1 januari 2025 / 3935 woorden / 21 minuten leestijd / Thema’s: kunst, galeries, ateliers, gesprekken / Artikelen stonden eerder in Jegens en Tevens / Copyright foto’s via kunstenaars / Headerfoto: maquette Hans Vijgen

Ik ben gek op kunstenaars interviewen. Ze geven me altijd een golf geestelijke energie. Daarnaast vind ik het fijn om hun ideeën serieus te nemen (de wereld laat het helaas na) en ben altijd benieuwd naar hoe hun werk ‘werkt’.

Als redacteur bij Jegensentevens.nl deed ik vaak interviews met curatoren en kunstenaars voor de Invest Week van Stroom. Dat is een week waarbij curatoren (uit de hele wereld) langsgaan bij jonge kunstenaars in Nederland en ze adviezen geven. Maar ik had ook geregeld spontane gesprekken.

De site is een jaar geleden ter ziele gegaan. Het is een mooi moment om diverse interviews nog eens te delen. Hieronder vind je hoogtepunten van die interviews, met een link naar het originele interview of artikel. Check ook interviews die collega’s hebben gedaan op Jegensentevens.nl.

Eerst een paar opmerkingen over trends in interviews met kunstenaars:

• Over je kunst kunnen praten is belangrijker dan ooit in de kunst. Terwijl het onredelijk is om dat te verwachten van kunstenaars. Kunst is geen puzzel; het is wat het is: kunst. Als interviewer kun je meedenken met de kunstenaar.
• De werkelijkheid is dat kunstenaars niet alles hoeven te weten over hun werk. Of te kunnen uitleggen. Dat is ook onnatuurlijk. Hoe leg je intuïtie of gevoel uit?
• Een probleem met veel interviews met kunstenaars is dat ze óf heel kort en simpel zijn (social media) of lang en met geheimtaal (kunsttijdschriften). Ik denk dat een middenweg goed zou zijn – een gesprek van drie kwartier tot een uur is meestal voldoende om te vragen wat je wilde vragen.

Deze 10 tips helpen hopelijk anderen met interviews met kunstenaars. Je kunt onderstaande tips ook gebruiken als je helemaal niet gaat interviewen maar gewoon een idee wilt hebben wat voor vragen je kunt stellen aan een kunstenaar.

Kleine moeite, wel leuk: volg en steun onderstaande kunstenaars. De links staan erbij. Als bonus vind je onderaan extra podcasts die kunstenaars interviewen. En een mogelijkheid om deze website te steunen.

10 tips voor als je kunstenaars spreekt

1. Stel vragen vanuit je nieuwsgierigheid; in feite is het een gewoon gesprek waar de kunstenaar ook wat plezier in moet hebben; wees wel bescheiden aangezien het niet over jou gaat.
2. Stel vragen over ideeën (of passies) achter het werk; mijd vragen over thema’s, onderwerpen, betekenissen.
3. Vraag naar voorbeelden, maak het zo concreet mogelijk.
4. Stel vragen over de materialen of techniek die ze gebruiken; bespreek welke uitdagingen ze tegenkwamen en welke oplossingen ze verzonnen.
5. Vraag hoe dat kunstwerk past in hun oeuvre en hun ontwikkeling.
6. Onderdruk de neiging om te interpreteren; voorkom dat je zoekt naar een ‘oplossing’ of ‘betekenis’ van het kunstwerk.
7. Vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar zonder die meteen te relateren aan hun werk.
8. Maak het menselijk; vraag af en toe naar de emoties die een kunstenaar heeft ervaren.
9. Stel af en toe een provocerende, reactie uitlokkende vraag.
10. Houd het simpel. Iedereen moet het gesprek kunnen volgen. Speel soms vertaler door het academische kunstjargon samen te vatten in eigen woorden.

1. Arjan de Nooy: 99 keer dezelfde foto

Op een dag bezocht ik Galerie Caroline O’Breen in de Amsterdamse Jordaan. Daar had fotograaf Arjan de Nooy een expositie voor zijn fotoboek 99:1. Dat boek verwees naar het boek 99 Stijloefeningen van Raymond Queneau. Ook een van mijn favoriete boeken.

De Nooy – die graag experimenteert met het medium fotografie – was zelf bij de expositie aanwezig. Daarmee kon ik Tip 1 in de praktijk brengen (vraag vanuit je nieuwsgierigheid). Het was geen formeel interview maar ik stelde best veel vragen.

Ik wilde al lang iets doen met Stijloefeningen, maar met fotografie. Ik wilde geen fotografische recreatie van de oorspronkelijke tekst, maar ik zocht in mijn archief of ik een foto had die het verhaaltje van Queneau kon nabootsen. Ik wilde geen mooie foto, maar een gewone foto die net als het verhaaltje niets bijzonders heeft. Dat werd deze foto in Parijs.

De eerste twintig gingen makkelijk, maar daarna werd het een stuk moeilijker. Ik werkte in fasen aan het project. Soms schrapte ik tien foto’s die toch niet goed genoeg bleken. En nu… nu kan ik de foto niet meer zien!

2. Thijs Ebbe Okkens: Archeologie en verbeelding

Ik heb Thijs Ebbe Okkens geïnterviewd voor mijn post-corona-interviews en het Fiber Festival in Amsterdam (een dubbelinterview).

Thijs Ebbe Okkens vertelde dat hij grotere installaties (een soort ‘reflectieplekken’) zag als maquettes die mogelijk zouden kunnen zijn. Maar dat er ook een hoge mate van improvisatie bij komt kijken. Daarop vroeg ik of hij dat kon toelichten (Tips 3 en 4: vraag door en stel vragen over de materialen):

Ik heb niet alles van te voren uitgedacht. Het werk… ontstaat. Een heleboel keuzes kan ik pas ter plekke maken. De context vormt het werk ook. De locatie of het materiaal kunnen het werk heel erg in een richting duwen of lading geven. Dat is soms wel lastig. Wat je van te voren hebt bedacht en verteld over het werk kan soms onder spanning komen te staan omdat je ter plekke denkt: dít pad moet ik volgen. Dan moet je een beetje zoeken naar kaders die ook de ruimte bieden om het onvoorziene in te gaan.

Archeologie speelt een rol in zijn werk. Niet om archeologie na te bootsen maar om een denkruimte te openen, zoals hij het zelf zei. Hier benoemt hij zelf de waarde van Tip 6 (voorkom dat je zoekt naar een oplossing van het kunstwerk):

Een archeologische opgraving kun je zien als een boodschap van een andere tijd. Ik zie liever dat het een 1-op-1 relatie is tussen bezoeker en kunstwerk. Niet een puzzel die opgelost moet worden – of ‘wat zou de maker ermee bedoelen’…

Een archeologische opgraving kan al een voldoende handleiding zijn. Hoe werkt een archeologische opgraving? Of als je het kunstwerk als orakel beschouwt. Je gaat erheen om raad maar het spreekt in raadsels… Mensen denken dan: dat ik het niet ‘snap’, is ook oké!

En daarna Tip 8 (maak het menselijk):

Dat kan spannend en intrigerend uitpakken maar het kan mogelijk ook een beetje niksig zijn en niet werken… Ik ben wel eens beschreven door een collega als een zelfverzekerde twijfelaar… Maar dat doe ik hardop en ter plekke! Kwetsbaar en met de billen bloot! Als het niet werkt, dan werkt het niet, en iedereen kan het zien. Wat mij betreft toch beter dan in je studio zitten en dan denken: gelukkig ziet niemand het…

3. Sissel Marie Tonn: Aardbevingen als materiaal

Sissel Marie Tonn heb ik ook twee keer geïnterviewd. Een keer voor de Invest Week toen ze nog aan het begin stond van diverse grote ideeën. Daarna kreeg ze een prijs en er volgden solotentoonstellingen in onder andere het Van Abbemuseum. Die gingen over haar Earthquake Project. Ze is al een tijdje aangesloten bij See Lab.

Een van haar kunstwerken zijn hesjes die het gevoel van aardbevingen na kunnen bootsen. In het gesprek voor Fiber Festival maakte ik gebruik van Tip 4 (stel vragen over de materialen). Ik vroeg of er iets veranderd was in de coronaperiode.

Er is wel wat veranderd. Bijvoorbeeld: vroeger maakte ik de hesjes zelf… maar als je dat hesje wilde omdoen, kwam je in nauw contact met de bezoeker. Ze waren gemaakt van materialen die lastig waren om schoon te maken. We waren in verschillende landen, ze werden gedragen door veel verschillende personen… Dus toen de pandemie er was, bedacht ik me: dit moet anders. Twee mode-ontwerpers van Das Leben am Haverkamp wilden mij helpen om de hesjes te verbeteren. Afgelopen zomer hebben we een stof gevonden die anti-microbieel is, en die je met alcohol kunt schoonmaken.

Ik vroeg ook hoe dit past in het oeuvre (Tip 5):

(…) als je dit medium hebt ontwikkeld, dit hesje, blijf je dingen ontdekken. Het medium van de hesjes wil ik ook in andere werken gebruiken. Bij veldervaringen zoals Sensory Cartographies. Een soort uitgebreide wandeling met omgevingssensoren in een helm en pak. Daarmee vergroot je je zintuiglijke indrukken, en zodoende ook je bewustwording van de natuurlijke omgeving.

Ik vind het heel interessant hoe we evolutionair geconditioneerd zijn, waardoor we voorrang geven aan bepaalde sensorische ingangen, en ook hoe dat cultureel bepaald is. Door het medium waar we het in stoppen, het hesje, kunnen we het potentieel eruit trekken dat er al in zat.

Ik vroeg wat voor gevoel het gaf om met echte wetenschappers samen te werken (Tip 8: maak het menselijk):

Ook al word ik er als kunstenaar sterk naar toegetrokken… ik voel me zelf verre van een wetenschapper! Ik kreeg vreselijk slechte cijfers op school voor een vak als Biologie want ik kon geen feiten onthouden. Dit is voor mij een kans om mij als een ‘bedrieger’ te mengen in het wetenschappelijke wereldje!

4. Katarina Sidorova: Kwetsbare kunst

In de Haagse Binckhorst (De Besturing) sprak ik met Katarina Sidorova in haar eigen atelier. Ze maakt werken van glas, multiplex, steen, textiel; publiceert boeken; maakt muziek. Na het interview kreeg ze de kans om te exposeren in West Gallery.

Ook hier vroeg ik naar de materialen (Tip 4). Ze leidde me rond door haar atelier en wees op verschillende kunstwerken.

Dit werkje is gemaakt van bloemen, klei, een beetje plastic en glaswas, dat erg lijkt op suikerriet en vaak wordt gebruikt in filmrekwisieten. Dit object kwam uit een ouder werk. Ik dacht na over bewaring en memorabilia, vooral memento mori: hoe onmogelijk het is om ze te bewaren. Je kunt de bloemen zien rotten. En veranderen. Ze zijn nu in hun laatste stadium. Ik moet er echt voorzichtig mee zijn! Het kan gemakkelijk breken. Het is op risico van de eigenaar als ik het verkoop omdat het veel sneller vergaat dan werken van glas of metaal bijvoorbeeld.

We spraken ook over schrijven en welke rol dat heeft voor haar (Tip 8: maak het menselijk). Zoiets geeft ineens een andere kant van de artiest weer.

Schrijven is voor mij ontsnappen aan de ernst die ik heb – en de ernst die de kunstwereld kan hebben. Een goede ruimte om deze kant van mijn persoonlijkheid toe te laten! (…) Er kan humor zitten in horror, er zit altijd pijn in een grap. Zo zie ik mijn geest. Dat zie je meteen terug in het werk omdat ik het gemaakt heb. Het is gewoon hoe ik functioneer. Veel mensen snappen mijn gevoel voor humor niet… helemaal niet!

We hadden het ook over welke rol haar jeugd had gespeeld (Tip 7: vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar):

De jaren 90 en begin 2000: het was een economische puinhoop in Rusland, maar met vrijheid. We hadden dragqueens op tv! We deden veel punkdingen in deze tijd. We gingen naar concerten met vrienden, renden rond, werden dronken op een bevroren rivier midden in de nacht. Het was heel vrij en dramatisch, heel filmisch.

5. Hans Vijgen: Virtueel de wereld rond

In het Delftse 38CC kwam ik in gesprek met een kunstenaar: Hans Vijgen. Die was toevallig aanwezig voor zijn werk Latitudes part 2. Een werk over een breedtegraad die hij (virtueel) volgt over de aarde, en die hij vastlegt in een maquette op basis van zijn verbeelding. Dat niet alleen: hij bezoekt de plaatsen waar de breedtegraad de zee kruist (ongeveer tien plaatsen) en fietst de breedtegraad oostwaarts.

Er valt veel te vragen over dit kunstwerk. Zo vroeg ik hem naar zijn persoonlijke plezier in dit werk (Tip 8: maak het menselijk).

Ik heb wel lol in het ontdekken en experimenteren met het materiaal. Het heeft iets dagboekachtigs want ik gebruik zaken uit mijn eigen leven. Ik heb bijvoorbeeld een slecht oor. Vandaar dat die toeter terugkomt in deze maquette. Of een film over de Tweede Wereldoorlog die ik zag, waarin de Duitsers probeerden een kernbom te maken. Zoiets komt ook terug.

En ik vroeg ook naar de materialen en uitdagingen hij daarbij tegenkwam (Tip 4):

Ik heb een soort dwingende maat gekozen om het geheel te kunnen afbakenen, anders wordt het natuurlijk chaotisch. Daarop kan ik reageren met het materiaal, wat me interessant lijkt om te maken. Grijskleur is een neutrale niet-kleur waar je je eigen associatie bij kunt hebben. Zoals ook veel architecten een grijze maquette maken.

Ik ken de route vrij goed. Op een gegeven moment houdt het een beetje op. Zeker als je eenmaal over de Oeral bent, is de route nauwelijks meer te bereizen. Alleen maar taiga en woest gebied. Er zijn bijna geen wegen, dus moet je vliegen of met de trein. Ik heb het wel een keer met de Trans-Siberische spoorlijn gedaan. Ik lees er ook veel over. Het is ook een beetje wegdromen bij het idee.

6. Joeri Woudstra: Passie voor kermissen

Joeri Woudstra interviewde ik ook voor Invest Week. Dat deed ik (pre-corona) nog gewoon op locatie: in het kunstenaarscollectief Trixie. In zijn atelier merkte ik dat hij veel stijlen beoefende en op zeker moment kwam vooral zijn passie voor kermissen ter sprake (Tip 2: vraag naar passies).

Als er een kermis is, ga ik erheen en probeer ik het als bezoeker te ervaren. Er is iets met de combinatie van commerciële cultuur en de melancholische sfeer die daar hangt, dat me boeit. Als kind ging ik al vaak naar kermissen. Bijvoorbeeld de grote kermis op het Malieveld in Den Haag. Ik ben vier à vijf jaar geleden begonnen met het gebruiken van samples van kermisgeluiden in mijn muziek.

Ik stelde ook een wat provocerende vraag (Tip 9) over dat zijn kunst iets had met de jaren 90 of met verschillende generaties (X en millennials). Waarna hij zelf begon over de materialen (Tip 4).

Het is vanuit mijn perspectief, maar zeker niet alleen vanuit mijn generatie. Ik wil zeker geen aandacht geven aan specifieke fenomenen uit de jaren 90. Een tentoonstelling in Stigter van Doesburg laat werk van mij zien dat geïnspireerd is op middeleeuwse beeldcultuur en symboliek.

Verder ging mijn solotentoonstelling in Vijfhuizen over recente technologische ontwikkelingen. Ik speelde met het idee dat het moment dat er iets gebeurt en het moment dat je je nostalgisch voelt, bijna gelijk worden. Ik probeer dat weer te geven door een absurd aspect van nieuwe technologieën te benadrukken. Een goed voorbeeld van dit idee is de gebogen televisie.

Ik heb een installatie gemaakt met negen met elkaar verbonden gebogen stukken metaal die de cirkel van de curve compleet maakten. Ik vind het heel interessant om te zien of mensen nostalgisch kunnen worden van iets dat er nooit is geweest.

7. Erik Pape: Een plein om 1000 keer vast te leggen

Wederom in 38CC in Delft liep ik een overzichtsexpositie van Erik Pape tegen het lijf. Al zijn werk ging om een passie voor het Place de la bataille-de-Stalingrad in Parijs (in de volksmond Place Stalingrad) dat hij al jaren op allerlei manieren vastlegde. Ik was onmiddellijk gefascineerd.

We regelden een interview en toen schreef ik het artikel ‘Gek zijn op dat ene plein’. Ik begon met Tip 8 (maak het menselijk), wat ook een beetje met vragen naar geschiedenissen (Tip 7) te maken heeft:

Sinds 1980 ga ik de hele maand september naar Parijs om te werken. Vrienden hebben een kamer voor me, die doen het eten en mijn was. Fantastische vrienden! Rond een uur of half elf ’s ochtends vertrek ik naar Place Stalingrad, maak ik aquarellen, eet ik in een brasserie, en een uur of vijf ga ik weer terug.

De aquarellen maak ik meestal maar van een punt. Ik zit op het basement van een zuil, dus buiten, en dan kun je zo verschillende richtingen uit kijken. Als ik er eenmaal zit, hoor ik niets meer. Als een metro boven mijn hoofd raast, heb ik dat niet meer in de gaten. De auto’s merk ik ook niet meer op. Dan verdwijn ik in de entourage.

Ook Erik Pape wilde vertellen over zijn passie (Tip 2):

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.

En ik stelde vragen over wat het in zijn oeuvre te maken had (Tip 5) toen ik vroeg of hij ooit op het onderwerp zou zijn uitgekeken:

Het eigenaardige is dat ik toch nog steeds elke keer het idee heb dat ik het plein niet te pakken krijg. Ik denk steeds: er is iets anders wat er achter zit. Daar probeer ik mijn vinger achter te krijgen. Het heeft vermoedelijk te maken met het mysterie van dat plein. En dat is ook de reden waarom ik elke keer doorschilder.

8. Ingmar König: Buiteling van ideeën

Ingmar König sprak ik ook voor de Invest Week. Wat me meteen opviel, was de variatie van stijlen in zijn werk. Ik volgde mijn nieuwsgierigheid en vroeg ernaar (Tip 1).

Ik denk zeker na over de wisselwerking. Als een soort toerist loop je rond. Ik zie dat als de choreografie van de toeschouwer, maar ik wil het niet weggeven door het uit te gaan leggen. Ook het verhaal van overleven van een vliegtuigongeluk op weg naar vakantiebestemming is maar één suggestie van een verhaal.

Ik vroeg het een en ander over waar het vandaan kwam (Tip 3: vraag door) en hij zei:

Ik vind het heel interessant hoe toerisme werkt, hoe naïeve backpackers bijna een soort ongemak met zich meedragen. Voor het gelijknamige videowerk Contraband heb ik de ondertitels gebruikt uit een aflevering van de serie Locked up Abroad waarin een naïef meisje naar Goa gaat om ‘zichzelf te vinden’.

Zelf ben ik ook een paar keer in India geweest en ik vind het heel fascinerend dat mensen daar heen gaan om spiritualiteit te zoeken, terwijl ik juist denk dat spiritualiteit, als je daar naar zoekt, bij uitstek iets is wat niet plaatsgebonden zou moeten zijn.

Ik meed vragen over interpretaties gebruikte (Tip 6) toen ik zijn verhaal over een paar luchtige werken vroeg:

Zo verandert een wand ook door een spandex pisdriehoek. In het echt zien ze er heel erg massief uit, metaal, maar dit is gewoon spandex, de meest carnavaleske stof die er is.

Bij mijn eerste soloshow viel het me op dat als je daar een rooster op ooghoogte ophing, het net een soort zaaltekstje leek. Je zou het kunnen zien als een flauwe grap maar voor mij is het net zo goed een werk als alle andere werken die ik maak. Het gaat erom dat al die dingen een eigen plek vinden. Als je een ventilatierooster plaatst op een beurswand, ervaar je die wand ineens als veel massiever.

9. Mariska de Groot: Midden in een machine staan

Mariska de Groot was een van mijn allereerste interviews met een kunstenaar. Ik vond het best moeilijk, omdat audiokunst een technische tak van de kunst is. Uiteindelijk was ik wel tevreden met het resultaat.

Ik stelde wat eenvoudige vragen (Tip 10: houd het simpel) over de materialen (Tip 4) en ze legde het heel helder uit:

Ik kies ervoor dat je ziet wat er gebeurt. Ik hou sowieso meer van de analoge feeling. Maar als ik een installatie neerzet, dan staat er óók een computer achter. Het digitale speelt voornamelijk een rol op de achtergrond als iets om aan te sturen. Uiteindelijk zit er in de elektronica die ik gebruik ook her en der een digitale chip. Het analoge en het digitale zijn beide mijn gereedschappen.

Mijn instrumenten en installaties refereren heel vaak aan technieken en uitvindingen in het verleden. Destijds super hi-tech, tegenwoordig obscuur. Vaak zijn het apparaten waar een uitvinder, kunstenaar of wetenschapper jarenlang aan heeft gewerkt, met als doel om iets te bewijzen of te laten zien. Ik wil een onzichtbaar element uit die machines zichtbaar maken. De schoonheid van die machines zat ergens binnenin, en ik heb dat opgeblazen en groot gemaakt.

Het is ook meer dan een machine, want ik maak er performances mee, zodat het een instrument wordt. De instrumenten hebben mij nodig als aanstuurder. Ik ben de operator.

Ik vroeg ook hoe de kunst past in het oeuvre (Tip 5):

Veel werken van mij en van mijn collega’s moet je echt ervaren, dat valt niet vast te leggen in film of foto’s. Daarvoor gaat het te snel, is het te laag of te hoog. En zeker als er ook geur bij komt kijken.

Voor mijn gevoel ben ik ook nog maar relatief kort bezig. Sommigen van mijn werken heb ik ook in samenwerking gemaakt met anderen. Dan is de vraag: wat is mijn eigen ontwikkeling, en wat is er ontstaan onder invloed van samenwerking?

10: Valentinas Klimašauskas: Schrijver en fantasierijk persoon

Valentinas Klimašauskas – schrijver en curator in Litouwen – wilde graag een Proust Questionnaire maken. Dat is een type interview afkomstig van de schrijver Marcel Proust, en bekend geworden van een rubriek in Variety. Via vaste en soms merkwaardige vragen krijg je een ander beeld van een persoon dan je zou krijgen via een normaal interview.

Hier zijn geen tips meer van toepassing (hooguit Tip 1: Zorg dat de kunstenaar het gesprek zelf ook plezierig vindt), maar ik heb deze ook voor de entertainmentswaarde toegevoegd – het is een van de grappigste interviews die ik heb gemaakt. Dat komt natuurlijk door de schrijfkwaliteiten van Klimašauskas zelf.

Wat is je grootste angst? Heel gemiddelde kunstenaars die de kunstgeschiedenis overnemen? Goede recensies krijgen in slechte tijdschriften? Slechte recensies in goede tijdschriften? Je eigen opening vergeten? Geen relatie hebben met de jongste en oudste generaties kunstenaars?

Wat vind je het minst mooi aan je uiterlijk? Ik heb geen wielen. En geen tentakels.

Wat beschouw je als je grootste prestatie? Ik heb ooit een tentoonstelling samengesteld op een asteroïde.

Welk levende persoon bewonder je het meest? Hybride personen, alle soorten hybriden – bacteriën, duizendpoten, deels dode en deels levende artiesten, feestbeesten, fossielen.

Wanneer en waar was je het gelukkigst? Nadat ik een paar minuten geleden eindelijk verbinding had met wifi!

Meer lezen, luisteren of kijken?

Bekijk mijn andere interviews met kunstenaars:

• Interviews met kunstenaars over de coronaperiode
• Interview met Ieva Maslinskaitė
• Interview met Jasmijn Yarram

Interviews (podcasts) met kunstenaars:

• The Talks
• Dialogues
• I Like Your Work
• Sound and Vision
• The Juxtapoz Podcast
• Art & BS Podcast
• The Jealous Curator
• Art art art

Andere bronnen:

• Jegens en Tevens: het archief
• Mister Motley, Tubelight, Metropolis M, Rekto Verso, Villa La Repubblica

1 mei 2023 / 2424 woorden / 13 minuten leestijd / Thema’s: stadsvernieuwing, jaren tachtig, Amsterdam Oud-West / Copyright beeldmateriaal Hans van den Bogaard

Wie is Margalith Kleijwegt en waarom verdient dit verhaal nu ook nog aandacht?

Margalith Kleijwegt is een journaliste die jarenlang bij het tijdschrift Vrij Nederland werkte. Ze was er ook adjunct-hoofdredacteur. Daarna werd ze zelfstandig journalist. Ze schreef boeken over verschillende onderwerpen: De buurt van Mohammed B., Het land van haat en nijd, Sofia, Terug naar Oude Pekela, Familie is alles, Verdriet en boterkoek. Onderwerpen waar grondige journalistieke research aan ten grondslag lag en waar veel tijd in zat om te maken. Ze werkt momenteel aan een nieuw project.

Deze fraaie journalistieke loopbaan begon bij Vrij Nederland met een artikel van 22 bladzijden in de bijlage van 10 november 1984. De titel: Deze kant van het paradijs: De nomaden van de Staatsliedenbuurt. Dit was haar eerste verhaal bij VN en betekende haar doorbraak bij dat blad.

Wil je meer over haar loopbaan te weten komen? Lees dan dit interview in NRC.

Het artikel dat zij toen schreef, geeft een heel helder tijdsbeeld. Het verhaal raakt aan vier grote punten van die tijd: woningnood en de kraakbeweging, de heroïnegolf van de jaren tachtig, verborgen armoede en de toegenomen internationalisering. Woningnood was toen, net als nu, een groot probleem.

De grote sanering van de jaren zeventig en tachtig (lees voor context dit artikel op Historiek.nl) had als gevolg dat ‘huisjesmelkers’ panden lang leeg lieten staan. Krakers vonden huizen leeg laten staan onzinnig en namen het heft in eigen hand. De gemeente probeerde te bemiddelen maar dat lukte zelden. Dat werkte verpaupering en verloedering in de hand, zoals in de Kemperstraat, een van de slechtste straten in toch al een buurt met een slechte reputatie op dat moment. Controle was er nauwelijks. Panden stonden lang te wachten om gerenoveerd te worden.

Ik groeide zelf op in de Staatsliedenbuurt en heb er bijzondere herinneringen aan. Ik herinner me een muur van schoenen; lege zandvlaktes; boomstammen die gebouwen stutten; politieke teksten; verkrotte woningen en graffiti’s op alle muren. Het was niet allemaal zo beroerd als de Kemperstraat maar het was wel een bijzondere omgeving om in op te groeien. Voor mij heeft dit artikel historische en persoonlijke waarde.

En ik hou ook van het journalistiek ongepolijste van dit artikel. Juist dat rauwe en observerende, met enorm veel sfeerschetsen (geluid, beeld, geur), geven praktisch het effect van een moderne serie. Lees de quotes uit het artikel hieronder om een idee te krijgen. Met de foto’s van Hans van den Bogaard – die mij hiervoor toestemming heeft gegeven – erbij krijg je daardoor praktisch een tijdmachine.

Interview met Margalith Kleijwegt: “Het allerbelangrijkste voor verhalen is dat je veel geduld hebt”

Hoe kwam u op het idee en wanneer kreeg u groen licht om eraan te werken?

“Ik had al wat geschreven voor HP De Tijd en was toen benaderd door Vrij Nederland om ook voor hen een artikel te schrijven. Ik mocht zelf voorstellen indienen. Toen dacht ik: dit is echt een kans voor mij! Het leek me fantastisch om daar te gaan werken. Ik had eigenlijk nog niet zoveel ervaring.

“Toevallig woonde een kennis van mij in de buurt van de Kemperstraat en vertelde me wat er allemaal gebeurde. Die straat wachtte op renovatie en daar woonden de meest uiteenlopende types. Het had een eenheid van tijd en plaats en dat maakt het ook aantrekkelijk. Ik dacht: dat ga ik doen! In de hoop dat ik er de redactiechef van de bijlage mee zou verrassen. Ik ben gewoon aan de gang gegaan.

“Ik had er veel voor over. Ik herinner me vaag dat ik ging slapen in een junkhuis. Daar deden ze het bloed bij de planten, want ‘ijzer is goed voor de planten’… Ik had er alles voor over, dat is duidelijk! Nu zou ik dat niet meer doen, maar op pad gaan en kijken wat er gebeurt, dat doe ik nog steeds.”

Kunt u aan mensen van nu beschrijven wat de sfeer was in die straat?

“De Kemperstraat – in die tijd – was een van die geweldige plekken waar mensen geen kennis van hadden. Ik ook niet. Je had echt een ouderwetse subcultuur in die straat. Mensen die allemaal in hun eigen wereld leefden. Er gebeurde van alles waar geen zicht op was. Ik herinner me een huis waar een boom naar binnen groeide! Een boom in de zitkamer!

“Daarnaast waren er ook veel buitenlandse jongens en meisjes die gewoon wilden leven in Amsterdam. Dat was zo gek nog niet, het waren op zich goede huizen. Ik denk dat ze het nu moeilijker hebben om iets te vinden. De Turkse Grijze Wolven zaten ook aan het begin van die straat. En er waren ook wel jongens die harddrugs dealden, die waren niet zo toeschietelijk naar mij.

“Heel interessant maar ook vaak heel treurig. Je denkt vaak met die mensen: dit loopt op niets uit. De Kemperstraat was een soort wasteland. Een deel van die mensen was wanhopig en politie kwam nauwelijks meer in deze straten. De mensen stonden er vaak alleen voor. Het is triest als zoveel mensen zo wanhopig zijn.

“Van mogelijk gevaar was ik me gewoon niet bewust. Van nature ben ik niet roekeloos. Ik herinner me nog wel dat ik het op de grond liggen bij al die junks niet zo tof vond. Dat illegale café vond ik ook niet zo fijn, daar kwamen ook wel enge mensen. Maar ik vond dat dat moest. Beetje risico hoort er ook bij. Gevaar heb ik niet gevoeld, denk ik. Ik vond het vooral een geweldige straat, al die verschillende mensen.”

U kreeg in het stuk een band met een aantal karakters, zoals het collectief rondom Bruce en de mensen in Rioolrat. Hoe won u het vertrouwen van de betrokkenen?

“Het allerbelangrijkste in verhalen is dat je heel veel geduld hebt, dat je blijft komen en dat je echt geïnteresseerd bent in de ander. Ik liep er wekenlang rond. Op een gegeven moment val je ook niet meer zo op. Dan kom je wat meer in het leven.

“Het is belangrijk dat je volstrekt eerlijk en duidelijk moet zijn met wat je wilt. En dat je het gaat opschrijven. Ik kan goed kijken en luisteren, dat helpt. Dat doe ik nog steeds. Ik had wel een paar mensen in die straat die me hielpen. Dat was echt nodig, want je had toen nog geen mobiele telefoons natuurlijk.

“Soms was het ook wel heel triest. Vooral dat meisje dat zwanger was en drugs gebruikte, dat is me altijd bijgebleven, dat was voor mij de grens. Voor ik journalist werd, ben ik hulpverleenster geweest. Als ik advies kan geven, doe ik het. Dat heb ik bij haar ook gedaan maar ik geloof dat zij niet voor rede vatbaar was, als ik het mij goed herinner. Toen heb ik toch ook wel vaak afstand gehouden.”

Hoe ging het schrijven van het 22 pagina’s tellende artikel?

“Ik dacht helemaal niet na over structuur. Ik heb gewoon door zitten tikken! Het was toen nog direct tikken op papier. Toen ik het af had in een paar weken, dacht ik: zo klaar!

“Ik weet nog dat Gerard van Westerloo, een beroemde journalist en mijn leermeester, verbijsterd was. Het was nog nooit gebeurd, een artikel af in zo’n korte tijd. Het kon niet goed zijn! Hij deed zelf maanden over zijn stukken. Gelukkig was hij er wel tevreden mee.

“Nu laat ik alles lezen aan mensen – dat heb ik toen niet gedaan. Dat deden journalisten toen nog niet zo vaak. Al die mensen hun quotes laten checken zou sowieso heel lastig zijn geweest! Maar ik heb er verder geen problemen mee gekregen.”

Wat voor reacties kreeg u op het artikel?

“Bij publicatie had ik echt geen idee over mogelijke politieke gevolgen. Er kwam wel ophef over. Over dat illegale café in de Kemperstraat werden bijvoorbeeld vragen gesteld in de gemeenteraad, dat zal daarna wel gesloten zijn. Bespottelijk dat daar dan de reuring van komt!

“De reacties waren verder vrij positief. Ik kreeg alleen een nogal vrouwonvriendelijke reactie: Je moet geen vrouw voor een mannenopdracht sturen. Een van die onverlaten… Het stuk heeft uiteindelijk wel zijn werk gedaan. Ik kreeg op een gegeven moment een jaarcontract en daarna een vast contract.

Voor dit stuk heeft u met heel veel buurtbewoners gesproken. Vaak vertelden ze ook heftige en persoonlijke dingen. Had u naderhand nog contact met hen?

“Meestal houd ik wel contacten na een verhaal; in dit geval niet. Dit waren ook echt nomaden, die kwamen en gingen. Ze waren zo met zichzelf bezig, in hun kleine wereldje dat zo veraf was van de gewone wereld. Al deze mensen zijn natuurlijk ook vertrokken toen ze aan de slag gingen met de straat.

“Ik ben er nog wel een paar keer wezen kijken, dat wel, maar ook in de jaren daarna ben ik nooit meer benaderd door iemand. Je had toen ook nog geen mailadressen natuurlijk… Later deed ik projecten waar ik veel langer mee bezig ben geweest. Met die mensen heb ik nog wel contact.

“Ik denk vooral met veel plezier terug aan de bijlage. Het was geweldig om te doen en het heeft me ook veel gebracht. Dat je je boel in orde moet hebben, dat heb ik hiervan wel geleerd. Veel mensen zaten in een hulpeloze situatie. Je ziet tegenwoordig meer verwarde mensen op straat lopen, dat valt me echt op. Maar dan in nette yuppenbuurten!”

Quotes uit het artikel:

Met dank aan Margalith Kleijwegt en Hans van den Bogaard

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website van Margalith Kleijwegt
• Andere Tijden: de heroïne-epidemie (2014)
• Stukken over de Staatsliedenbuurt op de website Geheugen van West
• Boek over de kraakbeweging van Eric Duivenvoorden op Archive.org: Een voet tussen de deur
• Documentaire van Barbara den Uyl over krakers in de Staatslidenbuurt uit 1985: Waar ratten koning zijn

1 september 2021 / 4410 woorden / 34 minuten leestijd / thema’s: podcast, radio, wetenschap, humor / featured image: Image by Tumisu from Pixabay

Er zijn alleen al meer dan 100.000 Engelstalige podcasts op internet. En dan nog tallozen in andere talen. De beste podcasts, de krenten uit de pap: hoe vind je die? Hoe kun je in het oerwoud van podcasts je weg vinden?

Ik ben een fanatieke podcastluisteraar en help je op weg via dit artikel. Deel 2 van een reeks wat je online gratis aan leerzame dingen kunt vinden. Bekijk ook onze eerder gepubliceerde episode over YouTube.

Wil je zelf podcasts maken? Dit is niet zo’n artikel – hoewel je veel kunt leren van onderstaande podcasts. Dit is ook geen startpagina voor podcasts en er zal altijd iets ontbreken: we houden er slechts een aantal voor het voetlicht. Dit is meer een gids voor mensen die net ‘instappen’ in de wondere wereld van de (informatieve) podcasts.

Eerst een stapje terug: wanneer ontstond de podcast?

Het begrip podcasts is uitgevonden rond 2004 en 2005. Lees deze column in The Guardian waarin volgens sommigen de ‘podcast’ het eerst wordt genoemd (in de zin ‘But what to call it? Audioblogging? Podcasting? GuerillaMedia?’). Een samenvoeging van i-pod (de draagbare audiospeler van Apple) en casten, dus uitzenden. 

Een woord is ook maar een woord: de nog-niet-podcasts-hetende-podcasts bestonden al. De BBC-podcast In our Time heeft bijvoorbeeld een archief dat teruggaat tot 1998. De podcast This American Life gaat zelfs terug tot 1995. Alleen heette podcast toen nog ‘audiobloggen’. En het begin daarvan gaat zelfs terug naar de jaren tachtig.

De geschiedenis van de podcast is een complex verhaal dat samenhangt met de technieken die er beschikbaar waren (zoals de RSS-feed). Ook onze eigen Adam Curry staat aan de wieg ervan, samen met pionier David Winer, met hun vroege i-podder podcasts.

Wat is een podcast nou precies?

Dat blijft lastig te definiëren. Veel luisteraars zeggen bijvoorbeeld het verschil tussen radio en podcast niet te begrijpen. Dat is logisch. Tegenwoordig heet bijna elke radio-uitzending een podcastuitzending. En het digitale element maakt ook geen verschil meer nu analoge radio niet meer bestaat.

Toch blijft de podcast echt wel wat anders dan een radioprogramma. Alles nu een podcast noemen, is een commerciële truc. Als de podcast niet zo hip was, zou het niet zo alomtegenwoordig zijn in ons medialandschap.

Ik kan alleen mijn eigen definitie geven: een podcast is in mijn ogen een vaak speels, creatief een aandachtig gemaakt audioverhaal over een bepaald onderwerp, via een herhaalbaar concept (‘show’), met vaste presentatoren en een vaste stijl. Die stijl is iets waarin je je kunt onderscheiden: met monologen, dialogen of interviews; met lichtvoetigheid of ernst; met muziek of alleen stemmen; met reportage-elementen of puur studiowerk. Zelfs met fictie iets overbrengen is mogelijk.

Het grote verschil tussen radio en podcast zit hem wat mij betreft in creativiteit en marketing. Een goede podcastaflevering is tijdlozer dan een radio-uitzending. Dat betekent meer creatviteit in titels, vorm, presentatie, montage. Het is als een radio-uitzending die het radiostation ontgroeid is en herkenbaar wordt door een eigen stijl.

Daarnaast reflecteert een podcast, net als een documentaire, op een onderwerp. Radio is meer bezig met de actualiteit zelf. Dat reflecteren begint al met een prikkelende titel. Neem deze fraaie titels van Planet Money-podcastafleveringen: Owner of a broken Hertz, All your genes are belong to us, Biden time, How to get trillions to millions, Journey to the center of the Fed.

Een podcast komt uit radio zoals street-art komt uit graffiti, of zoals de graphic novel komt uit de strip. De betere podcast is in mijn ogen een klein audiokunstwerk.

Wat kun je leren van onderstaande voorbeelden?

Je kunt leren hoe je een informatieve podcast maakt. Om te beginnen heb je creativiteit, productieskills en research nodig. Een professioneel team is dus heel handig. Niet iedereen heeft een BBC of NPR achter zich die deze productieskills al in huis hebben.

Vermakelijkheid is een prettig hulpmiddel voor podcasts om aan te slaan bij een breed publiek. Humor is niet het doel an sich. Dat bewijzen onderstaande podcasts ook. Je moet er natuurlijk ook de presentatoren voor hebben.

Veel onafhankelijke podcasts verzamelen zich rondom podcastplatforms, zoals we hieronder zullen zien. Ze hebben vaak een systeem van lidmaatschap of patreons, proberen te leven van reclame. Hopelijk houdt dat de ‘onafhankelijke podcaster’ niet tegen en blijft het een levendig en innovatief medium waarin talent zich kan uitleven.

Een goede podcast staat en valt bij de kwaliteit van de presentatoren en hun team. Ze moeten wel echt oog hebben voor hun publiek. Zijn ze snel, grappig, goed voorbereid, vermakelijk?

HIeronder lichten we er een paar uit hopen dat het helpt bij je ‘podcaststress’.

1. In our Time: de kans om een culturele snob te worden

In Our Time was de eerste podcast waar ik echt verslaafd aan raakte. Een van de langslopende podcasts. Intussen zijn er 918 episodes, teruggaand tot 1998. Sinds de eerste episode over de Tweede Wereldoorlog is er weinig veranderd. Alleen het befaamde kopje thee op het einde was er nog niet. En dat presentator Melvin Bragg nu veel sneller inbreekt.

In Our Time gaat over filosofen, kunstenaars, geschiedenis, wetenschap, noem maar op. Een stuk of drie academische docenten praten mee over het onderwerp. Geen foefjes of rubrieken, maar een goed en intellectueel stimulerend gesprek van bijna een uur (in vrij hoog tempo).

Veel mensen rennen hard weg van dit soort hardcore wetenschap. Liever naar een tv-show kijken waarbij iemand niet iets mag uitleggen. Dat is jammer. Want In our time is juist niet zo saai als het had kunnen zijn. Melvin Bragg houdt het tempo hoog en het gesprek down-to-earth.

Academici komen goed uit de verf met zo’n kordate gespreksleider. Begint iemand te zwammen bij een vraag, dan zegt Bragg onmiddellijk dat dat geen antwoord is op zijn vraag. Bragg heeft een groot gevoel voor tempo en essentie. In driekwartier leer je hierdoor heel veel over een onderwerp.

Het is misschien niet de meest entertainende podcast, maar In Our Time is dankzij Bragg wel af en toe geestig en vrijwel altijd interessant. Als je een podcast wilt om je algemene ontwikkeling op te krikken, dan is dit een geweldige om mee te beginnen. Met de meer dan 900 uitzendingen ben je wel even bezig. Je moet uiteraard wel wat interesse hebben in cultuur, geschiedenis en wetenschap om dit te waarderen. Dit is ook een van de weinige podcasts die alleen academici aan het woord laat – geen tussenpersonen. Wetenschappelijk dus heel betrouwbaar.

Presentator Melvin Bragg is een levende legende. Je zou hem kunnen zien als de David Attenborough van de intellectuele podcast. Op moment van schrijven is hij met 81 jaar nog steeds de presentator van In Our Time. HIer zie je hem schrijver Gore Vidal interviewen. Eens zal Bragg met pensioen gaan en dat zal een groot verlies zijn voor deze podcast.

4 episodes om te proberen:

• Keizer Frederik de Grote
• Venus
• Picasso’s Guernica
• Voltaire’s Candide

2. You’re Dead to Me: voor als je niet van geschiedenis houdt

Dit is de anti-In Our Time. In deze eveneens BBC-podcast over geschiedenis vind je wel humor en vaste rubrieken. Greg Jenners show heeft dan ook een andere insteek dan In Our Time: deze luisteraars houden (nog) niet van geschiedenis maar moeten het boeiende er nog van inzien. ‘Met een schep suiker gaat de geschiedenis er een stuk beter in. En suiker is de humor.’ Greg Jenner is bekend van de kindergeschiedenisshow Horrible Histories.

Elke You’re Dead to Me-podcast heeft een professionele komiek en een echte wetenschapper op bezoek, die natuurlijk ook een beetje meedoet met de humor van de show. Greg Jenner is zelf ook historicus en weet vaak veel van het onderwerp. Hij gidst elke aflevering op een prettig bescheiden manier.

Het is een risicovolle opzet. Elke show heeft steeds weer wisselende gasten en het hangt van de geestigheid van de gasten af of het werkt. Vaak werkt het wel prima wat mij betreft. De shows zijn serieuzer en leerzamer dan je misschien denkt. Bovendien is het strak ingedeeld met vaste rubrieken: What do you know?, The nuance window en de quiz What do you know now?. Ook hier dus een hoog tempo.

4 episodes om te proberen:

• Lord Byron
• The Spartans
• The Neanderthals
• Stonehenge

3. Stuff you should know: lekker kletsen over ieder denkbaar onderwerp

Josh Clark en Charles ‘Chuck’ Bryant – de presentatoren van Stuff You Should Know – zijn al dertien jaar podcasters. Op 17 april 2008 ging hun eerste aflevering ‘How grassoline works?‘ live. Die duurde nog maar 6 minuten.

Aanvankelijk was Josh Clark (die toen nog nooit een podcast had geluisterd) de vaste presentator. Hij kreeg gezelschap van wisselende presentatoren, waaronder Chuck Bryant. Omdat de twee duidelijk goed met elkaar kunnen opschieten werd Bryant de mede-vaste presentator. Dat is zo gebleven. 

Ze maakten daarna veel meer podcasts samen. Het werd in feite hun beroep. In 2017 hadden ze hun duizendste episode. Josh en Chuck vertelden een keer met smaak over het feit dat ze een podcast over douane maakten en waren vergeten dat ze er al een over hadden gemaakt. Ze doen tegenwoordig ook veel live, nadat Josh zijn podiumangst had overwonnen.

Ik luister graag naar hun podcasts. Allereerst zijn er oneindig veel om naar te luisteren. Ze gaan over allerlei onderwerpen, maar onderwerpen als wetenschap, biologie, geschiedenis, psychologie komen het meeste terug. Meestal in de vorm van een vraag: How do barcodes work? How do cave dwellers work? How do hurricanes work? Ze zijn goed geresearcht, hoewel ze zelf als eersten zullen zeggen dat ze geen experts zijn. De afleveringen duren meestal ruim drie kwartier en dat is een prima lengte.

Ze zijn vriendelijk, spontaan en goed op elkaar ingespeeld. Josh is iets rationeler, Chuck iets empathischer, dat geeft een prettig evenwicht. Ze hebben allebei veel interesse in van alles en nog wat en vullen elkaar goed aan met die kennis. Als ze persoonlijke betrokkenheid hebben met een onderwerp, loopt de podcast ook beter.

Hun chemie is aanstekelijk. Door hun vermakelijke dialogen blijf je erbij met je aandacht. Ze scripten niets. Ze doen ze hun eigen research en komen dan bij elkaar. Soms komen ze midden in een discussie over een film terecht of moeten ze lachen om elkaars opmerkingen. Dat geeft de show een erg spontaan gevoel. 

Minpunt: de show is wel vrij Amerikaansgericht, Europese cultuur is niet het sterkste punt van Chuck en Josh.

In 2020 behoorden ze tot de top 7 van meest geluisterde podcasts. Ze hebben een fanschare over de hele wereld. Dat is best bijzonder. Josh en Chuck waren voor deze podcast niet beroemd, of hadden ook maar enig succes ervaren. Ze hadden een gewoon leven met veel verschillende banen en verblijfplaatsen. Die persoonlijke ervaringen verrijken hun podcasts. Je leert niet alleen veel over allerlei onderwerpen maar je leert ook twee mensen goed kennen.

De podcast heeft intussen zijn host Howstuffworks.com (een infotainmentwebsite) in populariteit overvleugeld. Tegenwoordig valt het podcastgedeelte onder Iheartmedia. Je kunt ze ook op YouTube vinden. Bekijk de video-interviews van Josh en Chuck als je ze nog beter wilt leren kennen. Of bekijk een gezamenlijk interview, of hun AMA op Reddit van 2014.

Josh: Het mooiste van dit werk? Zo’n beetje alles. We ontmoeten veel mensen, we worden betaald om de hele tijd interessante dingen te researchen. We hebben tot nu toe bijna aldoor nieuwe dingen kunnen proberen. Een ‘sweet deal’ tot nu toe…

4 episodes om te proberen:

• How bigfoot works
• The Satanic Panic
• How wasps work
• How gold works

4. 99% invisible: leren in stijl

99% Invisible is meer een serieuze reportage-podcast, waarbij een vloeiend lopende montage een grote rol speelt. Deze show wordt gedragen door de host, Roman Mars, en hij heeft een groot team eromheen. Die teamleden produceren zelf podcasts, die Roman Mars mede presenteert.

De thema’s van de podcast zijn design en architectuur. Dat is ook zo breed als het is. Van de evolutie in tekeningen van dinosauriërs, tot de geschiedenis van de techno in Berlijn. Dat ontlokte een schrijver van de Chicago Tribune tot deze zinnen: Across a decade now, after more than 430 episodes, 99% Invisible still explains itself as a podcast about design. Which, as the cliché goes, is like saying Moby-Dick is a novel about whales.

De show begon in 2010 en heeft zijn naam van een quote van architect Buckminster Fuller die zei: “99% of who you are is invisible and untouchable.” De show wil die 99% in kunst en design laten zien. De show was ooit een project van Roman Mars voor radiostation KALW en het Amerikaanse Instituut van Architecten in San Francisco. Het begon met korte afleveringen van een paar minuten die werden opgenomen in de slaapkamer van Mars. En het ontwikkelde zich in een 40-50 minuten durende podcasts met een professioneel team in een studio in ‘beautiful downtown’ Oakland. Dat ging onder andere met de hulp van Kickstarter.

Over hoe het begon, vertelde Roman Mars in een AMA het volgende:

Het betekende veel dat Ira Glass ons noemde [ivm de kickstartercampagne, red.]. Podcasting was nog niet de industrie die het nu is. Dus om steun te krijgen terwijl geen enkele partij mij zou steunen, betekende dat de show door kon gaan. Ik ben verbaasd hoe het allemaal is uitgepakt. Ik had het nooit voorzien, omdat niets eerder in mijn carrière zo goed uitpakte. Ik heb altijd het gevoel gehad dat de show goed genoeg was om steun voor te krijgen en dat het ook mijn tijd waard was. Ik heb dat gevoel niet altijd gehad over de dingen die ik maakte. Dus op de een of andere manier voelde het anders.

Meestal vertellen twee presentatoren (een van de producers en Roman Mars) een verhaal en mixen ze dat met reportage-elementen. Die typische ‘micro-montage’ van interviews, voice-overs en prettige muziek klinkt heel verzorgd. De onderwerpen zijn vaak kleinere, obscure onderwerpen. Dat is ongeveer hetzelfde uitgangspunt als Indipendenza. Je interesseert je door hun stijl voor onderwerpen waarvan je niet wist dat je je ervoor interesseerde.

De show is intussen bij zijn 432e show aanbeland. Dit is het hele archief. De podcast is wat serieuzer dan de meeste andere podcasts maar dat betekent niet dat je je hoeft te vervelen. De verhalen worden boeiend verteld en er is best wat subtiele geestigheid in de interviews.

Roman Mars is het gezicht/geluid van deze podcast. Zijn kalme stem is ideaal voor als je de slaap niet kunt vatten. Maar alle leden van het team hebben een belangrijke rol. Net als Stuff You Should Know hebben ze ook een boek gepubliceerd. Meer weten over de podcastmakers? Ze deden twee AMA’s op Reddit: in 2015 en in 2020.

4 episodes om te proberen:

• Dead Cars
• Bundyville
• The Infantorium
• The Sunshine Hotel

5. The curious cases of Rutherford and Fry: lachen om zwarte gaten

Adam Rutherford en Hannah Fry zijn beide wetenschapper en mediabekendheden. Adam (bioloog) en Hannah (wiskundige) plagen elkaar vaak met hun vakgebieden want geen van beide snapt veel van andermans discipline.

De basis van de podcast is een luisteraarsvraag (ook wel ‘curio’s’). Bijvoorbeeld: ‘Kunnen we ons vuilnis niet naar de zon schieten?’ Dan zoeken ze alles uit over de energie die dat kost, hoeveel het oplevert, vragen experts om hun visie, en sluiten af met de vraag of ze de zaak hebben opgelost. 

Zo tackelen ze lastige thema’s als donkere materie, zwarte gaten, wormgaten, muggen, astrologie, schimmel, niets, het getal nul. Ze vertellen een luchtig verhaal, delen hun kennis en opinies, laten flarden van interviews horen met wetenschappers, maken grapjes met elkaar.

De podcasts zijn een schoolvoorbeeld van een zeer vlot gemaakte, prettig wegluisterende podcasts. Net als in 99% Invisible vertellen ze een verhaal waar ze quotes uit interviews in verwerken. Een voordeel voor een BBC-podcast is dat je een professioneel productieteam hebt die dat doet. Daarnaast heb je een flinke voorraad historische fragmenten en liedjes tot je beschikking.

Ondertussen zijn ze ook al de honderdste episode gepasseerd. Sterk punt van de show zijn de experimenten (Adam die moet flauwvallen in een machine, Hannah die vertelt wat in haar vuilniszak zit). Ook de interviews met wetenschappers gaan ze goed af.

Anders dan Stuff you should know, is deze podcast wel erg gescript. De animositeit tussen Hannah en Adam levert wel snelle, strak geproduceerde afleveringen op maar zijn soms ook iets te bedacht.

Podcasts eindigen soms met een terugblik op een aflevering maar Rutherford en Fry maken het wel heel bont. Deze podcast bestaat eigenlijk uit twee podcasts: een formele en een informele. Dat laatste deel is in de loop der jaren steeds groter geworden en is misschien wel leuker om naar te luisteren dan de ‘echte’ podcast. Daarbij komt de chemie en vriendschap tussen Hannah en Adam beter uit de verf.

Wil je Adam en Hannah beter leren kennen? Hier zie je een presentatie van Adam en hier van Hannah.

4 episodes om te proberen:

• The good and bad in funghi
• The noises that make us cringe
• The heart of the antimatter
• Jurassic Squawk

En dat is nog maar het topje van de Engelstalige podcastijsberg…

• 30 Animals that made us smarter: BBC-podcast die duikt in het niche-onderwerp van producten die dankzij inspiratie uit de biologie zijn ontstaan. Denk aan de sonar van vleermuizen. Podcast is na 30 dieren voorlopig klaar.
• The fall of Rome: franjeloze maar inhoudelijke podcast van historicus Patrick Wyman over het einde van het Romeinse keizerrijk. Ook in dit genre: History of Rome van Mike Duncan en Hardcore History van Dan Carlin.
• Made of stronger stuff: een eveneens vermakelijke BBC-podcast over alle onderdelen van ons lichaam.
• This American Life: een beroemde en gevarieerde podcast, gehost door Ira Glass, over mensenlevens.
• Serial: onderzoeksjournalistiek van de makers van This American Life, over een Amerikaanse moordzaak in 1999 (en nog twee andere seizoenen). Niet direct wetenschap, wel een sterk voorbeeld van hoe diepgravend een podcast soms kan zijn.
• Ridiculous history: over de maffe episodes van de geschiedenis. Interessante podcast vol obscuriteit met een enorme productie: om de drie à vier dagen een aflevering.
• Fall of Civilations: veelgeroemde Britse podcast van Paul M.M. Cooper over verschillende beschavingen in de geschiedenis. Bereid je wel voor op een lange zit per aflevering, zo’n drie uur.
• Planet Money: podcast van de Amerikaanse radio-omroep NPR over alles wat met economie te maken heeft. Verschillende presentatoren in korte afleveringen van ongeveer 20 minuten. Vooral interessant zijn de historische podcasts.
• Fresh Air: biografische podcasts, ook van NPR. Host is Terry Gross. Neemt wat meer de tijd voor interviews: meestal 45 minuten. Een van de favoriete podcasts van de makers van Stuff you should know.

En anderstalige podcasts dan?

Dit zijn allemaal Engelstalige podcasts. Uiteraard zijn er ook anderstalige podcasts. Podcasts zijn een universele trend. Ook in Nederland en Vlaanderen vind je podcastmakers. 

Franstalige podcasts

Franse podcasts wijken af van de stijl van de Engelstalige podcasts. Er is meer ruimte voor experiment en creativiteit.

Ik ben bijvoorbeeld een groot fan van Breaking old News. Hoewel het begin nog even zoeken was (het was nog niet zó komisch), hebben ze steeds meer hun draai gevonden, en behoren hun shows tot het geestigste wat podcasts te bieden hebben. Het idee is dat je live terugkeert naar een belangrijk moment in de geschiedenis: de beurskrach van 1929, het zinken van de Titanic, het schandaal van het Panamakanaal, Cleopatra. Dat doen ze met humoristische quasi-interviews met de politieke sterren van die tijd, quasi-reportages en gewoon pure komedie. Alleen al de intro-quote mag er zijn: Premiers sur l’Histoire, derniers sur l’info.

Een totaal andere type podcast is Magma. Slow-journalistiek. Journaliste Clémence Hacquart laat daarin mensen aan het woord over historische gebeurtenissen. Dat is bijzonder: vaak krijgen mensen maar een paar minuten in een talkshow. Hier vertellen ze zonder te worden onderbroken interessante verhalen van een uur, zoals over Jacques Brel (interview met een vriend van hem) of de affaire van de rainbow warrior (met een man die er toen bij was).

Een van de meest experimentele podcasts is vermoedelijk Multimorphoses, die elke podcastaflevering alle regels overboord gooit. Het onderwerp, de vorm en de podcastmakers veranderen per aflevering.

Verdere tips (bekijk dit overzicht of deze Reddit-post voor meer):

• Art est la metière: een uur durende serieuze podcast over kunst. De Franse In Our Time. Elke week een aflevering, waarbij presentator Jean de Loisy diep ingaat op levens van kunstenaars.
• Paname: een podcast over verborgen geschiedenissen in Parijs. Aanrader voor liefhebbers van de stad (en wie is dat niet). Een les ook hoe beperking de meester maakt.
• Culture 2000: vloeiend Frans is toch wel vereist om deze zeer rappe discussies – vol grapjes – over historische onderwerpen goed te volgen.
• Emotions: podcast over de emotionele kant van psychologie. Veel interviews met wetenschappers, interessant onderwerp, vaardig gemaakt.
• Manger: het wordt niet veel Franser met een podcast over eten. Met vragen als ‘Kost goed eten veel geld?’ of ‘Waarom speelt religie zo’n grote rol met wat er op ons bord ligt?’ De laatste aflevering is van maart 2020. Net als Emotions een podcast van Louie Media.
• Mécaniques du Journalisme: zevende seizoen al voor serieus en diepgravend journalistiek programma van France Culture. Meestal vier afleveringen van een kwartier over een onderwerp, zoals de affaire Fillon of Luxleaks.
• Les Couilles sur la Table: een (wetenschappelijke) podcast over mannen en mannengedrag. Gemaakt door een vrouw: Victoire Tuaillon, met hulp van verschillende gasten (zowel mannen als vrouwen).

Veel Franse podcasts zijn aangesloten bij een podcastpodium: zoals Louie Media, Binge-radio en Podcut. Daarnaast bieden omroepen als Arte Radio en France culture (onderdeel van Radio France) ook veel podcasts. En ook in andere Franstalige gebieden maken ze podcasts, zoals Quebec. Opvallend zijn de prachtige websites bij Franse podcasts.

Spaanstalige podcasts

Minder makkelijk te vinden (de meeste podcasts gaan over het leren van Spaans) maar ze zijn er wel. Hier is een overzicht.

• Radio Ambulante: serieuze onderwerpen in journalistiek project uit Peru waarbij een team interessante Latijns-Amerikaanse verhalen vertelt. Presentator is Daniel Alarcón.
• Todopoderosos: amusante podcast over film.
• La Vida Moderna: een satirische radioshow, die misschien wat minder informatief is, maar wel grappig.
• El Abrazo del Oso: podcast over geschiedenis.
• CienciaEs: serieuze wetenschappelijke podcast. Website stamt nog uit 2002 maar de informatie is degelijk.

Italiaanstalige podcasts

Het is ook goed zoeken voor Italiaanstalige podcasts. Hier is een overzicht en hier is een ander overzicht. Storie Libere heeft alleen maar podcasts. Diverse Italiaanse podcasts zijn exclusief voor een medium gemaakt, zoals Veleno en Le Mani Sul Mondo, en die laten we hier buiten beschouwing.

• Demoni Urbani: podcast over historische misdaadverhalen, zoals bijvoorbeeld het verhaal over de collectieve zelfmoord in Jonestown.
• Bistory: podcast over beroemde figuren in de geschiedenis.
• Il gorilla ce l’ha piccolo: podcast over biologie van Telmo Pievani en Michele Luzzatto.
• Mercurio: luchtige podcast over techniek en wetenschap
• Daimon: podcast van Violetta Bellocchio over obsessies.

Nederlandstalige podcasts

Ook in het Nederlands stromen de podcasts door de kabels. In Nederland is de omroep VPRO de meest interessante speler. In België is dat Klara (onderdeel van omroep VRT). Anders dan de podcasts van Klara die je gewoon kunt downloaden, zijn de Nederlandse podcasts zelden anders te beluisteren dan via Apple of Spotify. In mijn ogen is dat geen beste zaak – de podcastcultuur kenmerkt zich juist door een open en toegankelijk karakter.

Bekijk dit overzicht van de Volkskrant voor meer tips.

• Tijdgeest: deze podcast van de VPRO met Julie Blussé staat al een tijdje op mijn lijstje om te proberen: een podcast die de tijdgeest probeert te doorgronden. Waarom gebeurden sommige dingen op sommige momenten in de geschiedenis?
• Het laatste woord: wederom de VPRO: geschiedenispodcast van Jos Palm over boeken of documenten die baanbrekend waren. Aardig idee om over geschiedenis te vertellen aan de hand van boeken.
• Onbehaarde apen: wetenschapspodcast van de NRC. Achter een paywall, dus je moet wel via een ander kanaal luisteren.
• De atlas van kleine praktische utopieën: podcast van Klara met een mooi eenvoudig uitgangspunt: interviews met experts en wetenschappers over hoe zij de wereld proberen te verbeteren.
• Berlijn, het verhaal van de muur: een van de vele goede historische podcasts van Klara. Een andere mooie podcastsserie gaat over De Bourgondiërs, verteld door de schrijver van het boek zelf, Bart van Loo. Daarnaast een tiendelige serie over Leopold II, over Louis XIV (beide met Johan Op de beeck) en een serie over het boek Revolusi van Van Reybrouck. En die kun je allemaal gewoon downloaden. Nederlandse podcasts zouden daar een voorbeeld aan kunnen nemen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Reddit/r/podcasts
• The Economist: The rise of the podcast adaptation
• Elegant Themes: What is a podcast?
• New York Times in 1995 over de podcasttechnologie
• Voices over de podcastgeschiedenis

1 mei 2021 / 2497 woorden / 19 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, amsterdam, jaren zestig / niet eerder gepubliceerd

Waarom 1962? Er zijn een paar redenen. Het is het Amsterdam dat ik zelf niet ken omdat ik toen nog niet geboren was. Ook was het een fascinerend moment tussen het ‘oude’, kneuterige en dorpse Amsterdam en het moderne en wereldwijd bekende Amsterdam.

Daarnaast hebben we dankzij het boekje Amsterdam is een beetje gek van Bas Roodnat – de aanleiding van dit artikel – een mooie dwarsdoorsnede van het leven in Amsterdam in 1962. Hij schreef het boekje in een vlotte (maar niet hippe) stijl en het is nog steeds goed leesbaar.

Tot slot is 1962 bijna zestig jaar geleden, en om te weten hoe snel steden kunnen veranderen, kun je ook terugkijken.

Bas Roodnat was toen hij aan dit boek werkte nog een jonge, ambitieuze journalist van 32 jaar. Zijn eigen hoofdredacteur (Henri Knap) zegt in het voorwoord:

‘Ik las zijn eerste stukje, dacht: die jongen leert het vást wel, hij hééft het, en wierp het in de prullenmand. (…) En nu schrijft die jongen warempel al boeken over Amsterdam! Daar merk ik pas góed aan hoe snel de jaren zijn voorbijgegaan.’

Roodnat zou nog werken als journalist bij het Parool, NRC en VARA werken en ook bekend worden als fotojournalist. Ook van zijn hand, en al even interessant is het boek: Wij zijn gek: Nederlandse straatkunst in de jaren zeventig (1977).

Zes lessen over Amsterdam 1962 die je uit dit boek kunt halen:

1. Amsterdam was straatarm en niemand wilde voor zijn lol in de Jordaan wonen

‘Zelden zal zich de legende zo stevig hebben meester gemaakt van zomaar een buurt in zomaar een stad.’ Wat in 1962 gold, geldt nu nog steeds. De legende is dat de Jordaan dé mooiste volksbuurt was/is van Amsterdam. Iedereen zingt, iedereen is vrolijk, iedereen is spontaan. De meest Amsterdamse buurt die er maar bestaat! Een legende die min of meer nog steeds bestaat.

Hoewel iedereen nu wel weet dat de Jordaan vooral bewoond wordt door yuppen, en er niemand meer spontaan in zingen uitbarst (men zou meteen de politie bellen). En in 1962 was de Jordaan een buurt om tijdelijk te wonen en snel te vertrekken als je de kans had.

Stel je de pechvogel voor die daadwerkelijk in de Jordaan moest wonen!

‘De Jordaan ligt vrij dicht bij het Centraal Station, de huizen zijn er goedkoop, er hangt een sfeer van verval.’

‘Bijna tweeduizend van de huizen bestaan uit eenkamerwoningen, ruim drieduizend gezinnen moeten het met twee kamertjes doen. Tachtig procent van de huizen heeft géén badgelegenheid.’

Roodnat beschrijft hoe ‘scharrelscheepjes’, dus illegale woonboten, getolereerd werden in de stad maar waarvan bij problemen (zinken, brand) de bewoners in de Jordaan gedumpt werden. Daarnaast lagen de shoolprestaties ver onder het gemiddelde van de stad. In de Jordaan doen ze in 1962:

‘werk, dat nu eenmaal gedaan moet worden, maar dat zwaar, monotoon en vreugdeloos is: de sjouwers- en zwoegers-karweien in matrassen-, tandpasta- en jeneverfabrieken, het grondwerk op bouwplaatsen, werk in pakhuizen, magazijnen, in de haven.’

De gevolgen zijn groot volgens Roodnat.

‘Een sfeer van a-socialiteit ontstaat. Het bevolkingsaantal is van bijna 65.000 omstreeks 1910 tot minder dan de helft teruggelopen [in 1962].’

‘Vaak ook wordt een leeggekomen woning bezet door een gezin, dat echter sociaal gezien duidelijk minder is dan de vertrokken bewoners. In de Jordaan spreekt men nogal minachtend over ‘import’.’

Bekijk anders de video hieronder.

Ondanks de legende is het er niet gezellig. Er zijn enorm veel sociale problemen. Dat levert ook sociale hulpverlening op – maar die is niet altijd belangenloos:

‘Allerlei liefdadige instellingen besprongen de Jordaan, waar de wilden verzorgd en gekerstend dienden te worden.’

Frappant in dat opzicht is dat juist de Communistische Partij in deze buurt lang de grootste partij is. Roodnat: ‘De mensen in die kerk moeten voor een belangrijk deel uit communisten hebben bestaan.’

Afgezien van alle drukte, asocialiteit, ziektes en nachtelijke onrust, zou je in het Jordaan van 1962 ook hoorndol worden van de vele duiven.

‘Duiven en andere huisdieren verschaffen de mensen in een enge buurt en in bedompte kleine woningen wat gezelligheid, ze brengen de armoe wat plezier in huis.’

2. Het Amsterdamse nachtleven van 1962 was vunziger en rauwer

Bas Roodnat beschrijft het nachtelijke leven in Amsterdam-Centrum via een beproefd documentaire methode: je schetst een doorsnee nacht, met tijden en al. Het begint om een uur als de daklozen zich begeven naar de rieten stoelen van het (nog steeds bestaande) Noord- en Zuid-Hollandse Koffiehuis. Ook de prostitutie begint – of beter gezegd: gaat verder. Dit hoofdstuk is een van de beste uit het boekje.

‘Enkele huizen in de buurt zijn van het etmaal een uur of achttien in gebruik: ’s morgens, ’s middags, ’s avonds en ’s nachts door verschillende vrouwen. De honderd meter verderop beginnende fatsoenlijke maatschappij veracht het wereldje op en rondom de wallen, maar maakt tegelijerktijd zo druk gebruik van de daar geboden diensten. (…) Op het Damrak en vooral in de Leidsestraat lijken de nachtvlinders aan gymnastiek te doen: als er een auto aankomt, zakken zij bliksemsnel door de knieën en kijken naar binnen. Heel veel auto’s kruipen in een skakkegang over de weg.’

Wat opvalt: prostitutie was in 1962 veel gewoner in het straatbeeld dan je je nu nog kunt voorstellen.

‘Ook de prostitutie is een wereldje van rangen en standen. Onderaan de ladder de bejaarde tippelaarsters, die ergens bij de wallen, de Spuistraat, het Singel een raamloos hok boven aan de steile trap hebben gehuurd, op de bovenste sporten de in vele opzichten durenvrouwen met hun flat in Zuid. Daartussenin de animeermeisjes in kroegen en bars. (…) Daartussenin ook de vrouwen die ’s nachts Rokin, Damrak, Spui, Leidsestraat en Rembrandtplein bewandelen. Zij achten zich mijlen verheven boven de raamzitters van het Singel, de Spuistraat die op hun beurt weer neerkijken op de wallen, waar ‘je je immers alles moet laten welgevallen’.’

Roodnat vertelt een mooi verhaal hoe om half twee een rechercheur een hotelhouder betrapt, die het hotel gebruikt als peesplek. Rond twee uur sluiten cafés en beginnen vechtpartijen tussen beschonken caféverlaters. ‘Op de Zeedijk raken twee jongens slaags om niets.’ En later op het Thorbeckeplein: ‘Als de politie arriveert, ligt er een grote man op de stenen: dubbele beenbreuk, vernield gezicht.’

Georganiseerde misdaad tiert hier ook al welig, hetzij op een veel lokaler niveau:

‘Er wordt gezegd, dat een ploeg heel sterke jongens sommige cafés hun ‘bescherming’ opdringt. Daarvoor moet natuurlijk betaald worden. Er wordt ook gezegd dat geweigerde bescherming uit de grond gerukte toonbanken tot gevolg kan hebben.’

De politie lijkt er in 1962 niet veel grip op te hebben:

‘Zeker is dat er een terreurgroep bestaat van geschoolde café-vechters, die nimmer werken en toch in staat zijn op warme zomerdagen in lage, open auto’s naar Zandvoort te rijden.’

Om half drie bezoekt Roodnat een nachtclub. Hun winstconcept is tijdloos en werkte in 1962 hetzelfde als in het heden, maar met andere drankjes en een andere munteenheid.

‘Hij bestelt een jonge klare en voor de dames ieder een likeur. Het eerste rondje kost 9 gulden 50. (…) Je kan een fles wijn bestellen. Die kost vijftig gulden.’

Sommige dingen veranderen nooit in Amsterdam:

‘In de stille Warmoesstraat geeft iemand voor het open raam van een hotel luidruchtig over.’

Een ander beeld van Roodnat blijft juist heel erg in 1962 hangen:

‘Op de hoek van Thorbecke- en Rembrandtsplein wordt een lange, gebrilde jongen aangesproken door een gezette man in aan bruin pak en een goedig gezicht: ‘Trek in een borreltje met een paar leuke vrouwtjes?’ De jongen stemt toe. In een zeegroene chevrolet glijden ze weg.’

3. Het was anders: live muziek bij film en nozems

Sommige dingen in Amsterdam van 1962 zijn echt in die tijd gebleven.

Ik las over een drenkelingenhaak, die vroeger bij brugleuningen hing. De politie viste er dronken grachtenvallers uit het water mee op. Bij mijn weten bestaat dat niet meer, hoewel de brandweer in 2018 in Amsterdam 131 keer moest uitrukken om een drenkeling te redden.

Ook eigenaardig is het verhaal over een bioscooporgelspeler bij bioscoop Royal, waar het publiek ook meezong met films.

‘Dat gebeurt (…) aan de hand van op het doek geprojecteerde teksten. Teksten in vier talen. In het begin werden die teksten fonetisch geprojecteerd. Dat ging dan zo: ‘Bai, bai, leuv, bai, bai, heppines’ en zo: ‘Wen ai was sjust u litttel gurl, ai eskd mai mudder wot wil ai bie, wil ai bie hendzum, wil ai bie ritsj.”

De organist vertelt deze anekdote aan Roodnat:

‘Het stond met grote letters op het doek, een krankzinnig gezicht, maar het klonk werkelijk goed. (…) Als ze me toeroepen: ‘Hé, kale, dat was weer tof,’ dan bedoelen ze echt een compliment.’

De nozem (ooit zelfs ‘swing-nozem’, ging over jongeren die jazz aan het dansen waren) is ook geparkeerd in de geschiedenis.

‘Overal in de stad, tot ver in West, en Zuid toe, vormen cafetaria’s en patates frites zaken hun bases. Nozems zijn graag bereid tot een vechtpartij, waarbij zij hun judo-tricks kunnen gebruiken.’

Politie moest vaak opgeschoten jongens hardhandig verwijderen. Maar een deel van de nozemcultuur laat zien dat het in feite ook een tijdloze cultuur is van herrieschoppende jongeren, die je tegenkomt bij hooligans, criminelen, enzovoort:

‘Nozems willen zich nogal eens in voldragen ‘gangs’ verenigen. (…) Er is al gauw sprake van waarachtige inbraken en berovingen, vaak onder leiding van of in samenwerking met de echte onderwereld.’

4. Het was soms min of meer hetzelfde: kunst en homoseksualiteit

Het waren jaren, zo schrijft Bas Roodnat, dat het Parijse café-existentialisme naar Amsterdam overwaaide. ‘Er was een explosie van bizarre figuren en figuurtjes.’ ”Een modernist’, werd op zo’n bijeenkomst gezegd, ‘moest moderne ideeën hebben over van alles en nog wat.’

Een portret vam kunstenaar Remco:

‘Hij ging gekleed in bijvoorbeeld een roodgestreept hemd en een blauw-ribfluwelen broek. Hij had een dun blond baardje en droeg ook ’s avonds een zonnebril. Hij wilde niet bij de massa horen en daarvoor trotseerde hij de honderden schampere opmerkingen, die hij dagelijks over zijn bizarre verschijning te horen kreeg.’

Of de dichtende Victor:

‘Ik schrijf nu al acht jaar lang. Gedichten, die eerste experimenteel waren, maar nu niet meer. (…) Ik heb in die acht jaar misschien wel honderd baantjes gehad.’

Wat zou er van hem terecht zijn gekomen?

In 1962 had men nog te maken met de naweeën van de revolutie van CoBrA en de Vijftigers. Hoewel die overal en nergens woonden, niet per se allemaal in Amsterdam. Lucebert, Kouwenaar, Campert, Schierbeek, Rodenko, Claus: een gouden generatie van schrijvers. Maar in 1962 toch wel wat op zijn retour – en dat zijn dingen die je wel eens vergeet als je kijkt met een blik van zestig jaar later. ‘De haveloze Amsterdamse jongens uit de jaren ’45-’50 zijn maatschappelijk goed terechtgekomen lieden geworden.’ (Gastartikel trouwens van journalist Han Lammers, die later wethouder zou worden.)

Ook de mode-experts komen aan het woord in dit boek, zoals het duo Dick Holthaus (creatief) en Arnold Dieperveen (zakelijk).

‘De inspiratie heeft hij opgedaan bij Van Dijk in Loosdrecht, waar die kinderne rock en rollen. Avonden zit hij er. Hij geniet ervan, uren achter elkaar naar ze te kijken. Hij vindt wel dat ze de wijde rokken een beetje te veel overdrijven.’

En Ferry Offerman:

‘Het meest houd ik van een sportieve, elegante vrouw. Dat vind ik zeer chic. Een vrouw die haar hoed met veren heeft getooid en zich volgehangen heeft met sieraden, toont alleen dat zij geld heeft; van haar persoonlijkheid is niets meer over.’

Al in 1962 bezochten veel homoseksuelen uit het buitenland Amsterdam vanwege het liberale klimaat. Zelfs binnen Nederland. De COC, die nog steeds bestaat, had een andere rol (meer uitleggen wat homoseksualiteit eigenlijk is), maar Roodnat schrijft: ‘In het normale sociale verkeer wordt de homo er net zo hartelijk of onhartelijk bejegend als de hetero.’

5. Grote bouwplannen waren net zo gewoon in 1962

Grote bouwplannen waren er ook al in 1962. Denk bijvoorbeeld aan de discussie over de bouw van een nieuw stadhuis. ‘Amsterdam verlangt dan ook vurig naar een nieuw, een echt stadhuis.’ Dat zeggen ze al in 1962, hoewel de Stopera pas in 1986 werd voltooid.

En de stad staat ook voor een saneringsperiode.

‘En Amsterdam wil van die armoewijken op de eilanden, in de Jordaan, de Pijp, de Staatslieden- en Dapperbuurt af. Die moeten op den duur tegen de grond, om plaats te maken voor neiuwe woningen en voor een tweede city. Jazeker, gewoon een tweede centrum, waar grote kantoorgebouwen en andere zakenpanden zullen verrijzen.’

De tweede city is er (gelukkig) niet gekomen en nu betalen mensen ongelooflijke bedragen om in bovenstaande buurten te wonen. Grote bouwplannen zijn van alle tijden in Amsterdam: Bijlmermeer en IJburg natuurlijk, maar ook nu zijn buurten in ontwikkeling: de Hamerbuurt, de Sluisbuurt, het Amstelkwartier en de Haven-Stad.

6. Kortom: bewaar soms een boek

De koek van dit boekje is daarmee nog niet op. Een hoofdstuk over de Raad van de Scheepsraad in de Beurs van Berlage, over de misdaad in Amsterdam (‘Zoals gezegd, de penoza is een groep, die onder leiding staat van een paar krachtfiguren, die de buurt beheersen’), over cabaret (‘Het Amsterdamse publiek is spontaner dan elders’) en over seksblaadjes (‘Er kan alleen een tweede nummer zijn, als de politie geen aanleiding zag om het eerste te verbieden’).

Ja, genoeg boeken over Amsterdam. Waarom dan niet eens stilstaan bij dit boekje dat ik bijna naar de kringloop had gebracht. En wat een plezier gaf het alsnog! De geheimen die erin staan, klaar om te ontdekt te worden, is wat lezen zo leuk maakt.

Zelf vind ik dat we met een te politieke en historische bril naar het verleden kijken. De jaren zestig gaan altijd over het rebelse, het anarchistische van provo enz. Alsof er helemaal geen andere mensen in Amsterdam rondliepen. We vergeten het gewone, dagelijkse maar al te vaak, en dat lees je wel in dit boek terug. De ellende is dat je weet dat mensen in de toekomst dat ook zullen doen met onze tijd.

Het zou mooi zijn als het boek nog eens een mooie reissue krijgt die recht doet aan deze best vermakelijke teksten van Bas Roodnat, en de mooie tekeningen van Wim BIjmoer.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Bas Roodnat op RKD
• Wim Bijmoer op Wikipedia
• Amsterdam.nl: Het harde leven in de Jordaan
• De Groene Amsterdammer: Een saamhorig paradijs (in de Jordaan wonen alleen nog yuppen)
• Het Parool: interview met schrijver Piet de Rooy over het boek Alles! En wel nu! over de jaren zestig
• Amsterdam in de jaren 60 en 70 (ik woonde niet ver van de locatie op de onderstaande foto)
• Onsamsterdam: artikel over de jaren 60

1 november 2020 / 3408 woorden / 26 minuten leestijd / Eerder gepubliceerd in DH/// in 2013 (63-66), bewerkt in 2020 / Copyright beeldmateriaal is afgestemd met alle betrokkenen

Ik sprak destijds af met Jan-Willem Stas, docent op de Type & Media-opleiding (onderdeel van de KABK) in Den Haag. Met een kop koffie en een stukje appeltaart in Dudok aan het Spui proberen we het mysterie van de studie en het vak te ontrafelen. Waarom willen zoveel buitenlandse talenten hier les krijgen? Wat houdt letters ontwerpen in? Hoe verschilt het ontwerpen van letters in het digitale tijdperk van letters ontwerpen vroeger?

Eerst iets belangrijks: het verschil tussen letters en lettertypen. In het Engels uitgelegd door oud-student Gustavo Ferreira:

“‘Font’ and ’typeface’ mean different things for people who work in the field. A typeface is a design: a collection of ideal typographic shapes, independent from any implementation (to make a loose analogy with music: a composition). A font, on the other hand, is a particular implementation of a typeface for a specific medium and technology, in a specific format etc (continuing the music analogy: a recording or performance).”

Ben je voor je gaat lezen nog behoeftig aan nog iets meer uitleg over wat typografie en letterontwerpen inhouden? Lees dan eerst dit blog (Engelstalig). Nu terug naar het interview met Jan-Willem Stas.

Van een fax naar digitale letters: interview met Jan-Willem Stas

We gebruiken ze allemaal dagelijks maar voor veel mensen is het ontwerpen van letters een ver-van-hun-bed-show. Kun je iets meer voor de leek iets meer uitleggen over de geschiedenis van letterontwerpen?

De industrie werd heel lang gedomineerd door twee monopolisten: Linotype en Monotype. Zij maakten machines die zetwerk in lood vervaardigden. Daardoor bepaalden zij ook welke lettertypen er op de markt kwamen. De Linotype zetmachine goot een vaste regel. Monotype was een systeem waarbij afzonderlijk losse letters werden gegoten. Bij Linotype moest bij een tiepfout de hele regel over, bij Monotype kon je de verkeerde letters vervangen.

Door de opkomst van het offset drukken in de jaren zestig van de vorige eeuw veranderde de vraag van loden zetwerk naar fotografisch zetwerk. Beide ontwikkelden nieuwe systemen, maar er kwamen ook andere spelers op de markt, vooral uit de fotografische industrie. Nog steeds bepaalden zij het letteraanbod, omdat nieuwe lettertypen een grote investering vergden. Veel van de typografische verfijningen uit het loodtijdperk gingen daardoor verloren.

Wat is de invloed van de opkomst van de computer op het ontwerpen van letters?

Met de komst van de computer is het letterontwerpen democratischer geworden. Dat begint met de geschiedenis van Icarus. Icarus was een programma dat was ontwikkeld door een Duits bedrijf (URW). De gedachte was toen: als we nu een computer hebben in Europa en een in Amerika, dan kunnen we alle bestaande lettertypen wel digitaliseren. Petr van Blokland heeft op basis van dat programma Icarus-M gemaakt in 1987, zodat het op de Apple-Macintosh kon draaien.

Daarna zijn er andere letterprogramma’s gekomen, Fontographer, Font studio. De geest was uit de fles. Je kon letterontwerpen op de keukentafel met een Mac, een scanner en een printer. Nu zijn er al weer verbeterde ontwerp programma’s als Fontlab en Robofont, ontwikkeld door Frederik Berlaen met Petr van Blokland.

In the mid-Eighties there was hardly a computer to be seen at the Royal Academy. Working by hand was the norm. That was pleasant because you learnt to deal with letters and words in a very direct and physical way. Typography under Gerrit Noordzij was in the first place writing and seeing how forms arise on paper. There were computers, but their place was at home.

Jan Middendorp & Erik van Blokland / letterror.com

The Type and Media masters program has a long history at the Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in The Hague. The roots of the program can be traced back to Gerrit Noordzij’s Letter Programme within the graphic design department at KABK during the 1970s. (…) In 2002, the Type and Media program officially started in its present incarnation.

Abi Huynh / source

Het eerste half jaar worden verschillende aspecten van letterontwerp aangeboden: kalligrafie, letters hakken, lettertekenen, niet Latijnse schriften, digitaliseren, programmeren. Het tweede halfjaar werk je aan een zelf voorgesteld onderwerp. Medestudenten kwamen uit Brazilië, Duitsland, Libanon, Canada, Zweden, Zwitserland, Letland (mijn jaar). Ex-t/m-studenten vormen samen een “familie”, vaak werken we samen, nodigen we elkaar uit.

Frederik Berlaen / via e-mail

Wat heeft het digitale tijdperk veranderd op het gebied van letters ontwerpen?

Je faxte een bestelling naar een van de vele letteruitgeverijtjes en dan kreeg je na betaling een floppy in een envelop thuis gestuurd. Dat veranderde pas toen FontShop, een bedrijf dat letters ging verkopen van verschillende letteruitgeverijen en ontwerpers, in 1991 een catalogus uitbracht. Toen had je eindelijk zicht op de het letteraanbod in de wereld.

We hebben in 1998 een conferentie georganiseerd in Rotterdam (THype) om dat bedrijf, FontShop, eigenlijk een postorderbedrijf met kleurige foldertjes, een gezicht te geven en om een aantal letterontwerpers op het podium te zetten. We hadden toen al wel een website maar dat was toen nog iets nieuws. Dat kun je je nu al bijna niet meer voorstellen.

Wat maakt de Type & Media-opleiding in Den Haag zo bijzonder in Europa?

Alle docenten, met uitzondering van mijzelf, zijn letterontwerpers. De Werkplaats typografie in Arnhem is een master vooral gericht op typografie, net als de bachelor opleiding in Swäbisch Gmünd, waar we vaak studenten vandaan krijgen. Daar worden soms ook letters ontworpen. Maar die zijn meer als idee, concept om een eigen gezicht aan de typografie te geven.

Wij zijn echt een hardcore opleiding in letterontwerpen. Ook de opleiding aan de Hochschule in Leipzig, waar Fred Smeijers lesgeeft, is dat. Andere opleidingen in opkomst zijn ECAL in Lausanne en de Hochschule in Zürich, waar onze oud-studenten lesgeven.

En waar in verhouding staat dan de letterontwerpenopleiding in Reading?

De opleiding is Reading is vergelijkbaar met de onze. Er wordt ook wel eens gezegd dat er competitie is tussen Reading en de KABK, maar dat is niet echt zo. Het is wel een meer universitaire opleiding en ze moeten een uitgebreidere thesis schrijven. Terwijl wij meer ‘learning by doing’ hebben. Bij ons staat het schrijven en tekenen centraal. Daar doen veel mensen twee jaar over de opleidiing, terwijl wij na een jaar we wel klaar met ze zijn.

Als je in Londen gaat studeren, zit je wel met huisvestingsproblematiek, plus dat de kosten van de studie een stuk hoger liggen. Bij ons zijn de studie kosten voor de master nog gelijk aan de bachelor. Het komt vaak voor dat wij iemand afgewezen hebben en de student alsnog naar Reading gaat. Dan blijkt iemand wel een passie te hebben om te weten, niet om te tekenen. Je ziet studenten daar vervolgens erg interessante research doen. Overigens leren we de studenten wel programmeren want anders blijft het monnikenwerk. Dat is niet meer zo van deze tijd.

Hoe wordt iemand uiteindelijk geaccepteerd op de opleiding?

We krijgen voor elk studiejaar zo’n tachtig à negentig serieuze portfolio’s binnen die we dan met elkaar gaan vergelijken. Daaruit kiezen we er dan twaalf. Er zijn ook veel studenten die twee of drie keer een poging wagen. Daar is ook niets op tegen. Het is vaak ook beter om na een opleiding in ontwerpen eerst praktijkervaring op te doen. Als je daarna weer besluit om te gaan studeren, ben je gretiger. De selectie is een moeilijke klus als je iemand niet hebt ontmoet. Eigenlijk kan een student met een bachelor in ontwerpen overal vandaan komen. Uit de portfolio moet wel een liefde spreken voor het met letters bezig zijn. Dat zie je toch vooral in de schetsen.

Wat er zo bijzonder is aan het vak van letterontwerper (’type designer’) in 18 quotes

KICK

I can’t explain it; I just like looking at type. I just get a total kick out of it. Other people look at bottles of wine or whatever, or, you know, girls’ bottoms. I just get kicks out of looking at type. It’s a little worrying, I must admit.

Erik Spiekermann / ilovetypography.com

AUDACITY

One of my favourite memories from my KABK education was an off-hand quote by an instructor who mentioned: “At the top of culture there is music, just below that there is type design.” I found the audacity of the statement amusing and humorous. To this day I’m not sure if he was joking or not.

Ross Milne

WOMEN IN TYPE DESIGN

It is a fact that there are fewer women than men in type design. Though there are many skilled and educated female type designers, they just do not get much attention. Verena Gerlach, a German type designer, wrote an article about it called ‘Where Are the Women in Type Design’, in which she explains the reasons why type design is such a man’s world. From this article: “For most designers it’s difficult to find an end and be satisfied with the result. Then you add the expectations of others, amplified by the gender gap. Women constan4tly think they could do better. It’s never enough, they could get judged, they have to please, etc.

Slávka Pauliková & quote by Verena Gerlach

INCORRUPTIBLE CRITIQUE

The core of the experience in the TypeMedia course is hard work, incorruptible critique and a growingly sharp perception of the tiniest detail. For the craft part, drawing letters is all about being precise. This accuracy, once acquired, is almost impossible to unlearn again. For the creative part, you learn to think more in possibilities and to let go your first ideas. You have to try out many things to be able to make a choice for the best solution. Finally, almost every student runs into specific problems in her or his project that can hardly be generalized. In this regard, you learn to keep on trying to make it work.

Fritz Grögel

EXPLORING TYPEFACES

I’ve been teaching typography at graduate and undergraduate level and my approach is heavily based on the way I was taught. The most crucial aspect of the method is trying to make students understand how formal and aesthetic decisions in contrast, proportions, weights, features etc, make certain fonts more adequate than others to ‘solve’ typographical problems. This notion of drawing to specific contexts and exploring typefaces according to how and maybe why they were designed is a direct application of a small yet fundamental part of KABK’s knowledge.

Gustavo Soares

DESIGNING DIGITAL WORLDS

Screen-based documents are interconnected, dynamic, reactive; screens are ‘dark’ surfaces in which information is written with light. These radically different qualities demand different typographic solutions and ideas, which lie necessarily outside of the tradition of print typography. Most of my type-design work is targeted at screen media rather than print. I try to work with the unique qualities of digital media: embracing the pixel grid, and exploring colors, computation, interaction etc. The Elementar system is an attempt to bring more typographic flexibility to screens. It is an alternative approach to type-design for screens: instead of working with scleable outline fonts, I have designed several individual size-specific typefaces along parametric variation axes. (And tools and interfaces to deal with these fonts.)

Gustavo Ferreira

THE SMALLEST ELEMENTS OF GRAPHIC DESIGN

I think the appeal of type design is in working with the smallest element of graphic design, almost all forms of graphic design require typography, whether it is for a book or a website or corporate branding. I think what appeals to me is the challenge of crafting type with a very particular personality and atmosphere to suit each project. I love working with details and the pursuit of type design is about as detail-oriented as you can get.

Abi Huynh

RIPPING OFF

Making a good typeface is a lot of work. Stealing a typeface seems easier. But ripping off a typeface and claiming it as one’s own is counter-productive, uncreative, and in general corrosive to type and typography. This fails to contribute anything. (…) Pirates have no interest in type, they have an interest in the use that people have for type. (…) If a typeface was made by someone else, it would have been different, even if the intent was to make the same thing. It is that collection of personal, specific decisions and opinions that make a typeface useful, appropriate, good or bad, that is its value. That also makes a typeface undeniably the intellectual property of its designer.

Erik van Blokland / letterror.com

NEW FONTS

Typefaces grow with typography and graphic design, and they change all the time. There are many fonts, but the one that you need might be missing. Also, despite the work that has been done before, it is possible to have new ideas, just as it is possible (and necessary) to write a new book, or take a new photograph.

Just van Rossum en Erik van Blokland / letterror.com

150.000 FONTS

It seems to be a golden age of type design—not only are there more type foundries now than ever before, not only is distribution easier and more direct, not only is type a hot topic for numerous specialised blogs and magazines, but even the general interest media are in on the conversation, (if only occasionally). New type design courses are opening regularly, churning out legions of type designers. And there are now over 150,000 fonts available for direct download. (…) Just as in the music industry, where cover versions and remixes are often more popular than new music, font designers seemingly prefer to exploit successful models from the past rather than strive for new solutions. (…) Many people drawing type today have solid drawing skills, but no desire to advance the field (let alone rebel against it) by creating original solutions. Can we call them type designers? I think not, at least not any more than we can call every fast, accurate typist a writer.

Peter Bil’ak / typotheque.com

CAREFULLY CONSIDERED IMPERFECTION

Had people not been searching for centuries for the roundest circle, the most flexible curve, the clearest line? With the computer this was as easy as falling off a log. Add razor-sharp definition by using offset on smooth modern paper, and the result is the best print ever. Engineers get the warm fuzzies when confronted with such perfection. The question is whether the ordinary reader wants such an overdose of perfection. After all, a completely balanced page of text can also be completely boring. (…) By allowing the computer to mess around within the — strictly defined — margins of a virtual font or layout, a new sort of liveliness can arise. In that case the computer is not used as the big leveler that it only too often is, but as a way of introducing carefully considered imperfection.

Jan Middendorp & Erik van Blokland / letterror.com

TYPECOOKER

Perhaps I most enjoyed the TypeCooker experiments. The assignment was to draw letters from a randomly generated recipe TypeCooker recipe. I discovered many things by taking a pencil in my hand to draw the sketches. When I looked over the sketches of my classmates, they had unique approaches based on the very same recipe. (…) And it made me realize how important it is to use your hands to sketch.

Kunihiko Okano in an interview with Taro Yumiba / source

BEING A PROFESSIONAL GRAFFITI ARTIST

In my early puberty I did a lot of grafitti. If I compare this letters with my bachelor thesis I can see similarities. (…) For me typedesign is a little bit like being a professional graffiti artist. It is a bit more complicated, because there is more to letters than just the words they form. However, you always feel happy if you see your typeface in use. And the really good thing? It is legal.

Nils Thomsen

ARROGANCE CAN SOLVE THE PROBLEM

I listen quite carefully to what clients have to say, then I throw everything away and start to think for myself. Usually I come up with an approach which is utterly different from what they asked me, and I try to convince them. They sometimes see me as completely arrogant and not worth telling anything to. However, I must say that most of the clients realize that I also react to them. I try to respond to their direction, solve the problem, take them seriously, but not by trying to give them wine or please them — instead I am interested in what they could do with their organization or approach. I don’t mind at all if I have to argue with them. I act like I’m an independent artist in that sense.

René Knip in interview met Jon Glarbo / source

PLAYING THE BASS

Typography and typeface design live in the intersection between visual and verbal language, so they tend to attract people who are equally interested in both these worlds, and in how they interact. People who are mostly into visual language go into graphic design, photography, painting and so on, while people who are more into verbal language go into writing, researching, poetry etc. Type design in particular requires is a very systematic way of thinking: a typeface is the sum of several individual form elements (arches, bowls, stems, serifs, hooks etc) which only interact and emerge through text. It also requires an ability to shift between foreground (the ‘black’ shape) and background (the ‘white’ counter shapes), and a sense for rhythm and repetition – it is not a coincidence that many type-designers also play(ed) the bass (myself included).

Gustavo Ferreira

LETTERS ARE EVERYWHERE

Most designers I know appreciate the large variety of subjects they basically are able to work on. It has something sporty to it: what’s the new job, what’s the target, what can I come up with? I personally love to work with and for places, to design shops, cafés, restaurants. It is extremely interesting to work between the identity of a business and the architecture and public space it is situated in. If the design of a store front comes out well, it is very satisfying to see it act into the street. As letters are everywhere in our daily surroundings today, they should be beautiful everywhere.

Fritz Grögel

JUST LIKE MUSIC

What fascinates me about letters and applied typography are three things. First of all, typefaces are graphical systems that are reduced to a manageable set of rules to which every letter has to bend. On the other hand, these rules have to be followed warmheartedly to let it live and breathe. It’s just like in music. Secondly, letters carry semantic value, they are not all the same, they do transport feelings, associations and connotations. But they do so in a much more unconscious way to general public than pictures do. Letters always embody a speaker’s voice. Just as poetry uses words to create worlds, letters use shapes to create sound. Finally, written letters and typography are a major cultural heritage, in their forms as much as in their content. There is no history without writing and writing has it’s own history. The more I learn about the history of letters, how they were made, what they were intended for, what larger context they sit in, the more I am under their spell.

Fritz Grögel

TYPEFACE FOR MARS

A typeface for a new civilization on Mars sounds like the ultimate challenge: unheard of, refreshing and interesting. For such a job would really need to widen my boundaries into new territories, which is a necessity for the creative survival of a designer.

Jon Glarbo

Veel dank aan alle betrokkenen voor hun hulp bij het tot stand komen van het originele artikelen. En voor alle letterfetisjisten: excuses voor de ongetwijfeld minder fraaie belettering op deze pagina…

Meer lezen, kijken of luisteren?

• KABK: Type & Media / afgestudeerden: 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019.
• I love Typography (interviews)
• Letteror
• Typotheque
• Eye Magazine
• Lessons learned at Type Media
• OhnotypeCo@Medium So you want to apply at type media?
• Reddit/r/typedesign
• Typotalks
• Freetypograhy: interviews
• Print: 26 articles for typography lovers
• Jan Middendorp in Eye Magazine Is type design losing its soul?
• Mathieu Christe/Berton Hasebe: Type and media masters
• The New York Times: These people really care about fonts
• Designboom: interview met Peter Bi’lak

31 januari 2020 / 2597 woorden / 20.5 minuten leestijd / thema’s: reizen, Midden-Oosten, Azië, auto’s, jaren dertig en vijftig / sommige stukken van dit artikel zijn in andere bewoordingen al gepubliceerd in Jegens & Tevens

Dit artikel gaat over twee duo’s die op verschillende momenten in de tijd (jaren dertig en jaren vijftig) beiden met een auto een reis maakten naar Afghanistan. Ze waren in mijn optiek reisbloggers avant la lettre – maar in een tijd dat je soms sneller omhoog een berg op liep dan reed met een auto.

Wat Indipendenza wil weten: kun je hier als moderne reisblogger lessen uit trekken?

Allereerst een introductie van deze reizigers:

Nicolas Bouvier en Thierry Vernet: van Joegoslavië tot Afghanistan in een Fiat Topolino in 1953 en 1954

Nicolas Bouvier (1929 – 1998) was een wereldburger die niet meer nodig had dan een goede vriend (Thierry Vernet) en een auto (Fiat Topolino) om rond te gaan reizen. Hun grote reis in 1953 en 1954 was zijn grootste onderneming tot dan toe. Ze reisden naar Afghanistan. Bouvier beschreef en Vernet tekende hun grote reis. Redmond ‘O Hanlon en Colun Thubron zijn twee namen van beroemde schrijvers die zeiden groot fan te zijn van Nicolas Bouviers reisverslag L’usage du monde (De wegen van de wereld). Er zit dan ook iets in wat je niet vaak leest in zulke reisverslagen: mooie literatuur.

Alphons Hustinx en Theo Regout: van Maastricht naar Afghanistan in een Ford A in 1932

Alphons Hustinx (1900 – 1972) was een al even avontuurlijke reisblogger avant la lettre. Hij kon jurist worden maar koos voor een loopbaan als fotograaf en avonturier. De Tweede Wereldoorlog legde hij vast, maar ook een aantal verre reizen. Ze werden gepubliceerd in bladen als de Maasbode en De Telegraaf. Prachtig onderwerp natuurlijk voor een expositie, zoals in 2018 in Gem in Den Haag te zien was. Dit is een van Hustinx’ Arabische reizen. Hustinx reisde in 1932 met zijn maat, Theo Regout, van Maastricht naar Afghanistan. Ook deze reis werd via artikelen geplaatst in de Maasbode en De Telegraaf.

1. Heb moed

Bouvier en Vernet rijden van Joegoslavië naar Turkije, Iran, Pakistan en Afghanistan. Een en al bergpassen! Dat zou met een landrover soms al lastig zijn, laat staan in 1953 in een Fiat Topolino. Vertaling: Fiat babymuisje.

Die auto is belangrijk in het verhaal – een soort derde personage. Tijdens de reis is ie meer stuk dan in werking. Vaak genoeg moeten ze zelf repareren of wachten ze op onderdelen. Soms rijden ze alleen in de tweede versnelling want de derde is stuk.

We liepen meermalen tot aan de motorkap vast in de modder, zonder enige hoop dat we er op eigen houtje uit zouden komen. In zo’n geval is het nog het beste om je op hurken te gaan zitten wachten tot er een kar voorbijkomt en een beetje om je heen te kijken.

Zes uur doen ze over een tocht over de Ordupas van tweeëntwintig kilometer afstand. Dat is langzamer dan lopen! Een andere keer moeten ze alle bagage de berg optillen en vervolgens de auto omhoog duwen, midden op de dag, met doeken, de auto zelf is te heet.

Hier vind je het ouderwets echte lijden in reisverhalen. Geen flauwe opmerkingen over vliegtuigen met onprettige stoelen. Een punt van verschil met de huidige generatie reisbloggers is dat het veel minder klagen is en veel meer ondergaan.

2. Neem de tijd en observeer

Je sluit het boek en de eerste vraag die in je opkomt is: wat deed hij daar eigenlijk? Bouvier hoefde niet echt naar Macedonië, Servië, Turkije, Iran (Perzië) of Afghanistan. Hij had niet echt iets met de landen waar hij heen reisde. Geen familie. Geen werk. Geen liefje.

Ze deden niet aan journalistiek, ook niet aan wetenschap, hoewel hij goed kon observeren. Hij hoefde er kortom niets te doen.

Maar dat is het hem juist. Bouvier wilde reizen, echt reizen, het echte leven ervaren. Hij moest en zou die landen ontdekken, proeven, voelen. Hij moest en zou dat op papier zetten. En hij moest en zou dat op bijzondere wijze doen. Een roeping die sterker was dan al het andere.

Reisverhalen zijn soms tijdreizen. Het grappige is dat ze door landen reisden die toen nog anders waren dan de landen die ze nu zijn. In 1954 is dit nog Iran:

‘In Parijs zul je niemand vinden die Perzisch spreekt, terwijl in Teheran hele volksstammen (…) vloeiend Frans spreken. (…) Het is gewoon de Iraanse cultuur, die nieuwsgierig is naar alles wat anders is.’

Maar ze horen al de eerste geluiden:

‘’De islam hier, de ware islam? Dat is afgelopen… niets dan fanatisme, hysterie en alle ellende die daaruit voortvloeit. Altijd bereid om razend en tierend achter hun zwarte banieren te lopen… (…) Fanatisme, ziet u, is het laatste verzet van de arme (…)’

3. Schaaf aan je tekst tot je erbij neervalt

Alain Dufour zat bij hem in de klas en werd later zijn uitgever. In het voorwoord van het reisverhaal legt hij uit dat Bouvier een avonturier pur sang was en dat het reizen voor hem een onbedwingbare passie was, of hij er nu wel of geen geld voor had.

In feite deed Bouvier wat mensen nu massaal doen: reizen naar onherbergzame landen en opschrijven wat je ziet. De verschillen met al die hedendaagse blogs en tijdschriften is de tijd (een half eeuw eerder), de locatie (wie reist er voor zijn lol door Iran, Azerbeidzjan, Koerdistan en Afghanistan?) en de enorme aandacht voor de stijl.

Schaven, daar gaat dit boek ook over. Dat is iets waar elke vliegensvlug publicerende blogger vandaag de dag goed van kan leren. Verspil je tijd niet aan populair worden met wegwerpblogs maar streef naar iets unieks! Wees kritisch op je eigen teksten.

Drie jaar heeft Bouvier aan het boek lopen schaven. Dat betaalt zich uit in geweldig leesplezier. Volop aandacht voor sfeer, prachtig beknopt geschreven, herinnerend aan de autobiografische boeken van Konstantin Paustovskij, die (voor mij althans) de top zijn in goed geschreven reisproza. Verveling slaat niet toe bij de lezer als je als schrijver zo ambachtelijk aan je teksten schaaft.

‘Het gesprek wil niet vlotten. De man is al jaren met pensioen. Hij was ooit hoofd van politie in een klein stadje in het zuiden, hij kent niemand meer op het hoofdbureau… Hij is trouwens alles vergeten. Maar met een potje schaken zouden we hem een groot plezier doen. Hij speelt heel langzaam, dommelt in. Een verloren dag…’

Mooie karakters zijn essentieel voor een goed reisboek – mensen die door de bladzijden heen gaan leven. Dat kun je niet afdwingen. Ten eerste moet je ze tegenkomen. Ten tweede moet je ze kunnen schetsen. En ook letterlijk, zoals Vernet doet.

De periode in Tabruz is denk ik ook een van de beste stukken in het boek. Gedwongen om een half jaar stil te staan (geldgebrek uiteraard), leren ze nog beter kijken naar de mensen in hun omgeving.

Ook het portret van Terence in Quetta is sterk. En de arrogante Italiaanse dokter in Kandahar. ‘Houden we van Oscar Wilde? In zijn vrije tijd vertaalt hij hem in het Italiaans.’ Interessant tijdverschil: dat toneelstukje van deze arts, zij kijken er zo doorheen, maar dat is in onze tijd de gangbare manier van jezelf presenteren (‘verkopen’).

4. Sta voor het unieke van je reisboek

Een erg mooi geschreven, ‘moeilijk’ en kwetsbaar reisboek. Geen wonder dat dit boek bijna nooit was uitgegeven.

Zelfs toen uitgeverij Gallimard, toch wel dé uitgeverij van die tijd, het wilde uitgeven, kwam Bouvier teleurgesteld terug. Ze wilden de tekeningen van Thierry er niet bij doen.

Geen haar op Bouviers hoofd die eraan dacht om voor zulke commerciële redenen door de knieën te gaan. Dan moest het maar niet uitgegeven worden.

Een ander bijkomend element is misschien dat Bouvier een Zwitser was. Hij zat niet bepaald op de Franse literaire radar, die voornamelijk gericht was op Parijs.

Later gebeurde het dus wel bij de uitgeverij waar zijn vriend Dufour ging werken. Eigenlijk een wetenschappelijke uitgeverij, maar hier maakten ze een uitzondering voor. Het was te bijzonder.

En eindelijk, in 2009, is het vertaald en in het Nederlands uitgegeven door Bas Lubberhuizen, mét tekeningen, voorwoord en foto’s. Erkenning komt bijna altijd te laat maar is nog altijd beter dan een vergeetbare like op Facebook.

5. Geef de reis de hoofdrol

De reis van Alphons Hustinx en Theo Regout met de A-Ford (opvolger van de T-Ford) zat natuurlijk even vol ontberingen als die van Bouvier en Vernet. Misschien nog wel voller. De hoogste snelheid van de A-Ford was namelijk 100 km per uur. En dat was de hoogste snelheid.

Nog meer dan bij Bouvier had de auto een hoofdrol. Ze reden vaak door terreinen waar je je nu zelfs nauwelijks met Landrover of Jeep zou wagen. Diverse foto’s gaan dan ook over autopech en het vragen naar de juiste weg.

Het enige waar ik het een beetje mee kan vergelijken, zijn de specials van het programma Top Gear/The Grand Tour, maar dan wat minder ondeugend. Groot verschil: Hustinx en Regout moesten overleven met zijn tweeën terwijl de drie van Top Gear een crew van honderden mee hebben.

6. Zoek naar het droogkomische

Met de hoofdrol voor de auto, lijkt de auto bijna belangrijker te zijn dan de reizigers zelf. Dat komt ook terug in de foto’s, waar de auto meer contact lijkt te hebben met de lokale bevolking. Vooral de tweede foto is meesterlijk in zijn absurdisme.

In een zo’n foto zit zoveel verhaal. Waar is dit? Hoe reageerden de bedoeïenen op de auto die voor hun stond? En nog belangrijker: wat stond er op die wegwijzerborden?

Ook al is de kans groot dat de foto in scène is gezet, toch toont Hustinx denk ik met zulke foto’s een feilloos instinct voor wat zijn krantenlezer in de jaren vijftig zou verbazen. Zelfs anno nu! We leven praktisch in een beeldcultuur en toch is dit een verbazingwekkende foto.

Het is bijna een reisverhaal over een auto – dan een reisverhaal van twee Nederlanders die permanent de weg kwijt zijn. Dat geeft deze reportage iets futuristisch. Alsof we kijken naar een tijd dat apparaten zelf reizen. Een knipoog naar animatiefilms zoals Cars.

7. Doe iets bijzonders op een moment dat anderen iets anders doen

De reizigers zochten het ook wel een beetje op. Typische jongvolwassenen op zoek naar het grootst mogelijke avontuur. Een dergelijke reis zou nu misschien niet meer zo opvallen maar toen was het een echte belevenis. Reizen naar Italië, Zuid-Duitsland en Griekenland waren populair maar naar Afghanistan rijden deed echt nog niemand in de jaren dertig.

“Het terrein is moeilijk in de Syrische woestijn. Kuilen, keien en zandhoopen, die ontweken moeten worden. We lossen elkander om de 150 K.M. aan het stuur af. Om het half uur passeeren we een wit kameel karkas. Het zijn de eenige voorwerpen, waaraan het zoekend oog een houvast heeft, in deze egale uitgestrektheid, zonder iets.”

Soms rijd je als kijker in verbeelding met ze mee op de achterbank – zo goed is uit hun foto’s en teksten voor te stellen hoe de reis was. Wederom dat kunnen lijden dat wij in onze tijd (paar uurtjes vliegen naar Afghanistan) niet meer gewend zijn.

“We gooien de ramen weer open, want de hitte binnen is verstikkend, en binden onze zakdoeken voor neus en mond, zetten de stofbrillen op en dan maar vooruit.”

De stijl van de foto’s is mooi maar ik mis wel het gevoel voor stijl van bijvoorbeeld Cas Oorthuys – voor mij nog steeds een van meest bijzondere fotografen die ons land heeft voortgebracht.

Hustinx’ foto’s van Nederland na de oorlog ogen inwisselbaar met wat je al goed kent van andere fotografen. Ja, de foto’s zijn in kleur. Toch is het in aanpak niet veel anders dan andere persfotografie uit die tijd. De foto’s van de Afghanistantrip steken er bovenuit, omdat je hier te maken hebt met de zeldzaamheidsfactor.

8. Neem iemand mee die ook een talent heeft

Wat zowel Bouvier als Hustinx kenmerkt, is dat er nog iemand meeging die niet alleen gezelschap vormde, een figurant in het verhaal, maar zelf ook een bijdrage leverde.

Dit is bijvoorbeeld ook een beetje de expositie van filmer Theo Regout. Want de compagnon van Hustinx maakte van de film een reisverslag van ruim 70 minuten. Die is ook te zien in het Fotomuseum. Een rare ervaring: ineens komen de foto’s van Hustinx tot leven. Zie deze video van Eye voor een versie van drie minuten:

Belangrijkste lessen voor reisbloggers?

De les die je hieruit kunt trekken, is vooral: stop er maar mee. Het zal nooit uitdagender of beter of meer lijden worden dan wat deze reisbloggers avant la lettre al deden. De teksten zullen niet merkwaardiger zijn. De foto’s en films zullen niet maffer zijn dan wat zij maakten. Het is al gedaan, leg je erbij neer. Je zal nooit beter worden dan een slechte kopie.

Hustinx en Bouvier vertelden toen nog iets nieuws. Nu is dat alles voor iedereen binnen handbereik. Internet maakt alles maar een klik van ons verwijderd. Avontuurlijke vakanties: de nieuwste rage. Zelfs als iemand nu zou fietsen naar Afghanistan zou je denken: er zijn je al honderden voorgegaan. En dan nog mis je de couleur locale van de twintigste eeuw die in onze mondiale samenleving steeds meer verwaterd. We zijn simpelweg niet vroeg genoeg geboren.

Maar… de belangrijkste les: dóen, kan iedereen wel toepassen. Door simpelweg origineel nadenken kun je een eigen variant maken van wat Bouvier en Hustinx in hun tijd deden. Misschien moeten we het juist weer wat kleiner maken? Van grote reizen terug naar kleine reizen? Een verhaal over de kust van België, lekkere hapjes in Sicilië, het openbaar vervoer in Portugal? In alles zit een boeiend onderwerp verborgen om één voorname reden: dat je het boeiend weet te vertellen.

En wijk af van de ‘regels’. Foto’s en video’s, daar barst het internet van. Toen W.F. Hermans essays lardeerde met zijn eigen foto’s was dat nog redelijk ongewoon. Nu kun je bijvoorbeeld met geluiden (die je kunt opnemen met elk apparaat) je blogs mysterieuzer maken. Onderzoek de vernieuwende mogelijkheden van het web, want er is veel mogelijk.

Boven alles is het belangrijkste dat je je eigen stijl vindt en dat je niet andermans blogs naschrijft. Alleen maar omdat dat nu eenmaal nu in de mode is. Wat nu in de mode is, is morgen uit de mode: dat vergeten veel enthousiaste bloggers. Niets anders dan je eigen verbeelding houdt je tegen.

Je kunt ook punten scoren op lezen. De meeste bloggers houden daar niet zo van. Ze denken meer aan marketing, jezelf verkopen, en hebben niet door dat wat ze doen daardoor veel waarde verliest in de loop der tijd. Met lezen voorkom je die valkuil – dan heeft de toekomstige lezer er ook nog wat aan.

Tot slot komen talent en ambacht weer om de hoek kijken. Het kost bloed, zweet en tranen om het echt goed te maken. En dus tijd! En dat is precies waar de meeste bloggers het vandaag de dag laten liggen. Ze zijn te snel. Hun teksten te inwisselbaar. Meer een druppel in de oceaan willen zijn, dan je eigen leuke meertje vormen.

Wil je je echt onderscheiden? Schakel je eigen gehaastheid uit en begin te genieten van elk woord dat je schrijft. Beter een interessant blog op je eigen website dan tien gemiddelde posts op Facebook.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Hustinx fotografeert Venlo in WO II
• A Traveller’s Perspective: Alphons Hustinx
• Nicolas Bouvier in de archieven van RTS
• Review boek Nicolas Bouvier in The New York Times

Yasmijn Jarram is sinds augustus 2018 de nieuwe curator voor GEM. We spreken over het vak, Helen Dowling (haar eerste soloshow voor GEM) en de hobbels die soms overwonnen moeten worden.

24 juni 2019 / 1275 woorden / 16,7 minuten leestijd / onderwerpen: kunst, musea / Eerder gepubliceerd op Jegens en Tevens

Vrijdagmiddag en grote drukte in Gember, het restaurant van GEM. Er is amper een tafeltje vrij om te gaan zitten voor het interview. ‘Het Erwin Olaf effect!’ zegt Yasmijn Jarram. De expositie van Erwin Olaf loopt nog tot 16 juni maar we willen het natuurlijk vooral hebben over Stranger in Display, de solotentoonstelling van Helen Dowling in GEM, het andere museale zusje in het gebouw naast het Gemeentemuseum. Die show is de eerste door haar zelf gecureerde show in GEM.

Een groot succes zo te zien. Komen die mensen ook voor Helen Dowling?

Dat is lastig bij te houden. Als je een kaartje koopt, is dat zowel voor Fotomuseum als GEM. Ik zie wel dat mensen die bij Erwin Olaf naar binnen lopen, ook wel bij GEM naar binnen lopen. Ik zie ook dat er mensen voor Helen Dowling komen en dan naar Erwin Olaf lopen.

Praat je wel eens met de bezoekers om hun reacties te peilen?

Als ik op de zaal een rondje loop, hoor ik soms wel iets en kan ik daar op reageren. Er ligt bijvoorbeeld een matras in de ruimte. De meeste mensen hebben wel door dat je daar kunt zitten. Daarstraks was ik er toen een vrouw met twee kleine jongetjes binnenkwam. Die renden meteen naar het matras waarop de vrouw ‘Nee, nee, nee!’ riep, maar ik zei: ‘Je mag er gewoon gaan zitten.’

Kunst schept verwarring!

Wat ik ook merk is dat als mensen niet weten wat er te doen is, ze die deur opendoen, zien dat het donker is, dat ze dan meteen weer weggaan. Maar goed, het is ook wel het idee dat je overweldigd wordt door de vloer en een andere wereld. Je hebt er een beetje durf voor nodig.

Wat mij vooral opviel is de radicale keuze om de kunst zo optimaal mogelijk uit te laten komen ten opzichte van de ruimte.

Het is voor mijzelf ook nieuw om met deze ruimte te werken. Dit is een leuke manier om de ruimte te leren kennen, te kijken wat je er allemaal mee kunt doen. Fotomuseum en GEM zijn in 2016 van ruimte gewisseld, dat hoor ik ook nog regelmatig, dat het jammer is dat GEM kleiner is geworden. Ik vind het juist boeiend dat je deze ruimte naar je hand móet zetten. En zelf een wereld kunt inrichten.

Ik kan me toch voorstellen dat je denkt: had ik maar de ruimte die mijn voorgangers hadden.

Dat denk ik oprecht niet! Het waren ook een ander soort tentoonstellingen, meer museale tentoonstellingen die je misschien ook in het Gemeentemuseum had kunnen zien. De functie van GEM is juist om het meer ’edgy’ zusje van het Gemeentemuseum te zijn. Het is daarom belangrijk dat GEM een eigen publiek opbouwt.

Het is nu twaalf jaar geleden dat voormalig curator Roel Arkesteijn is weggegaan. Toch hebben mensen in Den Haag het nog steeds over het GEM van die beginjaren. Een boegbeeld hoef ik niet te zijn, want het gaat niet om mij, maar het is belangrijk om een gevoel en gezicht te krijgen bij een tentoonstellingsruimte.

En dat heb je uitgewerkt voor de Helen Dowling-tentoonstelling?

Voor mijn eerste tentoonstelling in het GEM wilde ik dan ook iets radicaals doen, iets wat hier nog niet eerder te zien is geweest. Ook om aan te geven dat er een nieuwe wind waait en dat er experimenteler dingen te zien zijn. Videokunst is bijvoorbeeld nog niet veel aan bod gekomen.

Hoe kwam Helen Dowling in beeld?

Ik had eerder met Helen gewerkt voor een groepstentoonstelling in de Garage in Rotterdam. Ik was op zoek naar een kunstenaar bij wie ik me kon voorstellen dat het een sferisch geheel zou worden. Ik kwam snel uit bij Helen.

Ze was een nieuwe richting opgegaan die ik nog interessanter vond. We gingen samen nadenken. Ik zei: ik wil de ruimte als een groot terrein behandelen. Dat zag zij ook zitten. We waren het snel over eens dat we iets met de vloer moesten doen. Je denkt dan aan een vloerbedekking. Op een of andere manier konden we niet kiezen welke kleur of welk materiaal. Ik had Helen al een keer een plaatje laten zien van Sophie Jung in kunstmuseum Basel. Zij had daar een zilveren spiegelvloer. Dat vond ik er spannend uitzien. Weken later zei Helen opeens: Wat denk je van een zwarte spiegelvloer? Toen viel alles op zijn plek. De vloer is een volwaardig onderdeel van de tentoonstelling.

Omdat het zo’n belangrijke visuele rol speelt, konden we daardoor ook makkelijker knopen doorhakken over andere zaken. Dan kun je lekker puzzelen.

Vroeger deed je meer groepstentoonstellingen. Hoe bevalt het je om een keer de diepte in te gaan met een kunstenaar?

Voor onder meer Garage en Nest heb ik inderdaad groepstentoonstellingen gemaakt. Daarvoor zat ik bij 21rozendaal in Enschede – daar maakte ik ook solo’s. Bij groepstentoonstellingen heb je een totaalconcept als uitgangspunt. Daar komen de kunstenaars deels uit voort. Je hebt vaak dat ene werk in gedachten wat erbij zou passen. Dat wil niet zeggen dat groepstentoonstellingen oppervlakkiger zijn. Het is een andere manier van werken.

Een ander verschil is dat bij een groepstentoonstelling de curator een belangrijke stem heeft. Dan wordt het meer een tentoonstelling van mij. De laatste tentoonstelling bij Garage heb ik bijvoorbeeld geïnspireerd op een liedje van Radiohead. Dat is persoonlijk en intuïtief. Nu – ook omdat het een museum is en je vanuit een instituut werkt – gaat het veel minder over mij maar meer over de kunstenaar. Dat bevalt me beter.

Voel je meer druk nu je bij een museum zit in plaats van bij een kleinere kunstruimte?

Gek genoeg is het andersom voor mij. Nu kijk ik naar samenhang en een langere lijn, vanuit een blijvende positie. Als freelancer werkte ik voor afzonderlijke plekken en had ik meer het gevoel dat ik het een na het andere grote gebaar moest maken. Dat voelde alsof je steeds iets nieuws moest verzinnen. Nu ligt het veel meer in elkaars verlengde en kun je ook wel eens een idee laten rijpen en denken: dat kan over twee jaar nog. Al mijn ideeën concentreren zich nu binnen één programma.

Ik kan me voorstellen dat je al een verlanglijst van kunstenaars hebt en projecten die je op die lange termijn wilt creëren.

Het is logisch dat je een eigen smaak en voorkeur hebt. Het mag beginnen vanuit mijn eigen nieuwsgierigheid en fascinatie maar het moet tegelijkertijd voor een heleboel mensen interessant zijn. Er moet ook genoeg afwisseling zitten in het programma. Ik kan niet snel drie keer achter elkaar iemand met vergelijkbaar werk uitnodigen.

Kun je al een tipje van de sluier oplichten waar volgende projecten over gaan?

De volgende tentoonstelling gaat over de in 2011 overleden Krijn Griezen. Hij heeft veel gedaan in Den Haag. De trap in de beeldentuin van het Kroller-Müller Museum kennen veel mensen wel. Hier bestond al lang de wens om iets met Krijn Griezen te doen. Ik vond veel links met zaken die je nu ook ziet in de kunst: hergebruik, terugkeer naar ambacht, een wat meer conceptuele benadering. Krijn Griezen is het vertrekpunt van de tentoonstelling. Die wordt aangevuld met werk van vier jonge kunstenaars, die er een vergelijkbare mentaliteit op na houden. Het boeiende is om te laten zien dat het nu niet losstaat van toen en dat dingen weer terugkomen. Dus toch weer een groepstentoonstelling! (lacht) Wel met een andere insteek. Omdat het niet thematisch is maar gaat om een houding in het werk. De vier kunstenaars zijn Chaim van Luit, Bram de Jonghe, Paul Geelen en Sema Bekirovic.

Door jou persoonlijk gekozen?

Ja, op hoe ze Krijn Griezen aanvullen. Ze hebben nog niet eerder samen geëxposeerd maar voelden onderling al een soort verwantschap. Er zijn veel toevalligheden waar je door gesprekken achter komt. Dan denk je: zie je, het klopt. Tentoonstellingen ontstaan voor een deel organisch.

Hoe valt een kunstenaar bij jou in de smaak? Kun je daar iets over zeggen?

Over het algemeen voel ik me wel aangetrokken tot kunstenaars die zich duidelijk verhouden tot de tijd waarin we leven, maar wel op een persoonlijke manier. Dat persoonlijke vind ik heel belangrijk. Het hoeft niet autobiografisch te zijn. Wel dat het iets grilligs heeft, iets eigens, wat nieuwe perspectieven geeft. Eigenlijk bedoel ik de tijd waarin we leven wat genuanceerder: het kan ook over langer geleden gaan. Ik hou er wel van dat kunstenaars in de wereld staan.

Dus… maatschappijkritisch?

Er zit vaak een sociale component in maar het mag wel humor hebben – of gek zijn. Ik voel me niet zo aangetrokken tot onderzoeksgebaseerd werk, of heel zwaar politiek werk. En soms vind ik een werk wel goed maar heb ik er zelf niet zo heel veel mee. Ik vind het wel fijn als je een handschrift voelt. Subculturen: ook boeiend. En ik hou ook van raakvlakken met andere disciplines, zoals muziek, literatuur.

Je had het net over jonge kunstenaars. Hoe zit het met kunstenaars die 50+ zijn? Heb je die ook nog op je netvlies?

Zeker. Toevallig is de tentoonstelling na ‘Een ongewone wandeling’ de eerste Nederlandse museumsolo van de Britse kunstenaar Emma Talbot, geboren in 1969. Ik wil zowel jongere kunstenaars een eerste groot podium geven alsen gevestigde kunstenaars die we hier nog niet goed kennen in Nederland introduceren.

Filmfestivals plannen hun festivals zodanig dat ze elkaar niet voor de voeten lopen. Hoe werkt dat met musea en hun kunstenaars?

GEM heet ‘museum voor actuele kunst’. Strikt gezien is dit het enige exclusief hedendaagse kunstmuseum. Andere musea die aandacht besteden aan hedendaagse kunst doen het dat onder een bredere vlag. Het bijzondere is dat GEM wel binnen een museale structuur functioneert maar zich tegelijkertijd gedraagt als een soort project space. Het is een beetje een tussengebied dat er verder niet is in Nederland.

Helen Dowling kan nu niet meer in de Kunsthal komen.

Dat zal inderdaad niet snel gebeuren, en andersom ook. Als nu iemand een solo-expositie heeft in het Stedelijk Museum, is het minder interessant dat hier opnieuw te doen.

Heb je ook nog tijd in je werk om in plaatsen als Maastricht en Groningen kunstenaars te bekijken?

Ik moet er tijd voor vrijmaken, maar dat doe ik graag. Soms vind je een kunstenaar potentieel interessant. Dan kun even goed naar het werk kijken. Het is een combinatie van drie dingen waar ik aan denk: mijn eigen nieuwsgierigheid, omdat ik denk dat je kunt zien dat een tentoonstelling met energie en plezier is gemaakt, ten tweede dat het iets toevoegt aan wat er al te zien is in Nederland, en ten derde ook praktisch: zou het geschikt zijn voor de ruimte van GEM?

Hoe kijk je eigenlijk als curator naar Nederlandse kunst?

Nederlandse kunst bezie ik vanuit een internationale blik. Ze moeten zich wel internationaal kunnen handhaven. De traditie van kunstenaarsinitiatieven is volgens mij erg Nederlands. Dat zie je ook in Den Haag met nieuwe ruimtes, zoals Trixie, die vanuit de Academie voortkomen. Dat heb je in het buitenland ook wel, maar ik denk dat Nederland daar wel heel goed in is, dat soort eigengereide, anarchistische plekken. Ook wel een bepaalde nuchterheid: kom, we gaan het gewoon zelf doen.

En heb je als curator ook contact met de nieuwe lichting kunstenaars, studenten?

Zeker, dat vind ik heel belangrijk. De opening met Helen Dowling was best druk, ook met studenten van de academie. Ik heb veel contact met de academie omdat ik het jammer vind dat de studenten die er nu studeren zelfs GEM niet altijd meer kennen. Ze gaan wel, terecht, naar openingen van Nest en 1646, maar ze moeten hier natuurlijk ook komen. Ik merk ook dat de andere kunstinstellingen blij zijn dat er weer wat met GEM gebeurt.

Zijn er al studenten geweest die subtiel lieten weten dat ze ook wel geëxposeerd willen worden?

Ze zijn wel heel nieuwsgierig! Het duurt even voor ze die vraag stellen maar als ze dat eenmaal doen volgt er een vragenvuur van: hoe gaat het dan, hoe kies je iemand. Er was laatst ook een projectweek op de academie. Mensen uit het veld waren uitgenodigd. Ik was er en afgevaardigden van Art Rotterdam, De Galerie, Billytown, Stroom. Dat was bedoeld voor tweedejaars. Een soort reality check van wat ze weten en hoe ondoorzichtig het allemaal overkomt. Terwijl het niet zo hoeft te zijn. Ik neem graag het enigma een beetje weg.

Tot slot: je bent zelf dochter van een kunstenaar. Is dat nog een voordeel in je werk als curator?

Ik kan me voorstellen – hoewel ik niet weet of dat anders ook zo zou zijn geweest – dat ik een realistisch beeld heb van het kunstenaarschap. Mijn partner is ook kunstenaar, dat maakt ik ook dagelijks mee. Er zijn ook curatoren die een specifieke opleiding hebben gedaan – die weten: ik wil curator worden. Dat heb ik nooit zo gehad. Schrijven was bij mij een constante. Het curatorschap is er organisch bijgekomen.

(Dit interview kwam tot stand in verband met de Invest Week 2019 van Stroom.)

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Helen Dowling @ Vimeo
• GEM: Helen Dowling
• GEM: Een ongewone wandeling
• Yasmijn Jarram: interview met Jegens en Tevens september 2018
• Yasmijn Jarram: artikel Mr. Motley
• Yasmijn Jarram: artikel De Groene

IJssalons heb je, zeker in Italië, in allerlei soorten en maten. Maar zelfs binnen een totaal afgezaagde vorm van retail kun je vernieuwend zijn. IJssalon Grom is een aanstichter van een nieuwe ijsrevolutie: slow ijs. Wat Indipendenza wil weten: wat is het verschil met de ‘oude’ manier van ijs maken?

1 januari 2018 (bewerking van artikel september 2013) / 1287 woorden / 9,9 minuten leestijd / thema’s: voeding, economie / Eerder gepubliceerd in het Italië Magazine

Via Cernaia in Turijn op een fijne septemberdag. Onder de pilaren op de hoek met de Corso Galileo Ferraris bevindt zich een ijssalon. Aan de buitenkant met grote blauwe letters: GROM.

1. IJs in blik in plaats van uitbundig gepresenteerd

Het interieur is een combinatie van beige en blauw. Je zoekt naar de bekende bakken vol vrolijk gekleurd ijs, gedecoreerd met fruit. Maar er zijn alleen maar blikken met deksels.

De verkoopster legt geduldig uit waarom de smaken zijn verstopt: anders bederven ze. Er zijn geen conserveermiddelen en kleurstoffen in het ijs verwerkt. Ik bestel een bakje met hazelnoot en chocola.

De verkoopster begint met een lepel diep in de bakken te graven. Dan overhandigt ze de bakjes, we rekenen af en gaan ze in een nabijgelegen parkje consumeren. Italië, zon, parkje en lekker ijs: er is niet veel meer nodig om een mens gelukkig te maken.

Dit is een vestiging van ijssalon Grom, intussen gegroeid naar 61 filialen, voornamelijk in Italië, maar ook in Parijs, New York en Tokio. Aan het einde van het jaar worden openingen verwacht van filialen in Dubai en Doha.

2. De link met slow food

De mannen achter Grom zijn Guido Martinetti en Federico Grom. Ze kennen elkaar van hun diensttijd. Het avontuur begon toen Guido in 2002 een artikel las van Carlo Petrini, de man achter Slow Food, over de neergang van ‘het echte ijs van vroeger’.

Guido zei tegen Federico dat het hem verbaasde hoe weinig er gebruik gemaakt wordt van seizoensfruit bij het bereiden van ijs, en dat er zo weinig op de kwaliteit van het fruit gelet werd.

‘Weet je, Federico, niemand maakt meer ijs zoals het ooit werd gemaakt.’

Guido, zelf wijnproducent, had er niet op gerekend dat Federico een week later met een businessplan op de stoep zou staan. De zaak werd naar Federico genoemd omdat Martinetti’s vader al een wijnproducent was.

De slogan was snel gevonden: Il gelato come una volta (ijs zoals het ooit was). De rolverdeling ook: Guido gaat over het ijs, Federico doet het zakelijke deel.

3. Alleen de beste, meest natuurlijke ingrediënten zijn goed genoeg

De ambitie: het maken van de beste gelato van de wereld. Citroenen, chocola, aardbeien; alles moest van de beste kwaliteit zijn. Dus werd er flink gereisd, van Sicilië tot Centraal-Amerika, van Afrika tot Japan, in een zoektocht naar de beste ingrediënten.

In Japan kreeg het duo een onvergetelijke les in liefde voor goed fruit. Een boer van 83 jaar verbouwde meloenen die voor niet minder dan vijftig euro per stuk de deur uitgingen. Hij was uiterst zorgzaam voor zijn meloenen en stopte er zelfs kussens onder.

In mei 2003 openden de twee hun eerste zaak in Turijn. Petrini schreef in juli 2003 dat in Turijn een zaakje ‘het lekkerste pistache-ijs produceert dat ik ooit in mijn leven heb gegeten’. Het geld stroomde binnen en uitbreiding stond op het programma.

4. Alle ijs maken op één centrale plek: meer controle

Een ongeluk deed de werkwijze van het tweetal veranderen. In een artikel in The New York Times vertellen de twee heren dat de ijsmaker in hun eerste zaak gewond raakte door een scooterongeluk.

Federico en Guido werden gedwongen om ’s nachts hun eigen ijs te maken. Zo afhankelijk zijn van anderen is niet handig als je wilt uitbreiden.

Dus besluiten ze vanaf dat moment het ijs centraal te maken in een ijsfabriekje nabij het vliegveld van Turijn. Hiervandaan sturen ze het vloeibare materiaal elke dag vers naar de filialen, en daarvandaan gaat het in de ijsmachines, eventueel met de toevoeging van ingrediënten als chocola en biscuits.

In een interview voor een Amerikaanse tv-zender legt Guido uit waarom dit nodig is:

‘Ik kan echt geen verschillende producten hebben in New York, Turijn, Tokio of Milaan.’

Een franchisevorm is daarom niet mogelijk. In een interview met Le Monde zegt hij:

‘Dan kunnen we niet aan onze eisen voldoen. Onze citroencrème kost bijvoorbeeld 36 uur voorbereidingstijd. Je moet zo lang roeren omdat er geen kunstmatige stoffen in worden verwerkt.’

5. Zelf telen wat je zelf kunt telen

Het is dus niet vreemd dat de twee acht hectare land kochten in Piemonte (Costigliole d’Asti) om daar hun eigen fruit te verbouwen. Ze noemden hun fruitparadijsje Mura Mura en kweken er hun eigen peren, abrikozen, aardbeien, meloenen, en maken er honing.

Ze moesten daarvoor wel een aantal wijnboeren uitkopen. Dat druiste in tegen het trotse wijnhart van de vader van Guido. ‘Hij heeft maanden niet met mij willen praten’, zegt Guido in het interview met Le Monde.

Niet alles kan worden geteeld op de boerderij in Piemonte. De pistache komt uit Sicilië, de citroenen uit Syracuse, de hazelnoten uit Langhe (Piemonte) en de frambozen uit Val dei Mocheni (Italiaanse Alpen).

De chocola wordt rechtstreeks geïmporteerd uit Ecuador, Guatamala, Colombia en Venezuela. De vanille komt uit Madagaskar.

6. Gebruik seizoensfruit

Je zou Grom een Slow Gelateria kunnen noemen want de zaak past naadloos in de filosofie van de Slow Food-beweging, waar intussen meer dan 150 landen bij zijn aangesloten. Een van de meest Slow Food-achtige kenmerken is het gebruik van seizoenfruit.

In totaal zijn er altijd ongeveer twintig smaken om uit te kiezen. Elf smaken, de ‘classics’, blijven onveranderd, maar in de winter is er bijvoorbeeld geen perzik-, abrikozen- of meloenijs te krijgen. Wel weer mandarijnen-, peren- en appelijs.

Kleurstoffen en smaakversterkers zijn uiteraard uit den boze. Bovendien worden het vetpercentage en het suikerpeil zo laag mogelijk gehouden. Het ijs is gebaseerd op volle melk. Voor de sorbets wordt bronwater gebruikt.

En uiteraard is het fruit op biologische wijze geteeld. Het is aandoenlijk om de eigenaars met liefde te horen praten over welke aardbeien hun strenge selectie wel halen en welke niet.

Voor een Italiaans programma op Rai Uno – het filmpje is op Youtube te zien op het kanaal van Grom – maken ze een aardbeiensorbet. Guido snijdt twee aardbeien doormidden, roemt de textuur van de ene aardbei en kraakt die van de andere af.

‘Zelfs het hart van een aardbei is voor ons een belangrijk selectiecriterium.’

7. Sta open voor vernieuwing

Guido is ervan overtuigd dat de wereld van de gelato stormachtig verandert sinds de klaagzang van Petrini in 2002. Hij dicht zichzelf daarbij een hoofdrol toe. In een interview met Honestcooking.com zegt hij:

‘Er is meer verandering gaande in de laatste tien jaar dan in de veertig voorgaande. Ik wil niet arrogant klinken, maar ik geloof dat ons bedrijf de leidende kracht is achter de verbeteringen van thuisgemaakte gelato.’

Zelfs het plastic lepeltje – toch een gelato-traditie bij uitstek – is niet heilig meer. Bij Grom worden de lepeltjes gemaakt van Mater-Bi, materiaal dat biologisch afbreekbaar is.

8. Wees niet goedkoop en breidt uit wanneer je kunt

Al deze zaken kosten natuurlijk geld. Een groot bakje gelato in New York kost $ 7,25. De makers leggen dan geduldig uit dat er een prijskaartje vastzit aan het eten van duurzaam ijs.

Voorlopig ligt het de verkoop nog niet dwars want Grom heeft al twee extra filialen geopend in New York en in Malibu is intussen ook een vestiging geopend.

Hoe zit het met een filiaal in Nederland? Wanneer kunnen we in Amsterdam met Grom gelato rondlopen? Woordvoerster van Grom, Arianna Verdecchia, reageert diplomatiek:

‘Laten we hopen dat we op een dag onze gelato ook in Nederland verkopen.’

Voorlopig, voor de echte liefhebber, is het filiaal van Grom in Parijs het dichtstbij, Rue de Seine 81 – om de hoek bij Boulevard Saint-Germain. Drie uur scheiden ons dus van een uniek stukje Italiaanse ijscultuur.

Meteen een goede reden om weer eens naar Parijs te gaan.

Update 2017: In 2015 is Grom overgenomen door Unilever. Lees Vakblad IJS voor meer informatie.

Foto-credits: Foto featured image: © Marco Salzotto.

Smaaktip: de Crema di Grom is de favoriet van Guido zelf, met onder andere biscuits van een bakker uit een gehucht bij Cuneo. De smaak bevat verder eierroom en donkere chocola uit Colombia.

Meer lezen of kijken

• Grom.it
• Youtubekanaal Gelatigrom
• Mura-mura.it
• New York Times over Grom (artikel uit 2007)

Stella Braam is journaliste en schrijft boeken die te categoriseren zijn in de hoek van sociaalbewuste schrijvers/filmers als Jacob Holdt, Nick Broomfield en Michael Moore. Ze ging vaak undercover in haar loopbaan. Wat Indipendenza wil weten: hoe werkt de participerende observatie en wat doet het met je eigen leven?

8 september 2017 / 2634 woorden / 20,3 minuten leestijd / thema’s: maatschappij, misdaad, journalistiek / vorm: interview. / interview dateert van juli 2010, in februari 2020 heb ik het stuk opnieuw gepubliceerd. Het interview is niet eerder gepubliceerd.

Ik vroeg aan Stella Braam of ze het een en ander wil toelichten in een gesprek. Dat wilde ze wel. We ontmoeten in een cafeetje, op een steenworp afstand van de Dam. Hieronder het resultaat: 11 lessen voor de participerende journalistiek.

1. De participerende observatie: alles noteren wat je ziet en ervaart

De participerende observatie. Dat is Stella Braams journalistieke stijl. Zo heeft ze zowat al haar boeken geschreven. Wat is dat nou precies?

‘De participerende observatie is in de sociologie en antropologie een gebruikelijke methode. Je begeeft je in een groep en begint te noteren wat je ziet en ervaart. Ik had ook antropoloog kunnen worden, ware het niet dat ik alleen mijn middelbare school heb afgemaakt.’ [Knipoogt] ‘De samenleving is mijn universiteit.’

2. Geen gedoe met verborgen camera’s

De participerende observatie-carrière van Stella begon toen ze zich na een aantal jaren reizen realiseerde dat ze eindelijk eens een echte baan moest hebben. Ze had toen naar eigen zeggen twee keuzes: of ze ging de politiek in of ze werd journalist.

Ze solliciteerde op een baan als eindredactrice van het ledenblad van de Jongerenbeweging, die verbonden was met de FNV. Ondanks haar gebrek aan ervaring kreeg ze de kans om het vak journalistiek eigen te maken.

Al tijdens haar eerste klussen leek het Stella logischer om naar deze arbeidersjongeren zelf toe te gaan en ze aan het woord te laten.

‘Wat ik dus niet doe, is met een verborgen camera rondlopen. Toen de verborgen camera voor het eerst werd ingezet, keek zowat iedereen. Sensationeel! Nu gebruiken zowat alle tv-programma’s een verborgen camera. Een sleetse methode wat mij betreft.’

3. Dit soort journalistiek kost tijd, veel tijd

Het doel van de participerende journalistiek is het schetsen van een ontwikkeling. De factor tijd is heel belangrijk. Als je drie jaar met daklozen omgaat, zie je veel meer dan in een weekje, zegt ze. Je hoeft dan je identiteit als journalist niet perse te melden, vindt zij.

‘Dat is bijzaak. Soms vertel je het wel, soms niet. De daklozen heb ik het wel verteld. Ze waren blij verrast dat iemand iets over hen ging schrijven! Maar voor de omgeving om hen heen was ik een van de groep. Als de bewakers van Schiphol het bijvoorbeeld wel hadden geweten, zouden ze natuurlijk nooit voor mijn ogen iemand in elkaar geramd hebben…’

De participerende observatie vergt een voorbereiding die je gerust gigantisch kunt noemen. Zo moet je eventueel een complete identiteit verzinnen, zegt ze.

‘Als je verzint dat je uit een bepaalde buurt uit Utrecht komt, tja, dan moet je ook het café aldaar kennen waar iemand misschien over begint. Maar er zijn natuurlijk grenzen. Ik speelde een keer een Hongaarse illegale vrouw terwijl ik geen woord Hongaars sprak. En toen ontmoette ik iemand die een paar Hongaarse woorden kende… Ik improviseerde wat in rap Spaans waarna de man afdroop.’

4. Je geeft mensen een gezicht

Ze is ervan overtuigd dat de participerende observatie veel voordelen biedt tegenover de gewone journalistiek. Met haar artikelen over de onderkant van de arbeidsmarkt (De blinde vlek van Nederland, 1992) en over daklozen en misdaad (Tussen gekken & gajes, 1997) werkte Stella haar methode van de participerende observatie uit in leesbare boeken.

‘Je geeft mensen een gezicht, een stem. Of dat nu mensen in portieken zijn, mensen aan de lopende band, mensen in verpleeghuizen, ze worden eindelijk gehoord.’

Stella ging voor haar stukken in De blinde vlek van Nederland onder andere aan de slag als lopende band-medewerker, koffiejuffrouw, kamermeisje en schoonmaakster. Bij veel bedrijven bleken Arboregels te worden overtreden, mensen te weinig betaald te krijgen, soms helemaal niet, en de regels van de C.A.O. door nagenoeg niemand gerespecteerd te worden. Niemand bleek de rechten te kennen die je hebt als werknemer.

Soms denk ik nu wel eens: hoe heb ik dat allemaal gedurfd?

‘Als je de Arbeidsinspectie belt, zeggen ze: Lost u het zelf maar op. Er werd schimmig omgegaan in het werken met illegalen. Rechtszaken bleken bovendien zelden goed af te lopen voor gedupeerden.’

Op al te veel begrip hoef je niet te rekenen als je problemen hebt met je laaggeschoolde baan, blijkt uit het boek. Een typerend moment is als Stella als koffiedame op een reclamebureau een immens zware koffiekar rondduwt, waar zij en haar collega pijn in hun rug en enkels van hadden. De mensen op het reclamebureau waren verbaasd.

‘Ze probeerden zelf de kar vooruit te krijgen en zeiden verbaasd: Dat kan toch niet! Niemand doet niemand er wat aan. De cateraar verwijst naar de opdrachtgever en andersom.’

5. Toeval leidt de weg bij participerende observatie

Veel van het succes van de participerende observatie hangt af van toeval. Dat is wat het werk zo mooi maakt, vindt ze. Een van de beste voorbeelden van toeval was haar spannende verhaal rondom de tweedehands Engelse bv-tjes-verkoper, die ze het pseudoniem Leo Galman gaf in haar verhaal.

‘Ik werd opgebeld door een van mijn bronnen, die zei: ‘Koop De Telegraaf en lees de advertentie in de advertentiebijlage met de tekst Heeft u ook zo’n hekel aan belastingen? Ga daar achter aan!’

Aanvankelijk deed ze er niets mee. Na aandringen van de bron bezocht ze toch het adres, waar een Poolse schone opendeed en Stella vroeg naar een businesscard. Die kon ze niet laten zien en ze wilde weer gaan.

‘Maar toen vroeg ‘Galman’: ‘Kun je typen? Ik heb iemand nodig voor typwerk. Kun je morgen beginnen?’

Met deze vraag kwam ze terecht in de wondere wereld van bv-oplichterij. Stella werkte er zes weken als secretaresse. Lees het verhaal in Tussen gekken & gajes. De meisjes die niet van het uitzendbureau kwamen, maar via een escortbureau. De connecties met Justitie. De duistere figuren die langskwamen. De kopieersessie in Londen. Puur filmmateriaal!

‘Het eerste wat ik zag: stapels blauwe belastingenveloppen in de hoek gestapeld. Ik dacht: waar ben ik nu in godsnaam terecht gekomen? Hij nam mij in vertrouwen omdat hij zich onaantastbaar waande. Voor mij als journalist was het een goudmijn. De vraag waar ik mee zat, was: hoe kon het dat dit imperium, waarbij zoveel slachtoffers zijn gevallen, vijftien jaar bestond? In die tijd was er nog niet zoveel aandacht voor oplichterij. Toen ik twee tassen vol met bewijzen bij de redactie van de Volkskrant liet zien, konden ze me echt niet geloven.’

6. Observeren heeft effect op je eigen ontwikkeling

De grootste rijkdom van de participerende observatie vindt Stella de persoonlijke ontwikkeling die je doormaakt.

‘Je raakt je naïveteit kwijt, beseft dat de wereld niet zwart-wit is. En je weet wat het is om in de kou te liggen en gezien te worden als misbaksel. Ik ben elke avond zo blij dat ik een bed, een huis een kachel heb! Ja, letterlijk elke nacht denk ik: ‘Ik heb een bed!’ Je gaat je steeds dieper beseffen hoe bevoorrecht je bent.’

Ook leer je de overheid kennen. In de zaak met de grijze wolven, is ze volgens haar gebruikt door Justitie om hun rechtszaak rond te krijgen in een zaak tegen criminelen die banden hadden met de wolven.

‘Dankzij hen zat ik ineens als ‘weigerachtige getuige’ in cel 30 met de onvergetelijke tekst op de muur: ‘Nog 10 manden erbij, hoe hou ik het vol. Dat fout geschreven woord, dat herinner ik me zo goed.’

In de zaak van ‘Galman’ kreeg ze de CID, de Criminele Inlichtingen Dienst, achter zich aan.

‘De CID wilde mijn dossiers en zei: Als jij dit gaat publiceren, heb jij een probleem. Ik was banger van hen dan van de oplichter zelf.’

7. Bereid je voor op stress en angst

Nadelen van deze journalistiek zijn er genoeg, zegt ze. Angst is bijvoorbeeld lastig om mee om te gaan als je zo journalistiek beoefent, zeg ze.

‘Ik heb veel angstige momenten meegemaakt. Soms denk ik nu wel eens: hoe heb ik dat allemaal gedurfd? Ik bleef steeds doorgaan omdat ik een duidelijk doel voor ogen had. Gek eigenlijk dat het voor politie en brandweer vanzelfsprekend is om gevaar te lopen maar journalisten zijn er zich minder bewust van. We denken dat we een bevoorrechte kaste zijn die nooit iets zal overkomen.’

Vooral naar aanleiding van het verhaal over de grijze wolven kreeg Stella nogal wat stress te verduren. Toen ze met haar collega Mehmet Ülger op de snelweg na een ontmoeting met een kopstuk van de Grijze Wolven-maffiatak naar huis reed, bleken ze opeens te worden achtervolgd. De volgende dag zat ze bij de huisarts. Conclusie: hartritmestoornissen.

‘En dan later horen van de politie dat er een huurmoordenaar was gekomen. Een klusje in verband met een boek, zeiden ze. Hij was ook weer opgepakt en uitgezet dus wat schiet ik ermee op dat te weten? Ik heb met een schietvest rondgelopen. Ik kreeg ook een rapport van de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging over hoe om te gaan met persoonlijke bedreigingen. Die informatie leek wel een episode van Jiskefet. Als u een pakket ontvangt, ruikt u er dan eerst aan. Er kan een bom in zitten… Als u in uw auto wilt stappen, doe dat nooit zomaar…’

Ik denk dat nu het voordeel komt dat ik vrouw ben, overpeinst ze. Er zijn mensen die tegen haar hebben gezegd: als jij man was, had je dit niet allemaal kunnen schrijven.

‘En daar zit wel wat in. Men gaat over het algemeen niet snel over tot fysiek geweld tegen een vrouw. En ze denken ook vaak dat ik van een instantie ben, dan wel van de PKK, dan wel van de CID… Weinigen geloven dat ik dit allemaal alleen zou doen.’

Ik moet wat er gebeurt zo mooi mogelijk opschrijven, dat is mijn belangrijkste opdracht

Ze is nog het meest bevreesd geweest voor daklozen met psychiatrische stoornissen.

‘Je hebt het hier over multidrugsgebruikers, die alles door elkaar gebruiken. Ze zien je van het een op andere moment aan voor de duivel. Bewakers liepen ’s nachts in het Utrechtse Hoog Catherijne met een boog om ze heen.’

Een nadeel is ook dat het pittig is om laaggeschoold werk te doen.

‘Je kunt ’s avonds niet meer op je benen staan! Dan moet je nog alles opschrijven. Toen had ik nog geen internet en moest ik voor research ’s avonds bellen… Hoi, ik werkte vandaag met deze fles schoonmaakmiddel met een doodshoofd erop, wat is dat precies?’

Gepassioneerd bezig zijn met je werk als journalist buiten categorie betekent dat je eigenlijk geen partner kunt hebben in de tijd dat je met een project bezig bent, vindt Stella.

‘Je zal maar een vrouw hebben die zegt: Ik moet even een paar nachten tussen de junkies op Hoog Catherijne liggen. Dat vind je toch geen bezwaar?’ [Schatert] ‘Maar het hoeft natuurlijk niet allemaal zo intensief als ik heb gedaan. Je kunt ook kleinere projecten aanpakken.’

8. Bronnen zijn een lastig punt

En hoe ga je ermee om dat je het vertrouwen schendt van mensen die er geen idee van hadden dat ze een journalist in huis hebben gehaald?

‘Het is een lastig punt in de participerende observatie. Voor mij is het belangrijkste dat de mensen hun privacy behouden. Je ziet in mijn boeken dat ik steeds minder namen ben gaan noemen. Waarom zou ik alle verzorgers van mijn vader bij hun namen noemen? In de zaak Galman kwam ik ook informatie tegen over zijn echtscheiding maar zoiets heeft niets te maken met het verhaal. Dat breng je dus niet naar buiten.

‘De informantenwereld, waar je vanzelf in terecht komt als je veel op straat leeft, is een buitengewoon schimmige wereld, een erg negatieve sfeer, en ik besef nu wel dat dat de weg niet is om verhalen te vertellen.’

9. Een tijdlang observeren is niet gratis

Zo’n observatie kost veel geld en waar haalt Stella dat vandaan?

‘Je krijgt gelukkig ondersteuning via het fonds voor bijzondere journalistieke projecten. Het is feitelijk voor een deel een renteloze lening, waarbij je je royalty’s moet inleveren als je goed verkoopt! Ik heb in armoede geleefd, hield me in leven via subsidies, sponsors en niet in de laatste plaats mijn vader.’

En dan nog moet je leren leven met het feit dat het leven niet zo zwart-wit is. Stella geeft ook aan dat ze in de zaak Galman gebruikt is door haar bron, die zei: Als jij die tent kapot schrijft, neem ik zijn klantenbestand over.

10. De waardering is groot maar je verandert weinig

Er is altijd waardering geweest van collega’s, geeft Stella aan, en daar is ze erg blij mee. Ze vindt het wel jammer dat ze wordt ingedeeld bij actievoerende journalisten.

‘Die indeling vind ik lastig. Ik moet wat er gebeurt zo mooi mogelijk opschrijven, dat is mijn belangrijkste opdracht.’

Ik wil gewoon dat journalisten meer hun nek uitsteken.

De boeken veranderden op politiek gebied maar weinig. Een journalist hoeft de wereld natuurlijk niet te veranderen, besefte Stella, maar ze werd er wel verdrietig van.

Tot ze het boek over haar vader, Ik heb Alzheimer, publiceerde in 2005. Daarin was haar vader in feite de participerende observatie-bron in zijn strijd tegen Alzheimer. Het boek werd bron van inspiratie voor mensen die aan dementie lijden én hun verzorgers.

Het boek is intussen de grens overgestoken naar Duitsland, Estland, Litouwen en er staat een Chinese vertaling op stapel. Stella geeft nu ook in Duitsland lezingen over het onderwerp en ze is medeoprichter van de Innovatiekring dementie.

‘Directie communicatie is een stuk spannender dan alleen achter je laptop te zitten! Tijdens mijn lezingen is mijn boodschap aan alle betrokkenen: Wacht niet op Den Haag! Neem zelf verantwoordelijkheid!’ Ze lacht weer, zoals ze vaak doet in het gesprek en voegt toe: ‘Die rol als inspirator bevalt me heel goed.’

11. Stella’s boodschap aan journalisten: ga er meer op uit

Van participerende observant is zij nu degene geworden die geobserveerd wordt door groepen participerende mensen. Dat vindt ze heel leuk maar ze heeft regelmatig heimwee naar de tijd dat de dagen onvoorspelbaar waren. Ze zegt dat haar kansen nu verkeken zijn. Ze is te bekend geworden. Ze zou graag zien dat meer journalisten erop uit gingen.

‘De participerende observatie is niet de zaligmakende journalistiek. Ik wil gewoon dat journalisten meer hun nek uitsteken. Ze verzinnen excuses. De hoofdredactie zegt: Journalisten willen niet en journalisten zeggen: De hoofdredactie wil het niet. Tja.’

Het gekke is, zegt ze, dat de methode nog steeds zo onbekend is.

‘Op de opleiding krijg je de hele tijd te horen: een professioneel journalist houdt afstand tot zijn onderwerp. Maar de discussie gaat niet over subjectief en objectief. Het gaat over perspectief. Als je in de auto zit, zijn fietsers hinderlijk. Als je op de fiets zit, dan heb je een hekel aan auto’s. Als keurige burger heb ik last van daklozen. En daklozen zien weer allemaal mensen die hen negeren. Deze werkwijze is juist afstandsarm, je moet een van hen worden, tot het moment dat je gaat schrijven. Dan moet je de kracht hebben om alles vanuit een helikopterview te bekijken.’

Er kan nog veel veranderd worden, zoals de financiën, of dat er voor avontuurlijke journalisten geen opvangdienst is.

‘Dat je zou kunnen spreken met psychologen, aangezien je als journalist zo vaak stressvolle dingen meemaakt. Dat zou echt geen overbodige luxe zijn.’

De vraag die opkomt als je haar werk leest, is: waarom huurt de overheid Stella niet in als journalist om haar in alle vrijheid een sociaal onderwerp van top tot teen bloot te leggen?

Bijzonder in dit verband was de reactie van een Amsterdamse deelraadspoliticus. Die gaf in verband met het verstrekken van subsidies aan te wachten op de verschijning van het boek over Grijze Wolven. ‘Daar staat het toch allemaal in?”

Met dank aan Stella Braam

Meer lezen en kijken

• Stella’s eigen website
• Interview op Villamedia.nl
• Stella Braam op Wikipedia
• Symposium onderzoeksjournalistiek in 2018 op hogeschool Fontys

In 1986 opende de McDonald’s een filiaal bij de Spaanse trappen in Rome. Het zou een onbedoeld startschot zijn voor een beweging die nog steeds aan het uitdijen is, met vertakkingen in elke denkbare industrie en in elk werelddeel. ‘Slow is de nieuwe fast.’ Wat Indipendenza wil weten: is slow ook toepasbaar op andere dingen dan voeding?

7 juli 2017 / 3633 woorden / 27,9 minuten leestijd / combinatie van opinie, interviews en research / thema’s: eten, lifestyle, filosofie, literatuur / niet eerder gepubliceerd

De beweging heeft minder aandacht dan een paar jaar geleden, maar groeit als kool, van Delftse appelsapmakers tot Amerikaanse fitnesscentra. Indipendenza spreekt met betrokkenen, onder wie schrijver Carl Honoré en zet de Slow-trends op een rij.

1. Zelfs fastfoodketens zijn niet meer wat ze geweest zijn

Antwerpen, hoek Keizerlei en Quellinstraat. Een drukke hoek aan het begin van de stad. Rechts kijk je uit op het station. Grote groepen wandelaars en fietsers steken de straat over komend van de Frankrijklei, richting het station. Rijen auto’s staan geduldig te wachten tot zij een keer door mogen.

Aan de ene kant van de kruising: Quick, de Belgisch-Franse versie van McDonald’s. Een medewerker hangt een nieuwe poster op het raam. De speciale studentenaanbieding van de week is een hamburger met friet voor drie euro.

Aan de andere kant: Exki, de fastfoodzaak voor kwaliteitseten. Vandaag in de schappen: een lasagna bolognaise, met biologische wortels en tomaten, à € 6,50. Verder milieuvriendelijk bestek, tasjes van kringlooppapier, elke maand een lokaal geproduceerde groente die de aandacht krijgt (deze maand bloemkool). Exki verzekert dat dertig procent van de ingrediënten afkomstig is van biologische boeren.

Een fastfoodketen van kwaliteitseten met intussen meer dan zeventig filialen in de hele wereld; er is veel veranderd. Toegegeven, Quick heeft zelf meer dan vierhonderd filialen. De race is zeker nog niet gelopen. Maar Exki opende zijn eerste zaak in 1999, en Quick in 1971.

Deze zeer lokale strijd tussen een filiaal van Quick en een filiaal van Exki (en er zit ook een Foodmaker tegenover, een soortgelijk concept als Exki) is niet los te zien van een veel grotere, mondiale strijd: die waarbij dingen snel en commercieel worden gedaan en die waarbij de dingen langzaam en bewust worden aangepakt. Fast versus Slow.

2. De hype is langzaam

Sinds een jaar of tien krijgt ‘Slow’ op allerlei gebieden in de wereld meer voet aan de grond. Ook de opening van een nieuwe biologische supermarkt om de hoek valt in dit plaatje. Vroeger was er hooguit eentje in de hele stad. Ik heb nu in Den Haag al de keuze uit zeven, nog afgezien van de grote hoeveelheden biologische waren die je aantreft in reguliere supermarkten. Er verandert veel.

Waarom horen we er dan zo weinig van? Slow is uiteraard een tikje te langzaam voor veel media, die graag snel schakelen van hype naar hype. Mogelijk is de hipheid een beetje verdwenen. Wat is er dan precies gaande en waar gaat het heen?

Ik denk ook dat Slow voor veel mensen nog een brug te ver is. Als je over Slow spreekt, reageren veel mensen al meteen allergisch. Ze denken dat het een beweging waar je bij aan moet sluiten, waar allerlei dogma’s aan vastzitten.

Dat is nergens op gebaseerd. Het is meer een denkwijze die je kunt toepassen zoals je zelf wilt. Een alternatief voor cynisme, wat je de ‘fast’ manier van denken zou kunnen noemen.

3. Het begon in Turijn

Voor wie het verhaal van Slow food nog niet kende: het begon toen culinair journalist Carlo Petrini een McDonald’s geopend zag worden in Rome bij de Spaanse trappen. Dat was de druppel voor de man die al sinds 1977 artikelen schreef over het belang van goede voeding.

Petrini richtte met vrienden de organisatie Slow Food op. In 1989 werd een manifest ondertekend in Parijs door leden uit vijftien landen. Intussen zijn honderdduizend mensen en 150 landen aangesloten bij Slow Food.

Een aantal doelen van Slow Food: beschermen van zeldzame groenten en fruit, promoten van lokale producten, consumenten waarschuwen over fast food, de risico’s van monocultuur en het gebruik van pesticiden. Petrini’s principe: Iedereen heeft het recht op goed, schoon en eerlijk eten. Slow Food is voor ‘heilzame globalisering’. Om de twee jaar houdt Slow Food een beurs in Turijn, de Salone del gusto.

Petrini komt uit Bra, Piemonte, vlakbij Turijn, waar ook het hoofdkantoor van Slow Food gevestigd, en het is dan misschien ook geen wonder dat het gemeentebestuur van Bra een poos geleden zijn beleid heeft aangepast aan de principes van Petrini. Plezier gaat voor winst, mensen voor bedrijven, rust voor snelheid. Città Slow noemde de gemeente Bra de nieuwe manier van beleid maken.

En Bra is niet de enige gemeente die werkt met Città Slow (de spelling die overal wordt aangehouden is cittaslow). Wereldwijd zijn er zo’n 170 gemeenten aangesloten, verspreid over 25 landen. Via The Cittaslow Daily kan de liefhebber helemaal op de hoogte blijven.

Bij een ijssalon als Grom – oorspronkelijk uit Turijn – kun je nu ook je langzame ijsjes eten. Biologisch seizoensfruit. De hogere prijs van de ijsjes lijkt geen belemmering meer: de zaak heeft al zaken geopend in Tokio en New York. Het Italië Magazine heeft in 2013 met een prachtig artikel uitgebreid aandacht aan de zaak gegeven.

4. Hoe Slow in Nederland voet aan de grond krijgt

Ook Nederland heeft zijn ‘hoofdstad’ van cittaslow. Een groene gemeente pal naast Delft: Midden Delfland. De gemeente is in 2008 toegetreden en heeft naar eigen zeggen het meest duurzame stadhuis van Nederland. Via het beleid worden de mondiale afspraken van cittaslow in het dagelijks leven verwerkt.

Hoe ziet dat er dan uit? Speelterreinen worden samen met burgers ontworpen. Niet duurzame glastuinbouwbedrijven zijn gesaneerd en van die locaties worden grasvelden gemaakt. Wie de gemeente opzoekt op Google Maps, ziet nu een grote, donkergroene vlek te midden van stedelijke bebouwing.

De gemeenten Alphen-Chaam, Borger-Odoorn, Vaals en Heerde hebben zich ook bij cittaslow aangesloten. De gemeenten werken op allerlei gebieden samen. Ook ondernemers wisselen via een stichting informatie met elkaar uit over bijvoorbeeld het verbouwen van oude graanrassen of het persen van appelsap.

In de filosofie van cittaslow is het promoten van streekproducten heel belangrijk. En die heeft Midden-Delfland ook, zoals het ‘druivenbommetje’, lokale appelsap of het Midden-Delflandse Kaaskopje. Zelfs via mijn eigen supermarkt in Den Haag kan ik boer Sipke uit Capelle a/d IJssel helpen door zijn braamrabarberjam te kopen.

Bestuursadviseur Wim van Dalen van de gemeente Midden-Delfland erkent dat de opbrengst van cittaslow lastig in cijfers is uit te drukken.

‘Reden hiervan is dat wij Città Slow als filosofie beschouwen. Het geeft een richting aan voor de gemeente op welke wijze je de maatschappelijke vraagstukken en verzoeken van inwoners en bedrijven kunt benaderen.’ Voor de gemeente is deelname aan Città Slow een mogelijkheid om ‘de ontwikkelingen van de kwaliteiten binnen de gemeente meetbaar te maken’.

Het klinkt mooi, maar Bra en Midden-Delfland zijn niet de hele aarde. Zeven miljard mensen voeden, kan Slow dat ook? Niet volgens een artikel dat in 2008 in Time verscheen. Het aantal hongerende mensen neemt toe. Het commentaar in het artikel is dat biologische landbouw minder opbrengt per hectare dan gewone landbouw, waardoor er misschien door Slow Food meer bossen plaats moeten maken voor landbouw.

5. Wat er veranderd is in tien jaar slow

Midden in de Slow-golf zit Carl Honoré. Hij schreef in 2004 een boek met de titel In Praise of Slow (bij ons vertaald als Slow, uitgegeven door Lemniscaat). In de slipstream van dit boek verschenen twee opvolgers: Under Pressure (2009, over opvoeding) en The Slow Fix, die afgelopen februari is uitgekomen.

In zijn reis langs allerlei alternatieven van Slow, toont Honoré ook geregeld zijn eigen sceptisme. ‘Ik weet niet of ik er wel aan toe ben mijn innerlijke man in harmonie te brengen of mijn goddelijkheid wakker te maken en zelfs niet wat die dingen eigenlijk betekenen.’ Maar hij stelt zich wel open voor alles, toont zo eerlijk als mogelijk zijn ervaringen, zowel positief als negatief.

Verder bekijkt hij het hele spectrum van de beweging. Van slow seks tot slow fitness: hij spreekt mensen die er ideeën over hebben. Kortom, als er iemand is die alles van het onderwerp weet, dan is hij het wel. We vroegen hem wat er is veranderd in de afgelopen tien jaar in Slow.

‘De beweging is sneller gegroeid en groter geworden dan ik me ooit had kunnen voorstellen. Toen ik voor het eerst iets wilde zeggen over de culturele verandering die ik om me heen zag, tikte ik op Google de woorden slow movement in, en er kwamen nul websites boven. Vandaag tik je slow movement in en je hebt 1,2 miljoen hits.

‘In de afgelopen tien jaar zijn er nu bewegingen ontstaan voor Slow Travel, Slow Design, Slow tekstschrijven, Slow wetenschap, Slow opvoeden, Slow onderwijs, Slow huizen, Slow research, Slow parken, Slow bibliotheken. Je ziet dat steeds meer mensen het Slow idee in de praktijk brengen in elk deel van het dagelijks leven. Elke dag krijg ik e-mails van lezers uit de hele wereld die me vertellen hoe langzaam aan doen hun levens, carrières, families en bedrijven hebben veranderd.

‘En dit is de sleutel: door verhalen te vertellen over hoe langzaam aan doen werkt, helpt de beweging andere mensen om dezelfde stap te zetten. We worden er allemaal bang van om af te remmen, dus geeft het ons vertrouwen om anderen dat te zien doen en er voordelen van te hebben.

‘Zelfs de mensen van wie je het niet verwacht, doen het. IBM heeft een Slow Email movement opgericht. Er is zelfs een krachtige Slow Fashion beweging. Ik word regelmatig benaderd door studenten die hun universiteiten verzoeken om sommige aspecten van Slow over te nemen, of het nu in Design, Planologie, Reizen of Medicijnen is. In 2011 heeft La Foire de Paris, een beurs over commercie, Slow Time gekozen als het officiële thema. De hele beurs was doorspekt met Slow ideeën en esthetiek, en het kreeg heel veel media-aandacht.’

6. Ook Slow: meer aandacht voor introverten

Susan Cain heeft met haar boek (Quiet: The Power of Introverts in a World That Can’t Stop Talking, hier is haar Ted-talk) meer aandacht aan introverten gegeven. Valt dat volgens Honoré ook te koppelen aan de aandacht voor de Slow-cultuur?

‘Ja, absoluut, die twee dingen horen beslist bij elkaar. Een fastforward-cultuur is per definitie een extraverte cultuur. Mensen prefereren om snel te oordelen en om veel lawaai te maken, liever dan stil te blijven en tijd te hebben om na te denken. Snel is reactief, langzaam is reflectief. En ik denk dat introverten vaak meer de neiging hebben om te reflecteren dan extraverten.’

En denkend aan de globalisering van de economie in de twintigste en eenentwintigste eeuw, valt Slow dan te zien als de onvermijdelijke tegenhanger hiervan?

‘Absoluut. Zo’n groot deel van onze voedselproductie is gebaseerd op snelheid en de industriële dienstregeling, dat trekt niet alleen een wissel op de kwaliteit van ons eten maar ook op de mensen die voedsel produceren, en het milieu. Slow gaat over het terugbrengen van het natuurlijke ritme in de voedselketens, kwaliteit boven kwantiteit te stellen, en een oog te houden op het grote geheel en de lange termijn.’

7. Kritisch blijven ook al ben je enthousiast

Hoe gaat Honoré om met de opvallende paradox dat iemand die zoveel over de wereld reist, zoveel mensen spreekt, aldoor bezig is, een boek over traagheid schrijft?

‘Er is zeker sprake van ironie! Maar het is naar mijn idee beslist niet inconsequent. Voor mij is Slow een revolutie tegen de notie dat sneller altijd beter is. De Slow filosofie gaat niet over alles doen met een slakkengangetje. Het gaat over het zoeken om alles op de juiste snelheid te doen. Genieten van de uren en minuten is belangrijker dan ze te tellen. Alles zo goed als mogelijk doen, in plaats van zo snel als mogelijk. Het gaat over kwaliteit te verkiezen boven kwantiteit, van werk tot kinderen opvoeden. Dat betekent dat voor iemand als ik er tijden zijn om de wereld rond te reizen en hard te werken. Maar er zijn ook momenten om thuis te blijven en op de rem te trappen.

Is het niet moeilijk om je onafhankelijkheid te bewaren als je zo gepassioneerd met een onderwerp bezig bent?

‘Het is soms echt moeilijk om objectief te blijven. Het maakt niet uit hoe hard je je best doet om objectief te zijn, het menselijke brein prefereert om het bewijs te verstoren om onze gekoesterde vooroordelen en aannamen van dienst te zijn.

‘Mijn manier om deze valkuil te voorkomen, is om zoveel als mogelijk te lezen, en mezelf bloot te stellen aan de breedste scala van meningen. Ik hou altijd mijn ogen open voor wat mensen zeggen in de media. Ik ben van nature nieuwsgierig dus ik stel veel vragen, zelfs over mezelf. Ik probeer ook mezelf het perspectief van een anti-Slow-scepticus voor te stellen en stel me alle argumenten voor die ik kan hebben tegen de Slow revolutie. Dit laat een licht schijnen op de zwakheden van mijn positie en houdt me bovendien eerlijk.’

8. Lezen en de fast food maatschappij: lastig

Voor verandering is informatie nodig en voor die informatie moeten we lezen. Maar lezen heeft het lastig in de ‘fast’ maatschappij. In Den Haag bijvoorbeeld zijn de afgelopen tien jaar tijd een hele serie boekhandels gesloten: Van Stockum filiaal Venestraat (2006), Houtschild (2008), Buddenbrooks (2011), Paagman filiaal Rijswijk (2011), en Verwijs en De Slegte zijn gefuseerd in Polare (2013).

In de rest van Nederland en in België is het niet anders, beschrijft het dagblad De Standaard in een artikel getiteld ‘de boekhandelsblues’.

Ik ben zelf elf jaar parttime boekverkoper geweest. Er is te weinig liefde voor het vak. Er wordt te snel gedrukt, te slordig gelezen, te snel geschreven. Goede uitgevers gaan op de fles, brengers van leespulp blijven leven. ‘Er zijn meer boeken dan ooit, maar er is ook minder verscheidenheid’, zei de nieuwe directeur van uitgeverij Contact onlangs in een interview.

In een artikel dat in 2010 in The Guardian werd gepubliceerd, wordt ingegaan op de veranderde leesgewoonten die door het internet zijn ontstaan.

‘Als je dit artikel in druk leest, dan zal je maximaal de helft lezen van het stuk. Als je dit online leest, lees je nog niet eens eenvijfde.’ Schrijver Henry Hitchings zegt in het artikel dat het online lezen ‘onze aandachtsspanne aanpast op een manier die niet ideaal is als je, bijvoorbeeld, Clarissa van Samuel Richardson wil lezen.’

Of Slow Reading dan de redding is, is de vraag. De geleerden in het Guardian-artikel zijn het niet eens. Een geïnterviewde in het boek van Honoré geeft in elk geval hoog op van slow reading:

‘Beschouw het als een geestelijk equivalent van SuperSlow gewichtheffen. Als je echt spieren wil hebben, moet je zo langzaam mogelijk trainen.’

9. Het bouwen van een literair ecosysteem zoals Slow Food

Een remedie tegen de stroom van slordigheid zou kunnen zijn, naar analogie met de voedselbeweging, Slow literature. En dat bestaat. Los Angeles is de uitvalsbasis van schrijfster Bronwyn Mauldin, schepper van Guerillareads, een videomagazine over literatuur, en schrijfster van het Slow literature manifesto.

Mauldin legt uit dat ze een ‘literair ecosysteem’ probeert te bouwen, eentje die diepte en waarde aan onze levens toevoegt.

‘Ik wil de mensen leren kennen die het boek schreven, uitgaven en verkochten. Hoe meer ik over deze issues dacht, des te meer parallellen ik zag met de slow food movement. Nog sterker: ik wil onderdeel zijn van een globale discussie over dit onderwerp. Er is veel wat we van elkaar kunnen leren.’

In haar manifest maakt ze aldoor de analogie met de Slow Food organisatie:

‘Literatuur is, in veel opzichten, zoals eten. Het verrijkt onze geest, geeft ons kracht om te werken en te spelen, en biedt ons plezier. Meer dan eten helpt het om betere burgers te worden. (…) Je lokale literaire ecosysteem steunen is goed voor je, je lokale economie en de cultuur in bredere zin. Je aanschaf van een boek bij een lokale, onafhankelijke uitgever in een lokale, onafhankelijk boekwinkel kan deze beide in leven houden. (…) En door variatie, creativiteit en experiment te eisen, vechten we terug tegen de standaardisering van de cultuur.’

Ze kwam op het idee van het manifest omdat ze al een aantal jaren deel is van een groep schrijvers, redacteuren, onafhankelijke uitgevers en boekverkopers in Los Angeles, die zich de Future of Publishing Think Tank noemt.

‘We komen geregeld bij elkaar om te praten over de toekomst van uitgeven, met een focus op onafhankelijke literatuur. De vraag is: hoe kunnen onafhankelijke schrijvers, uitgevers en boekverkopers voordeel van ze maken om het werk te promoten en aan te sluiten bij lezers?’

Een speciale rol ziet ze weggelegd voor communicatietechnologieën.

‘Die hebben grote effecten gehad op grote uitgevers en boekverkopers. In onze visie kunnen deze technologieën ook goed zijn voor onafhankelijken.’

10. Onthoud: het is geen religie, geen politiek en en geen commercieel product

Slow movement is geen religie, geen politieke beweging en ook geen commerciële onderneming. Je hoeft nergens lid van te worden om iets te kunnen veranderen. Je hoeft geen extra geld te betalen om het te kunnen – hoewel de kosten van het Slow product wel vaak hoger liggen. Het is een beweging van mensen die ergens gepassioneerd mee bezig zijn, meer kwaliteit in het leven willen, en zich daarom organiseren. En dat spreekt veel mensen aan.

De beweging past nog het meeste in de filosofie. In dit artikel in Groene Amsterdammer wordt aangehaald hoe diverse filosofen al geloofden in luiheid, in plaats van vlijt. Vooral het boekje Het recht op luiheid (2009, uitgeverij Voltaire) van Paul Lafargue is een aanrader voor mensen die denken dat ze alleen staan in hun neiging tot rustig aan doen. Hier is het boekje compleet te lezen in The Anarchist Library.

Erg anarchistisch, vrolijk en ook filosofisch is de komische roman Het Antitoerismeboekje (en dat zeg ik niet alleen omdat ik het boekje zelf heb uitgegeven). Hoe kun je beter dan via satire literair commentaar leveren op de ‘fast’ maatschappij?

De voedselwereld loopt voorop in de veranderingen maar er zijn intussen talloze andere thema’s waaraan gewerkt wordt. Zo is er bijvoorbeeld SlowMoney, een organisatie zich inzet voor duurzame landbouw en kleinschalige, lokale netwerken.

En dan is er nog Slow Art, Slow Travel, Slow Media, Slow Science, Slow Church, Slow Goods, Slow Finance en ga zo maar door. Via Slow Journalism probeert de journalistiek van het kortetermijnscoren af te stappen en meer diepgaande projecten aan te pakken. Overal zijn er eigen redenen om het langzamer aan te gaan doen.

En als dit allemaal iets te moralistisch klinkt, kan de geïnteresseerde ‘langzaam lachen’ op de website slowdownnow, gecreëerd door ‘Thomas Torpid, of the International Institute of Not Doing Much’. Uit de tien principes op deze website om af te remmen halen we onder andere ‘gaap regelmatig’, ‘drink een kop thee’, ‘probeer niets te doen’, ‘lach, want je bent alleen maar levend op planeet aarde voor een beperkte hoeveelheid tijd’.

En als belangrijkste tip:

‘Onthoud: multitasking is een morele zwakte.’

11. Voorbeelden van Fast vs. Slow

De vraag is nu dus: hoe kunnen we de veranderingen voor elkaar krijgen in onze eigen levens? In Slow reist Honoré de wereld rond en neemt hij zelf deel aan allerlei cursussen. Hij interviewt mensen over slow werken, slow beminnen, slow medische wetenschap en slow kunst.

Vakantie Geregeerd worden door de klok, van deadline naar deadline leven, van afspraak naar afspraak. Maar er zijn alternatieven. Een ander soort vakantie, bijvoorbeeld. Tuinieren, wandelen, lezen, yoga en geneeskrachtige baden nemen zodat je wel uitrust tijdens je vakantie.

Eten ‘Onze maaltijden zijn gekidnapt door de haast’, zegt Honoré. Slow food wil meer diversiteit, kwaliteit, duurzaamheid. Boeren verkopen producten rechtstreeks aan het publiek. Lokale producten worden in gerechten in restaurants aangeboden. Meer info hierover kan worden ingewonnen bij Slow Food.

Stad Wie zich ergert aan de mentaliteit ‘meer-van-hetzelfde’ die nu heerst in de architectuur, kan misschien terecht bij Slow urbanism. Bij Slow urbanism wordt uitgegaan van wat er al is in een bepaalde wijk, in plaats van de wijk van bovenaf op te leggen. De projectontwikkelaar is geen stereotype uitvoerder, maar moet de juiste mensen bij elkaar brengen. In Hoogvliet hebben architectenbureaus iets dergelijks gedaan via het project WiMBY!.

Gezondheid Veel last hebben van stress, je nooit kalm voelen, last krijgen van lichamelijke gebreken. Meditatie is een van de manieren om je hoofd te ontspannen. Er zijn steeds meer meditatieruimtes in kantoren en openbare plaatsen, zoals luchthavens. En in fitness is tegenwoordig SuperSlow een trend: een spartaanse fitness van slechts vijftien minuten, in veel langzamer tempo dan normaal, die veel effectiever blijkt te zijn.

Geneeskunde Naar een dokter gaan, in vijftien minuten je problemen bespreken, pillen meekrijgen. Een dame die jarenlang werkte met conventionele geneeskunde, noemde dat ‘met een kanon op een mug schieten’. Bij ‘integrale geneeskunde’ wordt er naar je hele staat van zijn, je lichaam en je energie gekeken. Ieder consult duurt minimaal een uur. En dan is er nog een superslow-versie: reiki.

Beminnen Alberto Vitale, de oprichter van Slow sex, zegt in het boek van Honoré: ‘Het past bij onze consumptiecultuur om zo snel mogelijk met iemand het bed in te duiken en daarna meteen op jacht te gaan naar de volgende partner. De kwantiteit is het belangrijkst.’ Rustiger seks helpt. Een combinatie van meditatie, yogaoefeningen, beheersing van de ademhaling, ontspannen voorspel en langzaam copuleren. Codewoorden: delen, intimiteit en traagheid.

Werk Terry Jones wijst in zijn lichtvoetige documentairereeks over de middeleeuwen op een autofabriek en zegt: ‘Deze mensen hebben minder vakantiedagen dan een gemiddelde boer in de middeleeuwen.’ Er zijn steeds meer mogelijkheden op deeltijdwerk of om je eigen werkuren in te delen. Er wordt soms geëxperimenteerd met vrije werktijden en de resultaten zijn opmerkelijk goed. Met plezier werken, wat zo vanzelfsprekend klinkt, is helemaal de toekomst. Bij een bedrijf als Google is dat helemaal normaal.

Vrije tijd Televisie kijken heeft geen pauze, zegt Honoré, en stemt niet tot nadenken; meer lezen dus! Honoré citeert een Frans filosoof:

‘Lezen impliceert tijd om na te denken, een onthaasting die de dynamische efficiëntie van de massa verwoest.’

Bronnen: visionair.nl / carlhonore.com / slowmovement.com / foodincmovie.co.uk / slowmoney.org / standaard.be / slowlit.wordpress.com / bronwynmauldin.com / theguardian.co.uk / Carl Honore: Slow, 2004, uitgeverij Lemniscaat. / Image Cittaslow © Cittaslow, Image Slow literature manifest © Bronwyn Mauldin, all other pictures: © Indipendenza.nl.

Met dank aan Carl Honoré en Bronwyn Mauldin

7 februari 2017 / 2088 woorden / 16 minuten leestijd / vorm: journalistiek artikel en interviews

Een artikel met zeven observaties na het lezen van diverse tijdreisgidsen. Met twee interviews onderweg, van schrijvers Philip Matyszak en Maarten Hell.

1. Het is schokkend om te beseffen wat er allemaal verandert in 400 jaar tijd

Welke wijken moet je mijden, welke zijn juist interessant? Voor dat niet-bestaande probleem is nu al een oplossing: een reisgids over het Londen van 1599.

In Shakespeare’s London on Five Groats a Day lezen we alles over de munteenheden uit die tijd, de gewoonten, de attracties, de beroemdheden, maar ook hoe de bestrijding van de criminaliteit is geregeld. Alleen al om iets af te rekenen in die tijd heb je dringend bijscholing nodig.

“Voor alledaags rekenwerk moet je weten dat er twaalf penny’s in een shilling gaan en twaalf shilling in een pond. Er is ook een rekeneenheid die de mark heet, en die gelijk is aan dertien shilling en vier pence (tweederde pond). De mark wordt vaak gebruikt als eenheid voor de berekening van salarissen, pensioenen, huren en andere zakelijke doeleinden.”

Uitgeverij Thames and Hudson bracht dit boek, geschreven door Richard Tames, in 2009 op de markt. Dat idee was niet nieuw. Al eerder waren twee andere delen over reizen naar het oude Athene en Rome verschenen, beide geschreven door Philip Matyszak.

De Nederlandse vertalingen zijn uitgegeven door uitgeverij Athenaeum: Het oude Athene voor vijf obolen per dag en Het oude Rome voor vijf denarii per dag. De vormgeving van de vertalingen is een applausje waard, zo stiekem als het op een Lonely Planet lijkt, met de naam Planeta Solita (Spaans voor Lonely Planet) erboven.

En ze staan vol tips die voor een tijdreiziger heel nuttig zouden zijn.

“In Engeland worden wegen niet aangelegd, ze ontstaan, als er maar genoeg mensen en paarden overheen gaan.” / “Op een boot zitten, is als in een gevangenis zitten.” / “Als je leven je lief is, zeg dan nergens tegen niemand, nooit ofte nimmer, een kwaad woord over de koningin.”

2. Maar sommige dingen zijn echt niet zo veranderd

Zoals veel reisgidsen beginnen met praktische tips, begint ook de gids over Athene met aanwijzingen over de munteenheden. De reiziger die per ongeluk in het Athene van de vijfde eeuw voor Christus terecht komt, moet allereerst weten dat hij met ‘obolen’ moet betalen, en dat er zes obolen in een drachme gaan.

Mogelijkheden om de obolen te verbrassen zijn er eindeloos. De reisgids geeft een aantal alternatieven. Een gokbeluste reiziger kan zich verpozen bij hanengevechten, die je overal vindt in de stad. Een koopziek persoon, kan beter naar de Agora, vooral voor nieuwe mantels. Maar Atheners zijn zelf niet echt grote materialisten, waarschuwt de gids alvast.

De feestganger krijgt tips voor waar hij zich kan vertoeven.

“Rijkelui geven zich graag over aan symposia. Dat kunnen fijnzinnige feestjes zijn waarbij de hoofdrolspelers wijn drinken die met water is aangelengd en discussiëren over zaken die de hele wereld betreffen. (Sokrates verschijnt tot vervelens toe op zulke partijtjes).”

Eenmaal contact gelegd met een echte Athener kan dat een vriendschap voor het leven opleveren, zo legt de gids uit.

“Als gast en gastheer het goed met elkaar kunnen vinden zal de gastheer bij zijn vertrek zijn gast een klein geschenk aanbieden, een teken dat de twee voortaan xenoi zijn, een duo dat is gebonden door banden van gastvrijheid. Het wordt zelfs van generatie op generatie doorgegeven en van xenoi wordt verwacht dat ze (…) bijvoorbeeld het losgeld betalen als de ander door piraten wordt ontvoerd op zijn reis, of gevangengenomen wordt tijdens een oorlog met de stad van de ander. (…)”

De reisgids geeft een handige tip om de status van je gastheer te achterhalen.

“Ga na hoeveel hout er is verwerkt, en hoeveel soorten. (…) Een welgestelde Athener zal houden van cederhout van trappen en deuren, den of spar voor de vloeren en eik voor de vensterlijsten en drempels.”

De gids schetst ook een typisch Atheense gebeurtenis: een bijeenkomst van de ekklésia, of te wel de Atheense democratie.

Als suggesties voor excursies geeft de gids Delphi, maar het is er helaas altijd druk, “zeker wanneer de Pythia, de priesteres van Apollo, op punt staat haar orakeluitspraken te doen.”

“Souvenirjagers kunnen terecht bij Marathon. De reisgids tipt om de Charada over te steken en daar in het uitgestrekte moerasgebied rond te neuzen. ‘Met duizenden zijn de Perzen door de zegevierende Atheners dat moeras in gedreven na de slag bij Marathon.'”

3. Wie er op het idee kwam om een reisgids te schrijven voor een ander tijdperk: het antwoord

Originele invalshoek dus, maar wie kwam er op het idee? In geen van de boeken wordt dat vermeld, en op websites is het antwoord ook niet te vinden. Thames and Hudson geeft aan in een reactie dat de editor in kwestie er niet meer werkt en ze het antwoord schuldig moeten blijven.

Het vereiste een paar mailwisselingen maar dan blijkt dat het idee voor de reeks komt van Philip Matyszak, de schrijver van de eerste twee delen, en bovendien nog een tiental andere titels over de Romeinse en Griekse tijd.

Matyszak vertelt:

“Het idee voor deze reisgidsen kwam uit discussies tussen een reisboekenuitgever en mezelf. Hij vertelde dat een gids voor de Siberische spoorwegen goed verkocht, ook al waren maar een paar mensen van plan om de trip te maken. Toen daagde het mij dat als mensen reisgidsen lezen over plaatsen waar ze niet heen gaan, dat ze mogelijk ook reisgidsen willen lezen over plaatsen waar ze niet heen kunnen gaan.

“Ik pitchte het idee van een reisgids over oud Rome bij Colin Ridler bij Thames and Hudson, en we discussieerden over het idee tot in detail. Voor een deel is het te danken aan zijn input hoe de gidsen eruit zijn komen te zien, voor een ander deel aan mijn ideeën, en de meerderheid aan een combinatie van onze gedachten.

“De titel, zoals ik me herinner, is gesuggereerd door een redacteur in het New Yorkse kantoor van Thames and Hudson. Dus het korte antwoord is dat het originele idee van mij was. De uitvoering was een teamprestatie van mezelf en Thames and Hudson.”

4. Amsterdam kan niet achter blijven

Uitgeverij Athenaeum had de smaak te pakken en publiceerde in 2011 een eigen namaakreisgids naar het Amsterdam van de gouden eeuw: Amsterdam voor vijf duiten per dag. Het boekje is geschreven door Emma Los en Maarten Hell.

Hell legt uit hoe het schrijven van zo’n gids een historicus kan uitdagen.

“Voor een historicus is het een nuttige oefening om eens te fantaseren dat je rond 1680 voor een van de stadspoorten van Amsterdam staat. Vragen als ‘met welk vervoermiddel reis je’, ‘waar ga je logeren, winkelen of geld wisselen’ en ‘wat doe je als je ziek wordt’ lijken misschien kinderachtig maar de antwoorden geven meer inzicht in deze periode dan sommige reguliere geschiedenisboeken.”

Los en Hell noemen hun gids een tijdreisgids en alles is gebaseerd op historische feiten, gevonden in literatuur of archiefbronnen.

“Omdat de informatie wordt gepresenteerd in de tegenwoordige tijd en is gehuld in een modern lonely planet-jasje, lijkt het wel fictie.”

Het is dan wel noodzakelijk dat de feiten correct zijn, hoewel er wat schoonheidsfoutjes in zijn geslopen.

“Hier en daar moesten we smokkelen met de aan onszelf opgelegde periode: 1675-1700. Dit tijdvak is gekozen omdat Amsterdam toen op – of misschien net over – het toppunt van zijn roem was: de laatste stadsuitbreiding was net voltooid en steeds meer reizigers bezochten de machtige metropool aan het IJ.

“Soms las je dan een aardig citaat in van Melchior Fokkens uit 1662 of zag je een toepasselijke prent van na 1700, die we er toch in hebben gefietst. Het is tenslotte ook weer geen exacte wetenschap, zo’n tijdreisgids.”

Er is geen contact geweest met de schrijvers van de delen over Athene, Rome en Londen, maar de werken zijn wel goed gelezen.

“De hoofdstukindeling van de Londen-gids konden we bijna rechtstreeks overnemen, al verschillen de inhoud en aanpak met onze gids. De gidsen van Matyszak zijn bijzonder geestig geschreven en geven tegelijkertijd een les cultuurhistorie van de antieke wereld.”

Heeft hij advies voor een Amsterdammer van nu, die toevallig een tijdreismachine uitvindt en hun gids meeneemt naar 1675?

“Het is wat flauw, maar ik zou de gids vooraf kopiëren of memoriseren en bij aankomst als ‘curiositeit’ tegen een gunstige prijs verkopen aan een van de boekverkopers langs het Damrak. Van de opbrengst kun je dan een week logeren in de Liesveldse Bijbel of het Herenlogement, dineren in een Franse herberg en alle toeristische trekpleisters van 17de-eeuws Amsterdam bezoeken.

“Vergeet vooral niet in het stadhuis ‘naar boven’ te gaan: vanaf het dak heb je een formidabel uitzicht over de stad en als je durf hebt, kun je in de hemelbol van het Atlas-beeld klimmen. Tenminste, dat beweerde de Franse bezoeker Claude Jordan in 1695 en ik wil graag weten of dat echt mogelijk was.”

4. Nepreisgidsen bestaan ook maar zijn echt wat anders

In diverse recensies zijn de quasireisgidsen een persiflage genoemd, maar dat is niet echt zo.

Daarvoor zijn andere gidsen bedacht, zoals Phaic Tan, Molvanië en San Sombrero, uitgegeven door het Australische Jetlag travel. Dat zijn echte persiflages (betekent immers: spottende nabootsing), of satirische reisgidsen, want alles is natuurlijk ellendig.

De gidsen zijn best vermakelijk – want ja, je kunt met alles spotten, zelfs met het tegenwoordig zeer verheerlijkte reizen. De titel Phaic Tan (lees op zijn Engels) maakt al meteen het Thailandreispubliek belachelijk. En je krijgt in alle drie de boeken een hele berg grapjes die het best aardig zouden doen in een cabarettentoonstelling.

Een hele gids lezen is wel vermoeiend. Je moet wel heel erg van persiflage houden om dat vol te houden.

5. Conclusie: een speelse manier van geschiedschrijven

Deze boeken, in de kern, blijven serieuze reisgidsen. De informatie is juist net als in een normaal geschiedenisboek, maar curieuze geschiedenisfeiten vinden op deze manier dankbaarder hun plaats. En dat komt ook door de grappige manier van schrijven.

“Als je melk drinkt in Londen, pas dan op voor een opvallende nasmaak. Veel op stal gehouden koeien worden gevoed met het moutafval van de brouwers.”

“Atheners zijn weg van gebakken vis. Onze viseters raken vooral door het dolle heen als het over inktvis gaat.”

Zoals over de vraag hoe men toen zijn was deed.

“Niet het geringste voordeel van een flinke tuin voor een huisvrouw (…) is dat het een makkelijke en veilige plek is om de was op te hangen. Wie zo’n tuin niet heeft, moet met een zware mand vol nat wasgoed naar Finsbury Fields of Mile End Waste om het daar uit te spreiden over hagen en struiken. Dat kost tijd en moeite, en voor je het weet wordt het nog gestolen ook. Het stelen van te drogen gelegd wasgoed is waarschijnlijk de meest voorkomende misdaad in Londen.”

De opzet leent zich bovendien prima voor grappige opmerkingen, waarbij de herkenbaarheid een belangrijke rol in speelt.

“De thermen van Caracalla, een Romeins badhuis. De ontwerpen liggen momenteel op de tekentafel van de architect. De bouw ervan begint in 212 n. Chr.”

En herkenbare plaatsen gaan er ineens anders uitzien:

“De Londen bridge (…). Er staan zo’n honderd huizen en winkels langs. (…) De brug oversteken kan nogal een uitdaging zijn. Wanneer je niet toevallig ter plekke een paard hebt gehuurd dat gewend is aan het verkeer, is het beter om je eigen paard bij de teugel te leiden dan om te proberen het te berijden in het gedrang van wagens, ruiters, winkelende mensen, nietsnutten, bedelaars, schapen, vee en zwerfhonden.”

“Of je tijdens je verblijf in Rome spelen wil bijwonen, hangt af van je persoonlijke ethische normen. Wie gladiatorenshows bot, brutaal en ontaard vindt, staat daarin niet alleen. Slechts een klein percentage van de Romeinse bevolking woont ze van begin tot eind bij. Velen gaan niet omdat ze geen kaartje kunnen bemachtigen, maar anderen willen er gewoon niet naartoe.”

“Er is in Rome geen politie. Dat is in deze tijd volkomen normaal en het betekent dat er een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen ordehandhaving, een opdracht van de bewindvoerders, en misdaadpreventie, waar de gemeenschap zelf voor zorgt. Dat systeem werkt omdat (…) iedereen weet wat de ander uitspookt.”

Het is niet zo dat je met deze gidsen meteen de oudheid ‘begrijpt’. Daarvoor heb je veel meer andere bronnen nodig. Maar het is wel een prima introductie, of aanvulling. Je verplaatsing naar de samenleving van die tijd maakt het begrijpen van historische feiten eenvoudiger.

Als je je als lezer identificeert met reizigers uit de oudheid, is dat een stap naar meer begrip voor geschiedenis. Dan snap ik ineens een stuk beter hoe de inwoners van Rome afhankelijk waren van de grillen van bijvoorbeeld het leger.

“Omdat de pretoriaanse garde in de omgeving van Rome de grootste militaire eenheid is, zijn de keizers voor hun bescherming van haar afhankelijk. (…) Omdat ze vonden dat keizer Pertinax hun geen passend donativum had gegeven, vermoordden ze hem en namen zijn hoofd, op een lans gespietst, mee naar hun kamp. Vervolgens verkochten ze het keizerschap aan de hoogste bieder. De doorsnee Romein heeft afkeer van de arrogante en brutale pretorianen.”

Misschien zullen mensen ooit ook de Lonely Planets van deze tijd lezen en zich afvragen: leefden die mensen echt zo? Lieten ze hun reizen echt zo bepalen via boekjes?

Meer lezen, horen of kijken?

• BBC Building the ancient cities Athens and Rome
• Thames and Hudson
• Athenaeum
• Philip Matyszak
• Maarten Hell
• Vincent Hunink

2 oktober 2016 / 1633 woorden / 12 minuten leestijd / onderwerpen: voeding, entomofagie / vorm: journalistiek artikel, interviews

1. De voordelen zijn enorm

De weerzin is begrijpelijk, bedacht ik me toen ik mijn eerste Damhert Insectaburger at. Maar na mijn aanvankelijke aarzeling at ik de burger zonder problemen op. Beetje droog misschien. Zeker niet vies. Ik proef geen verschil met andere vegetarische burgers.

En nee, gebakken sprinkhaan hoef je echt niet te eten. Dankzij bewerking in pasta, patés en burgers hoef je niet eens te denken aan insecten. Mensen blijken het verschil niet eens te proeven.

Alle voordelen op een rij: we kunnen de veestapel verkleinen en de natuur zo weer teruggeven aan de natuur zelf. We hoeven geen koeien, varkens, kippen en insecten meer te doden voor ons eten. Dankzij de eiwitten kunnen met de producten hongersnoden bestreden worden. En ten slotte het beste argument: het scheelt uiteindelijk in ieders portemonnee.

Wie liever door charisma overtuigd wil worden: laat je overtuigen door Pat Crowley, waterwetenschapper, die hieronder geestig vertelt hoe hij de ‘krekelreep’ Chapul is begonnen in de VS. Hier vind je nog een andere, feitelijker TED-speech. Beide komen tot dezelfde conclusies: het is goed om te proberen.

2. Vernieuwing komt uit België

De markt wacht niet. De consument bepaalt niet altijd wat op de markt komt. Producenten gaan ook zelf op zoek naar de consument, om die te overtuigen van hun product. En dat is wat ook in de wereld van de entomofagie gebeurt.

De wereld van de aangepaste insectenproducten is her en der in beweging. Maar… niet in Nederland. Een ‘gidsland’ maar op punt van het eten van verwerkte insecten voelen we koudwatervrees. We wachten liever af zoals uit deze reactie van Ahold blijkt:

‘Wij verkopen alleen op ah.nl drie soorten insectenproducten. We zien op dit moment nog weinig belangstelling van onze klanten voor het eten van verwerkte insecten, maar we houden de ontwikkelingen uiteraard goed in de gaten.’

De vernieuwing komt nu uit België. Aldento en Green Kow zijn bijvoorbeeld twee producenten die specifiek verwerkte insecten toepassen in hun producten. De insectaburgers zijn van Damhert, ook een Belgisch bedrijf. Het Belgische online retailblad Gondola vermeldt het ene nieuwtje na het andere nieuwtje over insecten.

3. Producenten wachten tot consumenten durven

De twee producenten die op eigen houtje proberen de markt te veroveren zijn Aldento en Green Kow. Indipendenza laat beide producenten aan het woord om te vragen wat ze doen om de verwerkte insectenproducten meer ingeburgerd te krijgen.

Sofia Goffard van ALDENTO:

‘Ons bedrijf bestaat sinds eind januari 2015. We zijn maar met zijn tweeën bezig om de producten te ontwikkelen, het bedrijf te runnen, de communicatie en marketing te doen, en te onderzoeken welke regels er zijn voor de productie van een dergelijk product.

‘Consumenten zijn bereid om hun dieet en gastvrijheid aan te passen. We krijgen positieve en vriendelijke reacties als mensen de kans hebben om eerst te proeven voor het vellen van een oordeel. Eetgewoonten zijn onderdeel van onze manier van leven. Als je dit wilt aanpassen, heb je duidelijke en constante toelichting over de voordelen nodig.

‘De vernieuwing en verandering is iets beanstigends. Maar we hebben nu eenmaal een limiet bereikt in beschikbare voedselbronnen. Die verandering is dus onvermijdelijk. Om dat te kunnen, moeten we geduldig zijn en een langetermijnvisie aanhouden.

‘Kijk bijvoorbeeld naar de populariteit van sushi. Vroeger dacht geen consument eraan om rauwe vis te eten.

‘De ontwikkeling van verschillende soorten pasta is in volle gang en is in feite oneindig… We kunnen de vormen, kleuren, granen, insecten variëren en kunnen verse pasta leveren en droge pasta…’

Damien Huysmans van Green Kow Company:

‘Het FAVV (Federaal Agentschap voor de Veiligheid van Voedselketen) nam de moedige en intelligente beslissing om een lijst van tien insecten voor menselijke consumptie op te stellen.

‘Spreads (of tapenades) zijn producten voor universeel gebruik. Men kan ze gebruiken voor het aperitief, als basis voor een sandwich (met kaas en salade bijvoorbeeld), als saus.

‘Wij waren de eerste in Europa om een dergelijk product op basis van insecten nationaal aan te bieden. Via distributeur Delhaize België hebben we het in september 2014 verkocht onder de naam Green BUGS.

‘We mengen bekende groenten met onze meelwormen: aan de ene kant wortelsmaak, aan de andere kant tomaat. En onze producten bevatten uiteindelijk maar 5 % onzichtbare insecten.

‘Ik kom nauwelijks mensen tegen die het nog nooit hebben geproefd en dan zeggen ze dat perse niet willen eten. Ik zie vooral steeds meer consumenten die het proberen. En dat is alleen niet een kwestie van leeftijd, maar van nieuwsgierigheid en openheid.

‘Nu kun je ook stellen dat we de noodzakelijke communicatie hebben gedaan en de nieuwe producten regelmatig onder de aandacht hebben gebracht.

‘We hebben met veel zaken te maken: de smaak (gastronomie), de voedingswaarden en het respect voor het milieu. Minder broeikasgassen, minder water en planten die noodzakelijk zijn voor de productie.

‘Wij hopen natuurlijk dat de grote Nederlandse distributeurs zoals Jumbo of Albert Heijn binnenkort onze producten zullen aanbieden. Sommigen van hen hebben al incidenteel een hamburger of gedroogde insecten in hun winkels. Het hoeft niet beperkt te blijven tot de bekende vormen van vleesvervangers. We zijn ervan overtuigd dat een aantrekkelijk aanbod voor een grotere vraag zal zorgen.

‘We hebben naast spreads nog meer producten die klaar zijn om te worden vervaardigd en we zijn bereid om bij wijze van spreken morgen de Nederlandse distributeurs te leren kennen als ze ons uitnodigen voor een gesprek. En dan zijn nu al tien insecten goedgekeurd voor gebruik in België, dat maakt een aantal combinaties voor nog nieuwere producten nog groter.’

4. De wetgeving laat te wensen over

Het zet aan het denken: als het in België kan, waarom dan niet ook in Nederland? Hoe zit het met die certificering van producten gebaseerd op meelwormen? In hoeverre is het een probleem dat ze in België zijn gemaakt? Het adres om dit te vragen te stellen, is Skal Biocontrole. Dit is het antwoord van Jan Hoekman van Skal:

‘Hierbij ga ik ervan uit dat de producten in België als biologisch product zijn gecertificeerd. In de EU accepteren we elkaars biologische certificaten van de producten die onder de scope van de Europese Verordening vallen. Wanneer een Belgisch product door de Belgische gecertificeerde partij in Nederland wordt verhandeld aan de eindconsument hoeft daar geen Nederlandse certificering tussen te zitten.

‘Wanneer een Nederlandse handelaar het product inkoopt van de Belgische ondernemer en het ongewijzigd aan de eindconsument verkoopt hoeft er ook geen Nederlandse certificering plaats te vinden. In alle andere gevallen (ompakken, handel onder eigen naam, B2B, etc) moet de betreffende Nederlandse partij zijn gecertificeerd.

‘Het feit dat er meelwormen in zitten maakt daarin niets uit: de meelworm kan niet als biologisch worden gecertificeerd omdat deze niet onder de scope van de EU-verordening valt (voor insecten is geen regelgeving opgesteld).

‘Ik weet niet of België als lidstaat nationale normen voor de biologische productie van biologische insecten heeft opgesteld. Als dat wel zo is en de kweek van de wormen voldoet daaraan wordt dat in Nederland geaccepteerd. Is dit niet het geval, dan zijn de wormen dus niet biologisch. Het product kan dan niet als biologisch worden verkocht, maar kan wel worden verkocht met de aanduiding dat het bereid is met biologische producten (waarbij aangegeven moet worden welke ingrediënten dan biologisch zijn).’

Dus, opmerkelijk genoeg, ligt de weg vrij voor de handel in Nederland. Een mailtje naar de distributeur van Ekoplaza, Udea BV.  Steven IJzerman van Udea BV reageert als volgt:

‘Op dit moment hebben wij nog geen van deze of andere producten met insecten in het assortiment. De reden hiervan is dat deze nog niet biologisch zijn gecertificeerd. Voor EkoPlaza is dit een vereiste.’

Ik heb net van Skal begrepen dat als er voor insecten geen regelgeving is opgesteld. Wat zou er dan nog in de weg kunnen staan?

‘Binnen ons assortiment kiezen wij enkel voor biologisch gecertificeerde producten. Mocht het onmogelijk zijn een product te certificeren, dan kunnen wij altijd overwegen om het product op te nemen, mits het product op milieutechnische aspecten een duidelijke meerwaarde heeft.’

Wie weet dan maar. En Marqt misschien? Is dat niet een plek voor vernieuwingen?

‘Hartelijk dank voor je bericht. Wij hebben het in goede orde ontvangen en nemen zo spoedig mogelijk contact met je op.’

Helaas, ook na een reminder, kreeg ik geen antwoord.

5. Ups en downs maar de verwerkte insecten komen er wel

Het is zeker geen makkelijke weg, zoals blijkt uit het bericht dat Delhaize gestopt is met de Green Bugs, het product van Green Kow. Maar geen enkele vernieuwing is een makkelijke weg. De elektrische auto heeft er ook drie decennia over gedaan.

Toch stelt het teleur dat de consumenten en producenten in Nederland zo passief zijn op dit punt. Op het gebied van het homohuwelijk lopen we terecht voorop. Heel mooi. Maar op andere punten, we moeten het maar erkennen, zijn we aartsconservatief.

Dat begint bij iedere consument. Ook ik moest mezelf met de Insectaburger overwinnen. Maar een kleine hap voor jezelf is soms een grote hap voor de mensheid.

Meer lezen of kijken

• Goffard Sisters facebook
• Gondola (Belgisch retailmagazine) over insecten
• Insecteneten.nl
• Duurzaaminsecteneten.nl