door.
Naar zijn gewoonte vroeg hij ook mij naar mijn naam, ik gaf hem die.
‘U woont op Beauregard?’
‘Ja, Sire.’
‘Dat is een mooi landgoed, uw echtgenoot laat er veel werken uitvoeren; dat is een dienst die hij het land bewijst en ik ben er hem erkentelijk voor, ik heb achting voor alle mensen die werk verschaffen. Hij is in Engelse dienst geweest?’
Ik vond het eenvoudiger om ja te zeggen. Hij hernam: ‘Nou ja, niet helemaal. Hij is een Savoyard, nietwaar?’
‘Ja, Sire.’
‘Maar u, u bent Française, volstrekt Frans; wij eisen u op, dat is een recht waarvan men niet makkelijk afziet.’
Ik boog.
‘Hoe oud bent u?’
Ik zei het hem.
‘En nog eens oprecht ook! U ziet er veel jonger uit.’
Ik boog weer; hij ging een halve stap verder, maar kwam naar me terug, zachter sprekend en op een vertrouwelijke toon: ‘U hebt geen kinderen? Ik weet wel dat het niet uw schuld is, maar u moet ervoor zorgen dat u ze krijgt, gelooft u mij, het is een goede raad, neem die ter harte!’
Ik wist niet wat te zeggen; hij keek me een ogenblik aan, glimlachte nogal vriendelijk en ging door naar mijn buurvrouw.
‘Uw naam?’
‘De dochter van Foacier.’
‘Nog een dochter van Foacier!’ – en hij vervolgde zijn wandeling.

Ook geestig is deze observatie van Napoleon:

De keizer en zijn gevolg liepen bij binnenkomst meteen door naar het podium aan het andere uiteinde van de zaal. Hij liep voorop, zo snel dat iedereen, met inbegrip van de keizerin, bijna moest hollen om hem bij te houden. Dat deed afbreuk aan de waardigheid en de gratie, maar al dat froufrou, die verhaaste pas hadden iets veroverends, dat goed bij hem paste.

Ze had een invloedrijke salon. Een salon is de naam voor een plek waar vrijdenkers, filosofen, kunstenaars, politici, wetenschappers en andere invloedrijke personen samenkwamen om met ‘ésprit’ met elkaar te praten. Als je het zou verplaatsen naar het heden, zou je het kunnen vergelijken met een populaire talkshow waar iedere gast enorm geestig, intelligent en filosofisch zou zijn. Een salon was het intellectuele genoegen van die tijd.

Neem deze observatie van de schrijver Chateaubriand die ze goed kende van de salon:

Hij wil kapitalen ontvangen, ze verspillen, de armoede voelen, schulden maken, zich tot ambassadeur laten benoemen, de toelagen voor zijn huishouding uitgeven aan grillen, zijn aanstelling opgeven en meer overladen met schulden dan ooit een positie verlaten waarin hij vijfentwintig paarden in zijn stal had staan, het genoegen hebben een dinerinvitatie te weigeren omdat hij zogenaamd geen geld heeft om een huurrijtuig te betalen, kortom allerlei gevarieerde sensaties ondergaan om de verveling te verdrijven, want uiteindelijk is dat het doel en het grote geheim van zijn leven.

Haar maatschappelijke succesperiode was tijdens de periode van Louis-Philippe van Orléans, die na een woelige periode in 1830 aan de macht kwam. Ze had zelf ook een rol in deze periode omdat het een chaos was in de stad en mensen haar vroegen om de potentiële koning en koningin, die ze kende van haar jeugd, een update te geven van de situatie. Je kunt er meer over lezen op Wikipedia.

Ik zei tegen mevrouw van Rauzan, die me hielp mijn hoed vast te maken, zo gehaast was ze me op weg te weten: ‘Wees mijn getuige dat ik niet naar Neuilly ga als orleaniste maar als goede Française die vrede in het land wil.’ Zij wenste me alle succes en antwoordde dat mijn missie een werk van barmhartigheid was.

Ze begon met schrijven in 1835, overleed in 1866. De memoires werden pas veertig jaar na haar overlijden (1907) voor het eerst gepubliceerd. Onder andere Marcel Proust was een fan van haar proza en baseerde het karakter Madame de Villeparisis op haar. Ze schreef ook twee romans, maar die werden lang niet zo beroemd als haar memoires.

Wat was er zo bijzonder aan haar memoires?

Adèle D’Osmond schreef haar memoires ogenschijnlijk in een ruk. Ze maakte daarbij ook best wat missers met namen en plaatsen, en dat erkent ze zelf ook al.

(…) als ik zou willen proberen zinnen te redigeren, zou ik de enige verdienste verliezen waarop deze bladzijden aanspraak mogen maken, namelijk dat ze zonder enige pretentie, geheel en al in een eerste opwelling zijn geschreven. Als ik op een of andere manier onderzoek had moeten doen, anders dan in mijn geheugen, zou ik er snel mee opgehouden zijn; ik wilde alleen een tijdverdrijf, geen werk.Als mijn neven dus ooit een blik op deze bladzijden werpen, moeten zij niet verwachten een boek aan te treffen, maar alleen verhaaltjes van een oude vrouw, salongebabbel; ik hecht er niet meer waarde aan dan aan mijn borduurwerk.

Een ego zat haar niet in de weg bij het schrijven en dat maakt het proza goed leesbaar. Ze kan goed observeren en mensen fileren. Ik heb daar veel lol aan gehad. Rake anekdotes over mensen volgen elkaar in rap tempo op. De geschiedenis was voor haar op het moment van schrijven een prachtige berg anekdotenmateriaal over veelal personen die er toch niet meer waren.

Wat wel opvalt is dat als ze iemand niet hoffelijk of nobel vindt, ze louter negatief schrijft over die persoon. Als ze positief is over iemand, lees je dingen als ‘een beminnelijk persoon’ en gaat ze door met onderschrijven hoe nobel iemand was. De karaktertrekken waren definitief. Er was geen grijs gebied in haar denken over mensen. Ze was intelligent maar empathie was denk ik niet haar sterkste kant.

Soms doet het me ook denken aan sprookjes, zoals dit bijna regelrecht uit een verhaal van Perrault lijkt te komen, maar het is toch echt een anekdote met haar vader (de markies):

Mijn vader trof de ridder aan terwijl hij in de deuropening praatte met een monnik, die hem dringend aanraadde de reis te onderbreken.‘Wat vindt u ervan, markies?’ ‘Wat mij betreft, nu de wijn eenmaal uit het vat is, kunnen we hem maar beter opdrinken.’ ‘Absoluut, heren,’ reageerde de brave monnik, ‘absoluut; er staan al twee flessen op tafel en als dat niet genoeg is, hebben we meer.’

Bij het schrijven over haar vroegere jaren kijkt ze meer naar mensen, terwijl ze later meer naar de geschiedenis kijkt. Ze legt bijvoorbeeld helder uit hoe ze ook een rol heeft in dat de Louis-Philippe koning wordt in 1830. Een aardig voorbeeld van geschiedenis van binnenuit – temeer ze de betrokken allemaal kende. Het heeft er misschien ook mee te maken dat ze die periode nog het beste herinnert op het moment van schrijven.

Haar sterkste punt is het observeren, het minste punt is dat de teksten je nergens verbijsteren met nieuwe inzichten. Soms zou je hopen dat ze meer zinnen als deze had geschreven:

Onpartijdigheid is een kwaliteit waarop iedereen zich beroemt en die au fond niemand bezit.

Het is wat dienstbaarder proza. De bonus is dat het allemaal prettig is geschreven en je de bijna twee eeuwen afstand niet echt merkt.

Zijn er voorbeelden van haar stijl?

Er zijn voldoende voorbeelden van haar kwaliteiten. Zoals een heel leven schetsen in nauwelijks een alinea:

Mijnheer van Lusson, een jongeman met een aangenaam voorkomen, immens rijk, goed officier, gewoon in de beste kringen te verkeren, beging de onvoorzichtigheid naar een van die bals te gaan. Hij werd er hardhandig verwijderd en was zo wanhopig over het belachelijke figuur dat hij had geslagen – en dat in een tijd waarin je gezicht verliezen het ergste was dat iemand kon overkomen – dat hij na terugkomst in Parijs zelfmoord pleegde.

Genadeloze observaties maken:

Mevrouw van Polignac heeft haar heel wat meer schade berokkend. Niet dat zij een slecht mens was, maar zij was indolent en weinig spiritueel; zij intrigeerde uit luiheid. Zij werd overheerst door haar schoonzuster gravin Diane, een even ambitieuze en geldzuchtige als zedeloze vrouw, die alle gunsten voor haar en haar familie wilde binnenhalen, en getiranniseerd door haar minnaar de graaf van Vaudreuil, een volstrekt lichtzinnige en immorele man, die via de koningin de schatkist plunderde ten behoeve van zichzelf en zijn makkers bij hun uitspattingen. Hij maakte mevrouw van Polignac scènes als zijn verzoeken om geld niet onmiddellijk gehonoreerd werden; dan trof de koningin haar favoriete in tranen aan en zorgde er meteen voor ze te drogen. Voor zichzelf vroeg mevrouw van Polignac niets: zij beperkte zich ertoe nonchalant de gunsten te aanvaarden die door de intriges van gravin Diane waren voorbereid, en de koningin loofde haar belangeloosheid. Zij geloofde er echt in en hield oprecht van haar; gedurende een aantal jaren heeft zij een onbegrensd vertrouwen in haar gehad.

Subtiele hardheid in woorden:

Maar sinds hij zich met mevrouw van Balbi had gelieerd, kwam hij bijna nooit meer bij haar en zij troostte zich met de intimiteit van haar kameniersters en, het is triest om te moeten zeggen, met zoveel drank dat het publiekelijk opviel.

Geestig schrijven over de gewoontes rondom de koning in die tijd:

De koning kwam binnen vanuit een zijkamer, met zijn gevolg. Zijn haren waren opgerold en hij had zijn ordetekenen afgedaan. Zonder op iemand acht te slaan ging hij het hek rond het bed binnen; de geestelijke van dienst ontving uit handen van een kamerdienaar het gebedenboek en een grote tweearmige kandelaar; hij volgde de koning achter het hek, gaf hem het boek en hield gedurende het gebed, dat kort was, de kandelaar vast. Vervolgens ging de koning terug naar het deel van de kamer waar zich de hovelingen bevonden; de geestelijke gaf de kandelaar aan de eerste kamerdienaar en deze bracht hem naar de door de koning aangewezen persoon, die de kandelaar gedurende de hele tijd dat het coucher duurde in de hand hield. Dit was een zeer begeerde onderscheiding. In alle hofsalons was dan ook de eerste vraag aan degenen die van het coucher terugkwamen: ‘Wie had de kandelaar?’, en de keuze werd, zoals dat altijd en overal gaat, zelden goedgekeurd.

Schetsen van gewoonten rondom de adel:

De zeden waren nog heel wat losser dan vóór de Revolutie en de uiterlijke vormen die de immoraliteit een fraai laagje vernis gaven, bestonden niet meer. Graaf Louis van Bouillé, die dronken een salon binnenkwam, ging naast de hertogin van Montmorency zitten, trok de hertogin van Châtillon aan de andere kant naar zich toe en zei tegen iemand die hem maande zich te gedragen: ‘Kom nou! Wie heeft er wat aan te merken, ben ik niet op mijn landerijen?’ – en hij plaatste zijn beide handen op die dames. Die toon was niet alleen mijnheer van Bouillé eigen. Bijna iedereen in die kringen leefde samen zonder dat de Kerk hun verbintenis had ingezegend. Gebrek aan geld, de noodzaak om samen te leven om te kunnen overleven, diende voor sommigen als reden, voor anderen als voorwendsel. En trouwens, alles werd vergeven mits men maar de juiste opvattingen had.

De bonus van de karakteriseringen is het tijdsbeeld dat ze schept:

Mejuffrouw Monbadon, dochter van een notaris uit Bordeaux, had de leeftijd van vijfentwintig jaar bereikt. Zij was mooi opgegroeid, intelligent en vooral ambitieus. Zij werd ten huwelijk gevraagd door een landjonker uit de buurt, mijnheer van Blagnac. Hij behoorde tot een koninklijk lijfwachtkorps. De man was arm, weinig beschaafd, niet in staat haar kwaliteiten te beoordelen, maar wilde delen in het kleine vermogentje dat zij van haar vader zou erven. Degene die de huwelijksonderhandelingen voerde, wees op de hoge geboorte van mijnheer van Blagnac: hij was van het huis Durfort. Juffrouw Monbadon liet de desbetreffende documenten komen, bevond ze in orde en trouwde met mijnheer van Blagnac.Met weinig meer bagage dan de map die de genealogische akten bevatte, nam zij samen met haar man de diligence naar Parijs.

Haar eerste bezoek gold Chérin; zij overhandigde hem haar documenten en verzocht hem ze zorgvuldig te onderzoeken. Een paar dagen later kreeg zij de bevestiging dat de verwantschap van mijnheer van Blagnac met de tak Durfort-Lorge geheel en al vaststond. Zij liet zich daarvan een certificaat geven en begon zich Blagnac van Civrac te noemen. Zij schreef aan de oude maarschalk van Lorge en vroeg hem om een onderhoud. Ze zei heel bescheiden dat ze maar voor korte tijd in Parijs was en dat ze dacht dat haar man de eer had familie van hem te zijn.

Misschien was het van heel ver, maar het was een zo grote eer, een zo groot geluk, dat zij niet naar de obscuriteit van haar provincie wilde terugkeren zonder gevraagd te hebben hem te mogen ontmoeten. Als zij zo aanmatigend mocht zijn ook nog te vragen of mevrouw de maarschalkse haar één keer wilde ontvangen, zou haar geluk geen grenzen kennen. De maarschalk liet zich overhalen door die zoetsappige woorden, zonder overigens de verwantschap uitdrukkelijk te erkennen, iets waar zij ook niet op aandrong. Zij mocht op bezoek komen en gedroeg zich allerliefst. Ze kreeg toestemming terug te komen voor een afscheidsvisite en kwam terug. Het vertrek liep vertraging op en ze kwam nog eens terug. Ze vertrok niet.

Weldra was de maarschalkse dol op haar en zat zij op een taboeretje aan haar voeten, werkte mee aan hetzelfde borduurwerk en werd als huisvriendin beschouwd. De echtgenoot vertoonde zich niet. Op een dag, toen zij al helemaal geaccepteerd was, maakte iemand een minachtende opmerking over de status van lijfwacht; zij keek op met een verbaasde blik. Eenmaal alleen met de van Lorges zei ze: ‘Maarschalk, ik vrees dat wij in onze provinciale onwetendheid schuldig zijn aan een groot onrecht jegens u, aangezien een van uw familieleden lijfwacht is. Dat is dus ongepast?’ Mijnheer van Lorge antwoordde vriendelijk, maar wees de verwantschap van de hand. ‘Mijn hemel,’ zei ze, ‘ik begrijp niets van die dingen, maar ik zal u de papieren van mijn man laten zien.’ En ze kwam aan met documenten die keurig in orde waren en met het certificaat van Chérin.

Er viel niets tegen in te brengen en ze hadden daar trouwens ook geen behoefte meer aan. De echtgenoot werd uit het lijfwachtkorps gehaald, kreeg een rang in een regiment en werd naar een garnizoensplaats gestuurd. De vrouw kreeg een kamertje in het huis van de familie van Lorge. De maarschalk had geen zoon. Maarschalk van Duras had er maar één, die al beloofde een slecht element te worden. Mevrouw van Blagnac was zwanger en kreeg alle nodige zorgen; het taboeretje werd een fauteuil. Weldra werd zij alleen nog mevrouw van Civrac genoemd, de tweede titel van de tak Lorge. En al na weinige maanden was zij zo goed ingevoerd in het huis dat iedereen naar haar pijpen danste, al zorgde ze ervoor dat ze steeds de meest respectueuze hoogachting voor mijnheer en mevrouw van Lorge betoonde.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Recensie van het boek uit 1808 (via The English Historical Review op jstor)
• Tekst in het Frans in het Gutenberg-project
• Artikel op Mappa Libri.be
• Alles over de julirevolutie van 1830
• Engelstalige podcast over 19e eeuw in Frankrijk (The Siècle podcast)

1 juni 2023 / 2014 woorden / 11 minuten leestijd / thema’s: literatuur, Sovjet-Unie, New York, satire

Wie was Sergej Dovlatov?

Dovlatov is misschien wel een van de bekendste onbekenden van de Russische literatuur. Ook al is hij als schrijver in Nederland vrij onbekend, hij is een van de populairste schrijvers van Rusland van de twintigste eeuw.

Hij werd in 1941 geboren in de stad Oefa, groeide op in Sint-Petersburg (onderaan nog een video over hoe hij daar woonde). Hij studeerde Fins maar een ontmoeting met de latere schrijver Joseph Brodsky zou alles veranderen: hij wilde schrijver worden. Zijn eigen leven werd daarbij zijn grootste inspiratiebron.

Eerst moest hij vervangende dienstplicht doen als bewaarder (daar gaat het boek Het Kamp over). Na een studie Journalistiek werd hij journalist in Estland, waar het politieke klimaat wat vrijer was. Sovjet-artikelen schrijven vond hij niet ingewikkeld (het boek Compromissen), maar had hij weinig belangstelling voor.

Hij probeerde om zijn verhalen te laten uitgeven. Ze kwamen als ‘samizdat’ (gesmokkeld proza) in het westen maar in de Sovjet-Unie zelf niet. Omdat ze wel in het westen werden uitgegeven, mocht hij geen journalistiek meer bedrijven.

Hij ging toen maar werken als gids op het landgoed van Poesjkin (het boek Domein). Na een straf kreeg hij een uitreisvisum en vestigde zich in 1978 in New York (het boek De Vreemdelinge). Zijn vrouw was er al heen verhuisd. Op een dag ontdekt hij de koffer die hij meenam naar de VS (het boek De koffer).

In Forest HIlls in New York schreef hij verder, met veel meer vrijheid. Ieder jaar een boek. Hij ondervond daar een ander probleem:

In de Sovjet-Unie had je geen vrijheid, maar er waren tenminste lezers. Hier was er vrijheid zat, maar ontbraken de lezers.

Dovlatov schreef een klein oeuvre dat je makkelijk in een weekje wegleest en werd daarmee populair in Rusland, leggen vertalers uit:

Tegenwoordig geldt Dovlatov in Rusland als een van de meest gelezen, meest uitgegeven en meest geliefde schrijvers van de late twintigste eeuw.

Door het boek Het Kamp wordt hij vaak vergeleken met Solzjenitsyn. Hij legde zelf al de verschillen uit in het voorwoord van dat boek: 

Bovendien zijn onze boeken totaal verschillend. Solzjenitsyn beschrijft politieke kampen, ik criminele. Solzjenitsyn ws een gevangene, ik een bewaarder. Volgens Solzjenitsyn is het kamp de hel. Ik daarentegen denk dat wij zelf de hel zijn.

Ik ken geen schrijver die echt ‘lijkt op Dovlatov’, hoewel de korte zinnen doen denken aan Kurt Vonnegut en Maarten Biesheuvel; de spottende humor aan Vladimir Vojnovitsj. Die laatste is misschien nog wel de beste vergelijking aangezien ook hij boeken schreef over de dingen die hij meemaakte in zijn leven (zoals Incident in Hotel Metropole en Iwankiade).

Schrijvers als Kurt Vonnegut en Joseph Brodsky waren een groot fan van hem. Dovlatov zou jammer genoeg toch niet het genoegen hebben om mee te maken dat zijn boeken ook met veel succes in Rusland zouden worden uitgegeven want hij overleed in 1990.

Hoe autobiografisch is het werk van Sergej Dovlatov?

Voor Dovlatov was literatuur onlosmakelijk verbonden met zijn eigen persoonlijkheid. Wat hij deed, werd onderwerp van zijn boeken. Ik kwam ergens het woord autobiografictie tegen – wat hij zelf schijnt te hebben verzonnen – en dat dekt het beste de lading. De vertalers van De vreemdelinge (Annelies de Hertogh en Els de Roon Hertoghe) leggen het uit in het nawoord in dat boek:

Het is typisch voor Dovlatov om autobiografische elementen in zijn proza te verweven en zijn eigen zelf als ik-figuur op te voeren, maar de lezer mag zich er niet door laten misleiden. Dovlatov gebruikt de feiten uit zijn leven slechts als raamwerk om zijn fictieve verhaal aan op te hangen. Toch kunnen vrijwel al zijn werken worden gelinkt aan een belangrijke periode in zijn leven.

Zijn oeuvre had nog veel mogelijkheden tot ontwikkeling. Wat je misschien mist, is het typische ‘meesterwerk’ dat hem overal ter wereld bekend had kunnen maken. Maar hij overleed dus al op 48-jarige leeftijd en liet een klein maar fijn oeuvre achter. En sinds 2014 ook een straat in New York.

In 2018 verscheen ook nog echte biografische film over hem: Dovlatov, die zwaarder op de hand oogt dan het werk van Dovlatov zelf. Meer weten? The New Yorker interviewde de maker, Alexei German Jr.

Waar gaat De Koffer over?

Typisch voor Dovlatov is dus dat hij zelf sterk aanwezig is in zijn boeken. Een bepaalde aanleiding uit zijn leven is de bron van een boek, of dat nu autobiografisch is of een roman. De grens is zelden duidelijk te trekken. Dat zagen we ook al bij André Baillon.

Kortom: veelal herinneringen en anekdotes. Hij schrijft het zelf al in het voorwoord van Het Kamp:

Het is een soort dagboek vol chaotische herinneringen, een verzameling ongeordend materiaal. (…) Deze warrige constructie zat de uitgevers niet lekker. Zij verlangden een meer reguliere vorm.

Hoe kwam De Koffer tot stand? Dat legt Dovlatov zelf ook al goed uit:

En zo ben ik met een koffer vertrokken. Een met stof overtrokken, triplex koffer met nikkelen hoekverstevingen. Het slot deed het niet. Ik moest mijn koffer met een stuk waslijn dichtmaken. (…) Vier jaar verstreken. Ons gezin werd herenigd. Mijn dochter werd een jonge Amerikaanse. Ik kreeg een zoon. Hij groeide op en begon kattekwaad uit te halen. Op een dag verloor mijn vrouw haar geduld en riep: ‘En nu ga je in de kast!’

Mijn zoontje bracht een minuut of drie in de kast door. Daarna liet ik hem eruit en vroeg: ‘Vond je het eng? Moest je huilen?’

Maar hij zei: ‘Nee. Ik heb op een koffer gezeten.’

Toen haalde ik de koffer tevoorschijn. Maakte hem open. (…) En toen welden herinneringen in me op, zoals dat heet. Waarschijnlijk hadden ze zich in de plooien van de armzalige lorren verscholen gehouden. En nu braken ze los. Herinneringen die je zou moeten betitelen als: Van Mars tot Brodski. Of als laten we zeggen Wat ik vergaarde. Of bijvoorbeeld gewoon De koffer.

De Koffer is een frappante uitzondering op de aanpak van de andere boeken van Dovlatov. Die andere boeken gaan over een specifieke periode in zijn leven. In dit boek gaat het over een hele lading herinneringen.

Aan ieder kledingstuk of ding in de koffer kleven er herinneringen. Het jasje van Legér dat hij cadeau kreeg, de wintermuts die hem doet herinneren aan de zelfmoord van iemand van de redactie, een paar handschoenen die hem laten terugdenken aan filmopnamen, de klasseschoenen die hij steelt van een apparatsjik, de Finse crêpe sokken die hij op de zwarte markt verkocht.

Ik ken geen soortgelijk verhaal. In De koffer zijn we zijn getuige van korte en langere herinneringen. Ze hebben gemeen dat ze een gevarieerd beeld van Dovlatovs leven – en dus het leven van die tijd in de Sovjet-Unie – laten zien.

Met name verhalen als Het jasje van Fernard Léger en Een officiersriem (zie hieronder) zijn sterke absurde momentopnamen van een burger die in de Sovjet-Unie probeert te overleven.

Stelt u zich nu het schilderachtige tafereel voor: voorop loopt, huilend, een soldaat. Daarna komt een gestoorde gevangene met een pistool. En de stoet wordt gesloten door een korporaal met een bloederig verband om zijn hoofd. Een militaire patrouille, bestaande uit een legerjeep met drie mitrailleurpajotten en een potige wolfshond rijdt ze tegemoet. (…) Toen ik de auto zag, verloor ik het bewustzijn.

Het is lastig om te bepalen wat fictie is en wat niet. Dat is ook het knappe van De koffer: het is niet relevant, de literatuur gaat voor op de werkelijkheid. Anders moet je immers maar een waargebeurd verhaal maken.

In De vreemdelinge, waar je dezelfde vraag kunt stellen, komt Dovlatov op pagina 83 opeens met deze aankondiging:

De auteur van De vreemdelinge, Sergej Dovlatov, verzekert de lezers ervan dat alle personages in deze roman fictieve personen zijn, met uitzondering van de papegaai Lolo, die een fictieve papegaai is. Elke gelijkenis tussen bestaande personages en de personages in De vreemdelinge berust derhalve op toeval.

Wat is er bijzonder aan de stijl van De Koffer?

Ook al ogen de boeken van Dovlatov redelijk spontaan en niet zo doordacht, hij had enorm veel aandacht voor de schrijfstijl. Hij schaafde lang aan teksten. De vertalers van het boek De vreemdeling leggen in het nawoord helder uit hoe hij werkte: 

Toch ging er achter die schijnbaar achteloze, laconieke zinnen een Spartaanse discipline schuil. Toen men hem probeerde over te halen op de computer over te stappen gaf hij aan dat hij zijn teksten nog liever in steen beitelde. Hoe langzamer hij schreef, hoe beter. Daartoe had hij zichzelf de regel opgelegd dat geen twee woorden binnen een zin met dezelfde letter mochten beginnen. Hij ging hierin zo ver dat hij ook citaten aanpaste, zelfs als ze van de als zowat heilig beschouwde Poesjkin afkomstig waren. ‘Het is mijn gekte,’ zei hij zelf.

Ze hebben daar in de Nederlandse vertalingen niet strikt aan Dovlatovs eigen regel gehouden, omdat het ‘vooral het schrijfproces van de auteur moest sturen. Het zou in het Nederlands met al zijn de, het, een, en ge- maar vergezochte zinnen opleveren.’

Ik denk dat dit keuze juist is. De aantrekkingskracht zit hem in het taalgebruik van Dovlatov. Dat nonchalante, relativerende, eenvoudige, maar ook die zelfspot (hij benoemt heel makkelijk zijn eigen on-talenten). De boeken zijn ondanks alle drama niet cynisch van toon, eerder lichtvoetig en spottend.

Wat telkens opvalt: Dovlatov was een mild persoon. Hij schreef nooit met woede, boosheid, rancune. Hij rekende niet met mensen af, zoals je veel essayisten ziet doen. Hij zag ze juist als kansen om eerlijk neer te zetten als karakters in een verhaal.

Dovlatov had een nuchtere omgang met de werkelijkheid. Hij wist dat hij als mens of schrijver een ontzettend geringe invloed had op dingen. Dat laconieke spat van de bladzijden af in De koffer.

Laconiek gedrag wordt bij ons meestal als iets slechts beschouwd maar het leerzame van Dovlatovs boeken is dat het je ook redding kan brengen. Het is een beschermde laag tegen de onzin van het bestaan. Met die nuchterheid kun je literatuur een hoger niveau krijgen, tijdlozer maken, bevrijden van al te verheven bedoelingen, die vaak de kwaliteit van proza in de weg zit.

Ik denk dat Dovlatov zich met dit luchtige denken ook wapende tegen de tegenslagen – die hij als satirisch schrijver in de Sovjet-Unie onophoudelijk meemaakte. Wie of wat kan je dan nog omver kegelen?

Of hij blij of somber is met het bestaan, krijg je ook nooit helemaal helder. Dovlatov slaat denken over emoties over: dat is niet nodig als het verhaal voorop staat.

In De koffer legt hij zichzelf uit:

Van jongs af aan ben ik bereid alles te verduren, zolang ik overbodig gedoe maar kan vermijden.

Er was een tijd dat ik nogal veel dronk. En dus overal en nergens rondhing. Daardoor dachten veel mensen dat ik gezellig was. Hoewel ik maar nuchter hoefde te worden, en alle gezelligheid was vervlogen.

Daarbij kan ik niet alleen leven. Ik vergeet waar de elektriciteitsrekeningen liggen. Ik kan niet strijken en niet wassen. En wat het voornaamste is, ik verdien te weinig. Ik ben het liefst alleen, maar wel in iemands buurt.

Mijn vrouw overdrijft altijd: ‘Ik weet waarom je nog steeds bij me woont. Zal ik het zeggen?’

‘Nou waarom?’

‘Je bent gewoon te lui om een stretcher te kopen!’

Hierop zou ik kunnen zeggen: ‘En jij? Waarom heb jij dan geen stretcher gekocht? Waarom heb je mij in de moeilijkste jaren niet in de steek gelaten? Jij die kan stoppen, wassen, vage kennissen verdragen en vooral geld verdienen!’

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Uitgeverij Vleugels over Dovlatov
• Weblog Tzum over Dovlatov (het boek Omtrekkende bewegingen)
• Boekreporter.nl over Dovlatov
• Recensie in Friesch Dagblad (achter paywall)
• Dovlatov op Wikipedia
• Hoe woonde Dovlatov in Sint-Petersburg: een video
• Dovlatov Way op Facebook: hier begon het initiatief voor een straat in New York
• Artikel over Dovlatov op de website vna Dershavin Institute

1 februari 2023 / 2342 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, literatuur, politiek

Wie was André Baillon?

André Baillon was een Vlaamse romanschrijver uit begin twintigste eeuw. De ‘Mademoiselle Autorité’ uit de titel is zijn streng gelovige tante Louise in Dendermonde die zijn opvoeding overneemt als zijn ouders jong zijn gestorven. Ze doet niet moeilijk en stuurt hem naar een kostschool.

Over die periode gaat dit boek, dat slechts 140 bladzijden telt, maar kan wedijveren met veel andere mooie wereldliteratuur. Hij schreef het in 1930 en beschikte over een tijdloze stijl. Maar daaarover later meer. Hij zou uiteindelijk 16 boeken schrijven.

Baillon werd geboren in Antwerpen. Zijn strenge jeugd in Dendermonde moet voor hem als een onnatuurlijke en ongewenste metamorfose hebben gevoeld. De klap van het verlies van zijn ouders kwam hij ook nooit meer te boven. Hij was een nerveus persoon, had zelfmoordneigingen, werd opgenomen met geestelijke problemen, waar hij ook boeken over zou schrijven.

Deze recensie uit 1987 legt wel goed uit wat voor leven Baillon had geleid:

Toen hij in 1932 op zevenenvijftigjarige leeftijd een eind aan zijn leven maakte, had hij het allemaal gehad: een jeugd als wees, een strenge opvoeding op katholieke scholen, daarna de traditionele losbandige periode, verscheidene stormachtige liefdesverhoudingen, een verblijf in een psychiatrische inrichting en tussendoor de hele tijd de moeilijkheden om in zijn levensonderhoud te voorzien en de problemen van het schrijverschap.

Baillon was – ironisch genoeg – eindelijk wat succes en erkenning aan het krijgen. Want de periode ervoor was schreef hij toch redelijk anoniem aan zijn werken. Toch duurde het nog vele decennia voor wat meer erkenning kwam. In de jaren zeventig, tachtig en negentig werden diverse werken opnieuw uitgegeven.

Baillons eigen leven was nooit ver weg in zijn werk. Het autobiografische was zijn literaire goudader. Zijn werken kunnen wel een therapeutische betekenis gehad. Ze hielden hem overeind tot ze hem niet meer overeind hielden.

Waar gaan zijn boeken over?

Dat zijn eigen leven overal een hoofdrol speelde, blijkt ook wel uit een aantal titels in zijn oeuvre: En Sabots (1922) over een verblijf in Westmalle; Zonzon Pépette, fille de Londres (1923, over prostitutie, Baillons eerste vrouw was een voormalige prostituee); Par fil spécial (1924, satirisch verslag van zijn tijd als journalist); Un Homme si simple (1925) over opname in het ziekenhuis (zie de video hierboven); Neveu de Mlle Autorité (1930, dit boek dus); en Des vivants et des morts (ook 1930 en ook autobiografisch).

Baillon schreef open over een heleboel zaken uit zijn leven. Dat deed hij ver voordat het met waargebeurde verhalen een genre op zich zou worden. Zijn geestesgesteldheid, zijn ervaringen met zijn beroep, zijn jeugd en ook wel over seksualiteit. Van zijn boek Zonzon Pépette, over prostitutie, walgden een aantal critici. Criticus Karel van den Woestijne schreef deze boze woorden in 1925, toen het boek net uit was:

Boeken als ‘Histoire d’une Marie’, ‘Zonzon Pépette’ en het pas-verschenen ‘Un Homme si simple’ zijn gruwelijk. Baillon betuigt eene zieke zinnelijkheid met een cynisme, dat ik te zijner verontschuldiging aan sadisme zal toeschrijven. Hij zoekt het walgelijke met eene haast monotone standvastigheid, die ik alleen aan perversiteit wil toeschrijven om hem niet te moeten beschuldigen van opzettelijkheid. En nu weet gij dat een zeker publiek te Parijs nooit genoeg krijgt van zulke apache-literatuur: deze van André Baillon heeft het excuus niet, gedrenkt te zijn met de grondelooze menschelijkheid, die de boeken drenkt van een Charles-Louis Philippe.

Er is een derde reden, die Baillon’s succes verklaart, en die ik u voor de beste geef: de gretigheid van den Franschman naar exotisme. Want niet iedereen in Frankrijk houdt van pornographie, ook bijaldien ze onopzettelijk zou wezen of steken in al de pracht van een literair kleed. Maar er zijn weinig Franschen die niet opgaan in verhaal van zeden, in teekening van landschappen die buiten de Fransche grenzen voeren.

Er is wel een opvallend verschil: de zinnen van Van den Woestijne zijn nu heel taai om te lezen terwijl die van Baillon heel goed leesbaar blijven dankzij hun eenvoud. Zelfs nu, honderd jaar later, oogt het nog niet gedateerd (straks voorbeelden).

Hoe zijn eigen leven door de boeken heen werkte, vertellen ooggetuigen die hem gekend hebben in dit artikel aan Myriam Crijns in 1992. Dat gaat over zijn boek En Sabots, dus ‘op klompen’. De inhoud van het boek, dat is hij zelf, blijkt ook hier weer. Crijns schrijft:

De waarheid, waarnaar hij voortdurend op zoek was in zijn werk. Die waarheid, over zijn doodsverlangen, zijn geestesziekte, zijn liefdes, waren kennelijk te pijnlijk voor zijn lezers en de oorzaak dat zijn boeken na zijn dood in vergetelheid raakten.

Grappig dat ze in de jaren negentig van de twintigste eeuw werden herontdekt. Autobiografische romans zijn intussen niet meer aan te slepen. Die rage begon een beetje met IM van Connie Palmen. Ook Jeroen Brouwers was er wel bekend mee en hij schreef ook het voorwoord toen Een doorsimpele man in 1994 op de markt kwam, uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar. Een uitgeverij die ook heel wat missers heeft uitgegeven maar de boeken van Baillon wel netjes en zorgvuldig uitgaf.

Wat is er zo bijzonder aan Het neefje van Mlle. Autorité?

Dit boek geeft een intiem portret van Baillons jeugd in het saaie gehucht Dendermonde omtrent 1890. Van de gebrokenheid van zijn eigen gezin, van zijn streng gelovige pleegmoeder tante Louise (Mlle. Autorité dus), van de Jezuïtenschool die hem een geloof opdringt, van de meisjes op wie hij verliefd raakt (nichtjes vooral), van zijn puberale ervaringen.

Een ongekunsteld boek. De zinnen doen me soms denken aan het proza van Paustovskij, soms Elsschot. Negentig jaar zijn gepasseerd sinds dit verhaal maar dat merk je aan niets. Het is zo tijdloos als wat, en dat is, tenminste zo zie ik het, de opdracht van iedere goede schrijver: maak je werk zo tijdloos als mogelijk.

In honderdveertig bladzijden schetst Baillon een hele wereld. Soms legt hij wat uit, vaak niet. Voorbeeld is hoe hij opzettelijk verzet pleegt door te verzaken in leren zonder te beseffen waarom hij dat deed. Later snapt hij het: het is een gevolg van de dwang.

Het boek gaat over alles: pedagogie, psychologie, karakter, religie. Maar ook over Antwerpen en Dendermonde – en hoe gebeurtenissen in je jeugd op latere leeftijd een grote rol kunnen spelen.

Het is anders dan andere romans die ook afrekenenen met een bepaalde jeugd. Dit boek is heel levendig geschreven met aandacht voor absurditeiten en grapjes. Zijn gevoel voor personages, scènes en details zorgt ervoor dat je betrokken raakt als lezer. Dat mis je vaak bij die andere ‘afreken-boeken’.

Ik vind het heel prettig dat Baillon weinig pretenties heeft. Hij schrijft zelfs dat hij niet meer doet dan ladenkastjes met herinneringen te openen. Hij schrijft om zichzelf een plezier te doen.

Deze Franstalige website van een particulier legt het wel duidelijk uit: ‘Pourtant, sous une trompeuse désinvolture, le verbe est tranchant, le style est vif.’ Oftewel: ‘Hoewel de schrijftstijl bedrieglijk nonchalant oogt, is de taal scherp, de stijl levendig.’ De liefhebber betoogt dat Baillon verrast door zijn moderniteit en zijn voorliefde voor het absurde.

Je kunt dit wel uitleggen, maar beter is om zijn woorden zelf het werk te laten doen, zoals deze voorbeelden in weinig woorden veel zeggen:

Ik weet niet of mama’s huwelijk gelukkig was. De Boulants beweerden later van niet. Ze hadden zo hun redenen. Die met een korreltje zout moeten worden genomen. Onze papa, zo komt me voor, was heel aardig. Als hij al een driftige natuur had, kan ik het me niet herinneren. Hij leerde me letters lezen in een krant. Eerst de O, daarna de P, want de krant heette Opinion.

Als ik aan literatuur deed, zou ik het klokgelui beschrijven, oom Jacques in de rouw, ik in tranen, die afschuwelijkste, helemaal goudbeschilderde Antwerpse lijkwagen en zowat overal grafzerken, muurwilgen, Pietjes de Dood. In werkelijkheid herinner ik me maar een ding. Ik wias niet aan mijn eerste begrafenis toe. Ik ging ervan uit dat ze mama naar de kerk zouden brengen waar ik achter haar ouders aan had gelopen. Zodra de stoet zich in beweging zette, wist ik dat ik het bij het verkeerde eind had. Van heel mijn grote verdriet is dat alleen me bijgebleven: een teleurstelling, een belediging aan het adres van mama. Ik was vijf jaar en een paar maanden.

Dat waren mijn vakanties in Antwerpen. Helaas, mooie liedjes duren niet lang. Bij het vertrek huilde ik zo hard dat tante en Mieke de meid begonnen te snotteren. Wanneer ik in Dendermonde aankwam, zagen mijn ogen nog rood. Tante Louise trok een zuur gezicht.

Ook sterk zijn zijn beschrijvingen als hij ze wel de ruimte geeft. Ik genoot in het bijzonder van zijn portret van Dendermonde, dat zo’n een beetje begint:

Aha, daar hebben we de rivier! We zullen even geduld moeten oefenen. De brug is opengedraaid. Er moet een boot door. Gelukkig zijn we niet gehaast. De aak neemt rustig zijn tijd, in zijn zog volgen er nog meer. Onverstoorbaar reikt de brugwachter aan het uiteinde van een stok waaraan een touwtje hangt, de klomp aan waarin de schipper de stuiver voor zijn doorvaart zal leggen.

En luistert u, terwijl ik toch staat te wachten, eens naar dat leuke, ritmische deuntje van hout op hout. Het komt van een olieslagerij. De balken vallen telkens en telkens weer op de zaadjes om er olie uit te persen. De Dendermondenaars zullen het u zeggen: ‘Onze olieslagerijen zijn de grootste van het land.’ En wanneer je olieslagerijen hebt, maak je ook zeep. Verder hebben ze spinnerijen, brouwerijen, om nog maar te zwijgen van de mosterd die in alle aardrijkskundeboeken staat vermeld. Goed. De brug is weer dichtgedraaid, we lopen erover. Linnenmarkt: het klooster van de paters benedictijnen, de kapel van de ‘Arme Claren’. In dat hoekje daar wordt aan een monument gewerkt. De stad heeft een beroemd dichter voortgebracht. Op die plek zal hij worden vereeuwigd, in namaakbrons. Een andere Dendermondenaar heeft zijn standbeeld al: pater De Smet, de ‘grootste zwartrok’, die missionaris was in de Rocky Mountains.

En de karakterschetsen zijn al net zo mooi geschreven:

Zo had je een zekere Alexandre, een boom van een vent die me tegen mijn zin op de schouders nam en met mij zingend de trap op en af zeulde.

Hij is zachtmoedig, met een vleugje ironie. Hij draagt altijd een grote vilten hoed en wanneer hij kwaad wordt, graait hij die onverhoeds van zijn hoofd en smijt hem driftig voor zich uit: ‘Verdomme!’ Die vloek is voldoende om hem tot bedaren te brengen.

Sinds zijn huis in lichterlaaie had gestaan, was opa bang voor brand. Overdag stond hij er niet bij stil en stookte een vuur om u tegen te zeggen. ’s Avonds begon hij zich zorgen te maken. (…) Zodra het avondgebed afgelopen was, wachtte hij tot iedereen naar bed was en begon aan zijn ronde. Je hoorde hem van kamer tot kamer sloffen, stoelen verplaatsen, water sprenkelen, hijgend door zijn knieën zakken om aan het vloerkleed te voelen, een lucifer op te rapen. Vooral zijn tenen leunstoel joeg hem de stuipen op het lijf. Zou die, nadat hij urenlang bij de kachel had gestaan, niet ergens een gevaarlijk vonkje verbergen? Hij betastte hem, duwde hem van het vuur weg, duwde hem nog verder weg. De volgende dag vonden we het arme meubel in de regen op de binnenplaats of – als een gewonde – omzwachteld met vochtige windsels.

Ze gebruikte te pas en te onpas speeksel. Dat is voor alles goed. Wanneer ik me in de loop van de dag vuilmaakte, maakte ze snel een hoekje van haar zakdoek nat. Idem dito wanneer ik een wondje had. ‘Morgenochtend’, zei ze, ‘zal ik er nóg wat op doen. Met een nuchtere maag is speeksel op zijn best.’

De stijl van Baillon bewijst opnieuw dat je met weinig woorden veelzeggender bent. In veel romans krijg je toelichting op van alles en nog wat maar schrijvers als Baillon laten dat achterwege. En na het filteren blijven de zinnen dan als goudklompjes over, vol subtiele humor.

Het neefje van Mlle. Autorité is al sinds ik het ontdekte een van mijn favoriete boeken die ik regelmatig herlees. Is alles briljant? De dialogen hadden grappiger gekund, daar is Baillon iets te terughoudend naar mijn smaak. En het verhaal, op zich, is ook iets te veel bij elkaar geraapte herinneringen dan een echt verhaal (zoals hij zelf al zegt). Dat is ook een verborgen compliment: een goed boek lees je immers voor het plezier dat je beleeft aan de stijl, niet voor het verhaal.

Wanneer komen zijn verzamelde werken?

Een verzameld werk in het Nederlands is er volgens mij nog niet.

Bij de Vlaamse boekhandel Standaard Boekhandel is op dit moment alleen Waanzinnen te bestellen, een boekje van Voetnoot van 68 bladzijden uit 2012, in de vertaling van Frans Denissen, die de boeken van Baillon een warm hart toedraagt. Dat paste toen ook in een golfje van herontdekking. Lees bijvoorbeeld de recensie van Waanzinnen in de Volkskrant.

Volgens deze Franstalige website heeft uitgeverij Cambourakis in 2009 en 2013 al twee Franstalige delen van zijn Verzamelde Werken verschenen.

Jammer dat de Nederlandse versie hiervan achterblijft want dat zou toch echt iets toevoegen. Baillons korte en bondige proza leent zich er denk ik net zo goed voor (om andere redenen) als bijvoorbeeld die van Elsschot.

Het is het lot van schrijvers die nooit helemaal ontdekt zijn geweest en nooit helemaal ontdekt worden. Een beetje ontdekt, hier en daar, dat is het hoogst haalbare.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Artikel in Trouw over André Baillon (achter een paywall)
• Artikel in NRC over André Baillon (achter een paywall)
• Frans Denissen over André Baillon in 1995
• Frans Denissens biografie over André Baillon: De gigolo van Irma Ideaal, André Baillon, of Een geschreven leven (tekenaar Siegfried Woldhek heeft nog een leuke persiflage over de band tussen Denissen en Baillon gemaakt)
• Recensie van deze biografie in De Tijd (achter een paywall)
• Recensie van Het boek van Marie in 1987 in Vrij Nederland

1 december 2022 / 3115 woorden / 23,5 minuten leestijd / thema’s: literatuur, verbanning, communisme, Sovjet-Unie

Wie was André Amalrik en hoe kwam hij in Siberië terecht?

Schrijvers in de Sovjet-Unie hadden het nooit makkelijk. Als ze eigenwijs waren en niet mee wilden doen aan machtsspelletjes – dus hun integriteit wilden bewaren – dan kon het al snel uitlopen op een verbanning.

Vladimir Vojnovitsj heeft hier een paar geweldige satirische boeken over geschreven. Die beschrijven hoe op klein niveau deze dingen ook een rol speelden, bijvoorbeeld in het al dan niet krijgen van een huis in de jaren zestig (Iwankiade). Vaak emigreerden zulke schrijvers naar het buitenland. Dat was al ten tijden van Alexander Herzen zo, die in de negentiende eeuw naar Italië, Parijs, Zwitserland en Londen ging. En dus ook Vojnovitsj vertrok (na een vergifting: Incident in Hotel Metropool) naar München. Deze schrijvers hadden dan nog geluk: die hoefden niet eerst een straf te ondergaan.

Amalrik was duidelijk uit hetzelfde hout gesneden: de overheid had geen grip op zijn onafhankelijke geest. Door een bizar incident (zie hieronder) kreeg hij via een rechtszaak de straf om een paar jaar in Siberië te vertoeven. Niet begeerde reis naar Siberië heet dit boek dan ook. Voor een schrijver uit Moskou natuurlijk een verschrikkelijke straf. Siberië is niet bepaald om de hoek, het is een compleet andere wereld en als schrijver moet je ineens zwaar werk verrichten.

Hoe is Amalrik bekend geworden en wat is de rol van Karel van het Reve daarbij?

Amalrik was een student Geschiedenis van de universiteit van Moskou. Getalenteerd maar erg eigenwijs. Zijn levensverhaal verandert plotsklaps als hij na een provocerende scriptie wordt verwijderd van de universiteit.

Daarna had hij diverse baantjes en zocht zijn heil in de literatuur en kunst. Na een al eerder incident (hij werd op basis van zijn toneelstukken beschuldigd van pornografie) was hij al bijna de gevangenis ingegaan. Na een ander incidentje (lees daar later meer over) werd hij verbannen naar Siberië vanwege ‘leegloperij’. Daar verbleef hij twee jaar.

Hierna ging hij aan de slag als journalist en schreef hij twee boeken: Niet begeerde reis naar Siberië en het pamflet Haalt de Sovjet-Unie 1984? Beide werden in 1970 in het westen uitgegeven. De publicist en broer van Gerard Reve, Karel van het Reve, hielp mee met het in het westen krijgen van de manuscripten. Van het Reve verbleef een tijdje als journalist in Moskou en leerde toen ook veel schrijvers kennen, die hij waar mogelijk hielp (zoals meer deden) met hun manuscripten naar het westen te krijgen.

Amalriks titel was provocerend bedoeld. Hij wilde heus niet als een soort Nostradamus de geschiedenis ingaan. Het is ook een vrij serieus en ingewikkeld boek over geopolitieke zaken. Toch bleek het redelijk profetisch te zijn geweest toen de Sovjet-Unie daadwerkelijk in elkaar stortte in 1991. (Leer meer hierover in dit artikel van Instituut Clingendael. Een zin uit het boekje is te mooi profetisch om te negeren: “Waarschijnlijk zal de hereniging van Duitsland samenvallen met het proces van ‘desowjetisering’ der Oosteuropese landen en dit proces aanzienlijk versnellen.” Hij schreef dit dus in 1969.)

In juni 1990 schreef Karel van het Reve onderstaande in een stuk voor het Hollands Maandblad:

In april 1990 heeft het Moskouse weekblad Ogonjok een gedeelte gepubliceerd uit Amalriks ‘Haalt de Sovjet-Unie 1984?’ Ik moest toen denken, onder meer, aan de twee mensen die de tekst van dat opstel destijds uit Rusland hebben gesmokkeld. Ik heb, sinds 1969, die namen nooit genoemd. Ook nu ben ik niet geneigd die namen te noemen, hoewel het noemen van die namen voor de betrokkenen zo te zien generlei onaangename gevolgen kan hebben. Maar je kunt nooit weten. Dat is een groot verschil met 1945: na de ineenstorting van het duizendjarig rijk kon je de namen van mensen die gevaarlijke manuscripten hadden vervoerd vrijelijk noemen.

Niettemin, de publicatie alleen al van Amalriks opstel in een legaal verschijnend Moskous weekblad wijst op de ineenstorting van het bewind. En de vraag die zich daarbij voordoet is: hoe is dat zo gekomen? Dat sovjetbewind zag er zeer degelijk uit. De levensduur ervan werd niet in decennia gemeten, maar in eeuwen.

Ik herinner me een gesprek, dat de literatuurhistoricus Ivanov-Razoemnik in Tsarskoje Selo, in de jaren twintig, voerde met de schrijver en dichter Fjodor Sologoeb. Sologoeb was zeer pessimistisch en vroeg aan Ivanov-Razoemnik hoe lang hij dacht dat de communisten nog aan het bewind zouden blijven. Ivanov antwoordde dat Rusland driehonderd jaar door de tartaren geregeerd was, en driehonderd jaar door de Romanovs, en dat de communisten ook wel driehonderd jaar aan het bewind konden blijven. Sologoeb was over die uitspraak zeer verontwaardigd. Hoe kon Ivanov zoiets zeggen! Toen vroeg Ivanov aan Sologoeb hoe lang hij dan wel dacht dat het sovjetbewind zou blijven bestaan. Sologoeb dacht een tijdje na en zei toen: tweehonderd jaar.

Lang niet alles klopte aan de voorspellingen natuurlijk. Zo voorspelde hij een oorlog met China die er nooit kwam. Daarnaast had hij vooral 1984 genomen omdat iemand hem herinnerde aan het boek van George Orwell (zijn oorspronkelijke jaartal was 1980). Dat legt hij overigens ook uit in het pamflet. Gevoel voor marketing zat hem dus ook niet in de weg. Nog steeds waren maar weinig schrijvers en denkers ervan overtuigd dat de Sovjet-Unie nog maar zo kort te leven zou hebben.

Zoals bijvoorbeeld een schrijver nog in 1971 schreef:

Een gevoel van doffe berusting overvalt me wanneer ik ruim honderd jaar nadat de ondergang van Rusland als onafwendbaar wordt afgeschilderd lees dat Amalrik zich in deze tijd afvraagt of de Sowjet-Unie 1984 zal halen. Natuurlijk haalt de Sowjet-Unie 1984, zoals ook de hongersnood aan het begin van de jaren twintig werd doorstaan, de zuiveringen van de dertiger jaren door het systeem zijn overleefd (…).

Amalrik schreef zelf:

Ik wil onderstrepen dat mijn artikel niet gebaseerd is op wat voor onderzoekingen ook, maar slechts op waarnemingen en overpeinzingen. Zo bezien kan het vrijblijvend gepraat schijnen, maar dat is – in elk geval voor de westelijke sowjetologen – op zichzelf al interessant genoeg, zoals het voor een ichtyoloog interessant zou zijn als plotseling een vis begon te spreken.

Amalrik kreeg best wat aandacht vanwege zijn pamflet. De journalist Nico Scheepmaker deed in 1973 een dubbelinterview met Cruijf en Amalrik in Vrij Nederland. Deze foto bij het artikel werd niet echt gewaardeerd. Helaas is dat interview online niet meer terug te vinden, maar wel wat Scheepmaker er zelf over zei:

‘Sommige mensen waren met dat dubbelportret niet zo gelukkig. Ja, als je zegt: Cruyff zit met drie miljoen in Spanje en Amalrik zit met een hersenvliesontsteking in een kamp dan zijn dat natuurlijk onvergelijkbare grootheden. Maar nu is het punt dit: ik tik een stuk over Amalrik, draai een nieuw vel in mijn machine en schrijf een stuk over Cruyff. […] Het geeft de twee polen weer waartussen ik me nu eenmaal beweeg.’

Waar gaat Niet begeerde reis naar Siberië over?

In 1965 werd Amalrik – maar net student-af – gearresteerd en kreeg van de rechtbank straf voor ‘leegloperij’. Hij werd naar een boerendorp in de buurt van de stad Tomsk verbannen. In 1966 kon hij na inzet van zijn advocaat terugkeren naar Moskou. In 1970 werd hij opnieuw verbannen vanwege ‘staatsondermijnende activiteiten’, oftewel het schrijven van de twee eerder genoemde boeken.

Oké, maar wat was nou precies de aanleiding voor Amalrik toen hij de eerste keer verbannen was? Eigenlijk kan Amalrik dat zelf het beste vertellen. Op de website van DBNL lees je het eerste hoofdstuk van het boek. Daarin beschrijft Amalrik hoe een (mogelijk) interview met het Amerikaanse blad Newsweek hem een enkele reis Siberië opleverde. Een diplomaat wilde een schilder spreken (Zverev) maar in plaats daarvan was er een andere schilder aanwezig, die vertelde dat Zverev geopereerd moest worden. Dan zou Amalrik maar geïnterviewd worden over Zverev.

Terwijl Korengold de schilderijen bekeek die in mijn kamer hingen hoorde ik mijn buurvrouw, die bij de militie werkte, met iemand telefoneren. Dat trok mijn aandacht omdat zij bijna fluisterend sprak, terwijl ze anders door het hele huis schreeuwde en me stoorde bij mijn werk.

Op het moment dat ze het interview gaan doen, wandelen er vier verschillende personen van de militie binnen. Amalrik vindt zelf dat er niets schuldigs is aan buitenlandse mensen ontvangen en een interview maken, maar daar denken de binnenlopers anders over:

– Zijn dat de schilderijen die u aan buitenlanders verkoopt? vroeg de eerste luitenant vriendelijk.
– Ik verkoop helemaal geen schilderijen, antwoordde ik.
– Konden zij dan niet ergens anders schilderijen bekijken?
– Ze zijn blijkbaar in mijn collectie geïnteresseerd, zei ik, en om een beetje op te scheppen voegde ik er aan toe: er zijn in Moskou maar een paar mensen die schilderijen verzamelen, en onder hen ben ik goed bekend.
(…)
– Heeft u een bevel tot inhechtenisneming? vroeg ik.
– Waar is dat bevel voor nodig? zei hij. We nodigen je alleen maar uit voor een onderhoud.
– Zonder bevel ga ik niet, zei ik.
– Je gaat wél.
– U kunt me met geweld meenemen als u wilt, zei ik, maar vrijwillig ga ik niet mee.
– Onderwerp je je als sovjetmens niet aan de sovjetmacht?
– Natuurlijk onderwerp ik me aan de sovjetmacht, maar niet aan u, antwoordde ik.

Niet veel later zit Amalrik koeien te herden en telefoonpalen te stutten in Siberië. De situatie met de diplomaat en schilder zijn natuurlijk alleen maar een aanleiding geweest om deze lastige schrijver tijdelijk weg te werken.

Amalrik gaat spaarzaam om met het noteren van zijn gevoelens. Ook al heeft hij hartklachten, moet hij zijn vriendin laten gaan, sterft zijn vader, heeft hij amper eten en geld… allemaal een recept voor een enorm depressie. Toch blijft hij nieuwsgierig naar de wereld waarin hij terecht is gekomen, die ook weer fascinerende kanten blijkt te hebben. Dat levert een sterk boek op dat voor uiteenlopende doelgroepen interessant kan zijn.

Het werk kan bijvoorbeeld voor sociologen interessant zijn. Wat gebeurt er als een stadse schrijver in het boerenlandleven terechtkomt? Het is een schok die wij ons in Nederland nauwelijks kunnen voorstellen.

Ook voor studenten politicologie is het interessant. Hoe ga je als overheid om met eigenzinnige mensen en andersom? Zelf beseft Amalrik, als hij een dwarse koe moet herden, wat een lastpost hij moet zijn in de ogen van de overheid. Meningen zijn niet altijd welgevallig maar in een democratie horen ze erbij: je moet ze zelfs koesteren.

En het is een psychologisch boek. Mensen verliezen om een of andere reden hun baan, komen niet aan de bak, raken depressief. En in plaats van het zoeken van een oplossing voor hun trieste situatie, worden ze als leeglopers naar Siberië gestuurd. Daarvan gaan ze (meer) drinken en worden ze werkelijk leeglopers, waardoor het systeem in stand blijft.

En het gaat over rechtspraak. Wat was die leegloperij toch? Laat Amalrik dat zelf uitleggen:

Alle ‘leeglopers’ die ik onderweg en later in Siberië gezien heb, kunnen ongeveer in vier groepen verdeeld worden. De eerste, grootste groep vormen de ‘leeglopers’-dronkaards. Hiertoe behoorden zowel mensen, die vast werk hebben gehad, maar later als gevolg van bepaalde omstandigheden aan de drank raakten, vaak hun werk verzuimen en ontslagen worden, zoals bv: een jonge chauffeur uit Leningrad, die zich bedronk toen zijn moeder gestorven was, vier dagen dronk, ontslagen werd en een maand rondzwierf zonder werk totdat hij gearresteerd werd, alsook chronische alcoholisten, die systematisch drinken en eenvoudig niet meer kunnen werken maar behandeling nodig hebben. In hun verbanningsoord gaan ze natuurlijk nog meer drinken. (…)

Tot de tweede, kleinere groep, horen de ‘leeglopers’-vaklieden, dat wil zeggen in werkelijkheid helemaal geen leeglopers, maar juist echte harde werkers, timmerlieden, kachelbouwers, en zo verder, die op de vrije markt hebben gewerkt en op bepaalde tijd geen officieel werk hebben gehad. (…)

Tot de derde groep behoren de ‘leeglopers’-criminelen, dat wil zeggen criminelen, die de militie al een tijd in de gaten heeft, en die zij, omdat zij hen geen misdrijf kan aanwrijven, officieel tot ‘leegloper’ verklaart. (…)

En tot de vierde ten slotte behoren zij die niet passen in een van de vorige: sectariërs, intellectuelen, en ook volstrekt toevallige mensen, van wie niet bekend is hoe en waarom zij gepakt zijn.

Het ergste was dat ze mensen naar Siberië stuurden zonder te weten wat ze daar moesten doen. Vernieuwingen (zoals het stutten van de telegraafpalen) werden afgeremd. Als je dus antileegloperij wilde tonen… werd je tegengewerkt. Dat maakt zo’n systeem nog wranger.

Bij de publicatie van het eerste hoofdstuk in het literaire tijdschrift Tirade in 1968, schreef Van het Reve:

Over de schrijfstijl in Niet begeerde reis naar Siberië

Zou je niets weten van Amalriks geschiedenis, dan zou je dit boek kunnen houden voor een verrukkelijke satire over de Sovjet-Unie in de jaren zeventig. Er is drama (vader), romantiek (vrouw reist mee), personages (melkmeiden, zuiplap Ljova), spot (verbanning om niets), humor (partijdigheid van de rechter) en een spannend einde. Amalrik is in staat om het emotionele lijden naast zich neer te leggen en te focussen op de kansen die dit ook weer biedt aan een getalenteerd schrijver (die hij is).

Siberië is daarbij een prachtige locatie. De scènes hebben vaak (in hun wrangheid) een droogkomisch gevoel: de gevangenis, de rechtszaak, de verbanning, het werk op de kolchoz. Amalrik kan heel goed personages observeren met gevoel voor humor:

(…) het slaan van vrouwen is zoals bekend een oude traditie in Rusland. Zo iemand was onder ons, een schoenmaker van een jaar of vijfendertig, zo te zien een zeer goedhartig man, die al voor de vierde keer zat, en steeds maar zoals hij zei: “Vanwege me wijf.” Juister ware geweest vanwege de wodka. Vele malen had hij al beloofd niet meer te zullen drinken, maar hij dronk toch en dan sloeg hij in dronkenschap zijn vrouw, zijn vrouw diende een klacht in, hij kwam in het gevang, en als hij loskwam, ging hij weer naar zijn vrouw terug en dan begon alles van voor af aan.

Mijn grootvader Sergej Ivanovitsj was een in veel opzichten een minder opmerkelijk figuur dan zijn vader, hij was nogal bekrompen, maar vastberaden. Toen hij klein was wou hij laten zien dat hij “In het vuur niet brandde, in het water niet verdronk”, hij maakte op de binnenplaats een vuur, zette er een ton met water in en kroop daar zelf in. Op het nippertje slaagde men erin hem te redden.

Een boeiend humanistisch werk dus. Minder vind ik dat het boek wel heel zakelijk en journalistiek van toon is. Ik ben eens met Karel van het Reve: het boek leest erg prettig feitelijk en is aan geen enkele literaire mode onderhevig. Ruim vijftig jaar na dato is het nog prima te lezen. Met de vertaling van Karel van het Reve weet je ook dat de vertaling komt van iemand die alle ins en outs kende van de schrijver en het verhaal.

Toch mis je af en toe eigenzinnigheid in stijl. Het is wat té droog van toon. Als je de boeken van Céline leest, ervaar je hoe zo’n verhaal ook verteld kan worden in een heel andere stijl. Amalrik was ook geen romanschrijver, maar een essayist, pamflettist, provocateur. Misschien dat hij zich als schrijver meer zou hebben ontwikkeld – we zullen het nooit weten.

Wat gebeurde hierna met Amalrik?

Hoewel hij dus in 1966 terugkeerde, was Amalrik er nog niet van af. Na de publicatie van deze boeken moest hij in 1970 opnieuw naar een werkkamp in Siberië, in Kolyma. Hij kreeg na drie jaar nog een verlenging van drie jaar en stierf bijna aan meningitis.

Hij keerde terug en in 1976 kreeg hij de keuze: emigreren of weer berecht worden. Aanvankelijk ging hij naar Nederland. Amalrik werkte daar aan de Universiteit van Utrecht. Geen gelukkige match. Lees het stuk op de website van Egbert Hartman. Hij bleek een moeilijk persoon om mee om te gaan voor de collega’s op de universiteit. De website Karelvanhetreve.nl citeert Karel van het Reve (die bevriend was met Amalrik) als hij uitlegt hoe dat zo kwam:

Om in de Sovjet-Unie de meest elementaire zaken voor elkaar te krijgen, moest je het regime enorm overvragen. Toen hij [Amalrik] niet langer met Russische, maar met westerse personen en instanties te maken had ging Andrej gewoon door met overvragen. (…) Zoals niemand terrorist wordt die niet een zekere neiging voelt tot het doden van ongewapende medemensen, zo wordt misschien ook zelden iemand “dissident” die er niet van houdt in de contramine te zijn en daarbij veel op het spel te zetten.

Hij bleef vrij rusteloos. Hij ging werken in de VS, vervolgens verkasten ze naar Frankrijk, en hij schreef daar Notebooks of a Revolutionary.

Amalrik zou de hardheid van Siberië twee keer overleven maar overlijden aan een auto-ongeluk in Spanje in 1980. Zijn vrouw en twee anderen in de auto hadden alleen schaafwonden, Amalrik werd getroffen door een metalen buis. Dit verhaal kun je terugzien op YouTube in een video uit het archief van persbureau AP.

In 1982 werd zijn boek Notebooks of a Revolutionary postuum uitgebracht; in Nederland bekend als Dagboek van een provocateur. Zijn vrouw, Guzel Amalrik, kunstenares, schreef ook een boek: Herinneringen aan mijn kinderjaren. Daarmee eindigde het literaire verhaal van Amalrik.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Andrej Amalrik op Wikipedia
• Haal de Sovjet-Unie 1984? op de website van Clingendael (pdf)
• Video over Andrej Amalrik’s ideeën
• Amalrik op Nrc.nl (achter paywall)
• Column over Andrej Amalrik op NPO OVT Radio
• NY Times in 1973 over Amalrik
• artikel over Amalrik op Jjstor.or (account nodig)
• karelvanhetreve.nl
• Boek van Karel van het Reve met een essay over Amalrik

1 oktober 2022 / 1610 woorden / 12,4 minuten leestijd / thema’s: literatuur, jaren zestig, hippietijdperk

Richard Brautigans naam komt vaak bovendrijven als je zoekt op eigengereide, afwijkende Amerikaanse schrijvers uit de jaren zestig, zeventig en tachtig. Eerder bespraken we al James Purdy in dezelfde categorie. Met Brautigans gevoel voor het absurde, duistere en surrealistische betekent dat we er als Indipendenza ook niet omheen kunnen.

Wie was Richard Brautigan en wat voor leven leidde hij?

Richard Brautigans jeugd was, zegt de Britannica stellig, ‘ongelukkig’. Hij groeide op in het noordwesten van de VS, zijn ouders scheidden nog voor zijn geboorte, ze moesten vaak verhuizen, er was veel armoede. Nog niet genoeg drama? Hij kreeg een diagnose als schizofreen en zoals het in die tijd nog ging, kreeg hij elektrotherapie als behandeling.

Het ging beter toen hij zich vestigde in San Francisco en bevriend raakte met schrijvers. Hij begon met het schrijven van gedichten, wat altijd een goede leerschool blijkt voor schrijvers, om zo mooie en krachtige zinnen te leren schrijven, in plaats van boekvulling. Zijn talent zorgde ervoor dat hij in de literaire ‘avantgarde’ van San Francisco serieus werd genomen. 

Hij werd nooit echt een gelukkig persoon. Hij trouwde weliswaar in de jaren zestig met Virginia Donna Adler en ze kregen ook een dochter. Toch bleef hij last hebben van depressies. Zijn alcoholgebruik als gevolg van de depressies zorgde ervoor dat de relatie niet kon standhouden. 

Later hertrouwde hij met Akiko Yoshimura, een Japanse vrouw die hij in Tokio had ontmoet. Na hun scheiding in 1980 had hij wat korte relaties. Hij leefde alleen in een groot huis in Bolinas en pleegde daar uiteindelijk in 1984 zelfmoord, waar hij het volgens zijn dochter al diverse keren over had gehad.

Ondanks zijn moeilijke leven en zijn depressies, was zijn werk vrij lichtvoetig en maf. Daardoor bleef het altijd een inspiratiebron voor diverse artiesten en fans. Van liedjes die op zijn werk werden gebaseerd, tot literaire clubs, tot een documentaire van Adam Curtis dat naar zijn boek is genoemd. Lees over de inspiratie op Wikipedia. 

Zijn invloed reikt verder dan je zou denken. Ook dit is bijvoorbeeld een gedicht van Brautigan:

Welke boeken schreef hij zoal?

Hij begon dus als dichter en na zo’n tien jaar gedichten schreven, vloeide er in 1964 een roman uit zijn pen: A Confederate General from Big Sur. Dat werd uitgegeven maar maakte nauwelijks een rimpel. 

Hoe anders ging het met zijn tweede roman uit 1967, Trout Fishing in America, dat maar liefst vier miljoen exemplaren heeft verkocht. Misschien kwam het omdat het boek op een speelse manier de Amerikaanse cultuur behandeld. Fishing Trout, ook de naam van de hoofdpersoon (Forel Vissen in het Nederlands), daalt af op de maatschappelijke ladder en wordt een staatsvijand. Terwijl hij dol is op de Amerikaanse hobby: forellen vissen.

Best grappig dat het gaat over forellenvissen en dat Fishing Trout ook een karakter is (in de Nederlandse vertaling Forel Vissen).

“De invalide Forel Vissen in Amerika verscheen plotseling vorig jaar herfst in San Francisco, zich zigzaggend verplaatsend in een magnifieke chroomstalen rolstoel.” 

Het is wel een grappig boek om te lezen, maar ik zou het niet makkelijk noemen. Niet omdat het ingewikkeld is, maar omdat het nauwelijks iets realistisch of dramatisch heeft, iets om je aan vast te houden. Het is geen manier van schrijven die je vaak ziet en lezers zullen denk ik moeite hebben om eraan te wennen.

Ik denk dat het ook veel succes had omdat het ook (niet opzettelijk) goede timing had. In 1967 sloeg het boek aan bij jongeren en hippies en daardoor kon het ook zo vreemd en merkwaardig zijn. Die symbiose had ook een schaduwkant. Want Brautigan bleef wel schrijven maar met het langzaam weer verdwijnen van die hippiecultuur verdween ook zijn aanzien als schrijver. De ironie was dat Brautigan zich niet identificeerde met de beweging maar de beweging wel met zijn werk.

Hij schreef nog meer romans en vooral korte verhalen. Ze werden gepubliceerd in The Rolling Stone. Hij verloor aan populariteit maar was nog wel populair in Europa en Japan. Volgens de website Brautigan.net werden zijn boeken vertaald in veertig talen.

Wat is er zo typisch Brautigans? 

De inspiratie van Brautigans werk is dus nog springlevend. Maar wat is het dan wat mensen zo aanspreekt?

Het is moeilijk uit te leggen hoe de boeken zijn omdat ze niet zo makkelijk vergelijkbaar zijn met andere schrijvers. Dit artikel van Sarah Hall in The Guardian uit 2014 geeft wel een goede indruk. Met name dit stukje is treffend:

The more you read, the less there seem to be regulations and governing forces, ways of qualifying Brautigan. The mind of the author is simply too unbound, too childlike in its enormous, regenerative capacity to imagine.

Zijn zinnen zijn echt zinnen waar hij zijn best op deed, zonder dat ze bedoeld zijn om het verhaal voorwaarts te laten gaan:

Het was als de eeuwigdurende negenenvijftigste seconde die de minuut volmaakt en er dan wat schaapachtig uitziet.

Het Monster in de Kelder

Dit boek uit 1974 hoort nog tot zijn hippieproza maar bevindt zich ook al weer een volgende fase. Hij was toen al een literaire beroemdheid. Het is nog steeds bizar als wat maar er zit voor mijn geval iets meer logica en rust in dan Forel vissen in Amerika. 

Vijf dingen vallen me op aan Het Monster in de Kelder:

• vrijheid in stijl
• simpele zinnen
• nonchalance van de karakters
• bijna terloops surrealisme
• een merkwaardig soort humor

Als ik een minpunt moet noemen, is dat het soms wat te ‘hard’ is geschreven. Wat ik daarmee bedoel is dat je hier en daar wat zachtere, neutralere zinnen mist die je helpen om de bizarre vondsten te kunnen omarmen. In dit boek wilde Brautigan dat alles tot de essentie komt. Dat put je wel uit als lezer.

Daarom is Brautigan ook sterk geworden in korte verhalen. In feite bestaan zijn romans uit allemaal korte microromannetjes. Later leefde hij van het verkopen van deze verhalen.

Graa Boomsma vroeg zich af waarom Brautigans korte verhalen zo genegeerd werden:

Hoe snel kan een jarenzestig-cultschrijver en hippieheld op de literaire vuilnisbelt en in het vergeetboek terechtkomen? Was hij het slachtoffer van modieuze lezers en trendgevoelige recensenten die om opportunistische redenen de ene tijdgeest voor de andere inruilden zonder zich ooit te verantwoorden? Misschien komt het ook door de, schijnbare, onooglijkheid van de meer dan tweehonderd verhalen die hij aanvankelijk publiceerde in uiteenlopende bladen als Playboy, Rolling Stone, Mademoiselle, Esquire, New Orleans Quarterly, Vogue en Ramparts. (…) Zijn kortste verhaal, Scarlatti’s hellend vlak, kan ik gemakkelijk in deze korte alinea kwijt: ‘“Het is heel moelijk in een appartement te wonen met een man die viool leert spelen.” Dat zei ze tegen politieagenten toen ze hun de lege revolver gaf.’

Ook treffend is deze observatie van Boomsma over Brautigans schrijfbrein:

Richard Brautigan is de eerste literaire sampler. Zijn nauwgezette waarnemingen zijn intuïties van het belangwekkende moment, als haiku’s of bewaarplaatsen van wat niet verloren mag gaan in de tot dumpplaats en vuilnisbelt verworden, gekmakende twintigste eeuw. ‘Mijn hersenpan wordt langzamerhand een vuilnisbelt. Ik heb er een enorme berg roestige blikken zo hoog als de Mount Everest en wel een miljoen afgedankte auto’s die hun laatste rustplaats hebben gevonden tussen mijn oren.’

Graag geef ik het woord aan Brautigan zelf:

De begrafenis van Magisch Kind

“Wie van jullie is Magisch Kind?” zei Greer.
De juffrouwen Hawkline hielden op met hun post-ontbijt-keukengescharrel en keken naar Greer.
“Magisch Kind is dood,” zei een van de vrouwen.
“Waarom?” zei Greer. “Ze was een aardig iemand, ik mocht haar.”
“Ik mocht haar ook,” zei Cameron. “Maar zo is het leven.”
Cameron had het soort mentaliteit dat alles kon aanvaarden.
“Je sterft als je lang genoeg geleefd hebt,” zei een van de juffrouwen Hawkline. “Magisch Kind leefde zolang ze moest leven. Wees niet treurig. Het was een pijnloze, noodzakelijke dood.”
Ze glimlachten beiden vriendelijk naar Greer en Cameron. Je kon nu geen verschil meer zien tussen de vrouwen. Alles aan hen was eender.
Greer zuchtte.
“Wat dachten jullie van een andere naam om het verschil aan te geven,” zei Greer.
“Er is geen verschil. We zijn dezelfde persoon,” zei een van de vrouwen.
“Ze zijn allebei juffrouw Hawkline,” zei Cameron om er een punt achter te zetten. “Ik mag juffrouw Hawkline en nu hebben we er twee van. Laten we ze allebei juffrouw Hawkline noemen. Wat maakt het uit op de lange duur?”
“Een goed idee,” zei juffrouw Hawkline.
“Ja, noem ons gewoon juffrouw Hawkline,” zei juffrouw Hawkline.
“Ik ben blij dat we dat tenminste opgelost hebben,” zei Cameron. “Jullie hebben één monster in de kelder. Niet? En die moet dood.”
“Niet in de kelder,” zei juffrouw Hawkline. “In de ijsgrotten.”
“Dat is de kelder,” zei Cameron.
“Vertel ons wat meer over dat vervloekte creatuur. Dan gaan we naar beneden en helpen we hem naar de andere wereld.”

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Postuum in Rolling Stone
• Website over Brautigan
• Interview met de eerste vrouw van Brautigan
• Graa Booomsma in DBNL: De Tussenstation van Richard Brautigan
• Kort verhaal van Richard Brautigan in DBNL
• The Guardian over Brautigan: The brilliance of Ricahrd Brautigan
• Brittanica over Brautigan

1 maart 2022 / 2277 woorden / 17 minuten leestijd / thema’s: humor, literatuur

Hoeveel schrijvers hebben maar één roman geschreven? De meeste schrijvers zien hun eerste roman alleen als een startschot voor een oeuvre. Soms zit het lot in de weg, zoals in het geval van Jean de la Ville de Mirmont. Soms zijn er andere factoren in het spel – iemand kiest voor een andere loopbaan en vergeet de literaire dromen. Soms komt er eenvoudigweg niets meer uit de pen, zoals bij Jane Bowles het geval was.

Wie was Jane Bowles en waarom schreef ze maar een roman?

Jane Bowles schreef wel maar één roman maar niet één boek: ze schreef nog het toneelstuk In the summer house, en nog een aantal korte verhalen.

Je kunt de geschiedenis van Jane Bowles niet vertellen zonder daarbij haar echtgenoot Paul Bowles te noemen. Hij was vertaler, componist en schrijver. Hij schreef het boek dat beroemder is door de film: The Sheltering Sky. Jane Bowles overleed in 1973 en Paul Bowles werd een stuk ouder: hij overleed in 1999.

Ze woonden op uiteenlopende plaatsen: Costa Rica, Frankrijk, Mexico, de Verenigde Staten (waar ze geboren was, en opgegroeid in Zwitserland). Daar schreef ze in 1942 Two Serious Ladies. Ten slotte verhuisden ze in 1947 naar Tangiers in Marokko. Haar boek schreef ze in haar Amerikaanse periode. Ze leefden een tijdje in een pension met de schrijvers Richard Wright, Carson McCullers, Benjamin Britten (componist) en burleske danseres Gypsy Rose Lee, waar ik eerder in een ander artikel over heb geschreven.

Wie was Jane Bowles dan? Truman Capote beschreef haar ‘met haar dahliahoofd van kortgeknipt krulletjeshaar, haar wipneus, de gekte in haar ogen die glanzen van het kattekwaad, haar uiterst originele stem (een hese sopraan), haar jongensachtige kleding en het figuur van een schoolmeisje, haar enigszins manke manier van lopen…’ Hij was fan van haar. Ondanks haar geringe oeuvre had ze nog meer fans van naam: schrijvers als Alice Toklas, Alan Sillitoe en Harold Pinter.

Ed Schilders las A Little Original Sin The Life and Work of Jane Bowles van Millicent Dillon (er staat ook een verkorte versie op de website van de erven van Paul Bowles) en schetste Jane Bowles als volgt in de VN-boekenbijlage van 1983:

Opgevoed door een moeder die haar verwende, op jonge leeftijd zonder vader en als tiener lange tijd van het werkelijke leven uitgezonderd door haar verblijf in klinieken, lijkt het alsof ze later haar leven nooit in een omarming, gespierd of vertederd, heeft kunnen vatten, hoezeer ze daar ook naar streefde. Ze werd door het leven zelf overrompeld, aangevreten door het fatalisme en de angsten die ze ontwikkeld had. De lijst van haar fobieën is lang en gevarieerd. Ze was bang voor honden, haaien, slangen, bergen en brand. Kleine onbeduidende conflicten zag ze in haar geest uitgroeien tot de dreiging van bloederige drama’s. Ze nam liever dertig trappen dan één lift. De angst voor insecten, Indianen en het oerwoud, en de gedachte daar vermoord te zullen worden, vergezelden haar op haar reizen door Midden-Amerika. Treinen nam ze, maar ze werd dan zo snel mogelijk dronken. In tunnels gilde ze. Er waren tijden dat ze niet durfde te gaan slapen. Sterfgevallen in haar vriendenkring beschouwde ze als besmettelijke gebeurtenissen. Haar veertigste verjaardag noemde ze een ‘shock’ die ze al jaren had zien aankomen. Op haar laatste ziekbed bekeerde ze zich tot het katholicisme. De totale druk waaronder al die grote en kleine angsten haar gezet hebben, vatte ze zelf het best samen toen ze schreef: ‘Ik heb nog nooit één dag genoten, maar ik ben nog nooit opgehouden met mijn pogingen het geluk naar mijn hand te zetten.’

Ik vind dit wel een lief en aandoenlijk portret. Het maakt haar menselijk, vriendelijk en open. In hetzelfde stuk legt Ed Schilders uit dat een tweede boek niet lukte:

Er kwam altijd wel iets tussen. In Acapulco, eind jaren dertig, schrijft Dillon, ‘probeerde ze te schrijven maar was er niet toe in staat. Er was niet genoeg afwisseling, er waren niet genoeg mensen, klaagde ze bij Paul.’ Later, als er genoeg afwisseling is en genoeg mensen in haar behoefte aan contact voorzien, blijft er – uiteraard – te weinig tijd over om te schrijven. ‘Jane was always resisting work,’ zegt een van haar beste vrienden en Paul Bowles merkt op dat de last van het schrijven te zwaar voor haar was om in één keer getrokken te worden.

Vooral angst haar weerhield haar dus van het schrijven van meer boeken. Lees de volgende verklaring van Ed Schilders:

{…} het staat vast dat Jane Bowles de bijna surrealistische ontknoping van The Sheltering Sky als een onontkoombare voorspelling – verraad, ontrouw, degradatie, schuld en boete – beschouwd heeft van haar eigen lot. Wie zo met literatuur omgaat, heeft, denk ik, volop redenen om bang te zijn dat een eigen roman even verschrikkelijke en wellicht nog fatalere waarheden aan het licht zal brengen. Zo iemand schrijft of één enkel, alles vernietigend meesterwerk, of helemaal niets meer.

De universiteit van Michigan gaat in een essay nog iets dieper in op de ongelooflijke verschillen tussen Jane en Paul Bowles.

Jane remarked, “Paul and I are so incompatible that we should be in a museum.” She had been spoiled and indulged as a child, he had been oppressed and mistreated; she was childlike, he was paternal. She was extravagant, he was careful with money. Jane showed her feelings and was out of control, he hid his emotions and was disciplined. She was volatile and dependent, he was reserved and self-contained—though Jane enabled him to release emotions that he normally repressed. Jane was constantly frightened, Paul loved horrific situations. She was an entertainer, he was an observer.

Het essay gaat diep in op de ongewone privésituatie van het stel: They … were essentially homosexual, and felt free to pursue their own sexual interests. In 1938 they surprised all their friends by getting married.

Ik weet niet of deze geschiedenissen echt van invloed zijn op hun boeken maar het essay The Oddest Couple: Paul and Jane Bowles is ongetwijfeld smakelijk leesmateriaal voor de liefhebber.

Waar gaat Twee Keurige Dames over?

Het boek begint met het portret van de twee dames, Miss Gamelon en Miss Goering. Ze wonen samen in een huisje. Miss Goering heeft interesse in nieuwe avonturen, waar Miss Gamelon meer een zenuwachtig type is. Op een feestje spreken ze met vriendin Mrs. Copperfield, die met haar man naar Panama gaat. Zelf ontmoet MIss Goering de ‘corpulente’ man Arnold, en via hem ontmoeten ze ook zijn vader, die vrijwel meteen verliefd wordt op Miss Goering.

Na deze introductie gaan we naar Panama, waar Mrs. Copperfield zich enorm thuis voelt in het amrzalige hotel van Mrs. Quill, waar ook Pacifica woont, die nogal vaak ‘afspreekt’ met mannen. Als dhr. Copperfield voorstelt om naar de jungle te gaan, wil Mrs. Copperfield alleen maar terug naar het hotel. Daarna is het een flinke hoeveelheid ontwikkelingen rondom haar, Mrs. Quill, Pacifica in diverse hotels en nachtclubs.

Op drie-vierde van het boek keren we terug naar Miss Gamelon en Miss Goering. Miss Goering voelt een drang om met mannen mee te gaan, waaronder een nietsnut genaamd Andy. Ondertussen hokt Arnold met Miss Gamelon en zegt Miss Goering definitief gedag tegen Arnolds vader.

Het lastige van het samenvatten van goede boeken is dat je zelden met het verhaal recht doet aan het boek. In dit boek, vertaald als Twee Keurige Dames in 1967, lees je geweldige karakteriseringen en verrassende dialogen die het voor mij ver boven de gemiddelde roman uittillen.

Ook al was Jane Bowles pas 21 toen ze het schreef; je merkt in bijna niets dat ze die leeftijd had – hooguit in het feit dat karakters vrij snel ineens angstig of opgewerkt worden. Het boek heeft een hele prettige lichtvoetige schrijfstijl. Romanclichés of serieuze liefdesclichés kwam ik niet tegen. Daarom is het haar boek uit 1947 nog steeds prima te lezen.

Zowel de vrouwen als de mannen zijn heel interessant geschetst. De karakters maken veel emoties door zonder dat er gewone verklaringen voor zijn. Ze verliezen soms ineens hun interesse. Of zijn zo bezig met hun gevoelens dat ze niet door hebben hoe sociaal onhandig ze wel zijn. In een seconde kunnen ze ineens lusteloos worden, angstig of juist energiek. En op hun beslissingen zijn ook al geen pijl te trekken. Die verbeelding had Jane Bowles feilloos in de vingers.

Het is niet een goed hoofdstuk, maar het hele boek is zo. Dan raakt Miss Copperfield ineens in gesprek met Peggy Gladys, Miss Goering ineens met Dick en Bernice. Dialogen komen uit het niets, de karakters komen uit het niets en zo is het echte leven natuurlijk ook.

De scènes bouwen hierdoor ook niet op traditionele romanmanier op naar een ontknoping. Drie keurige dames is wel een boek over seks, angsten, keuzes en depressies. Het speelt nauwelijks een rol in het verhaal. Vooral de seksualiteit speelt het hele boek door een rol. Maar er is geen seksscène te vinden, nauwelijks een kus.

Kortom: het boek gaat niet over een thema maar is juist wel heel rijk aan van alles. Ik weet niet of ik veel boeken ken met interessantere mannenkarakters! De lusteloze Arnold, diens vader (‘Zelfs als we visite hebben, kan hij zijn leeuwennatuur niet beheersen’). Mannen als Mr. Copperfield die alsmaar teleurgesteld is in zijn vrouw, Andy die zich plotseling uitkleedt, of Ben die zo hard op een liftknopje ramt zodanig dat Miss Goering er bang van wordt maar ook fascineert. Een rijkdom van totaal verschillende mannenpersonages.

Dialogen om vingers bij af te likken

Zelf vind ik het boek vooral verbazingwekkend in hoe je de karakters in de roman van Jane Bowles leert kennen door de dialogen die ze voeren. Hun antwoorden zijn allemaal een tikje anders dan je gewend bent in de meeste romans. Ze zijn net iets vreemder dan gemiddeld. En vertellen zo meer over de persoon in kwestie. Let bijvoorbeeld op deze reactie van Miss Goering:

‘U woont zo ver buiten de stad’, zei Arnold. ‘Waarom blijft u vannacht niet in mijn huis slapen? Wij hebben een logeerkamer.’

‘Dat zal ik waarschijnlijk wel doen,’ zei Miss Goering, hoewel het volkomen in strijd is met mijn opvattingen, maar ik heb die zelfs nog nooit in de praktijk kunnen brengen, hoewel ik alles ernaar oordeel.’

Of bekijk deze reactie van Miss Goering op een opmerking van Arnold:

‘Lieve hemel,’ zei ze tegen Arnold, ‘ik moet bekennen dat ik geen slaap heb. Iets ergers bestaat er niet, nietwaar?’

‘Nee, dat is verschrikkelijk,’ zei Arnold. ‘Zelf zou ik zo op het karpet kunnen neervallen en er blijven liggen tot morgenmiddag, zo uitgeput voel ik me.’

Miss Goering vond dit een zeer ongastvrije opmerking en ze werd een beetje bang.

Arnold heeft weinig karakter, en dat blijkt uit deze dialoog:

‘Ja, ja, het is heus waar. Bovendien kan ik je zeggen dat ik het volkomen onzinnig vind, om je lichamelijk te verplaatsen. Alle plaatsen zijn min of meer gelijk.’

Hierop gaf Miss Goering geen antwoord. Ze trok haar sjaal dichter om haar schouders en zag er plotseling echt oud en heel bedroefd uit.

Arnold begon te twijfelen aan de juistheid van wat hij zojuist had gezegd en besloot onmiddellijk de volgende avond precies hetzelfde uitstapje te maken waavan Miss Goering net was teruggekeerd. Hij beet zijn kiezen op elkaar en haalde een opschrijfboekje uit zijn zak.

‘Wil je mij de details verstrekken hoe ik het vasteland kan bereiken?’ zei Arnold. ‘De vertrektijden van de treinen en zo voort.’

Karakters reageren in dit boek aldoor op een manier die je niet had verwacht – en dat verrast de karakters soms zelf ook:

‘Bestelt u nu maar waar u trek in hebt, wilt u?’

‘Ik neem aan sandwich met kalkoen en een sandwich met varkensvlees, een kop koffie en een glas whiskey.’

‘Wat een vreemde psychologie!’ dacht Miss Goering. ‘Ik had gedacht dat hij verlegen zou zijn, nadat hij net gezegd heeft dat hij geen honger heeft.’

En sommige zinnen kan ik wel dertig keer herlezen zo fraai vind ik ze:

”O, ik ben er dol op,’ zei Miss Goering. ‘Ik ben fundamenteel een luchthartig mens. Dat wil zeggen, ik geniet van alle dingen waarvan luchthartige mensen genieten.’

Is het dan niet jammer dat Jane Bowles maar een geweldig boek heeft achtergelaten? Misschien wel, misschien niet. Wat mensen soms vergeten, is dat je ook niet meer hóeft te schrijven. Een boek, geen boek, zestien boeken: het mag allemaal. Het probleem zijn de tijdgenoten die alsmaar blijven vragen naar het volgende boek.

En ze heeft het wel geprobeerd, gezien de vele notities die ze achterliet, maar het lukte gewoon niet meer. Paul Bowles schreef meer dan een handvol romans, de meeste zwartgallig en nihilistisch, terwijl het proza van Jane Bowles veel geestiger en luchtiger omging met het drama. In dat opzicht vulden ze elkaar ook zelfs perfect aan op een literaire manier. En zo moet je er ook altijd naar kijken: roman worden geschreven door mensen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Bekijk de documentaire waarin Paul Bowles praat over zijn vrouw
• Bekijk een Franse documentaire over hun tijd in Tangiers: An American in Tangier uit 1983
• Bekijk een Spaanse documentaire over het echtpaar (Jane Bowles overleed in Malaga)
• Een voorgelezen brief van Jane Bowles
• Lees de informatie op de website van de erven van Paul Bowles
• The New York Times over Jane Bowles (achter een paywall)
• Essay over Jane en Paul Bowles in het tijdschrift van de Universiteit van Michigan
• Artikel in The Guardian over de korte verhalen van Jane Bowles

1 oktober 2021 / 1366 woorden / 7 minuten leestijd / thema’s: Parijs, relaties, verveling, zelfspot, Eerste Wereldoorlog / Foto header via Wikimedia Commons

Wat een machtig mooie naam, was het eerste wat ik dacht toen ik per ongeluk dit boek vond: Jean de la Ville de Mirmont. Wie is dat? Waarom geeft een Nederlandse uitgever het uit? Ik bestelde het meteen.

Geen wonder, blijkt uit het nawoord van Mirjam de Veth. Jean de la Ville (zoals hij meestal genoemd wordt) was nog jong toen hij stierf in de Eerste Wereldoorlog. Hij had een dichtbundel gepubliceerd, een roman geschreven, was begonnen aan een volgende. Ondertussen had hij ook rechten gestudeerd en werd ambtenaar. Maar, zo zegt De Veth:

Jean is te netjes om zich echt in het woeste kunstenaarsleven te storten.

Dit boek is in Frankrijk al in 1914 uitgegeven, en daarna nogmaals in 1994, 1998 en 2011. Schrijver Francois Mauriac, die bevriend was met Jean de la Ville, schreef in 1914 al een analyse van het boek.

Wakefield Press vertaalde het boek in 2019 naar het Engels en zo kwam het ruim honderd jaar na het schrijven ervan ook terecht in Nederland. De uitgave van de vertaling het boek in augustus 2020 ging niet onopgemerkt voorbij – wat best frappant is voor zo’n onbekend boek van een onbekende schrijver. Recensies in NRC, Trouw, Parool, de Volkskrant. En vrijwel alle recensenten waren positief over het boek. Ik deel die mening.

Wie was Jean de la Ville?

Jean de la Ville werd alleen ambtenaar om een zorgeloos bestaan te hebben, zegt hij zelf, maar zijn hang naar avontuur was ook duidelijk aanwezig.

Uit brieven blijkt dat hij de scheepvaart heel interessant vond, ook het soldatenleven (hij moest in 1906 in dienst), en eigenlijk alles waar avontuur uitsprak. Hij werd ambtenaar. De letterkundige Michel Suffran zei over Jean de la Ville:

Hij bezit het vreemde vermogen om steeds tegen zijn talent in te gaan.

Misschien dat het daarom ook niet hoeft te verbazen dat hij de ‘kans’ van de Eerste Wereldoorlog aangreep om zich vrijwillig aan te melden voor dienst.

Ik heb bij voorbaat met alle plezier mijn leven hypothetisch geofferd.

Hij wordt zelfs afgekeurd. Toch wil hij. En gaat. En sterft: binnen twee maanden nadat hij naar het front is gegaan, op 28 november 1914.

De Veth schrijft in haar nawoord dat het verbazend is dat iemand met zoveel oog voor het absurde en het ironische zich zo liet opzwepen door de patriottische propaganda. Dat is ook wel merkwaardig. Maar een mens is nu eenmaal een vat vol tegenstrijdigheden.

Al met al was hij nog niet eens 28 jaar toen hij stierf. Misschien dat hij nog net in de ban was van een soort onbezonnenheid, die hem, als hij tien jaar ouder zou zijn geweest, niet meer parten zou hebben gespeeld.

Het blijft gissen waarom hij niet dacht: laat mij maar gewoon schrijven, dat kan ik goed. Zelfs een baan in het leger op de achtergrond was beter geweest dan waar hij uiteindelijk terechtkwam.

Waar gaat De Zondagen van Jean Dézert over?

Eind 1912 kwam bij De la Ville het idee op voor deze roman: De Zondagen van Jean Dézert.

Het boek schetst drie zondagen. Jean Dézert, ambtenaar en parttime schrijver/dichter, die rondkuiert, zichzelf probeert te vermaken, en in een dierentuin spring-in-het-veld Elvire ontmoet.

‘Dat kind gooit al mijn vaste ideeën overhoop’, zegt Jean Dézert als hij zijn pijp weer aansteekt.

Jean Dézert en Elvira vermaken zich samen, denken aan trouwen maar zij ziet er toch plotseling van af. Dézert belandt in een depressie en neemt een radicale beslissing.

Veel van Jean Dézert komt uit het leven van de echte Jean. Hij kwam uit de omgeving van Bordeaux en woonde in Parijs, waar het barre weer hem niet meeviel. De regen klatert ook flink in dit boek. Daarnaast is hij ambtenaar; op zoek naar liefde; woonachtig in de Rue du Bac – allemaal net zoals Jean Dézert.

‘Het is maar een bui’, zei Elvire, ‘dat is goed voor de planten.’

Een typische opmerking van Jean Dézert:

‘Maar vraag van mij geen mening; van schrijvers ben ik niet veel wijzer geworden.’

Veel gebeurt er niet in het boek. Vooral wat verveling en rondlopen. Ben je een liefhebber van lijntjes trekken in de literatuur, dan zou je die makkelijk van dit boek naar De Avonden kunnen maken. Met Frits van Egters als Jean Dézert. Maar ik vermoed dat Gerard Reve dit boek nooit heeft gezien.

Wat valt er te zeggen over de stijl van De Zondagen van Jean Dézert?

Jean de la Ville’s paart zijn eenvoudige en nuchtere schrijfstijl soms aan onverwachte, fantasierijke passages paart. Een stuk over een stenoboek waarbij letters ontbreken, doet meteen denken aan Georges Perec.

‘Het lijkt doodsimpel, maar er komt geen enkele o,u of a in voor. En toch is het goed geschreven.’

Reclamekoppen in proza zouden verschillende schrijvers later ook toepassen. En de (vermakelijke) dialogen en het besluiteloze bestaan van Jean Dézert doen weer denken aan het verhaal van Valentin Bru in Raymond Queneaus De Zondag des levens.

‘Ik heb me met haar verloofd omdat ik zag dat zij het zo leuk vond.’

Op het matglas van de deur staat: CHENEDOÎT. Koffie, melk, chocolade, eieren elk uur van de dag. Dagschotel.

‘Ga met me mee’, zei ze, ‘ik woon hier vlakbij.
‘Dat kan ik niet doen’, antwoordde hij, ‘dat is niet opgenomen in mijn schema.’

Daarnaast is het boek strak opgebouwd (drie heldere delen rondom drie zondagen in een jaar tijd) en schetst thema’s als verveling en besluiteloosheid ver voordat een andere roman dat zou doen. Dat is waarom veel critici zeggen dat de roman oogt als een ‘moderne roman’, die pas na de Tweede Wereldoorlog wat gewoner zou worden.

De stijl van de subjectieve verteller past daar ook goed bij:

‘Het is een mot’, zei Jean Dézert. (We hebben al gezien dat hij geen fantasie bezit.)

O, Jean Dézert, hoeveel uren heb je niet gesleten al turend naar een kale muur tegenover je!

Terwijl de beste kwaliteit van het boek misschien wel de zelfspot is. Mirjam de Veth:

Jean de la Ville observeert zichzelf meedogenloos wanneer hij zijn dorre, fantasieloze held neerzet. Hij is niemand omdat hij iedereen is.

Een kleurloze en besluiteloze ambtenaar, dat is het karakter dat Jean de la Ville bespot in dit boekje. Ambities heeft hij niet, en fantasie is er alleen op zondag.

Maar Jean Dézert heeft zich vooral een belangrijke kunst eigen gemaakt: hij kan wachten. De hele week wacht hij tot het zondag is.

Het is niet moeilijk te raden dat veel van Jean Dézert uit het leven van Jean de la Ville kwam. Hij schreef in een brief over wat Jean Dézert allemaal overkomt:

Ik hoef het zelfs niet eens te verzinnen.

De gelatenheid van Jean Dézert geeft ongetwijfeld ook wat weer van de geestelijke gesteldheid van zijn verzinnende alter ego:

Ja, Jean Dézert is een gelaten man. Hij heeft – zonder veel haast te maken – zijn domein geïnspecteerd en iedere illusie verloren over de omvang van zijn tuin, de weelderigheid van zijn bosschages en de schilderachtigheid van zijn vergezichten. Hij schikt zich in zijn lot, en als hij het moe is kringetjes in de vijver te spuwen om zich te verstrooien, wandelt hij met de handen in de zakken langs de bloemperken, zonder zich ergens druk over te maken en zonder kwade gedachten.

Het is psychologie van de koude grond maar misschien dat het duistere einde van dit boek wat weergeeft van een broeiende somberheid bij Jean de la Ville. En dat hij zich daarom aanmeldde voor het front. Het is triest dat hij nooit schrijver heeft mogen zijn. Gelukkig is er nog altijd één werk dat getuigt van zijn talent. Hoeveel andere schrijvers zijn wel geëindigd als kanonnenvoer in oorlogen?

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Uitgeverij Oevers over het boek
• Jean de la Ville op Wikipedia
• Literair blog Tzum over dit boek
• Le Nouvel Observateur over Jean de la Ville (artikel 2008)
• Review op YouTube van kanaal Better than Food
• Extracten van het boek (Franstalig)
• Mirjam de Veth over André Gide (aanrader)
• La Libération recenseert de editie van 1998
• Artikel in Actuallite over Jean de la Ville (artikel 2016)

1 augustus 2021 / 1921 woorden / 14,5 minuten leestijd / thema’s: New York, schrijverschap, satire, mensen / Featured image via Wikimedia Commons

James Purdy klinkt als de schrijver die je denkt te kennen maar waarvan je bij nader inzien toch geen flauw idee had wie hij was.

Purdy volgde niet de heersende mode en schreef ook geen ‘klassieker’ die leerlingen nog braaf lezen voor hun boekenlijstjes. Purdy:

‘Ik heb geen appeal voor een speciaal soort kliek. Je moet jezelf vertegenwoordigen. En als je dat doet, kun je andere mensen raken.’

Wie was James Purdy?

Purdy werd in 1914 geboren in Ohio, kwam uit een boerenfamilie, werkte als tolk, ging lesgeven in Cuba en later Wisconsin, reisde rond, begon met fulltimeschrijven, woonde in Brooklyn, overleed in 2009.

Zijn culturele geschiedenis begint in de jaren dertig. Hij kwam vaak in de salon van Gertrude Abercrombie. Daar ontmoette hij interessante mensen, waaronder praktisch alle jazzgrootheden. Dat inspireerde hem. Hij schreef ook verhalen over Afro-Amerikaanse karakters. Sommigen dachten dat hij zelf van Afro-Amerikaanse afkomst was.

In de jaren vijftig debuteerde hij met een verhalenbundel. Malcolm in 1959 was zijn eerste roman. Vele romans volgden. In 2000 schreef hij zijn laatste boek.

Zijn boeken waren portretten over outsiders in de Amerikaanse maatschappij. Maar ook waren ze satirisch, plagerig en bloederig. Laat Wikipedia het maar uitleggen: Hij hanteert een zeer eigenzinnige, duistere stijl; de toon is vaak ironisch of satirisch, en de verhalen zijn grotesk of bevreemdend. De enige schrijver met wie ik het kan vergelijken, is de eveneens Amerikaanse outsider Richard Brautigan.

Op de vraag of hij tragisch of komisch schreef, zei hij: ‘Ergens in het midden.’ Hij was liefhebber van Gogol maar ook van Hemingway. Dat zag je ook terug in zijn werk: het is niet écht komisch, het is niet écht tragisch, maar een interessante middenweg.

Omdat hij een zeer vriendelijk man was, schokte het veel mensen dat er zo vaak iets bruuts gebeurde in zijn boeken.

‘Ga je mee naar huis, mevrouw Klein?’, zei hij en hij sloeg haar weer. Haar lip sprong open tegen haar tanden, zodat je het bloed kon zien stromen.
(…) Plotseling sloeg hij haar tegen het trottoir. Ze bleef daar wel een minuut liggen, zonder dat er een woord gewisseld werd. ‘Ben je bij bewustzijn?’ zei hij naast haar knielend. ‘Zeg me of je pijn hebt wilde hij weten.’ ‘Je hebt iets in mijn hoofd bezeerd, geloof ik’, zei ze.

Hij kreeg een beurs via Guggenheim Fellowship, maar die verdween snel nadat hij een boek had geschreven over een beurshandelaar die serieverkrachter werd (misschien herkenbaar voor mensen die American Psycho kennen). Ook de uitgeverswereld kreeg flink van langs in dat beruchte boek (Cabot Wright Begins). Oordeel van een criticus: ‘The sick outpouring of a confused, adolescent, distraught mind.’

Purdy’s outsidersreputatie was gemaakt. Mensen verwonderden zijn hele schrijfloopbaan waar hij die donkere kant vandaan haalde. Hij zei zelf:

Als je je agressie creatief als uitlaatklep gebruikt, zo maak je dat je zelf geen behoefte daaraan heb. Ze zijn niet autobiografisch. Onze echte persoonlijkheid zit verborgen. Je vindt wel veel van jezelf in de ervaringen van anderen. Ik hou van verhalen van iemand anders die ik kan vertellen. Ik krijg veel fanbrieven. Ze zeggen: je hebt mijn leven beschreven, hoe deed je dat?

Hij is geen shockschrijver. Soms is zijn proza ook erg aandoenlijk en gevoelig:

‘Toen ze naar haar zuster [Mahala] keek, voelde ze voor het eerst de liefde die Plumy gekoesterd had voor een zoontje dat Mahala nooit had gezien, George Watson. Voor het eerst begon ze in Plumy iets van een moeder te herkennen, en plotseling voelde ze een genegenheid voor haar, die ze nooit eerder had gevoeld.

Dan is er nog de terugkerende (homo)seksualiteit. Hij haatte het zelf dat hij in het hoekje homoseksuele schrijvers was ingedeeld. ‘Ik ben een monster. Homoseksuele schrijvers zijn veel conservatiever.’

Marcel van Lieshout schreef er een essay over en legt het zo uit:

Vooral de veelvuldig beschreven liefdesbetrekkingen tussen mannen gaan in zijn romans gepaard met geweld en vernietiging.

Gra Boomsma die hem vertaalde schreef destijds:

De dood fungeert in Purdy’s werk vaak als verlossing, een vlucht uit het te ingewikkeld geworden leven.

Waarom verafschuwde hij ‘mainstream’ zo?

Purdy verafschuwde commercie en mainstream cultuur als geen andere schrijver in die tijd.

We leven in een extreem onbeschaamde maatschappij, waarbij commercialisme en marketing ingrijpen in menselijke waardigheid en geestelijke gezondheid. We bestaan alleen om gemanipuleerd te worden door erg slimme verkopers.

Zelden laat hij de kans ongelegen om daartegen te fulmineren – vooral tegen de broodschrijvers die hij overal zag. Dan kwam de boze satiricus naar boven. ‘Er is conventie en dan de tirannie van kunst’, zo zag hij het.

Satire was zijn wapen om tegen de labbekakkerij te strijden. Het was dan ook niet vreemd dat hij zelf ook vaak werd aangevallen. James Purdy ‘was his own strange bird’ zegt liefhebber Sam Lysite in een interview. Kansen op succes liet hij liggen en hij liet geen kans onbenut om anderen aan te vallen. Weer uit het stuk van Van Lieshout:

Als hij geïnterviewd wordt, zal Purdy de kans niet laten lopen zijn gal te spuien over het literaire establishment in zijn woonplaats New York, door hem ‘Zombie City’ gedoopt.

Waarom haatte hij het dan zo? Hij had immers ook zijn schouders erover kunnen ophalen. Purdy voelde zich vermoedelijk minder serieus genomen dan de saaiere broodschrijvers:

Een boek dat literaire waarde heeft wordt niet erkend of weggemoffeld. De echt goede redacteuren en lektoren bij uitgeverijen zijn uitgestorven.

Of deze zin: ‘Mannen in de reclame hebben labels nodig om iets te verkopen, maar ze konden mij nooit zo indelen want al mijn boeken zijn verschillend.’

Misschien ligt ook een verklaring in zijn achtergrond. Door de ontmoetingen met al die jazzmusici begon zijn eigen stijl te ontwikkelen. Hij was al een outsider voor zijn schrijfcarrière begon. Wie een outsider is, zal nooit volgens de ‘literaire kliek van een tijd’ de beste schrijver zijn. Dat gold in elk geval ook voor Purdy.

Veel was ook toeval in zijn rol als outsider. Zo werd gedacht dat hij Brooklyn om principiële redenen koos als woonplek. Niets was minder waar:

Ik weet echt niet waarom ik hier woon. Ik had niet echt een keuze. Ik verhuisde hierheen omdat ik wanhopig was om een huis te vinden.

En Purdy’s oncompromisloze aanpak leverde ook fans op. Critica Edith Sitwell vond hem erg goed – ook tot zijn eigen verrassing. Uit bovenstaand interview uit 1972 blijkt dat menig progressief criticus hem in die tijd ook zag als een belangrijke schrijver. Purdy kopt de vragen over literaire principes gretig in.

Outsiderschrijvers worden nooit enorm populair maar trekken vaak wel een trouwe schare liefhebbers aan. Ook in Nederland. Waaronder Adriaan van Dis, die hem interviewde in 1990. Jan Siebelink interviewde hem ook een paar keer. En schrijver/vertaler Graa Boomsma, die hem in 1985 bezocht in Brooklyn, en toen schreef:

Waar het fabeltje vandaan komt dat de Amerikaanse schrijver James Purdy zelden interviews zou toestaan weet ik niet. Er verschijnen zo weinig vraaggesprekken met hem omdat bijna niemand op de gedachte komt contact met hem te zoeken.

Wat was zijn stijl?

Purdy’s romans en verhalen zijn niet moeilijk te lezen. Heel veel dialogen, de beschrijvingen staan er alleen voor de lardering, en verder heel weinig moeilijke ‘literaire’ zinnen. Dat zou ook niet bij zijn stijl hebben gepast.

Wat is zijn stijl? Je leest meestal twee mensen die met elkaar praten en een soort verbaal conflict hebben. Dat loopt soms uit de hand, maar soms ook niet. Soms verstrijkt er tijd, soms ook niet. Soms zie je echt een toneelscène voor je, een andere keer wordt een mini-roman verteld.

Wat ook meteen opvalt als je Kleur van duisternis leest, is dat hij hield van simpele en treffende zinnen:

Paul wist niets van zijn vader, totdat hij de doos met foto’s in een trapkast vond.

Philip keek op de cafetariaklok en begon weinig beleefd op zijn stoel te draaien.

Uit zijn mond dropen dikke zwarte draden, alsof hij zijn bittere verdriet had uitgespuugd.

Alles rook naar karbonaden in dat huis. Die moest hij per se eten.

Ze werd echt een beetje bang, met hem daar in die donkere, muf ruikende apothekersruimte.

Toch was wat hij schreef geen technisch verrukkelijk proza dat zich aldoor leent voor citeren. Daarvoor is het wat al te sober, met soms iets te lomp ogende beschrijvingen.

Dat is ook een bewuste keuze. Purdy zei:

Stijl zou niet tussen de schrijver en de lezer in moeten zitten. Het maakt de communicatie kapot.

Het eigenaardige van die opmerking, die je wel vaker hoort bij schrijvers, is dat ook een sobere stijl, of een stijlloze stijl, een bepaalde stijl is. En dus ook tussen de schrijver en de lezer in kan zitten.

Het is in elk geval proza dat past bij de vroege twintigste-eeuw toen computers nog niet bestonden: er is geen woord te veel. Schrijven viel hem ook niet makkelijk. Na vier bladzijden schrijven moest hij echt bijkomen. Hij schrijft graag zo ver mogelijk door om pas achteraf te gaan editen:

Het is als bergbeklimmen: je kunt beter doorgaan.

Wat waren zijn zwakke punten?

Een eigengereide en oncompromisloze kerel, maar ook dat soort types hebben zwakke punten. Zoals zijn ijdelheid. Maurice van Lieshout zegt in dit stuk nog: James Purdy (1923). In een interview met Graa Boomsma zegt hij zelfs letterlijk: ‘Rond 1960, toen ik 37 was…‘ Na zijn dood bleek hij toch in 1914 te zijn geboren. Dat scheelt toch praktisch een decennium!

Hij hoorde zichzelf ook graag praten. In interviews stelde hij zich dienstbaar op als ‘auteur met wijsheden’ – omdat hij vermoedde (denk ik) dat van hem die rol werd verwacht. Hij schermde ook graag met positieve reacties op zijn werk. Zo vertelde hij vaak hoe de criticus en dichter John Cowper Powys hem ’the best kind of original genius’ noemde. Elke vorm van bevestiging gaf hem een duwtje in de rug. Gek is dat ook niet: dat zijn de halmen om je aan vast te klampen als outsiderartiest.

Ik denk dat hij er enorm van genoten zou hebben dat sinds zijn dood de waardering voor zijn werk toeneemt. Hij koesterde dat idee vermoedelijk zijn hele leven. Zoals blijkt uit dit stuk in The New Yorker.

Hij had natuurlijk ook niet veel meer dan zijn schrijven.

Het is het enige wat ik kon om te overleven. Als ik iets anders was geweest, was ik overleden.

Zijn leven was zwaar en ook geregeld niet leuk, met weinig erkenning en weinig geld, maar daardoor is zijn werk wel houdbaarder voor een toekomst als hij er zelf niet meer is. Het is een wrange ironie die veel kunstenaars meemaken.

Waar te beginnen als je Color of Darkness hebt uitgelezen?

De best gewaardeerde Purdyromans zijn:

• Cabot Wright Begins
• Eustace Chisholm and the works
• Mourners Below
• In a Shallow Grave
• The Nephew
• Malcolm

The House of the Solitary Maggot (1974) was zijn eigen favoriete boek.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Herwaardering in The New Yorker
• The Guardian beschrijft Purdy bij dienst overlijden
• Interview met Purdy in 1982 op Archive.org
• Gore Vidal over Purdy (achter een paywall)
• Graa Boomsma in gesprek met Purdy in 1985
• Kort verhaal van James Purdy in DBNL in 1987
• Maurice van Lieshout over de mannelijke passie in het werk van Purdy

1 oktober 2020 / 1534 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: literatuur, oorlog

Als je het leven hebt gehad van Elio Vittorini, is het niet raar als je dat van je af wilt schrijven. Anders dan de meeste schrijvers, die toch vrij burgerlijke bestaantjes hebben geleid, heeft hij een opmerkelijke geschiedenis. Zo was hij een verzetsheld in de Tweede Wereldoorlog. Later schreef hij over die tijd. Het is verre van een heldhaftig boek. Meer een boek dat zich verbaast over het absurde van die periode dan een schets van zijn eigen heldhaftigheid.

Vittorini was een Siciliaan, in 1908 geboren in Syracuse. Zijn huis was overal en ergens omdat zijn vader voor de spoorwegen in Sicilië werkte. Spoorwegen zouden vaak in zijn boeken terugkomen. 

Een avontuurlijke meneer dus. Op zijn zeventiende maakte hij gebruik van gratis kaartjes om te verkassen naar Noord-Italië. Daar werkte hij in de wegenbouw. 

Wie was Elio Vitorini?

Hij kreeg een klap van de literaire hamer, ging naar Florence, werd proeflezer en publiceerde verhalen in bladen. Nog sterker: zonder de taal echt te spreken, ging hij Engelstalige schrijvers vertalen. Niet zomaar schrijvers: D.H. Lawrence, Faulkner, Defoe, Auden. Hij hielp zelfs mee aan een bloemlezing van Amerikaanse schrijvers. Daarmee hielp hij ook met het vernieuwen van de Italiaanse literatuur. Door een loodvergiftiging moest hij zijn baan als corrector opgeven.

Politiek was hij ook al een eigenaardig geval. Hij begon als linkse fascist. Na een anti-Franco artikel, kreeg hij een publicatieverbod. in 1942 schreef hij een kritisch boek over fascisme, werd in de gevangenis gegooid, kwam vrij, werd daarna communist. Hij zou zich zelfs later als communistisch parlementslid verkiesbaar laten stellen.

Hij was een communist die eerder zijn eigen gevoel volgde dan een partijlijn. Hij koesterde bijvoorbeeld een grote liefde voor Amerika. Een paar jaar na de oorlog verloor hij dan ook steun van de partij en in 1951 verliet hij zelf de partij. 

Afgezien van zijn politieke avonturen, vond hij schrijven toch interessanter. In de jaren dertig (intussen wonend in Milaan) schreef hij Conversazione in Sicilia, een antifascistisch boek. Dat was een soort vervolg van zijn Il garofano rosso (1933), een coming-of-age-roman, waar ook al kritische geluiden over het fascisme in te lezen waren.

De fascistische censors wilden Conversazione in Sicilia niet uitbrengen in 1936. Toen het toch uitkwam in de oorlog, werd het snel teruggetrokken. Niet lang daarna ging hij aan de slag voor het Italiaanse verzet. Zijn ervaringen schreef hij op in Uomini e no (Mens of niet). Hij schreef dat terwijl hij zich verborgen hield in de bergen.

Een druk baasje, die Vittorini, als je zijn biografieën leest. Hij schreef romans als Il sempione strizza l’occhio al frejus (1947); en Le donne di Messina (1949). Hij stichtte met Italo Calvino het cultuurblad Il Menabo in 1951. Hij werd hoofd van een buitenlandse literaire afdeling van een Italiaanse uitgeverij. Hij redigeerde klassieke werken als van Ariosto en Boccaccio. Zijn kritieken werden nog uitgegeven in Diario in pubblico (1957) en Le due tensione: appunti per una ideologia della letteratura (1967). Die verscheen pas na zijn dood want hij stierf relatief jong in 1966 in Milaan. Helaas zou zijn ‘finaleroman’, bedoeld ook als filmscript, The cities of the world, nooit af komen.

Hoe was het leven van een literaire verzetsheld?

Tot zover de feiten. Wat Indipendenza echt wil weten: hoe beleefde iemand met literair talent het bestaan van een verzetsleider? Leren we daar wat over in Mens of niet?

Mens of niet (Uomini e no) is een bijzonder document. Anders dan andere verzetsheldenboeken, die onhandig en onliterair zijn geschreven, is Mens of niet helder en met veel gevoel voor absurdisme geschreven. Schijnbaar geïnspireerd door Hemingway, die Vittorini kende als vertaler (en andersom schreef Hemingway het voorwoord bij Conversations in Sicily).

In de kern gaat het boek over verzetsstrijder N-2, die een aanslag pleegt die grote repercussies heeft. Er zijn veel meer karakters. De leden van De Zwarte Hand: een organisatie die gevangenen vernedert. N-2 staat hoog op hun lijst van personen die ze willen oppakken. Het verzet gaat ook zonder N-2 verder.

In het boek zien en horen we via een alwetende verteller iedereen die hier een rol in heeft. De verzetstrijders rondom de groep van N-2. En de tegenstanders die te maken hebben met het verzet: Clemm, Pepijn en Jozef-en-Maria, en zelfs de twee herdershonden die worden ingezet tegen de gevangenen, Gudrun en Blut. Iedereen twijfelt maar zit vast in het systeem. Het lukt bijna niet om menselijk te denken.

Mens of niet is minder heldhaftig dan veel verzetsheldboeken of verzetsfilms. Eerlijk gezegd kun je het amper een boek over het verzet noemen. Meer een oorlogsroman, die zoals de betere oorlogsromans absurde zaken uit die tijd uitvergroot. Het absurde zie je aan deze mooie zin op pagina 185:

‘Verzet bieden om verzet te bieden, iets anders was er niet, of het moest zijn: te gronde gaan.’

Sowieso blijkt dat de verzetsstrijders vaak uiteenlopende motieven hebben. Sommigen genieten van de spanning en het avontuur. En bij de tegenpartij gaan er discussies hoe menselijk of onmenselijk ze moeten omgaan met hun gevangenen. Een soort nonchalante triestheid maakt zich meester van iedereen. N-2 weet zelf ook zo niet goed meer waarom hij doet wat hij doet. Op het laatst kan het hem weinig meer schelen.

Welke voorbeelden zijn er van een begaafde schrijfstijl?

Mens of niet heeft veel te danken aan de begaafde schrijfstijl van Vittorini. Neem deze prachtige dialoog die je nooit meer zo strak in moderne romans leest:

– Hebben jullie samen besloten toe te treden?
– Ja, dat hebben we samen besloten. Metastasio zei het en we hebben meteen besloten. We hebben samen besloten.
– Maar waarom? vroeg Gracchus.
In de duisternis van de auto maakte Horatrio een gebaar.
– Hoezo waarom?
– Waarom hebben jullie dat besloten? Wat was de reden daarvoor?
– Och, zei Horatio.
– Heeft iemand jullie ertoe aangespoord?
– Nee, antwoordde Horatio. Niemand.
– Dus jullie hebben er zelf voor gekozen?
– Om in deze groep te gaan? Daar hebben we zelf voor gekozen.
– Maar waarom hebben jullie daarvoor gekozen?
– Kom nou zeg, zei Horatio.
Weer maakte hij een gebaar in het donker.
– Weet jij het dan waarom je hiervoor hebt gekozen?
– Ik weet het wel, zei Gracchus. Ik heb mijn redenen.
– En dat zijn dezelfde redenen als die van ons.

Er wordt sowieso veel gesproken in het boek en dat geeft het een prettig lichtgewicht gevoel tegen de donkere achtergrond van de oorlog. Neem deze dialoog tussen N-2 en zijn minnares Lorena:

– Nu ben je er en je neemt dit bed. Ik ga op de divan liggen.
– Ik ga terug naar mijn stoel.
– Jij blijft hier en ik ga op de divan liggen. Ik heb trouwens nog een deken.
– Ik ga terug naar mijn stoel.
– Maar ik ga op de divan liggen.
Hij ging liggenen strekte zich op de divan uit, en vanaf de divan vroeg hij:
– Lig je daar nu?
– Ik zit op de stoel, antwoordde Lorena.
– Blijf je de hele nacht op de stoel zitten?
– Ik kan de hele nacht zo blijven zitten.
– Zou je dan de volgende naht ook zo kunnen blijven zitten?
– Ik zou de volgende nacht ook zo kunnen blijven zitten.
– En de nacht daarop ook.
– De nacht daarop misschien ook.
– En voortaan alle nachten?
– Misschien zou ik het kunnen, misschien niet. Misschien zou ik moe worden.
– En als er nooit meer iets anders zou zijn dan op een stoel zitten?
Lorena antwoordde niet.

Grijze gebieden

Ieder oorlogsboek wordt beter van grijze gebieden tussen vijanden:

‘Hij zag hem niet in uniform, maar zoals het ook had kunnen zijn: in kleren geschikt voor menselijke arbeid, een mijnwerkerspet op het hoofd.’

Dat vermenselijken heeft gevolgen voor de verzetsleden: je kunt niet zomaar heldhaftig zijn, zoals een arbeider merkt als hij zijn eerste verzetsdaad moet plegen.

– Hij heeft hem niet afgemaakt! schreeuwde hij. Hij zegt dat die vent te triest was.
Metastasio haalde zijn schouders op.
– Hij leek me een arbeider, zei de arbeider.
– Wie zegt er wat van? vroeg Horatio.
Ze stapten weer in en reden weg.
– Ik ben zelf ook soldaat geweest, zei de arbeider.
– Niemand zegt er wat van.

Dit luchtige wil niet zeggen dat het boek niet spannend is. Het stuk over de aanslag is behoorlijk spannend. En soms zijn de dialogen geestig. De passages met Lorena hebben zelfs erotische kwaliteiten. Mens of niet is daarmee een allround roman die veel beroemdere romans hierover makkelijk naar de kroon steekt. En met deze mooie uitgave van Atheneum destijds is er toch weer wat sprake van enige literaire gerechtigheid.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Vittorini’s communistische periode
• Elio Vittorini op Wikipedia
• Elio Vittorini op The Modern Novel
• Elio Vittorini op ItaliaLibri (Italiaans)
• Elio Vittorini op BiografieOnline (Italiaans)
• Interview met Vittorini op YouTube (Italiaans)

7 april 2020 / 1689 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: kunst, film, animatie / dit artikel is op 15 febuari 2019 in iets andere bewoordingen gepubliceerd in Jegens & Tevens (naar aanleiding van de expositie januari 2019 in Eye)

Twee mannen aan een tafeltje krijgen maar geen aandacht van de ober. Dan gaan ze maar hun bord opeten, hun bestek, hun sokken, hun tafeltje. Er is maar een regisseur bij wie deze film (Food) hoort. Wat Indipendenza wil weten: hoe word je Jan Svankmajer? We zetten dat in 4 punten op een rij.

1. Start niet waar je eindigt

Hij begon niet als regisseur, Jan Svankmajer. Hij zit in hetzelfde straatje als regisseurs als bijvoorbeeld David Lynch, Julian Schnabel en Jean Cocteau. Die waren ook kunstenaars voor ze regisseurs werden.

Vaak hebben creatieve mensen een bepaald doel voor ogen, en dat kan werken, maar beter is nog open te staan voor iets anders. Het brengt je soms op plaatsen waar je niet had verwacht te komen.

Neem Svankmajer. Hij studeerde beeldende kunst in Praag, daarna werd hij theaterdirecteur, begon korte films te maken en maakte uiteindelijk lange speelfilms. In die zin lijkt zijn carrière op die van Luis Buñuel. Die maakte ook later in zijn leven (zelfs toen hij de zeventig al was gepasseerd) zijn meest interessante werk.

Hij maakte een wonderlijk oeuvre van toeval, passie en gekheid: je doet hem tekort door hem te gooien in de grote poel van surrealistische kunstenaars, waar hij in de jaren vijftig zich wel bij aansloot. Hij is dat krappe (en vaak ook nietszeggende) jasje al lang geleden ontgroeid.

Het werk van Svankmajer staat bol van verlangen naar vrijheid. Daaraan zie je goed dat de liberale jaren zestig en zeventig ook het toenmalige Tsjechoslowakije beïnvloedde (lees hier meer over de Praagse lente).

Alles heeft een kern: vrijheid bepaalt alles. ‘Als je ‘lager’ dan absolute vrijheid begint, dan eindig je met niets.’

‘Gezien de manier waarop de beschaving evolueert, lijkt het mij dat het thema vrijheid het enige thema wordt waarvoor het nog steeds zinvol is om te gaan zitten en kunst te maken. Maar ik geef de voorkeur aan het woord “bevrijden” boven het woord “vrijheid” omdat het een eindeloos proces is.’

Wrang is dat hij juist in die tijd (tot 1979) geen films mocht maken van de overheid. De antivrijheid muilkorfde dus de kunstenaar die dat juist hard nodig had.

Het leerde hem om flexibel te worden. Hij richtte zich dus op tekeningen, collages en sculpturen. Daarvan krijg je hier veel te zien. Jan Svankmajers werk is een klassiek voorbeeld van een alsmaar evoluerend oeuvre.

Later pakte hij zijn filmideeën weer op – als een handschoen die hij weer terugvond – en intussen was hij als mens een stuk rijper geworden. Met zijn tactiele kunst had hij bijvoorbeeld gebruik gemaakt van een zintuig die zelden gebruikt wordt bij kunst: tastzin. En ik weet zeker dat je dat terugvindt in zijn films – ook al kun je ze natuurlijk niet ruiken, je ruikt en proeft bij Svankmajers films soms dingen door het scherm heen.

Svankmajer kan dit zelf het beste uitleggen naar aanleiding van zijn film Surviving Life in 2010:

‘Ik dacht dat we met geanimeerde foto’s van acteurs geld konden besparen, zowel op de acteurskosten als op het vervoer. Dan kon ook het hele filmproces naar de studio worden verplaatst. Toen de producent toch het geld vond voor een normale acteursfilm, was ik al volledig in de ban van deze geïmproviseerde oplossing. Ik realiseerde me dat het gebruik van de foto’s in een collage een nieuw creatief, fantastisch, symbolisch niveau voor de film betekende.’

2. Durf te evolueren

Svankmajer is relatief laat begonnen met het maken van speelfilms (na Alice in 1988 volgde Faust in 1994, toen hij al zestig was). Er ligt dus een enorm ontgonnen terrein van kunstwerken en korte films dat je als liefhebber waarschijnlijk nog niet kent.

Het aardige van de expositie in Eye is dat je van zijn kunstwerken loopt naar zijn korte films. Hierdoor krijgt de artiest Svankmajer al lopend context – zijn kunst en films beïnvloeden elkaar natuurlijk enorm.

De films zijn soms wat aan de lange kant maar omdat het tempo zo hoog ligt, vervelen ze niet.

Ik word vooral getroffen door het enorme plezier dat vanaf het begin van zijn werk spat. Met niet al te grote budgetten, in een communistisch land, wist de spottende Svankmajer zich toch staande te houden.

Van relatief ‘braaf’ surrealisme (in zoverre je dat hebt in die stroming) zoals in The flat, zie je hier goed hoe hij zijn eigen stijl ontwikkelt. De tentoonstelling in Eye is ook zo opgezet dat je er op die manier naar gaat kijken.

Ik geniet net zo makkelijk van zijn De grote avonturenroman als van de voetballers die een voor een het loodje leggen in Virile Games. Zijn tactiele objecten die je wel móet aanraken (maar toch liever niet van de suppoost, ze zijn breekbaar) zijn net zo speels als zijn bizarre Dream of Mountain Climbers.

Ook te zien: zijn kortefilmmeesterwerk Dimensions of Dialogue (1982) dat geïnspireerd lijkt door Guiseppe Arcimboldo.

Food is en blijft een van mijn favorieten. Svankmajer is hier op zijn meest satirisch. Laat de video voor zichzelf spreken:

3. Zoek niet naar grote thema’s

Svankmajer is altijd goed geweest in gebruik maken van symbolen. Dat komt onder andere door de censuur in de communistische periode. Daardoor moest hij wel creatief zijn om een boodschap te geven in zijn kunstwerken. Hoe je die symbolen vervolgens vertaalt, dat is aan jezelf, en het spreekt voor Svankmajer dat hij nooit een dichtgetimmerde boodschap door je strot wil duwen.

Frappant is deze uitspraak van Svankmajer:

‘Ten tijde van het totalitaire Tsjechoslowaakse regime deed alleen het passeren van de censuur ertoe. Vandaag de dag draait het allemaal om het krijgen van geld, en de processen lijken naar mijn idee erg op elkaar.’

Hij ziet zelfs voordelen van de censuur die hem zeven jaar tegenhield met produceren: ‘Het helpt je door bergen afgewezen scripts in je bureaula te stoppen die je later in je leven toch kunt gebruiken, als je net zoveel geluk hebt als ik.’

Thema’s die dan ook vaak terugkomen, zijn consumentisme en totalitaire regimes. Svankmajer snijdt opvallend vaak dingen aan reepjes – alsof hij zijn grootste vijanden van zijn creatieve leven wil ontleden.

Klei is dan bijna het ideale materiaal: het is ook ongrijpbaar, verandert, en alleen de film blijft over. Wat je hebt gefilmd, is er niet meer.

Maar is het een doel op zich? Nooit. Svankmajer danst zich lichtvoetig een weg door alle ellende en horror. En met flinke doses psychologie – en net zoveel humor – brengt hij alles terug tot het menselijke. In de systemen die Svankmajer de artiest heeft moeten overleven, zijn dat letterlijk wapens om niet aldoor depressief te zijn.

4. Laat je gidsen door artistieke principes

Svankmajers wereld is een wereld van lichamen, obsessies, seks, eten en geweld. Het voordeel van klei is dat je natuurlijk zo iemand iemand anders kunt laten verzwelgen. In tegenstelling tot het meeste geweld in films, is dit voornamelijk grappige zwarte humor.

Met de tentoonstellingbrochure krijgen we via zijn teksten een kijkje in zijn geest. Zijn tien geboden zijn de gids naar zijn creativiteit, met tips als: ‘Koester creativiteit als een vorm van zelftherapie. Dit anti-esthetische standpunt brengt kunst dichter naar de poort van de vrijheid.’

Of deze: ‘Hoe dieper je in een fantasieverhaal duikt, des te realistischer moeten de details zijn.’

Persoonlijk vind ik deze ook inspirerend:

‘Geef je volledig over aan je obsessies. Iets beters heb je toch niet. (…) Het gaat niet over herinneringen maar over emoties. Niet over bewustzijn maar over onderbewustzijn. Laat deze ondergrondse stroom vrijelijk door je innerlijke zelf stromen. (…) Zo wordt je film een triomf van kinderlijkheid. En daar gaat het om.’

De expositie in Eye voelt aan als een zeer vruchtbaar landschap van fantasierijke geest – waarbij het kind je in je net zoveel plezier heeft als de volwassene.

5. Laat tijd in je voordeel werken

Jan Svankmajer is intussen de tachtig gepasseerd maar nog steeds even scherp als vroeger. Wie zijn laatste film heeft gezien (Insect in 2018), ziet een ogenschijnlijk simpele film die toch verrassend diepzinnig werkt.

Een amateurtoneelgezelschap repeteert het stuk Insect. Dat is een al bijna honderd jaar oud satirisch toneelstuk van de gebroeders Capek uit 1922. Het geeft kritiek op de politieke situatie van de jaren twintig aan de hand van het gedrag van insecten.

Het is een komedie met vijf lagen – dat maak je niet elke dag mee. De eerste laag is Svankmajer die we regieaanwijzingen zien geven. De tweede is de repetitie van het toneelstuk. De derde laag is de betekenis van het originele stuk. De vierde zijn de acteurs die als mens vertellen over hun nachtmerries. De vijfde, zou je kunnen zeggen, is deze film zelf, een optelsom van al die dingen.

Insect is letterlijk een kijkje in de keuken van de meester. Je zou het zelfs beschouwen als de wens van de leraar om een stokje door te geven aan om het even wie. Het is sowieso zijn laatste film, belooft hij in het interview hierboven.

Dat heeft iets wonderlijks. Alsof hij graag zijn talent en inzichten wil doorgeven aan de volgende generatie. Hoe krijg je een raam vol insecten? Hoe film je een bal mest die alsmaar groter wordt? Hoe maak je kots (‘Als ze maar niet gaat overgeven van het overgeven’, grinnikt Svankmajer)?

Let maar eens op de geluiden, die bij Svankmajer bijna allemaal bijdragen aan het komische effect. Het lijkt alsof Svankmajer de extra’s van een dvd in de film zelf heeft gemonteerd. Zijn de extra’s niet stiekem de film over de film over het toneelstuk? Veel genietbare scènes.

Het is typisch Svankmajer dat het idee al sinds een kort verhaal 1970 op de plank lag. ‘Ik houd ervan als ideeën rijpen.’ Uiteindelijk hielp een moderne methode (crowdfunding) met het betaald krijgen van de film. ‘Realiteit heeft me geleerd niet te veel vooruit te plannen.’

En dat, zoals Svankmajer zelf zegt, met ‘een film zonder psychologie’.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Eye: de tentoonstelling
• Jan Svankmajer op IMDB.com
• Interview met Jan Svankmajer
• Jan Svankmajer: essay op Senses of Cinema
• Tentoonstelling over Svankmajer in Kunstraum Dornbirn
• NRC over expositie in Eye
• Kunstenaars die ook regisseurs werden

9 februari 2018 / 1329 woorden / 10,2 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, literatuur, emigratie

Ver voordat ‘emigratieproza’ commercieel een hype werd (dus romans die ons iets moeten leren over een andere cultuur) waren er soms al eenlingen die per ongeluk zulk proza schreven. Vooral onder Russen, die niet helemaal vrijwillig daarvoor kozen (Nabokov, Herzen, Vojnovitsj, Brodski).

Fransen zaten doorgaans niet in zo’n situatie. Ze leefden al in een redelijk liberaal land. Ze bleven dus schrijven in Frankrijk, afgezien van iemand als Céline die naar Denemarken vluchtte en daar een tijd woonde. Beste voorbeeld is schrijver Paul Léautaud, die in zijn leven bijna nooit Parijs verliet.

Julien Green is een eigenaardige uitzondering. Hij is namelijk, als je op zijn afkomst afgaat, zowel een Frans als Amerikaans schrijver. Geboren in Frankrijk maar twee Amerikaanse ouders, woonde in zijn studietijd in Virginia, keert dan weer terug, om later weer een poos in de VS te gaan wonen. In tegenstelling tot iemand als Léautaud reist hij zowat de wereld af. Zijn dagboekproza staat dus vol achteloze zinnen van een echte reiziger:

Gisteren naar Poggio d’Oletta geweest. Je loopt Oletta door en begint te klimmen. Je komt in een dorpje waar twee kerken naast elkaar staan, allebei uit de achttiende eeuw, allebei arm en mooi. (…) Niets verandert hier, niets is nieuw. De huizen zijn van rotsblokken. Ook die horen bij de bergen. In Parijs, waar alles voortdurend verandert en in beweging is en uiteenvalt, weten we niet meer waar we aan toe zijn en de grond zinkt weg onder onze voeten, maar in Poggio staat alles vast voor altijd. De mensen in dit dorp moeten een gevoel voor de eeuwigheid hebben waar zij zich niet van bewust zijn.

Wie was Julien Green en waarom was zijn proza bijzonder?

Ik ben altijd dol geweest op het dagboek van Julien Green. Waarom is dat? Vooral omdat hij in een wereld die bol staat van de ego’s en quasifilosofen een zachtaardige intellectueel kon zijn – zonder dat een bepaalde visie zijn open blik vertroebelt.

Een vriendelijke schrijver, die je goed leert kennen via zijn boeken, en die zijn gedachten liever vriendelijk formuleerde dan expliciet. Hij maskeert nooit zijn zwakheden, hoewel de vertaalster terecht opmerkt dat het dagboek een dagboek is waarvan hij wist dat het gepubliceerd zou worden. ‘Literair exhibitionisme’.

(…) Ik maak mij zorgen over de overweldigende golf van zinnelijkheid waardoor ik beheerst word.

Ik kan mij niet aan het ene genoegen overgeven zonder dat ik mij beroofd voel van een ander genoegen, dat ook binnen handbereik ligt.

Ik behoor tot een uitstervend mensenras. Alles fluistert of schreeuwt mij dat toe, boeken, mensen. Ik voel me soms heel eenzaam.

Zijn sterke punt is zijn observatie. Neem deze beschrijving van Gertrude Stein:

Ze ligt half uitgestrekt op een canapé van zwart paardehaar, met haar hand in de witte vacht van haar poedel. Ze maakt de sterke, rustige indruk van een menhir; je zou zeggen dat ze tien eeuwen oud was, dat wil zeggen zo jong en zo onverstoorbaar kalm als een gebergte.

Green had geen makkelijk positie als schrijver. Hij was niet alleen homoseksueel, maar ook gelovig. Geen enkele modernistische trend kreeg vat op zijn geloof – hoewel hij zelf de eerste was om vragen te stellen bij religie. Dat heeft er denk ik mee te maken dat hij een protestante opvoeding had, zich bekeerde tot rooms-katholicisme, weer veranderde in boeddhisme en daarna weer terugging tot het rooms-katholicisme. Een soort religieshopper.

Zijn innerlijke religieuze discussies zijn dan ook vaak heel algemeen – en vermoedelijk ook best herkenbaar voor degenen die deze gedachten ook hebben gekend.

Wie zondigt verwijdert zich van God, daar is iedereen het over eens, maar Gods vergeving kent geen grenzen.

Het verschil tussen de twee dagboeken is dat het vervolg ‘Journaal 1946 – 1976’ dieper ingaat over zijn conflicten met het geloof. Door er zoveel over te praten, verliest Green wel een beetje het contact met zijn gewone, humanistische lezer. Aan de andere kant lees je wel over gewetensconflicten die je zelf niet hebt – als je tenminste als lezer atheïst bent. Die kunnen ook interessant zijn.

Wat is er zo bijzonder aan zijn stijl?

Wat zijn werk nog steeds zo leesbaar maakt (net als tijdgenoten als Léautaud en Céline) is dat hij niet naar de schrijfmode van die tijd schreef. Green legt het zelf uit:

Ik wist niet hoe ik woorden moest laten klinken als een klok, en fraaie volzinnen die bedoeld waren om indruk te maken hebben op mij altijd uitsluitend een vervreemdend effect gehad.

Green heeft de naam een sterke psychologische schrijver te zijn. Dat is een lastige definitie. Ik zie meer dat hij een gave heeft om zijn emoties fraai onder woorden te krijgen. Gevoelens beschrijven gaat hem zo gemakkelijk af dat het soms jaloersmakend is.

Soms denk ik wel eens dat ik graag had willen kunnen spreken, en met spreken bedoel ik dan: woorden zodanig aaneenvoegen dat ik mijn tegenstanders de mond zou snoeren, of die juist zou laten openvallen van verbazing, kortom, briljant zijn, overtuigen. In plaats daarvan sta ik af en toe zo te stamelen dat ik mij ervoor schaam. (…) Het vreemde is dat ik me tamelijk gemakkelijk uitdruk als ik praat met een verstrooid iemand; ik ben onder de middelmaat als ik merk dat er naar mij geluisterd wordt.

Er is zo weinig werkelijkheid in mijn huidige leven, ik bedoel, zo weinig dat klopt met wat ik ben, dat bij me past…

Die reputatie komt ook door zijn werk als romanschrijver. Boeken als Moïra, Sud en Leviathan zijn voor stuk vele malen beter dan de moderne romans. Toch lees ik liever zijn dagboeken. Dat geïmproviseerde proza ligt mij beter dan de wat meer ’technische’ romans.

Waar gaan zijn dagboeken over?

Dat is leuk en aardig maar wat stond er nu in die dagboeken? Dat is niet samen te vatten.

Het gaat er in goede dagboeken vooral om zaken als integriteit, originaliteit van geest, leesbaarheid en… gewoon prachtig proza. En daarin is Green altijd heel sterk geweest, zoals deze voorbeelden laten zien:

Wat zou die jongen die je op je zestiende was van je denken, als hij over je kon oordelen. (…) Ik stel me voor dat de jongste van de twee genadeloos verwijten zou afvuren op de oudste: ‘Je hebt me bedrogen, je hebt me bestolen. Waar zijn alle dromen die ik je had toevertrouwd? Wat heb je gedaan met alle rijkdom die ik je in mijn dwaasheid in handen gegeven heb. Ik stond voor je in, ik had grote verwachtingen van jou. Maar je bent failliet gegaan.’ (…) En wat zou de oudste als verdediging aanvoeren? Hij zou praten over verworven ervaring, het overboord zetten van onbruikbare ideeën, hij zou voor de dag komen met een paar boeken, hij zou over zijn faam spreken, hij zou koortsachtig in al zijn zakken en laden zoeken naar iets om zich te rechtvaardigen. Maar hij zou zich slechts verdedigen, en ik denk dat hij zich zou schamen.

Gedachten gaan op vleugels, woorden te voet. Dat is in een notedop het drama van de schrijver.

Ik vraag me wel eens af wat een lezer in het jaar 2000 van dit dagboek zal vinden, als ik dan nog door iemand gelezen word. (…) Waarschijnlijk zal het vreemd lijken dat ik in een zo bewogen tijd tot nu toe betrekkelijk rustig heb kunnen leven. Als ik opkijk zie ik door de raam de tuin die afloopt naar het dal; de takken van de bomen zijn gevangen in een dun laagje ijs dat glinstert in de zon. Een hond blaft in de verte, en in de kamer waar ik zit te schrijven krast mijn pen over het papier en tik mijn horloge dat naast me ligt; en dat is alles wat ik hoor en zie. De kranten van vanmorgen melden dat de Duitsers in België tot staan zijn gebracht.

Boeken schrijven troost de schrijver voor alles wat het leven hem niet gunt. Misschien een gelukkig leven voor hem zelfs wel een onvruchtbaar leven zijn geweest. Een tevreden mens schrijft niet.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Julien Green op Wikipedia
• Podcast over Julien Green op Radio France
• Artikel uit 1945 van Martin Permys over Julien Green op DBNL
• Artikel over Julien Green op de Amerikaanse website Humanities

1 augustus 2017 / 1253 woorden / 9,6 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis en literatuur

Wie was Will Cuppy en waarom lag zijn boek op de tafel van Eisenhower?

Er lag een boek op president Eisenhowers verder smetteloze bureautje. Eén boek. Dat moest dan wel een bijzonder belangwekkend boek zijn, oordeelden de bezoekers van het Navo-hoofdkwartier in 1950. Ze keken van dichtbij en zagen Will Cuppy’s The decline and fall of practically everybody liggen.

Will Cuppy hield niet zo van mensen. In 1921 was hij de drukte van Manhattan zo zat, dat hij verkaste naar hutje op Jones Island, een eiland van Long Island. Acht jaar leefde hij daar als kluizenaar. De Zachs Inlet Coast Guard Station hielp hem met voedsel en afspraken in de stad. Het kalme eiland veranderde eerst in een vakantieparadijs en natuurpark maar hij had speciale dispensatie. Zijn ervaringen beschreef hij in het boek How to live like a hermit.

In 1929 verhuisde hij terug naar New York, Greenwich Village. Daar leefde hij verder als kluizenaar, ‘literair figuur’, overdag slapend, ’s nachts werkend. Af en toe terug naar de hut op zoek naar nog meer eenzaamheid. Hij probeerde lezingen te geven (te zenuwachtig) en aan een radioprogramma mee te werken (te impopulair). Hij schreef diverse artikelen voor diverse bladen, die weer materiaal voor boeken opleverden.

De mondiale crisis zat groot succes in de weg. Zo was hij er ook zeker van dat er een ‘Haat Will Cuppy Beweging’ bestond, die, op het moment van verschijnen van zijn boek, opzettelijk een beurskrach creëerde.

En dan was er nog zijn misdaadromancriticus alter ego Oswald Terwilliger. Die stukjes verschenen in een column in de New York Herald Tribune. Cuppy zou meer dan 4,000 romans hebben gerecenseerd. Terwilliger was het brood op de plank voor de meer ambitieuze persoon Will Cuppy, die boeken voor de eeuwigheid wilde schrijven.

Zo leefde hij nog een tijd in Greenwich Village, tot hij, toen hij in 1949 nogmaals gedwongen moest verhuizen, een eind aan zijn leven maakte. Hij hield niet zo van verhuizen.

Wat is er zo bijzonder aan dit boek?

Hij was in zijn tijd redelijk beroemd als schrijver van luchtige stukjes over talloze onderwerpen – onder andere P.G. Wodehouse was dol op wat hij maakte.

Maar hij was eigenzinnig en dat was toen ook al lastig. Zo zag The New York Post zich gedwongen om hem te ontslaan omdat zijn interesses nu eenmaal niet strookten met de passies (filmsterren, racepaarden) van het lezerspubliek. Hij schreef liever over Saturnus en Victor Hugo dan over Zsa Zsa Gabor.

Aan dit boek heeft hij zestien jaar gewerkt. Telkens weer pakte hij het op, herschreef hij passages, legde het weer weg. Bij zijn dood was het nog niet af maar zijn beste vriend en redacteur Fred Feldkamp heeft de eindjes aan elkaar geknoopt. Het boek werd een groot succes in de VS en stond vier maanden in de bestsellerslijst van The New York Times.

Cuppy had een norm die iedereen eigenlijk zou moeten toepassen: eerst alles over een onderwerp lezen voor je er iets over schrijft. Zo kon hij zo vijfentwintig dikke pillen lezen voor hij een woord opschreef, zo vertelde Feldkamp na zijn overlijden.

Zijn er voorbeelden van de stijl?

Je leest een paar bladzijden en beseft meteen hoe anders dit boek is dan een gemiddeld geschiedenisboek. In de eerste plaats is het namelijk grandioos entertainment. Welk geschiedenisboek krijgt dat voor elkaar – van dorre feiten een geestig verhaal maken?

‘Cimon (…) was populair geworden omdat hij de beenderen van Theseus, die de Minotaurus had gedood, van het eiland Sciros naar Athene had gebracht. Aangezien Theseus een mythe was, kon hij nauwelijks beenderen hebben gehad. Evengoed bracht Cimon ze naar Athene.’

‘[Alexander] kreeg algauw genoeg van het opdringen van de Griekse cultuur aan de Perzen en probeerde Perzische cultuur op te dringen aan de Grieken.’

‘Lodewijk XIV was zeer zeker dé Lodewijk. (…) Zijn hobby’s waren onder meer vrouwen, het binnenvallen van de Lage Landen, het annexeren van Elzas en Lotharingen, het afstaan van Elzas en Lotharingen en de herroeping van het edict van Nantes.’

‘Hannibal was geen geschenk voor de dames. Sommige mensen zeggen dat hij een vrouw had in Spanje. Als dat zo was, is ze in al het rumoer zoekgeraakt en heeft niemand haar plaats ingenomen.’

‘Als er een ding was dat hij [Karel de Grote] enig vond, en dat was er, dan was het huwelijksreizen.’

‘Ten slotte ontwikkelde ze [Koningin Elizabeth] de slechte gewoonte om haar partners om de oren te slaan onder het schreeuwen van: ‘Potverdomme, ik laat je onthoofden!’ Haar wat gevoeliger partners hadden hier moeite mee.’

‘Lezers die het gevoel hebben dat het sociale leven van vandaag de dag nogal veeleisend is, moeten bedenken dat ze tenminste niet om halfacht hun bed uit moeten om te zien hoe Lodewijk XIV zijn broek aantrekt.’

Het is niet zomaar grappig. Want, daar stond Cuppy op, zijn alle feiten waar, zoals dat Alexander de Grote als kind (per ongeluk?) een astronoom vermoordde, Nero de maand april in Neroneus veranderde, Filips II van vogels hield, Peter de Grote een kroonluchter van walrustanden maakte.

Historici worstelen in hun werken vaak met het feit dat ze hun mening niet willen geven. Bij Cuppy zal je zoiets niet zien. Die mening is overal aanwezig. Als hij iemand misdadig vond, zal hij dat niet nalaten te melden.

‘Hij [Attila de Hun] was gewoon een foeilelijke kleine man die op een pony rondreed.’

‘Peter [de Grote] is vooral beroemd om het verslaan van Karel XII en het doden van enorme aantallen Zweden.’

‘Ze wilden dat alle Fransen vrij en gelijk en gelukkig waren, en probeerden dat te bereiken door er zoveel mogelijk te onthoofden.’

Geschiedenis blijkt in veel gevallen niet zo te zijn als we wel denken. Daarmee heeft het boek veel verwantschap met de tv-serie over de middeleeuwen van Terry Jones, die mythes over die tijd onderuit haalt. De mythes van gifmengster Lucrezia Borgia worden hier bijvoorbeeld ontkracht, net als de slechtheid van Nero en de grootsheid van mannen die nota bene allemaal de Grote worden genoemd, Alexander, Frederik, Peter.

‘Hij wordt Alexander de Grote genoemd omdat hij meer mensen van meer verschillende nationaliteiten heeft gedood dan wie dan ook van zijn tijd.’

Zijn er meer boeken van Will Cuppy?

Will Cuppy was boven alles een zeldzaam goede schrijver. Hij wist dat hij alleen met goed schrappen tot een mooi resultaat kwam. In twee bladzijden krijg je Alexander de Grotes leven geschetst en toch heb je als lezer het idee dat je meer weet dan na het lezen van een dikke biografie.

Er zijn zelfs noten bij de stukjes maar niet zoals je ze gewend bent (‘2. Zo zie je maar weer eens wat er kan gebeuren.’). Toch las Cuppy minstens net zoveel boeken als de historici die honderden serieuze bladzijden nodig hadden om uit te leggen wat ze bedoelden.

Dit boek van Cuppy is een jaar of tien geleden eindelijk vertaald. Maar er ligt nog veel meer. Een literaire/historische/journalistieke goudmijn. Misschien kunnen we de uitgevers wakker schudden en vragen om meer! How to become extinct! How to be a hermit! How to attract a wombat! Nu, voordat we helemaal geen boeken meer uitgeven!

Misschien is zijn manier van schrijven niet ieder z’n smaak, en zijn ook niet alle grapjes even geslaagd. Het is toch wel zonde dat we nog niet struikelen over de Will Cuppy-pleinen en Will Cuppy-lanen, om te laten zien dat de Haat Will Cuppy Beweging het uiteindelijk niet heeft gered.

Een goede eerste stap is dat er wel al een asteroïde naar hem is genoemd (15017 Cuppy) die ver van alle mensen vandaan rustig door de ruimte kan glijden.

Meer lezen of kijken

• Guide to the Will Cuppy Papers 1884 – 1949 from the University of Chicago
• Originele artikelen in The New Yorker
• Will Cuppy Quotes
• Andere boeken van Will Cuppy
• Will Cuppy op Wikipedia

3 april 2017 / 966 woorden / 5 minuten leestijd

Wie waren Ilf En Petrov en waarom maakten ze in de jaren dertig een reis naar de VS?

Ilf en Petrov waren twee Russische schrijvers. Ze waren komedieschrijvers. En beroemd in eigen land vanwege hun beroemde komische roman De Twaalf Stoelen. Wie dat boek niet kent, maar wel houdt van humor: ga het lezen. Het is een van de geestigste Russische romans die ik ken. Komedieregisseur Mel Brooks heeft er zelf ooit een film van gemaakt. Er is een uitstekende vertaling van uitgegeven bij uitgeverij Bondi.

Ze leefden in een lastige tijd in de Sovjet-Unie (de jaren dertig). Ze mochten een reis maken naar de VS. Dit was vlak voor de periode dat de geheime diensten overal in de Sovjet-Unie mensen begonnen te arresteren en executeren (duizend per dag, las ik even snel).

Ze werden er door het dagblad Pravda heengestuurd om reportages te schrijven.

Amerika Eenhoog is een teleurstellend boek voor als je de humor zoekt van De Twaalf Stoelen. Soms is het grappig, meestal neutraal. Het is ook een teleurstellend boek als je het gaat lezen om de crisis an de jaren dertig erin terug te vinden.

Je ziet de VS door de ogen van schrijvers die deze cultuur nog nauwelijks kenden. Ze ontmoeten Hemingway, Upton Sinclair, Ford. Ze bezoeken Niagara, het Witte Huis, het geboortehuis van Mark Twain. New York, Chicago, Los Angeles, Hollywood, Midwest. En zoals alle reizigers maken ze ondertussen nog het een en ander mee.

Waar gaat Amerika Eenhoog over?

Amerikanen zijn voor Ilf en Petrov wonderlijke wezens, die net zo makkelijk drankjes mixen als gedichten schrijven:

Zelfs wanneer we voor onze literaire zaken op bezoek gingen bij uitgeverij Farrar and Rinehart, (…) sleepte de vrolijke roodharige Farrar, uitgever en dichter, ons meteen maar naar de bibliotheek van de uitgeverij. (…) [Hij] begon terstond te mixen, met een behendigheid alsof hij nooit in zijn leven boeken had uitgegeven of gedichten had geschreven, maar altijd als barman had gewerkt.

Het boek is misschien wel een zeldzame vorm van literaire spionage – waarbij het de vraag is of de Amerikanen juist hun superioriteit willen laten zien, of dat het duo de verbaasde Sovjet-Russen wil informeren.

Ilf en Petrov zijn te humoristisch om aan propaganda te doen, maar leefden in een tijd waarbij intellectuelen in de Sovjet-Unie geen zekerheden hadden (de jaren dertig). Dus lees je af en toe ‘gewenste’ zinnen voor hun eigen communistische regime:

Amerikanen eten oogverblindend wit, maar totaal smakeloos brood, vlees uit de diepvries, gezouten boter, conserven en onrijpe tomaten. Hoe is het gekomen dat het rijkste land ter wereld, een land van veehouders en landbouwers, van goud en buitengewone industrie (…) zijn volk geen lekker brood kan geven, geen vers vlees, roomboter en rijpe tomaten?

Maar ze verbazen zich vooral over dingen die ze nog nooit hebben gezien.

Hij liep naar een rond glazen apparaat met enkele pijlen en zei: ‘Een elektrisch apparaat voor de regulering van de temperatuur in de kamer. U houdt ervan als het ’s nachts koel is, zeg twaalf graden, en u wenst dat het vanaf zeven uur achttien graden is. U draait de pijl zo, en die pijl zó, en u kunt gerust gaan slapen. Het apparaat vervult al uw wensen. Het zal warm bij u zijn als het buiten koud is en koel als het buiten heet is.

Of de uitvinding van de koelkast:

Hij liet een elektrische koelkast zien, die niet alleen geen ijs nodig had, maar dit, integendeel, juist maakte, in de vorm van nette doorzichtige blokjes in een speciaal wit kuipje dat leek op de ontwikkelbak van een fotograaf. In de koelkast zaten bakken voor vlees, melk, eieren en fruit.

Maar te veel industriële vooruitgang heeft een prijs. Het leven wordt mechanisch op die manier. Dat bevalt de twee romantische schrijvers niet zo.

Ze eten niet, maar tanken voedsel, zoals een motor benzine tankt.

Of als ze een stripclub bezoeken:

Ze zongen zonder stem of klank, dansten met de bevalligheid van een kangoeroe. En kleedden zich uit. In dit schouwspel zat even weinig erotiek als in de serie-productie van stofzuigers of telmachines.

Anders dan Twaalf Stoelen, waar je meteen aan verknocht bent, of het vervolg Het gouden kalf, is dit een boek dat wat langer op je moet inwerken. Er is bijvoorbeeld veel van onze moderne tijd in te vinden: het onpersoonlijke, soms asociale, en de dwingende aanwezigheid van commercie.

Het knappe zit hem in het evenwicht tussen de beschrijving van de reis, de karakters (Mr. Adams en Becky) en de overpeinzingen. Tegelijk staan er soms zinnen in die raken in hun eenvoud, zoals je ze ook ziet in de romans van het duo.

Rijk zijn is beter dan arm zijn.

Op Amerikaanse wegen vindt eeuwigdurende beweging plaats.

Los Angeles is een Californisch Chicago: baksteen, krotten, onvervalste armoede en schandelijke rijkdom.

Een oneindige nieuwsgierigheid kenmerkte een van de beste schrijversduo’s uit de geschiedenis. Daarom is dit bijna 400 bladzijden lang volop plezier. Het enige wat je mist, zijn de foto’s die toen gemaakt zijn, en die kennelijk wel stonden in de originele Amerikaanse versie. Fotografie was ook een van hun specialisaties. Hier is meer informatie over hun fotografie.

Ilf zou vlak na de reis sterven aan de gevolgen van tuberculose. Petrov zat nog vol plannen maar leefde in het Stalinistische Sovjet-Rusland van tijdens de oorlog. Hij hervatte zijn werk als journalist, werd overtuigd communist (welke keuze had hij anders) en overleed (als enige) bij een vliegtuigongeluk.

Meer lezen of kijken

• Ilf en Petrov op Wikipedia
• Ilfenpetrov.nl
• Encyclopaedia Britannica
• Moscow Museum of Modern Art

19 januari 2017 / 1288 woorden / 7 minuten leestijd

Een camera werkt goed. Dan krijg je een impressie. Iedereen kent wel die beelden van Berlijn in 1945, zie bijvoorbeeld hieronder, van het Berlin Channel op Youtube. Een grote ravage.

Maar beelden zijn maar beelden. Hoe zit het met de mensen? Curt Riess was er ook en sprak met ze. Hij verwerkte zijn ervaringen in een ijzersterk boek.

Brandpunt Berlijn: portret van een frontlinie

Wat je niet snel in de geschiedenisboeken vindt: hoe de Berlijner door niemand werd ‘bevrijd’. Hoe eenzaam moet de wereld hebben gevoeld voor de gewone Berlijner, die misschien wel een hekel had aan zijn eigen overheid. In tijden van oorlog is er geen tijd voor nuances. Berlijn was een frontlinie.

Riess had zelf aardig wat van de wereld gezien toen hij er vlak na de oorlog weer terugkeerde. Hij was net als Jack Bilbo een min of meer statenloos persoon, en ook hij had Duitse roots (geboren in Wurzburg) en ook hij vluchtte in de jaren dertig naar Parijs. Daar werd hij journalist. Het blad Paris Soir stuurde hem in 1934 naar de Verenigde Staten. Hij schreef daar talloze journalistieke boeken over nazi-Duitsland. Reisde vervolgens van London, Paris, New York naar Hollywood.

Dit boek gaat over de ravage die Berlijn was in 1945. Het werd gepubliceerd in 1953 als Berlin Story (Brandpunt Berlijn in het Nederlands). Hij had al elf boeken geschreven voor dit boek – allemaal vanaf 1941. Praktisch een boek per jaar dus. Allemaal over de oorlog.

De Bezige Bij gaf dit boek uit in Nederland. Toen werden er nog echte flapteksten geschreven:

Dit is de biografie van een stad. Men zou het kunnen vergelijken met de levensgeschiedenis van een man, die tijdens de oorlog onder het puin begraven werd en van wie men aannam, dat hij dood was, doch die op wonderlijke wijze na de oorlog terugkeerde in het land der levenden, echter met hiaten in zijn herinnering.

Je vindt er weinig van terug als je zoekt op internet, maar het is echt een waardevol document. Ten eerste omdat het niet zozeer over oorlog gaat, maar over mensen. Ten tweede was hij intussen al een ervaren publicist en journalist. Dat lees je er aan af. Ten derde had Riess uitmuntende bronnen.

Ontmoetingen met de overlevenden van Berlijn

Riess bezoekt mensen. Leraren, kinderen, ouderen, soldaten, dieven, hoeren. En hij praat met ze. En trekt conclusies.

Steeds vroeg ik mij af: Waar wonen de Berlijners nu? In deze huizen konden zij onmogelijk wonen, er zaten ramen noch deuren in. Het antwoord was, dat de Berlijners met zijn vijven of zessen in een kamer woonden, de enige bewoonbare kamer van een gehele verdieping of van een geheel huis.

Wil je de Berlijners van die tijd ontmoeten? Hij ontmoet de zoon van een topnazi – wiens leven nu kansloos was geworden.

Plotseling barstte hij los: ‘Het komt allemaal door mijn vader. Omdat ik de zoon van mijn vader ben, mijden zij mij en behandelen zij mij als een stuk vuil.’ Zijn stem trilde en ik dacht, dat hij op het punt stond te gaan huilen.

Hij ontmoet ‘puinvrouwen’, die het werk deden wat niemand wilde doen.

‘Ik moet per dag duizend stenen schoonmaken – 125 per uur, twee per minuut. Ik krijg 77 pfennig per uur, of ongeveer 28 Mark per week als de belastingen er afgetrokken zijn. (…) dat is juist voldoende om al het voedsel te kopen, dat wij op onze distributiekaarten kunnen krijgen, verder een beetje gas, een beetje licht, een beetje huur en nog wat geld voor de bussen.’

Ook mooi is de ontmoeting met de heer Werner.

Het was Mei 1945, tien dagen nadat de Russen de stad waren binnengetrokken. Hij was in zijn tuin bezig fruitbomen en struiken te snoeien, toen een auto voorbijreed. Iemand nam hem zonder veel te zeggen mee. Een hele poos dacht dr Werner, dat hij gearresteerd of ontvoerd werd. In een huis ontmoette hij de voormalige communistische Rijksdagafgevaardigde Walter Ulbricht. En hij werd uitgeroepen tot burgemeester. Er was geen enkele phase in zijn leven, die hem bij uitstek geschikt maakte voor het burgemeesterambt van Berlijn.

Zoveel dingen die verstopt zijn in de naden van de grote geschiedenis. In het boek van Riess wordt het een en ander onthuld.

Er was nu al een zwarte-markt in zuiveringen. Afhankelijk van het feit of de cliënt een belangrijke of onbelangrijke Nazi was, kon hij zijn goede naam terugkrijgen tegen een betaling van tien pond boter of 3000 Mark. (…) Berlijn was gekomen in een stadium van volkomen omkoopbaarheid. (…).

Of de opmerkelijke sigarettenstandaard:

Voor sigaretten kon men alles kopen. Goederen kostte zoveel sigaretten of zoveel sloffen sigaretten – Amerikaanse sigaretten natuurlijk. De prijs in Marken werd berekend naar de prijs van sigaretten.

Het moet zo’n immens treurige tijd zijn geweest. Niets is wat het lijkt. Dat bewijst deze man wel.

Ik kende een oude man die zijn vrije tijd doorbracht met boomstronken uitgraven. Hij werkte altijd op plaatsen waar veel mensen voorbijkwamen. Hij was veel te oud en te zwak om er ooit een hele boomstronk uit te kunnen krijgen. ‘Dat hoeft ook niet,’ vertelde hij mij. ‘Wanneer ik aan ‘t graven ben, blijven de mensen stilstaan en hebben medelijden met mij, omdat ik zo oud ben. En dan geven ze mij wat geld of iet te eten. (…) De volgende keer ga ik naar een andere plek, want natuurlijk zouden de mensen, die mij de vorige dag gezien hadden, kwaad worden, als ik weer op dezelfde plaats bezig was.’

Sfeer van complete anarchie

Berlijn 1945 was een lang tranendal van verhalen, ik bedoel echt drama. En Riess hoeft er soms niets voor te doen. Hij belt ergens aan, bezoekt een bar: bijna alles is goed genoeg om een verhaal op te leveren.

Een keer springt een jongen achterin zijn auto want er komt net politie aan. Ries zegt niets, de politie druipt af. De jongen beschrijft hoe hij met een bende kinderen probeert te overleven. Hij gaat mee, slaat wat straten in, en in een verlaten huis staren twaalf kinderen hem aan. Hij krijgt whiskey aangeboden.

Ik was verwonderd. ‘Waar hebben jullie de whiskey vandaan gehaald?’ ‘Er worden hier geen vragen gesteld’, verklaarde Paul op de wijze van de traditionele bendeleider.

Berlijn leefde in een sfeer van vrijwel complete anarchie.

Honger was de oorzaak dat er dagelijks duizenden kleine misdaden in Berlijn gebeurden; dat alles dat maar even onbewaakt op straat werd achtergelaten, gestolen werd. Een auto kon in een paar minuten van alles ontdaan zijn, van de banden tot de koplampen, bumpers en bekleding.

En soms is het zo wrang dat je het boek even opzij moet leggen.

Overal stierven de mensen, omdat zij niet langer de kracht om te leven hadden. Maar wat moest dan met de lijken gebeuren? Er waren geen doodskisten. Mensen, die een tuin hadden, begroeven daar hun ouders, vrouw en kinderen, nadat zij de lichamen in krantenpapier gewikkeld hadden.

Het is een bijzonder, tijdloos document. Het boek is uiteraard niet meer verkrijgbaar, maar wie weet, als we het allemaal Bezige Bij vriendelijk vragen, geven ze het opnieuw uit, in een herziene vertaling, met meer beeldmateriaal en meer achtergrondinformatie. Het zou wel recht doen aan Curt Riess’ kwaliteiten als verslaggever. Hij laat zien wat je met nieuwsgierigheid allemaal kunt bereiken.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• The New York Times bespreekt het boek in 1952
• Postuum in The New York Times
• Curt Riess in Wikipedia
• In de Deutschen Nationalbibliothek

2 december 2016 / 2258 woorden / 17,4 minuten leestijd / Dit artikel is eerder verschenen in Pandora Magazine #4. / vorm: historisch essay

Op Plaats 20 hangt een plaquette. Van 1869 tot en met 1873 werkt Vincent van Gogh bij kunsthandel Goupil & Cie. Hij vertrekt en wordt later kunstenaar. In 1881 keert hij terug in Den Haag. De contacten zijn er; de vooruitzichten zijn goed voor de beginnende schilder. Toch werkt het niet. In 1883 vertrekt hij weer. Wat ging er mis?

1. Maison Van Gogh: Van Gogh als verkoper

Als de zestienjarige in Den Haag gaat werken, zijn de vooruitzichten prima. Drie ooms van Vincent leven al van de kunsthandel: Hendrik Vincent (oom Hein), Cornelis Marinus (oom Cor) en Vincent (bijnaam Cent). Het is dus feitelijk juist als iemand beweert dat Vincent van Gogh in een zaak heeft gewerkt van een andere, succesvolle Vincent van Gogh.

Maison Van Gogh, de zaak van ‘Cent’, loopt goed. Er wordt goed verdiend aan de schilderijen die schilders maken om hun kwasten en verf mee te kunnen betalen. Het komt tot een samenwerking met Goupil uit Parijs, en de zaak verhuist naar de Plaats (om de hoek bij de Gevangenpoort). Een mooi statig gebouw waarvan de etalages gevuld zijn met kunstwerken. Kunstenaars en handelaars komen en gaan; het is een locatie waar het succes van afstraalt.

De jonge Van Gogh loopt elke dag naar zijn werk langs de drukte van de bootjes op de Prinsegracht, want die wordt pas in 1881 gedempt. Hij woont in een kosthuis op de Lange Beestenmarkt 32. Soms wandelt hij door naar de arcaden op het Binnenhof, waar hij bij boekenstalletjes reproducties van illustraties koopt uit tijdschriften zoals The Graphic en The Illustrated London News. Hij kocht er ook de boeken van Balzac, Zola, Dickens, Hugo, Beecher Stowe.

2. De lessen van Anton Mauve en de vorming van een kunstenaar

Maar Vincent is geen modelarbeider. Plotselinge rusteloosheid gaat meer en meer zijn beslissingen bepalen. Hij stopt met zijn werk, wordt hulpprediker en leraar in Ramsgate, boekverkoper in Dordrecht, student Theologie in Amsterdam (haakt af voor het toelatingsexamen), evangelist voor mijnwerkers in Borinage, België, en ten slotte, mede op verzoek van zijn broer Theo: schilder.

Vincent keert eind 1881 terug naar Den Haag, want daar is het schildersmomentum: de Haagse School die furore maakt. Op de Uilebomen 198 (vlak achter de Ammunitiehaven) woont de schilder Anton Mauve, die getrouwd was met Vincents nicht en is de beroerdste niet. Hij geeft de jonge Vincent teken- en schilderles.

Via Mauve vindt Van Gogh een atelier op de Schenkweg. Nu een saai wijkje pal naast het Centraal Station, met huizen uit de jaren tachtig die omgeven zijn door kantoorkolossen, toen een paar tochtige huizen in poldergebied. Halverwege 1882 verhuist hij vanwege lekkages naar het pand ernaast (136).

In 1882 beschrijft hij in een brief zo zijn atelier:

“Het atelier ziet er zoo echt uit dunkt mij – effen grijsbruin behangsel, geschrobde planken vloer, neteldoek op latten gespannen voor de ramen, alles helder. En natuurlijk de studies aan den muur, een ezel aan iederen kant en een groote withouten werktafel. Dan sluit aan ’t atelier een soort alkoof waar de teekenplanken, portefeuilles, doozen, stokken &c. staan &; waar ook al de prenten liggen. En in den hoek een kast met al de potjes en flesschen en verder al mijn boeken. Dan het huiskamertje met een tafel, eenige keukenstoelen, een petroleumstel, een grooten rieten leuningstoel voor de vrouw in ’t hoekje bij het raam dat op die U uit de teekening bekende werf en weilanden uitziet, en daarnaast een klein ijzer wiegje met een groen wiegekleed. (…) “Gij moet me U dus maar voorstellen als zittende s’morgens om een uur of 4 al voor mijn zolderraampje, bezig met mijn perspectiefraam de weilanden & de timmermanswerf te bestudeeren – als de vuren in ’t hofje aangemaakt worden om koffij te zetten & de eerste arbeider op de werf komt slenteren.”

3. Experimenteren: ontwikkeling in het werk van Van Gogh

Mauve motiveert Van Gogh steeds meer om te experimenteren met aquarel en olieverf. Hij leert ermee omgaan; een begin van wat ooit zijn handelsmerk zal worden:

“En tegelijk kan men er teere dingen mee zeggen ook – een zacht grijs of groen laten spreken midden in de ruwigheid. Ik ben er zeer blij om dat ik het noodige gereedschap heb want ik heb mijn lust al dikwijls eigentlijk bedwongen. Het opent een veel ruimer horizon.”

Vincent komt via hem weer in contact met talloze andere schilders, zoals Jacob en Matthijs Maris, Mesdag, Israëls, Weissenbruch, Breitner. Zijn kunstzinnige ontwikkeling krijgt een flinke slinger. Maar hij vindt dat hij een lange weg heeft te gaan. Aan zijn broer schrijft hij:

“Steeds blijft het mij een oorzaak van een soort teleurstelling dat ik in mijn teekeningen nog niet dat zie wat ik er in hebben wilde.”

Liever dan landschapjes schilderen, schildert Van Gogh sprekende karakters. Met Breitner bezoekt hij geregeld de gaarkeuken in de Oude Molstraat om ‘typen‘ te tekenen. De schilders van de Haagse School komen daar niet hun bed voor uit. Ambachtslieden hebben ook zijn voorkeur. Hij tekent nettenverstellers, vissers, onkruidverbranders, duinwerkers, aardappelwroeters, schuitentrekkers, turfspitters en turfdragers. Hij gaat geregeld naar Scheveningen om daar de arbeiders te schilderen.

Hij ziet de schoonheid waar andere schilders dat niet zien. Aan zijn broer schrijft hij:

“Hoe mooi hier die oude hofjes zijn daar kan ik geen woorden voor vinden. (…) Ik zie hier te s’Hage om zoo te zeggen iederen dag eene wereld die door zeer velen voorbij geloopen wordt en zeer verschillend is van wat de meesten maken.”

Het valt hem niet altijd makkelijk om tussen de mensen te werken. In een brief aan zijn broer:

“Gij moet weten dat ik tegenwoordig s’morgens 4 uur al buiten zit omdat het op den dag te moeielijk is op straat te zitten wegens de voorbijgangers & straatjongens & ook het mooiste moment om de groote lijnen te zien als de dingen nog toonig zijn.”

4. Begin van de armoede en de onverkoopbaarheid

Wrang is dat Vincent in het chique kunstwereldje meeloopt maar in tegenstelling tot vele anderen geen cent te makken heeft. Hij moet verbouwereerd zijn geweest dat zijn geweldige Haagse familieconnecties hem er nauwelijks op vooruit helpen. Dezelfde Tersteeg die zo laaiend enthousiast was over de juniorverkoper, noemt zijn werken nu onverkoopbaar.

“[Tersteeg] heeft mij nu jaren lang beschouwd als een soort suffer & droomer, (…) en zegt zelfs van mijn teekeningen: dat is een soort opiumbedwelming die ge U zelf toedient om de pijn niet te voelen die het U kost dat gij geen aquarellen maken kunt.” De zakenman versus de gepassioneerde kunstenaar: ze botsen. “Dit staat bij me vast dat gij geen artist zijt”, zegt Tersteeg tegen hem.

Ook al betaalt zijn broer zijn huur, hij lijdt bittere armoede, en hij laat niet na daarover te klagen in zijn brieven.

“Het komt mij wel eens voor dat de prijzen der verschillende teeken- en schilderbehoeften soms afschuwelijk opgeschroefd zijn. Zoo dat bij het schilderen menigeen zich daardoor gedwarsboomd voelt. (…) Ik heb veel voorregten boven menig ander doch evenwel ik kan niet alles wat ik den moed en den lust zou hebben te ondernemen. De kosten zijn zoo veelzijdig, beginnende met model en voedsel en dak, eindigende met diverse verf en penseelen.”

En dan heb je ook nog wel eens tegenvallers:

“Ik heb nog een extra uitgaaf gehad doordat mijn schilderkist kapot raakte bij gelegenheid ik, door van een hoogen kant af te springen en van daar zoo snel mogelijk mijn boel te grijpen, uit den weg moest gaan voor een schichtig paard op het terrein van den Rijnspoor waar men de steenkolen oplaadt.”

Van Gogh baalt ervan dat de handelaren hem in een bepaalde richting willen sturen, terwijl hij zelf vrijheid nodig heeft voor de ontplooiing als kunstenaar.

“Voor wie bepaald zoekt uit te drukken ’t brutale, ’t breede en krachtige van de figuren is niet aquarel ’t meest sympathieke middel.”

In 1882 krijgt Van Gogh dan een heuse, betaalde opdracht. Oom Cor ziet een tekeningetje van ‘het Paddemoes’, gezien vanaf de Turfmarkt. Vincent heeft ook al de Vleersteeg, de Geest en de Vismarkt getekend. “Kun je er twaalf van maken?” vraagt de oom. Vincent vraagt 2 gulden 50 per stuk. Hij krijgt dertig gulden. Hij stuurt er meer, maar oom Cor betaalt ineens maar twintig gulden, hoewel Vincent vindt dat hij het minstens evenveel waard was.

In Van Goghs leven is ‘oprechtheid’ allesbepalend. Hij zou nooit een werkje hebben kunnen maken dat hij niet ‘meende’, alleen maar om zo naam te kunnen maken. Deze koppigheid brengt hem financieel naar de afgrond maar heeft hem op artistiek gebied gered. Hij noemt zelf in zijn brieven een paar keer de naam Matthijs Maris, die wegkwijnde omdat hij niet meer in staat was om in zijn eigen stijl te schilderen.

5. Sociale onaangepastheid breekt hem op

Ook op sociaal gebied draait het bij Van Gogh om oprechtheid. Maandenlang ziet Van Gogh Mauve niet, om hem in de duinen toevallig te ontmoeten. Hij vraagt waarom hij hem mijdt. “Gij hebt een venijnig karakter,” zegt Mauve. Van Gogh draait zich onmiddellijk om.

Pas later valt het kwartje: hij wordt afgewezen om zijn relatie met een van zijn modellen, Clasina Maria Hoornik (Sien), een ex-prostituee met een kind, en zwanger van een tweede. Voor hem was er geen twijfel: hij zou met haar samenleven, wat men er ook van denkt.

“(…) wat is beschaafder, fijgevoeliger, mannelijker, eene vrouw te verlaten of eene verlatene zich aan te trekken.” Ook andere contacten laten hem vallen. “Als Tersteeg zijn zin kon doen was ik ongelukkig en een verloren man – Sien zou hij geloof ik met groote koelbloedigheid zien verzuipen of zoo iets, en zeggen het heilzaam was voor de beschaafde maatschappij.”

Maar wie denkt dat Vincent alleen maar leed ervoer in Den Haag, zit ernaast. Het Haagse conflict verstevigt de relatie met zijn broer Theo, een van de weinige personen die niet oordeelt over de relatie. In de loop van 1882 wordt Vincent steeds productiever met schilderen, tekenen, schetsen en ontdekt dagelijks iets nieuws. Hij houdt zijn broer van alles op de hoogte via brieven, zoals wanneer hij Sorrow heeft getekend. Een vriendschap met de Utrechtse schilder Anthon van Rappard ontwikkelt zich. “Mijn pleizier is in het beter worden van mijn werk – en dat absorbeert mij meer en meer.”

6. Begin van Van Goghs ‘eigen weg’

Maar de hoge levenskosten in Den Haag baren hem grote zorgen. Soms komen schuldeisers langs.

“Hij kwam mij een standje maken dat ik zijn buurman pas betaald had en hem niet. En dat met ’t noodige lawaai, vloeken, schelden &c. Ik zeg hem dat ik hem betalen zal zoodra ik geld ontvang maar ’t op ’t moment niet heb en dat is olie in ’t vuur. Ik verzoek hem de deur uit te gaan en eindelijk duw ik hem de deur uit maar hij, misschien expres ’t daarop latende aankomen, pakt mij bij den nek en gooit me tegen den muur aan en verder plat op den grond.”

Van Gogh denkt al een poosje over een vertrek naar Drenthe, waar Van Rappard goede dingen over heeft verteld, en waar het leven goedkoper is. Op dat moment scheiden ook zijn en Siens wegen. Hij verwijt haar te veel waarde te hechten aan haar in zijn ogen slechte familie:

“Zij zoekt mijn vertrouwen niet en maakt mij absoluut magteloos door wel aan eigentlijk haar vijanden haar vertrouwen te geven.”

En op 11 september 1883 pakt hij de trein naar Hoogeveen. Hij zwerft een beetje rond in Drenthe en niet veel later gaat hij naar Antwerpen; om ten slotte zijn beroemde perioden in Parijs en Arles mee te maken – plaatsen waar hij onbeschroomd zijn eigen kleurrijke, zonnige stijl ten toon zal stellen.

“Ik wil teekeningen maken die sommige menschen treffen.”

7. Het gebrek aan klik met de commerciële maatschappij

Eigenlijk viel Van Gogh met zijn neus in de boter van de Haagse School; waarom was er dan geen klik? Een verklaring ligt in zijn gepassioneerde en compromisloze aanpak. Voor iemand met zijn drang naar avontuur, was de Haagse School ’te tam’ en te commercieel. Leg een doek van Anton Mauve naast Van Goghs latere werken en je beseft precies wat hij voelde. Het ene werk drukt vakmanschap uit, het andere werk temperament.

Een algeheel gebrek aan hartstocht deed hem verder zoeken naar inspiratie. In een brief aan zijn broer lijkt hij al de trend van commerciële hypes in kunst te signaleren:

“Vroeger werd er meer hartstogt gebruikt en bij het maken en bij het beoordeelen van werk. Men koos beslist deze of gene rigting, men koos energiek partij voor deze of die. Er was meer animo. Nu vermeen ik er een geest van grilligheid en satiété is. Men is laauwer in het algemeen.”

Het Haagse leventje is daar een afspiegeling van geweest. Hij schrijft zelf:

“Ik ben liever op de Geest of in een andere achterstraat, graauw – armzalig – slikkerig, somber, maar daar verveel ik mij nooit doch in die mooie huizen embêteer ik me en zich verveelen vind ik slecht, dus dan zeg ik, daar hoor ik niet & ik kom er niet meer.”

Bronnen: vangoghletters.org; haagsetijden.nl; codart.nl; kalden.home.xs4all.nl; vggallery.com; In de voetsporen van Van Gogh (uitgave Gemeentemuseum Den Haag 2005); Simon Schama: De Kracht van Kunst (uitgave Contact, 2007).

Meer lezen of kijken

• Alle brieven van Van Gogh
• Simon Schama’s Power of art: Vincent van Gogh
• Codart over de jonge jaren van Van Gogh
• Dbnl over de jonge jaren van Van Gogh

15 oktober 2016 / 1206 woorden / 9,3 minuten leestijd

Wie was Vladislav Chodasevitsj?

Als je het boek leest, besef je dat de beleving van literatuur een eeuw geleden zo compleet anders was dan nu. Niets even je roman afraffelen in een Starbucks, literatuur was niets minder dan je leven! Als je in vrijheid wilde schrijven, moest je zelfs je vaderland verlaten. Je deed het omdat je een martelaar was, een martelaar voor de dichtkunst.

Chodasevitsj was dichter in de jaren tien en twintig van de twintigste eeuw. Een tijd met veel grote veranderingen, zoals de Russische revolutie, waar je ook als dichter maar aan moet kunnen wennen. Voor Chodasevitsj, die altijd kwakkelde met zijn gezondheid, was het een zware tijd.

Hij hopte van baan naar baan bij literaire organisaties en uitgeverijen, wapperend met een briefje van schrijver-politicus Maxim Gorki dat iedereen hem bij alles moest helpen (maar Gorki deelde die briefjes ook uit alsof het couponnetjes van de Wehkamp waren). Een moeilijk bestaan als je niet in een maatschappij leeft waar je gewoon dingen kunt kopen.

Toch was hij volgens Nabokov beste dichter van zijn tijd, volgens Nabokov. Dat niet alleen, hij schreef ook bijzonder vermakelijke portretten van collegaschrijvers. Necropolis is het boek waar je deze portretten in kunt lezen.

In welk tijdperk leefde Chodasevitsj?

Waar je vermoedelijk niet snel aan denkt: de mensen in de jaren twintig waren nog gewend aan hoe het was met privébezit. De revolutie was toen nog niet eens tien jaar oud! Hoe ga je als mens om met een nieuw tijdperk?

Zo gemakkelijk was dat dus niet. Zo moet Chodasevitsj in 1921 voor een opdracht naar Porchov reizen maar de aansluitende trein in Pskov wordt gemist. De volgende trein gaat twee dagen later.

Hoe zou hij het vroeger hebben opgelost? Door een kamer te huren. Maar dat mag niet zomaar meer in 1921. Via contacten met journalisten kan hij ergens slapen – en wordt daar van top tot teen gebeten door luizen. Hij vraagt terug te mogen naar Petersburg maar dat mag niet want hij heeft een opdracht. Zijn vrouw en kinderen mogen ook niet terug ook al hebben ze geen opdracht. Wat zij moeten zij dan doen?

‘Weet ik veel. Die blijven hier.’ ‘Toe nou, wat moeten ze hier doen?’ (…) het personage antwoordt onverstoorbaar: ‘Uw vrouw kan gaan werken.’ ‘Maar dat komt erop neer, dat u haar en mij van elkaar scheidt. Wat is dit hier eigenlijk, de afdeling spoorwegen of de consistorie?’

Een bezoekje aan diens superieur (anderhalf uur wachten) en alles wordt in een telefoongesprek geregeld. De volgende nacht verblijven ze illegaal in een lege treincoupé en wordt hij bijna gearresteerd door de geheime dienst. Never a dull moment in de jaren twintig in Rusland als schrijver.

Chodasevitsj trok het niet meer en vertrok in 1922 samen met zijn vrouw, Nina Berberova, die in de loop der jaren beroemder is geworden met haar gedichten dan hij. Woonde in Berlijn, München, Mariënbad, Rome, Parijs, Sorrento en weer Parijs. Anders dan Gorki vertrouwde hij de Sovjet-Unie niet meer en keerde niet meer terug, hij was namelijk officieel verbannen. Zijn gezondheid was broos en hij stierf alsnog al in 1939, terwijl zijn vrouw nog zelfs de perestrojka zou meemaken.

Wat voor literatuur maakte Chodasevitsj?

Hij was in de eerste plaats dichter. Nabokov noemde hem zelfs de beste Russische dichter van zijn generatie. Hier vind je een paar gedichten en hier leest vertaler Peter Daniels het ontroerende gedicht Look For Me voor, dat Chodasevitsj schreef voor een vriend die hij niet kon redden van zelfmoord.

Zijn poëzie raakte snel na zijn dood in de vergetelheid. Heel sporadisch werd er in het westen wel eens wat gepubliceerd. Pas de laatste jaren lijkt er ietsje meer interesse te zijn voor zijn poëzie.

Dit boek is iets wat hij ook nog kon: psychologische portretten schrijven van schrijvers die hij persoonlijk gekend heeft in vroegere tijden.

In het boek lezen we over de vrijgevige Maksim Gorki, met wie Chodasevitsj leefde in Sorrento. Andrej Bely, die geniaal maar ook half krankzinnig was. Valeri Brjoesov, de mensenhater, die heilig geloofde in een sterke macht. Marietta Sjaginjan, die altijd wel weg was van iemand. Fjodor Sologoeb, held van het stellen van ongemakkelijke vragen. Verder figureren nog schrijvers als Goemiljov, Blok, Mandeljstam, Sjklovski.

Voor psychologisch inzicht had Chodasevitsj duidelijk een groot talent – in een tijd dat het nog niet zo gewoon was om dat zo te schrijven. Zijn analyses snijden hout en zijn net zo vriendelijk als genadeloos eerlijk. De opvallende uitzondering is Majakovski. Dat was volgens hem een vervelende vent met wollige gedichten uit was op rijkdom en succes.

Over Bely:

‘En precies zoals hij allen die in zijn romans de hoofdpersoon omringden, tot demonen maakte en tot karikaturen, zo maakte hij nu van al zijn vroegere vrienden karikaturen en baarlijke duivels.’

Over Brjoesov:

‘Hij was een buitensporig, hartstochtelijk liefhebber van vergaderen, en vooral van voorzitten. Vergaderen was voor hem een godsdienstig ritueel. Resolutie, amendement, stemming, statuut, punt, paragraaf – die woorden streelden zijn oor. Een zitting openen, een zitting sluiten, het woord geven, het woord ontnemen ‘met de discretionaire macht van de voorzitter’, het luiden van de bel, vertrouwelijk naar de secretaris overbuigen, verzoeken ‘in de notulen op te nemen’- dat alles was een genot voor hem, ‘theater voor zichzelf’, een voorproef van de twee regels in de literatuurgeschiedenis die zouden komen. (…) Aan die zittingen offerde hij zijn geweten,  vrienden en vrouwen op.’

Sommige portretten zijn echt prachtig geschreven – ze schetsen een persoon alsof je die al jaren kent. Dat is iets waar de literatuur vandaag de dag maar weinig aandacht voor heeft; haastig als het rent van het ene drama naar het andere. En dat terwijl hij eigenlijk dichter was!

Dit boek met portretten en anekdotes is heerlijk leesmateriaal en zeker niet moeilijk te lezen. Wel ‘hardcore literatuur’: iedere bladzijde gaat het erover. Als dat te heftig is voor de lezer (helaas bijna iedere lezer ben ik bang) dan kun je je ook beperken tot deze vier erg mooie autobiografische stukken: Kinderjaren, Het boekhuis, In Pskov en Het huis van kunsten.

Hoe zou je hemzelf portretteren? Hij was een zurig en cynisch karakter. Een snob ook wel. Sjklovski zei het zo: ‘In zijn bloed kunnen geen microben leven. Die gaan dood.’ Er zijn nog onaardiger dingen over hem geschreven.

Zoals het mooi is dat het boek het beste bevat (de portretten) zo is het ook wel weer jammer dat het boek geen levensverhaal is, geschreven in een superieur literaire stijl als bijvoorbeeld de autobiografie van Konstantin Paustovskij (die dezelfde tijd meemaakte). Soms lijkt het er wel op:

‘Ik bleef een dag of tien in Petersburg. De stad was uitgestorven en naargeestig. Traag kropen de weinige trams langs de dichtgespijkerde winkels. In de onverwarmde huizen rook het naar vis. Elektriciteit was er niet. Gorki had petroleum. In zijn eetkamer aan de Kronverskiprospekt brandde een grote lamp. Daaromheen verzamelde zich iedere avond een aantal mensen. (…) Op een keer verscheen Krasin, in een rokkostuum, van een of andere diplomatieke lunch, hoewel ik me niet kan voorstellen wat voor diplomatie dat toen geweest kan zijn.’

Chodasevitsj zou zich vast in zijn graf omdraaien als hij zou weten hoe ‘light’ en commercieel de literatuur intussen is geworden. Literatuur is hetzelfde geworden als een handel in tafellakens, biljartballen of muilkorven. Hij heeft me een portie ellendig leed moeten meemaken, maar godzijdank niet het uitsterven van literatuur.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Interview met Peter Daniels met Russian Book World over Chodasevitsj
• Het boek op de website van Arbeiderspers
• Standford University: Is Vladislav Khodasevich the most underappreciated Russian poet of the last century? Maybe.
• The Guardian: Poem of the week: Look for Me by Vladislav Khodasevich
• Peter Daniels: Translations of Vladislav Khodasevich