2118 woorden / 11 minuten leestijd / Thema’s: Spanje, cinema, Luis Buñuel, stromingen, selfpublishing / Vorm: Interview

Cor Oliemeulen is van huis uit een redacteur. Zijn filmblad Indebioscoop.com richtte hij op in 2012, en maakt filmstukken met een ‘illuster team van filmgekke personen’, waar ik ook lid van ben. De redactie veranderde regelmatig in de loop der tijd maar de website geeft nog steeds veel kansen aan nieuwe talentvolle schrijvers met een passie voor film. Cor geeft ze dan altijd opbouwende kritiek.

Op zeker moment ontstond bij hem een plan om een boek over Spaanse cinema te schrijven. Ik heb hiervoor de eindredactie gedaan en bijgestaan met tips over structuur en taal. Het eerste exemplaar werd in februari overhandigd aan de cultureel attaché van de Spaanse ambassade in Den Haag. En is nu te koop.

Ook al heb ik zelf redactioneel aan het boek meegewerkt, ik wilde toch meer van Cor weten over zijn beweegredenen en zijn passie voor Spaanse film. Daarom hielden we een interview over zijn boek.

Ik ben heel benieuwd waarom je nou eigenlijk bent begonnen met het boek. Waarom viel je keuze uitgerekend op het onderwerp Spaanse cinema?

“Een jaar of vijf geleden was ik Spaans aan het leren. Het leek me een goed idee om ook Spaanse films te gaan kijken. Hoe meer films ik keek hoe meer ik ging begrijpen dat Spaanse films te maken hebben met geschiedenis, herinnering en trauma. Dat vond ik zo interessant dat ik daar verder in dook. Voordat ik het wist, was ik een boek aan het schrijven…”

Wat was het idee dat je toen nog voor ogen had?

“Ik had al meteen het idee om de geschiedenis van de Spaanse cinema in grote lijnen te vertellen aan de hand van 15 trilogieën van Spaanse filmmakers. Denk aan drie psychologische thrillers van Alejandro Amenábar (Tesis, Abre los ojos en The Others) die veel filmliefhebbers wel kennen. Of drie dansfilms van Carlos Saura, zoals Carmen. En van Luis Buñuel zouden vast ook wel drie mooie, absurde films bij elkaar passen.

“Uiteindelijk lukte het me om 15 thema’s aan 15 belangrijke regisseurs te koppelen. Ik dacht dat het schrijven van zo’n boek binnen een jaar moest lukken. Daarna De Franse filmgeschiedenis in 15 trilogieën. En dan die van Italië… Het liep anders.”

Wat gebeurde er?

“Ik had dus wel 15 trilogieën van Spaanse filmmakers en 15 thema’s, die samen een aardig beeld gaven van de Spaanse cinema, maar ik vond dat ik die trilogieën moest inleiden. Over elk thema – of het nu gaat om fantasie, film noir, religie, flamenco, mysterie, de Spaanse Burgeroorlog of de dictatuur – viel zóveel meer te vertellen. En er zijn nog zoveel andere boeiende filmmakers.

“Hoe meer films ik zag, hoe meer ik erover ging lezen en hoe sterker ik de behoefte kreeg om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen. Ik koester de uren die wij samen hebben gespard om tot een goede structuur van het boek te komen. En niet te vergeten jouw eindredactie en tekstadviezen, die mijn manier van storytelling verbeterden.”

Dank, aardig! Kun je voor de lezers globaal toelichten welke filmauteurs je in je boek behandelt? Waarom deze namen?

“Deze filmmakers hebben een herkenbare stijl en hebben of hadden creatieve controle over hun eigen films. Dat zijn bijna alle regisseurs die ik aan die 15 thema’s heb gekoppeld.

“Een goed voorbeeld is dé auteur van de Spaanse cinema: Luis Buñuel, ook al maakte hij na vrijwillige ballingschap bijna al zijn films in Mexico en Frankrijk. Met zijn combinatie van surrealisme, zwarte humor en kritiek op de kerk en de burgerij voelen al zijn films onmiskenbaar Buñueliaans.

“Carlos Saura is al even bepalend. Hij maakte zijn beste films onder de Franco-censuur en ontwikkelde een symbolische, diepgaande stijl waar thema’s als herinnering, trauma en de Spaanse identiteit steeds terugkeren, denk aan Cría cuervos.

“En natuurlijk Pedro Almodóvar, de bekendste nog levende Spaanse filmauteur, herkenbaar door zijn melodrama’s, felle kleuren, sterke vrouwelijke personages en thema’s rond (gender)identiteit en verlangen. Vraag iemand een film van hem te noemen, en het is waarschijnlijk Volver.”

Het moet immens veel research zijn geweest over al deze filmmakers. Hoe heb je dat aangepakt? Was er al veel over gepubliceerd?

“Je leert het meest van de cinema van een land door films te kijken, heel veel films. Vervolgens ga je lezen. Ik las veel academische boeken over de Spaanse cinema, of bladerde er eigenlijk vooral doorheen, want vaak struikelde ik over de voetnoten, het onnodig ingewikkelde taalgebruik en de ellenlange analyses.

“Maar ik gebruikte ook andere bronnen: essays, interviews en websites. Zo ging ik op zoek naar verdieping: soms om mijn eigen analyse te toetsen, soms voor nieuwe inzichten, of sterke quotes.

“In een paar gevallen gebruikte ik een bron heel praktisch, bijvoorbeeld wanneer een film zonder ondertiteling verdomd lastig te volgen was door de taal of het dialect, en ik wilde begrijpen waar die precies over ging.”

Van welke regisseur ben je écht fan geworden door dit boek?

“Bijna elke regisseur heeft zijn eigen charme, typische handelsmerken en meesterwerken. Zelfs Jesús Franco! Met zijn horrotica bij het thema: ‘Vunzige cinema’. En Bigas Luna (thema: ‘De macho’) met zijn fixaties op melk en vrouwenborsten. Of Netflix-regisseur Oriol Paulo met zijn oogstrelende, ingenieuze misdaadmysteries.

“Misschien wat voor de hand liggend, maar Buñuel en Saura zijn voor mij dé grote meesters van de Spaanse cinema. In de jaren ’70 en ’80 had ik al veel van hun films op tv gezien, maar toen begreep ik nog niet de helft van wat ik nu heb geleerd.”

Welke geschiedenissen waren het meest een openbaring voor je?

“Een Spaanse Affaire gaat vooral over hoe die donkere periode de Spaanse cinema heeft gevormd: de Spaanse Burgeroorlog en de dictatuur van Franco. Filmmakers moesten creatief zijn om de censuur te omzeilen, bijvoorbeeld via symboliek en metaforen. Ze verstopten hun kritiek op de machthebbers in beelden en dubbele lagen.

“De gevolgen van de oorlog en de decennialang durende onderdrukking werken nog steeds door in de huidige Spaanse samenleving. Er liggen nog steeds meer dan honderdduizend slachtoffers ongeïdentificeerd in de vele massagraven. De ene helft van de Spanjaarden zwijgt, de andere helft is nog steeds op zoek naar erkenning.”

Was dat stuk moeilijk om aan te werken?

“Ja. Niet alleen vanwege de gevoeligheid die dat thema oproept, maar ook om de aanloop ervan en de omstandigheden zo duidelijk mogelijk uit te leggen, zonder dat het een hoofdstuk uit een geschiedenisboek zou worden.”

Welk hoofdstuk gaf je juist het meeste plezier?

“Het boek kent grofweg twee delen: films over en tijdens de burgeroorlog en de dictatuur, en films die na de afschaffing van de censuur in 1977 de bevrijding vieren.

“Die bevrijding veroorzaakte een ongekende explosie van vreugde en creativiteit, die je volgens mij in geen enkel ander filmland zo uitbundig ziet. Films werden openlijker, experimenteler, lichamelijker, brutaler. Alles wat God – of beter gezegd Franco – al die tijd had verboden werd op het scherm gesmeten. Het verkennen en beleven van die periode gaf ook mij meer vrijheid.”

De drie kenmerken van de Spaanse cinema volgens Cor Oliemeulen:

• De Spaanse cinema is overzichtelijk en nauwelijks versnipperd, want ze is sterk gevormd door één dominante geschiedenis: de burgeroorlog en de dictatuur. Je kunt de Spaanse cinema niet begrijpen zonder de geschiedenis van onderdrukking.
• De ongekende explosie van artistieke vrijheid na de afschaffing van de censuur.
• Onverhulde passie die boven het stereotiepe uitstijgt.

Het risico met zo’n groot onderwerp is dat het nooit af is. Wanneer was het klaar voor jou?

“Je hoort het vaak: je hebt een boek geschreven en blijft maar herschrijven en herschrijven, want het resultaat moet ‘perfect’ zijn.

“Ik voelde dat het écht klaar was toen ik op het allerlaatste moment nóg een film had ingevoegd: La Voz Dormida, een indringende, emotionele film over een gevangenis vol vrouwen van wie de meesten zullen worden geëxecuteerd omdat ze volgens de fascisten voor de verkeerde kant hebben gekozen. Die film bracht ook mijn stem tot zwijgen.”

Vervolgens was je druk met het daadwerkelijk uitgeven van het boek. Je hebt gekozen voor selfpublishing. Dat is meestal veel werk omdat je zelf alles moet doen, zoals fotorechten regelen, promotie etc. Hoe heb je dat opgelost?

“Wie een boek schrijft, wil dat publiceren. Mijn boek is ‘niche’, zoals ze dat noemen. De meeste filmboeken zijn Engelstalig, uitgegeven door universiteiten. In Nederland verschijnen maar een paar filmboeken per jaar: populaire onderwerpen van bekende mensen bij grote uitgeverijen, minder populaire onderwerpen van onbekende mensen bij kleine uitgeverijen.

“Ik wilde graag veel foto’s in mijn boek en weet dat uitgeverijen daarvoor huiverig zijn. Als een foto onrechtmatig wordt gebruikt, lopen zij het grootste risico voor claims. Natuurlijk bestaat het citaatrecht, bijvoorbeeld als je een film still gebruikt om een analyse te visualiseren. Maar ja, het meest veilig en fatsoenlijk is wel om toestemming te vragen aan rechthebbenden. Dat viel lang niet altijd mee en duurde soms erg lang. Zo wilde ik foto’s van films van Luis Buñuel, maar stuitte ik op een juridische kwestie tussen twee partijen.

“Aan de andere kant zorgde mijn zoektocht naar de rechtenhouders ook voor leuke en enthousiaste reacties via mails, bijvoorbeeld met toenmalige producenten of nazaten van filmmakers. Dat iemand uit Nederland zich zo verdiepte in de Spaanse cinema vond men best bijzonder.

“Omdat ik veel foto’s gebruik, heb ik gekozen om mijn boek zelf te publiceren, via een platform dat het boek op bestelling drukt en verstuurt, zodat je zelf ook niet hoeft te investeren. Voor je het vraagt: van de opbrengst word je zeker niet rijk; het zou allang mooi zijn als ik een deel van mijn kosten terugverdien.”

Vervolgens de promotie. Je hebt het eerste exemplaar gepresenteerd aan de Spaanse ambassade, contact gehad met het Spaanse filmfestival in Amsterdam en meer. Hoe is het om erkenning voor je werk te krijgen?

“Ruim een jaar geleden stuurde ik een mail naar de Spaanse ambassade dat ik een boek over de Spaanse cinema aan het afronden was. Ik schreef dat we een gemeenschappelijk doel hadden: het verspreiden van de Spaanse cultuur onder de Nederlandse bevolking. Ze wilden graag kennismaken en het boek lezen.

“Omdat enkele proeflezers van mijn boek ook Spaanstalig zijn – zoals Virginia Pablos van het Amsterdam Spanish Film Festival – besloot ik het in het Engels te vertalen. Want, hoeveel Spaanse films ik ook zag, het boek vertalen in het Spaans was nog veel te hoog gegrepen…

“Uiteindelijk mocht ik het eerste exemplaar van de Nederlandse versie afgelopen februari aanbieden aan de cultureel attaché van de Spaanse ambassade, Joaquín Durán. Het was een hartelijke ontmoeting, waarna ze mij in contact brachten met een aantal organisaties. Inmiddels ben ik hier en daar uitgenodigd om lezingen te houden.

“Natuurlijk is het leuk om erkenning voor je werk te krijgen, maar het delen van de relatief onbekende Spaanse cinema vind ik belangrijker. Vraag aan de gemiddelde filmliefhebber om drie Spaanse films van vóór 2000 te noemen, en je ziet het gebrek aan kennis van deze bijzondere filmcultuur. Daarom zie ik het boek vooral als promotie van de Spaanse film en haar unieke rol in de Europese filmtraditie.”

Een paar weken geleden presenteerde je het boek ook aan je eigen filmredactie in Eye Filmmuseum: hoe was dat?

“Het was ook fijn om Een Spaanse Affaire in Eye Filmmuseum uit te kunnen reiken aan mijn zeer gewaardeerde collega’s van InDeBioscoop.com. Zij zetten zich al jaren onbezoldigd in om onze gemeenschappelijke liefde voor film op hun eigen persoonlijke manier te delen met andere filmliefhebbers.”

Wat ligt er nu nog op je te wachten?

“Een Engelse vertaling! De basis ligt er al, onder eindredactie van mijn neef Marco, maar zoals je weet, kon ik het niet nalaten om nog een flink aantal alinea’s en pagina’s toe te voegen, dus er is nog het nodige werk aan de winkel.

“Mijn omgeving dringt ook aan op een Spaanse vertaling. Dat zou natuurlijk prachtig zijn, maar dan moet het boek wel een stuk bekender worden dan nu, zodat ik een Spaanse uitgeverij in de arm kan nemen.

“Of er een vervolg komt? Haha, nee, niet in deze vorm, dat is echt te tijdrovend. Misschien dan maar een boek over ‘de 15 beroemdste Spaanse actrices’ met grote, sexy foto’s? Dat verkoopt sowieso een stuk beter!”

Meer weten, luisteren, kijken?

• Een Spaanse affaire op Indebioscoop.com
• Interview met Cor Oliemeulen door Brabants Dagblad
• Het boek bij Brave New Books
• Het boek bij Bol.com

1000 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Berlijn, frotteren, kunst, expositie / Vorm: interview

De nieuwe expositie van Willem Speekenbrink, Urteile, is vanaf 10 januari 2026 gratis te zien in het venster van Galerie 44 in Molenstraat, midden in het Hofkwartier van Den Haag. We spreken met Willem Speekenbrink over geschiedenis, Berlijn en het overtekenen van teksten op zerken.

Waar begon het verhaal van Urteile?

“Dat verhaal begon eigenlijk al in 1990, vlak na de val van de muur. Ik kon toen twee maanden een atelier ruilen met een Berlijner. Die ging naar mijn atelier in Den Haag, ik naar die van hem in de Auguststrasse in Mitte. We zaten in een kraakpand. In die tijd waren er overal kunstenaars in kraakpanden.

“Iedere ochtend ging ik op stap want ik moest een tentoonstelling voorbereiden. Om de hoek was er een Garnizoenskerkhof. Dat is gebouwd in de achttiende eeuw. Het is echt de moeite om heen te gaan. Mensen eten daar tussen de middag hun boterhammen. Een fijn parkje met gras en hier en daar een zerk. Een klein groepje vrijwilligers knapt er graven op.

“Ik zag toen mooie teksten op de zerken en dacht opeens: kan ik dat overnemen? Ik had geen ervaring met het overnemen van teksten door met de platte kant van een potlood op papier te vegen, wat ook wel frotteren wordt genoemd. Ik deed blindelings een stukje papier op een zerk, en toen, heel toevallig, kwam meteen het mooie woord leben naar boven. Ik vond dat wonderlijk op die locatie.

“Die Berlijnse tentoonstelling heette In case of emergency Schwartz. Ik framede dat woord in een zwart lijstje. Bij de expositie leek het op een schietsleuf, met een donkerrode, bloedachtige achtergrond.”

Toen had je de smaak te pakken.

“Ik dacht: ik ga alle kerkhoven af. De Duitse Michelingids had vier glossy tijdschriften over graven wereldwijd, daar staan alle lijken van de hele wereld in (lacht). Ik kon toen al die begraafplaatsen af.

“Ik vond er graven in zeventien talen. Het was echt een wereldoorlog, ontdekte ik toen. India, Marokko, IJsland, Noorwegen hebben ook meegevochten. Zelfs de zoeaven van de paus. Maar ik kon de zinnen op graven niet goed vertalen. Daarom ging ik naar ambassades van al die landen en vroeg aan hen: kunnen jullie dit lezen? Ja hoor, zeiden ze. Ze hielpen mij allemaal.

“Dat werd in 1996 een grote tentoonstelling in de Bergkerk in Deventer. Zeventig schietsleuven hingen daar op ooghoogte. In het midden had ik een hekwerk gemaakt, een combinatie van Romeinse lansen en begraafplaatsen met cipressen. In het midden daar weer van stond een hekwerk van rode neonbuizen: een cenotaaf.

“Het ging mij om de absolute leegheid van teksten op deze oorlogsgraven. Vooral jonge mensen waren in trek als soldaten, als ze nog geen gezin hadden. Er waren jongens bij van 14, 15 jaar. Op het einde werden ook 50-, 60-jarigen ingezet. Ik heb zelfs oorlogsgraven gezien van 70-jarigen. Allemaal gestorven voor hun desbetreffende vaderlanden.”

En na een pauze van bijna dertig jaar pakte je het frotteren weer op…

“Vorig jaar ging ik weer een maand naar Berlijn. Toen wilde ik weer mooie woorden ontdekken. Ik had papieren en een map meegenomen. Als een gek fietste ik door de stad maar kwam nergens tegen wat ik zocht.

“Tot ik op zeker moment in mijn ooghoek een plaquette zag. Daar viel me het woord Urteile op. Dat plaquette ging over de ‘Volksrechtbank’ van Hitler. Maar er was geen sprake van een rechtbank. Iedereen die er binnenkwam werd afgemaakt.

“Ik spande een velletje op het plaquette en ging frotteren. De eerste keer ging ik door het papier heen. Het moest zachter. Een paar bezoekers gingen met me in gesprek. Zij vonden Urteile ook een opmerkelijk woord. Thuis in mijn atelier goot ik het in gips.”

Heb je iets met Berlijn?

“Het is grotendeels toeval. Maar ik kom er wel vaak. Een vriend is daar bloemist met een expositieruimte, waar ik ook vaak exposeerde. We ruilen in de vakantie vaak van stad. Dit jaar voor de derde keer. Ga ik meteen kijken of ik nog andere woorden kan vinden!

“Ik hou van de stad maar de monumenten in Berlijn zijn over het algemeen vrij belabberd. Er zijn een paar uitzonderingen die ik wel mooi vind. Er is er een van Karl Liebknecht, met alleen een sokkel. Dat vind ik wel een mooie. En een groot gat in de vloer met een bibliotheek zonder boeken. Dat gaat over de boekverbranding.”

Kun je iets meer vertellen over de expositie in het venster van Galerie 44?

“Urteile is te zien in het venster van Galerie 44 in de Molenstraat. Ik heb kranten opgestapeld, ongeveer 80 centimeter hoog. Daar ligt een zwaar blok op, met een lampje erboven, en aan de achterkant hangt een gouden behang met het woord: Urteile. 

“Ik wil graag dat mensen reflecteren over wat dat betekent, de absolute leegheid van teksten op plaquettes en oorlogsgraven. Ze staan voor rigide systemen die mensen klein willen houden. Dit is wat er nu ook aan de hand is. Ik begrijp niet waarom de wens er is om de democratie om zeep te helpen. Nu ben ik al op leeftijd maar ik maak me er wel zorgen over, dat mensen er vaak geen zorgen over maken.

“Urteile is een blikvanger in de Molenstraat. Mensen zullen er meerdere keren langslopen en dan misschien denken: hé, dat is interessant. Dat is waar ik op hoop, die vonk.”

Urteile was van 8 januari tot 7 februari 2026 te zien bij Galerie 44 in de Molenstraat 44 in Den Haag.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Willem Speekenbrink
• Galerie 44
• Volksgerechtshof op Wikipedia

2352 woorden / 12 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Parijs, reizen, kunst, schilderkunst / Deze interviews zijn eerder verschenen op Jegens & Tevens

Er zijn talloze kunstenaars die zich door slechts een onderwerp laten inspireren. Pieter Claesz en zijn stillevens. Philip Akkerman die elke dag een zelfportret schildert. Monet die zich door station Saint-Lazare liet inspireren.

En Erik Pape krijgt nooit genoeg van het Place de la bataille-de-Stalingrad in Parijs, gelegen in het noordoosten van de stad, vlakbij Gare de l’Est, Bassin de la Vilette en metrostation Jaurès. In de volksmond wordt het ook wel het Place Stalingrad genoemd. Het ziet er ongeveer zo uit (foto 2025):

Ik sprak Erik Pape toen over naar aanleiding van een expositie in 2015 in 38CC. Mooie verhalen over geplunderde galeries, ontmoetingen met Chirac en vriendschappen met clochards. In het cafeetje bij 38CC – toen nog aan de Hooikade – spraken we over zijn passie voor dit ene plein.

In 2021 deed ik een follow-up-interview in verband met de coronatijd. Deze twee interviews heb ik hieronder samengevoegd.

Exposities in Rijswijk en Den Haag
Sinds de coronacrisis reist Erik Pape niet meer jaarlijks naar Parijs. Hij haalt nu inspiratie uit de vele, vele notitieboeken die hij heeft getekend en de video’s die hij maakte. En maakte een nieuwe reeks, genaamd Dingen die mij opvielen. Zijn werk was in 2025 te zien in Museum Rijswijk en in galerie Maurits van de Laar.

Hoe ontstond de passie voor Parijs?

Toen ik op de mulo zat wilde ik al naar Parijs. In Den Haag had je een vleeshandelaar die wekelijks naar de hallen in Parijs reed, en dan kon je voor 25 gulden heen en terug. Maar dat heb ik nooit gedaan. Eind jaren zeventig kreeg ik een aantal reisbeurzen om erheen te gaan. Ik ben begonnen in het midden van Parijs.

Mijn vrienden woonden toen nog aan de Boulevard Saint-Germain. Ik begon met het schilderen van fonteinen en vijvers. Ik vond het daar veel weidser. De afstand werkt ook mee, dat je anoniem in zo’n stad kunt werken.

Vanuit een punt ben ik stersgewijs door Parijs gaan wandelen. Op een gegeven moment kwam ik uit bij het Canal Saint-Martin. Daar zat een bocht in. Bochten vind ik nogal mooi. Als je dan dat Canal afloopt, kom je op het Place Stalingrad terecht. Dit plein is een kruising van uitvalswegen naar het noorden.

Vroeger was het een busstation en vertrokken er bussen naar Joegoslavië, Spanje, Italië, voor alle gastarbeiders. Een mooi art deco busstation. Nu is het helemaal opnieuw ingericht.

Toen ik daar aankwam, werd ik wel gegrepen door de metro die daar bovengronds gaat. Dat is metrolijn 2. Midden op het plein, dat niet echt een plein is, meer een weg, heb je La Rotonde, en daaromheen slingert die ijzeren metro.

Die zuilen vond ik meteen fantastisch. Met zo’n Korintisch-Dorisch kapiteel erbovenop. Als je eronder staat, lijkt het net of je in een kerk staat. Omdat die lijn slingert, krijg je dat die zuilen niet op een rij staan. Zo krijg je perspectieven.

Natuurlijk heb ik nog verder gekeken. Je hebt ook lijn 6, aan de zuidkant, die gaat ook bovenlangs. Maar ik had er niet hetzelfde gevoel bij. Het is bij dit plein gebleven. Ik zou ook best andere mooie locaties in de rest van Europa willen ontdekken, maar dan heb ik een driedubbel leven nodig.

Hoe ziet je werkdag eruit op het Place Stalingrad?

Sinds 1980 ga ik de hele maand september naar Parijs om te werken. Vrienden hebben een kamer voor me, die doen het eten en mijn was. Fantastische vrienden! Rond een uur of half elf ’s ochtends vertrek ik naar Place Stalingrad, maak ik aquarellen, eet ik in een brasserie, en een uur of vijf ga ik weer terug.

De aquarellen maak ik meestal maar van een punt. Ik zit op het basement van een zuil, dus buiten, en dan kun je zo verschillende richtingen uit kijken. Als ik er eenmaal zit, hoor ik niets meer. Als een metro boven mijn hoofd raast, heb ik dat niet meer in de gaten. De auto’s merk ik ook niet meer op. Dan verdwijn ik in de entourage.

Ik schets voornamelijk architectuur en bomen. Mensen zijn inwisselbaar en het plein is statisch. Als ik ook mensen ga schilderen, wordt het zo anekdotisch. En er zijn al genoeg kitschschilders in Parijs.

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.
 
De aquarellen zitten in een boek. Als ik het boek gemaakt hebt, gaat het dicht. In mijn atelier probeer ik het voor de geest te halen, zonder in zo’n boek te kijken. Dan gaat het schilderen beginnen. Die aquarellen zijn een houvast, een dagboek.

Hoe is het werk geëvolueerd?

Het eerste doek was een weergave van wat ik zag. Dat is langzamerhand geëvolueerd met de indrukken die je daar krijgt, de verbondenheid die je daar krijgt. Clochards die me herkennen na al die jaren. Ik heb een eigen plek bij de brasserie.

Maar ook technisch verander je. Het zit in steeds meer de ruimte opzoeken, in het schilderij zelf, hoe je dingen gaat plaatsen op het vlak. Het is de bedoeling dat geen werk op elkaar lijkt.

De kleuren bepaal ik intuïtief, soms gewoon welke kleur voor handen is. Bij de laatste schilderijen is ook zilververf verwerkt. De metro is met zilververf beschilderd. Ik dacht: waarom niet. Dat is een verwijzing naar de realiteit.

De locatie is in de loop der jaren vast ook veranderd.

Het is nu totaal anders. De buurt is overgenomen door yuppen. Het was ook wel een vreselijke buurt en ’s avonds is het er nog steeds niet veilig. Je wordt ook altijd gewaarschuwd: ga niet daarheen! Er wordt veel gedeald. Ik kom er niet graag meer ’s avonds, hooguit om even te filmen, en dan snel weer terug.

Eind jaren negentig, begin 2000, was het veel gemoedelijker. Kwam er een bus met joodse kinderen, en die gingen spelen tussen de Arabieren. Langzamerhand is dat geëscaleerd. Veel mannen die jongens daar ronselden met een Koran in hun handen. De aanslagplegers van Charlie Hebdo kwamen daar ook vandaan, Place Stalingrad.

Die thema’s zie je niet direct terug in mijn werk. Het blijft wel in mijn hoofd hangen. Mijn doeken zijn ook beslist niet zonnig impressionistisch. De grauwheid van het bestaan zie je denk ik wel terug in de doeken.

Er liggen daar bijvoorbeeld enorm veel clochards te slapen. Daar heb ik wat mee, ik trek me dat wel aan. Als er een clochard voor de deur ligt van die vrienden van mij, en dat gebeurt wel eens, dan wordt hem eten gegeven. Je hebt clochards die nooit de wijk verlaten en die onderhouden worden door de buurt. Alleen de politie is erg repressief.

Is het project ooit afgelopen?

Bij mij is het zo dat ik vrij snel achter elkaar schilder, tot er zo’n punt komt waarvan ik denk: ik moet ze allemaal herzien. Een voor een gaan ze aan de muur. Welke niet bevallen, die worden aangepakt. Een stuk is wel goed, een stuk klopt niet. Er zitten erbij die drie of vier keer zijn overschilderd.

Op zeker moment dacht ik: waarom doorschilderen? Ik kan beter alles opnieuw bekijken. En daaruit leren wat kan blijven staan en wat weg kan. Er is altijd wel iets in een schilderij of tekening wat goed is, dat is dan het uitgangspunt. Het moet wel verband hebben met het onderliggende. Dus als je een totaal ander schilderij overheen zou maken, dat werkt niet.

Het kan zelfs zijn dat schilderijen nog weer aangepast worden. Daarom noem ik ze graag werken in uitvoering. Maar een schilderij dat verkocht is, dan is het afgelopen. Het is moeilijk maar dan zet ik het ook helemaal uit mijn hoofd, bij wijze van spreken ken ik dat schilderij niet meer.

Het eigenaardige is dat ik toch nog steeds elke keer het idee heb dat ik het plein niet te pakken krijg. Ik denk steeds: er is iets anders wat erachter zit. Daar probeer ik mijn vinger achter te krijgen. Het heeft vermoedelijk te maken met het mysterie van dat plein. En dat is ook de reden waarom ik elke keer doorschilder.

Komt er wel eens respons uit Parijs?

Nee. Ik heb vroeger wel een galerie gehad in Parijs in het winkelgebied van Palais Royal. Maar op een dag werd ik in Parijs gebeld vanuit Den Haag. Iemand vertelde me dat de galerie weg was. Dus ik snel naar die galerie toe maar inderdaad, alles was leeg. ’s Nachts moet er een vrachtwagen voor de deur zijn geparkeerd en alles moet toen zijn ingeladen. Bij de buren gevraagd maar niemand had iets gemerkt.

En Chirac, de vroegere president, heb ik ooit ontmoet. Ik zat toen te werken bij het Canal Saint-Martin. Hij vroeg me toen: ‘Waarom doe je dit nu in Parijs?’ ‘Vanwege het licht,’ was mijn antwoord. Toen zei hij dat hij net in Delft was geweest. ‘Waarom niet dáár? Het is net zo mooi!’

Update-interview uit 2021 over de coronatijd die de jaarlijkse bezoeken aan Parijs onderbraken, en de nieuwe reeks die hieruit ontstond: De Dingen die mij opvielen.

Je kon in de coronaperiode niet naar Parijs. Wat heb je in plaats daarvan gedaan?

In maart dacht ik: misschien dat in augustus alles over is, kan ik in september toch naar Parijs. In de zomermaanden was het ook iets minder met corona. Maar ik vond dat toch te riskant. Als ik de enorme mensenmassa’s de Parijse metro zag binnenstromen… Liever niet daartussen.

De lockdown in Parijs was ook heel heftig. De wijk waar ik altijd rondzwerf, was min of meer afgesloten. Er waren straten waar je alleen met een mondkapje op in mocht. De vrienden waar ik ieder jaar logeer, mochten alleen naar buiten met een attest om boodschappen te doen. En dan alleen 1 kilometer in de omtrek. Zij gingen daarom naar hun tweede huis in het zuiden van Frankrijk. Alle restaurants waren ook dicht.

In september 2020 bleef ik dus in Delft. In het begin vond ik dat helemaal niet erg want het was hier ook lekker weer. In oktober, november begon het toch aan mij te knagen. Er is iets weg, het is ongrijpbaar waarom het weg is.

Miste je het jaarlijkse bezoek aan Parijs?

Ik keek wel op internet naar films van Parijs. Dat zegt me dan niets. Ik moet het kennen, ik moet in die straat gelopen hebben bijvoorbeeld. Het moet een verbondenheid hebben met mezelf. Ik dacht ook nog even: zal ik naar Den Haag of Rotterdam gaan en daar gaan rondlopen? Maar ik ken het daar te goed.

In Parijs word ik elke keer weer verrast door kleine dingen die een normale toerist niet ziet. En het menselijke contact met de vaste bewoners van dat plein mis ik ook. Je ziet mensen al vijf jaar op dezelfde bank zitten. De brasserie waar ik altijd kom en waar ik mijn eigen plekje heb.

Het plein verandert ook telkens van gezicht. Een jaar of vijf geleden was het plein nog in de ban van de extremistische ronselaars. In 2017 waren die weg en zat het plein vol asielzoekers. Aan de ene kant zaten de mensen met geld in de zon cocktails te drinken, aan de andere kant de asielzoekers in tentjes. Nu is het weer meer drugsgerelateerd. ‘s Avonds is het er linke soep. Je ziet die dingen niet direct terug in mijn werk maar het zit wel in mijn herinneringen.

Kun je wat meer vertellen over je nieuwe serie, De dingen die mij opvielen?

Ik heb in het atelier video’s gekeken die ik de afgelopen jaren heb opgenomen. Dat lampje daar is uit een etalage van een lingeriezaak en heb ik op video gefilmd. Die lampjes zie je in overvloed in Frankrijk. Elke hotelkamer had er vroeger een. Op het moment dat je dat ziet, denk je meteen aan het hotel in 1980 waar het lampje boven de wastafel hing. Het is een samenstelsel van jaren.

Daarnaast een vaas met de sjaal van keramiek. Ik zag een keer twee van die vazen in een kerk naast het beeld van Maria. Ik vond dat zo enorm wonderlijk, heb er ook een video van gemaakt. Met video kan ik eromheen draaien, speelt de omgeving ook meer een rol.

Deze serie noem ik de De dingen die mij opvielen… Op die puntjes moet staan: tijdens wandelingen. Dan loop je door zo’n straat met veel winkels, ineens schiet ineens iets op je netvlies. Waarom? De kleuren, de vormen, de vreemde entourage. De video is dan een klein geheugensteuntje. Dat is heel klein, niemand die het ziet.

Ik ben ook begonnen om alle schilderijen weer door te kijken en degenen die me niet bevallen weer af te schuren. En opnieuw te gebruiken.

Door die coronatijd denk ik meer na. Het is wel een mooie tijd om goed na te denken waar je mee bezig bent en of alles wat je maakt de waarde heeft die je eraan wilt hechten.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website galerie Maurits van de Laar
• Blog Erik Pape
• Filmpje van Erik Pape over het plein
• Interview met Erik Pape voor Prinsenhof Delft

1538 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: Amsterdam, geschiedenis, steden, non-fictie / Vorm: kort essay & interview

Een geschiedenisboek van ongeveer 200 bladzijden, die kan ik niet laten liggen, dacht ik bij het Gemeentearchief van Amsterdam toen ik Hoe Amsterdam een wereldstad werd: Gogme zag liggen. Een non-fictieboek uit 2025, uitgegeven met dank aan fondsen die het 750-jarig bestaan van de stad vieren.

Schrijver Bas Kok is geen onbekende van de Amsterdamse geschiedenis. Hij schreef eerder boeken over Amsterdam: Oerknal aan het IJ en Op een dag in Nieuw-West.

Met zijn communicatie- en psychologie-achtergrond heeft hij een iets andere kijk op geschiedenis. Geen opsomming van feiten, maar een focus op de verhalen rondom de groei van zo’n stad.

Het boek is prettig geschreven, bondig en toch pak je de hele geschiedenis mee. En dat is precies wat hij beoogde, legde hij uit in een ander interview:

Ik wil graag een boek toevoegen dat ertussenin zit. Toegankelijk en makkelijk leesbaar, maar ook een complete kroniek zonder dat het meteen een ‘baksteen’ is.

Meer over het boek hieronder. Eerst een kort interview met de schrijver over de aanpak van het boek.

Interview met Bas Kok: Geschiedenis vertellen aan de hand van narratieven

Kun je uitleggen hoe het idee ontstond om de geschiedenis van Amsterdam in ‘narratieven’ te vertellen?

“Een stad is primair een mensending. Als psycholoog vind ik de menselijke hand dan ook boeiend. We bouwen niet alleen met stenen maar ook met legendes, anekdotes en narratieven. In de geschiedenis van Amsterdam zitten veel gaten, en die dichten we moeiteloos.

“Een citaat uit hoofdstuk 7 zegt veel over mijn invalshoek: ‘De narratieve aard van de stad maakt van toevallige omstandigheden graag een rond verhaal, waarin de ene ontwikkeling logisch volgde op de andere. Alsof Amsterdam worden moest zoals het nu is. Voor je het weet is het huidige Amsterdam een einduitkomst in plaats van een tussenfase. In dat ‘eindplaatje’ is Amsterdam-Zuid chic en zijn Nieuw-West en Zuidoost verre buitenwijken aan de buitenzijde van de A10. Noord is in die stad een soort eiland aan de overkant van het IJ.'”

Welk deel van ‘Gogme’ vond je je eigen grootste ontdekking?

“Dat de rivier die we nu Amstel noemen in de jaren voor de Allerheiligenvloed van 1170 waarschijnlijk het Waterlandse Die was. Eén veenstroom die van Zuid naar Noord liep en uitwaterde bij Uitdam.

“Ten tijde van de eerste Amsterdammers – rond het jaar 1150 – was het IJ er nog niet, maar wel die ene veenrivier. Amsterdam heeft daar in latere eeuwen een narratieve draai aan gegeven. De eerste inwoners kwamen vermoedelijk uit Noord, het vroegere Groot Waterland, maar in de geschiedenisboeken komt Amsterdam uit Zuid – het Amstelland.”

Welke geschiedenis van Amsterdam vond je zelf het minst belicht in geschiedenisboeken tot nu toe?

“De 19e eeuw. Dat is het economisch en gezondheidskundig dieptepunt van de stadsgeschiedenis. Maar er is ontzettend veel gebeurd dat tot op de dag van vandaag veel invloed heeft.

“Neem de kanteling van eind 19e eeuw. Amsterdam was meer dan 5 eeuwen met het gezicht naar het IJ gekeerd, de noordkant van de stad dus. De toenmalige zuidkant – de Weteringschans – was de industriële achterkant. Het afvoerputje.

“Maar in een paar decennia, na het bouwen van vele cultuurpaleizen, kantelde de stad het gezicht naar die achterkant. De voorkant aan het IJ werd een industriële achterkant. Dat is een van de meest ingrijpende metamorfoses die de stad onderging, maar in geschiedenisboeken is de kanteling non-existent. In Gogme beschrijf ik die wel uiteraard!”

Zie je in het moderne Amsterdam bewijzen hoe de Gogme-geschiedenis verder gaat?

“Absoluut, het is vanuit het verleden goed te voorspellen. Net als in de middeleeuwen en alle daarop volgende eeuwen verzuchten we dat de stad te vol en te druk is. Dat er geen ruimte meer is. Het woningtekort was in vroeger eeuwen vele malen erger. Maar de ruimte is op, verzuchten we al zes eeuwen.

“Dus gaan we verdichten, zoals nu. Even later zien we dat de stad is omgeven door zeeën van groene weilanden. En gaan we grenzen verleggen.”

De Amsterdamse geschiedenis in zeven eeuwen

Terug naar het boek.

De Amsterdamse geschiedenis is lastig om terug te brengen tot 150 bladzijden, want er is zoveel te vertellen. Toch las ik het met veel plezier, dankzij de aantrekkelijke schrijfstijl, iets waar de geschiedenisboeken vaak niet goed op scoren, volgepakt met feiten als ze zijn.

Interessant is de indeling in (niet-letterlijke) ‘eeuwen’, die belangrijke perioden samenvatten. De ‘katholieke eeuw’ duurt bijvoorbeeld van 1400-1575. De ‘grachtengordeleeuw’ van 1578-1672. De ‘kanteleeuw’ van 1795-1900. Enzovoort.

Het is een slimme, speelse manier van geschiedenis vertellen. Het maakt het makkelijker om perioden te vergelijken. Wat was de succesformule van dit moment? En welke verhalen speelden daarbij een rol?

Een mooi voorbeeld is het beroemde mirakel uit 1275:

De stad werd een bedevaartsoord en stond plotseling op de religieuze wereldkaart. Of dit alleen maar een wonder van buitenaf was, of ook slimheid van binnenuit, kun je je afvragen. Het wonder der religie wierp zich op Amsterdam – of was het misschien ook andersom? De stad met zijn koopmannen en verhalenvertellers kon het Mirakel goed gebruiken – de spirituele cocktail gaf de opkomende handelsstad de wind in de zeilen.

Of hoe Amsterdam zichzelf vervolgens ontwikkelde als handelsstad (hoewel dat soms wel érg ver ging):

Toppunt van een dubieuze moraal was dat Amsterdam zonder scrupules een zeer lucratieve handel met de Spaanse vijand dreef. Het leverde het graan om de Spaanse monden te voeden en ook het hout voor nieuwe oorlogsschepen en Spaanse kanonnen en geweren.

Iets om niet te vergeten is dat steden en niet landen je identiteit betekenden. Verhalen speelden daarbij een hele grote rol. Vaak werden die ingezet als een soort stadsmarketing avant la lettre.

Loyaliteit aan je provincie of trots op Nederlanderschap bestond toen nog niet, je was Amsterdammer of bijvoorbeeld Leidenaar. De stadhouders uit ‘s-Gravenhage en de burgemeesters van Amsterdam balanceerden in een machtsevenwicht. Den Haag was nog niet de hogere macht zoals het Rijk nu.

Een video van OudAmsterdam die grafisch de groei van de stad uitlegt (niet gerelateerd aan het boek):

Een stad in neergang (in drievoud)

Er waren diverse crises waarbij de stad zich moest heruitvinden. De achttiende en negentiende eeuw waren bijvoorbeeld erg moeilijk.

De 18e eeuw liet zien dat de stad niet alleen in staat was te groeien, ze kon ook stagneren of zelfs krimpen. (…) Waar de 17e eeuw een misschien wat dubbele moraal kende, was de 18e eeuw ronduit opportunistisch en bijna principeloos.

En in de 19e eeuw ging het helemaal beroerd met Amsterdam:

Het leek alsof ze was blijven hangen in de echo van de 17e eeuw. De stad had nog altijd de vorm en omgang van de Grachtengordel-eeuw, maar wie goed keek zag dat ze nog geen schim was van haar eerdere zelf. Welbeschouwd leek ze er echt niet meer op.

De stad legde het toen definitief af tegen andere wereldsteden zoals Londen en Parijs:

Niet alleen de gebouwen van de stad waren sleets, ook de mentaliteit had aan geestdrift ingeboet. (…) Terwijl in het buitenland de industriële revolutie al een halve eeuw op stoom was, draaiden de fabrieken rond de Singelgracht nog op ouderwetse windmolens. Er nestelde zich een conservatieve geest in de stad.

De twintigste eeuw was een ander verhaal. Eerst breidde de stad eerst zich driftig uit en daarna werd het ook een toeristenmekka dankzij het imago van superliberale en tolerante stad (ook weer een narratief), wat wel heel anders was dan de stad in de negentiende eeuw.

Eind twintigste eeuw stagneerde Amsterdam opnieuw. Er was een uittocht (iedereen ging naar Purmerend en Almere). De wijken in de binnenstad kregen in de jaren tachtig te maken met verkrotting, leegstand, drugsgebruik en gevechten tussen krakers en ME.

Van zulke tijden naar de hippe stad van nu waar iedereen veel te veel geld betaalt om te kunnen wonen… een wonderlijke transformatie van amper een paar decennia. Het is het proces van gentrificatie dat je in veel grote Europese steden ziet (want de ontwikkeling van Amsterdam is niet altijd heel verschillend van die andere grote steden).

De rol van gogme in de Amsterdamse geschiedenis

De sleutel van het succes van Amsterdam over de eeuwen ligt volgens Bas Kok mogelijk bij het typisch Amsterdamse begrip ‘gogme’. Een Jiddisch woord dat staat voor een combinatie van slim denken en lef hebben, waarmee Amsterdam zichzelf keer op keer heruitvond, en wat Louis van Gaal eiste van zijn voetballers.

Sommigen stellen gogme bijna gelijk aan ‘kapsones’. zo’n ander Amsterdams begrip – maar dat kenmerk is op het kleurenpalet van gogme hooguit een kneepje verf dat wordt bijgemengd.

Het boek heeft een bijlage over het begrip en zelfs een gogme-test, om te kijken hoe je daar zelf op scoort (ik scoorde niet zo goed). De stad Amsterdam slaagde met vlag en wimpel:

Bedreigingen, tegenslagen en natuurrampen die oude steden zouden verlammen, waren voor Amsterdam juist de motor.

Het Amsterdamse ‘gogme’ lijkt de stad iedere keer op het juiste moment weer een zetje in de rug te hebben gegeven. Of was het mazzel? Vermoedelijk een combinatie van de twee.

Gogme is te koop bij de meeste boekhandels of online te bestellen voor € 20,25.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Bas Kok
• Verhaalpaal Noord: openluchttentoonstelling waar Bas Kok ook bij betrokken is
• Geschiedenis van Amsterdam: podcastserie

1 januari 2025 / 3935 woorden / 21 minuten leestijd / Thema’s: kunst, galeries, ateliers, gesprekken / Artikelen stonden eerder in Jegens en Tevens / Copyright foto’s via kunstenaars / Headerfoto: maquette Hans Vijgen

Ik ben gek op kunstenaars interviewen. Ze geven me altijd een golf geestelijke energie. Daarnaast vind ik het fijn om hun ideeën serieus te nemen (de wereld laat het helaas na) en ben altijd benieuwd naar hoe hun werk ‘werkt’.

Als redacteur bij Jegensentevens.nl deed ik vaak interviews met curatoren en kunstenaars voor de Invest Week van Stroom. Dat is een week waarbij curatoren (uit de hele wereld) langsgaan bij jonge kunstenaars in Nederland en ze adviezen geven. Maar ik had ook geregeld spontane gesprekken.

De site is een jaar geleden ter ziele gegaan. Het is een mooi moment om diverse interviews nog eens te delen. Hieronder vind je hoogtepunten van die interviews, met een link naar het originele interview of artikel. Check ook interviews die collega’s hebben gedaan op Jegensentevens.nl.

Eerst een paar opmerkingen over trends in interviews met kunstenaars:

• Over je kunst kunnen praten is belangrijker dan ooit in de kunst. Terwijl het onredelijk is om dat te verwachten van kunstenaars. Kunst is geen puzzel; het is wat het is: kunst. Als interviewer kun je meedenken met de kunstenaar.
• De werkelijkheid is dat kunstenaars niet alles hoeven te weten over hun werk. Of te kunnen uitleggen. Dat is ook onnatuurlijk. Hoe leg je intuïtie of gevoel uit?
• Een probleem met veel interviews met kunstenaars is dat ze óf heel kort en simpel zijn (social media) of lang en met geheimtaal (kunsttijdschriften). Ik denk dat een middenweg goed zou zijn – een gesprek van drie kwartier tot een uur is meestal voldoende om te vragen wat je wilde vragen.

Deze 10 tips helpen hopelijk anderen met interviews met kunstenaars. Je kunt onderstaande tips ook gebruiken als je helemaal niet gaat interviewen maar gewoon een idee wilt hebben wat voor vragen je kunt stellen aan een kunstenaar.

Kleine moeite, wel leuk: volg en steun onderstaande kunstenaars. De links staan erbij. Als bonus vind je onderaan extra podcasts die kunstenaars interviewen. En een mogelijkheid om deze website te steunen.

10 tips voor als je kunstenaars spreekt

1. Stel vragen vanuit je nieuwsgierigheid; in feite is het een gewoon gesprek waar de kunstenaar ook wat plezier in moet hebben; wees wel bescheiden aangezien het niet over jou gaat.
2. Stel vragen over ideeën (of passies) achter het werk; mijd vragen over thema’s, onderwerpen, betekenissen.
3. Vraag naar voorbeelden, maak het zo concreet mogelijk.
4. Stel vragen over de materialen of techniek die ze gebruiken; bespreek welke uitdagingen ze tegenkwamen en welke oplossingen ze verzonnen.
5. Vraag hoe dat kunstwerk past in hun oeuvre en hun ontwikkeling.
6. Onderdruk de neiging om te interpreteren; voorkom dat je zoekt naar een ‘oplossing’ of ‘betekenis’ van het kunstwerk.
7. Vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar zonder die meteen te relateren aan hun werk.
8. Maak het menselijk; vraag af en toe naar de emoties die een kunstenaar heeft ervaren.
9. Stel af en toe een provocerende, reactie uitlokkende vraag.
10. Houd het simpel. Iedereen moet het gesprek kunnen volgen. Speel soms vertaler door het academische kunstjargon samen te vatten in eigen woorden.

1. Arjan de Nooy: 99 keer dezelfde foto

Op een dag bezocht ik Galerie Caroline O’Breen in de Amsterdamse Jordaan. Daar had fotograaf Arjan de Nooy een expositie voor zijn fotoboek 99:1. Dat boek verwees naar het boek 99 Stijloefeningen van Raymond Queneau. Ook een van mijn favoriete boeken.

De Nooy – die graag experimenteert met het medium fotografie – was zelf bij de expositie aanwezig. Daarmee kon ik Tip 1 in de praktijk brengen (vraag vanuit je nieuwsgierigheid). Het was geen formeel interview maar ik stelde best veel vragen.

Ik wilde al lang iets doen met Stijloefeningen, maar met fotografie. Ik wilde geen fotografische recreatie van de oorspronkelijke tekst, maar ik zocht in mijn archief of ik een foto had die het verhaaltje van Queneau kon nabootsen. Ik wilde geen mooie foto, maar een gewone foto die net als het verhaaltje niets bijzonders heeft. Dat werd deze foto in Parijs.

De eerste twintig gingen makkelijk, maar daarna werd het een stuk moeilijker. Ik werkte in fasen aan het project. Soms schrapte ik tien foto’s die toch niet goed genoeg bleken. En nu… nu kan ik de foto niet meer zien!

2. Thijs Ebbe Okkens: Archeologie en verbeelding

Ik heb Thijs Ebbe Okkens geïnterviewd voor mijn post-corona-interviews en het Fiber Festival in Amsterdam (een dubbelinterview).

Thijs Ebbe Okkens vertelde dat hij grotere installaties (een soort ‘reflectieplekken’) zag als maquettes die mogelijk zouden kunnen zijn. Maar dat er ook een hoge mate van improvisatie bij komt kijken. Daarop vroeg ik of hij dat kon toelichten (Tips 3 en 4: vraag door en stel vragen over de materialen):

Ik heb niet alles van te voren uitgedacht. Het werk… ontstaat. Een heleboel keuzes kan ik pas ter plekke maken. De context vormt het werk ook. De locatie of het materiaal kunnen het werk heel erg in een richting duwen of lading geven. Dat is soms wel lastig. Wat je van te voren hebt bedacht en verteld over het werk kan soms onder spanning komen te staan omdat je ter plekke denkt: dít pad moet ik volgen. Dan moet je een beetje zoeken naar kaders die ook de ruimte bieden om het onvoorziene in te gaan.

Archeologie speelt een rol in zijn werk. Niet om archeologie na te bootsen maar om een denkruimte te openen, zoals hij het zelf zei. Hier benoemt hij zelf de waarde van Tip 6 (voorkom dat je zoekt naar een oplossing van het kunstwerk):

Een archeologische opgraving kun je zien als een boodschap van een andere tijd. Ik zie liever dat het een 1-op-1 relatie is tussen bezoeker en kunstwerk. Niet een puzzel die opgelost moet worden – of ‘wat zou de maker ermee bedoelen’…

Een archeologische opgraving kan al een voldoende handleiding zijn. Hoe werkt een archeologische opgraving? Of als je het kunstwerk als orakel beschouwt. Je gaat erheen om raad maar het spreekt in raadsels… Mensen denken dan: dat ik het niet ‘snap’, is ook oké!

En daarna Tip 8 (maak het menselijk):

Dat kan spannend en intrigerend uitpakken maar het kan mogelijk ook een beetje niksig zijn en niet werken… Ik ben wel eens beschreven door een collega als een zelfverzekerde twijfelaar… Maar dat doe ik hardop en ter plekke! Kwetsbaar en met de billen bloot! Als het niet werkt, dan werkt het niet, en iedereen kan het zien. Wat mij betreft toch beter dan in je studio zitten en dan denken: gelukkig ziet niemand het…

3. Sissel Marie Tonn: Aardbevingen als materiaal

Sissel Marie Tonn heb ik ook twee keer geïnterviewd. Een keer voor de Invest Week toen ze nog aan het begin stond van diverse grote ideeën. Daarna kreeg ze een prijs en er volgden solotentoonstellingen in onder andere het Van Abbemuseum. Die gingen over haar Earthquake Project. Ze is al een tijdje aangesloten bij See Lab.

Een van haar kunstwerken zijn hesjes die het gevoel van aardbevingen na kunnen bootsen. In het gesprek voor Fiber Festival maakte ik gebruik van Tip 4 (stel vragen over de materialen). Ik vroeg of er iets veranderd was in de coronaperiode.

Er is wel wat veranderd. Bijvoorbeeld: vroeger maakte ik de hesjes zelf… maar als je dat hesje wilde omdoen, kwam je in nauw contact met de bezoeker. Ze waren gemaakt van materialen die lastig waren om schoon te maken. We waren in verschillende landen, ze werden gedragen door veel verschillende personen… Dus toen de pandemie er was, bedacht ik me: dit moet anders. Twee mode-ontwerpers van Das Leben am Haverkamp wilden mij helpen om de hesjes te verbeteren. Afgelopen zomer hebben we een stof gevonden die anti-microbieel is, en die je met alcohol kunt schoonmaken.

Ik vroeg ook hoe dit past in het oeuvre (Tip 5):

(…) als je dit medium hebt ontwikkeld, dit hesje, blijf je dingen ontdekken. Het medium van de hesjes wil ik ook in andere werken gebruiken. Bij veldervaringen zoals Sensory Cartographies. Een soort uitgebreide wandeling met omgevingssensoren in een helm en pak. Daarmee vergroot je je zintuiglijke indrukken, en zodoende ook je bewustwording van de natuurlijke omgeving.

Ik vind het heel interessant hoe we evolutionair geconditioneerd zijn, waardoor we voorrang geven aan bepaalde sensorische ingangen, en ook hoe dat cultureel bepaald is. Door het medium waar we het in stoppen, het hesje, kunnen we het potentieel eruit trekken dat er al in zat.

Ik vroeg wat voor gevoel het gaf om met echte wetenschappers samen te werken (Tip 8: maak het menselijk):

Ook al word ik er als kunstenaar sterk naar toegetrokken… ik voel me zelf verre van een wetenschapper! Ik kreeg vreselijk slechte cijfers op school voor een vak als Biologie want ik kon geen feiten onthouden. Dit is voor mij een kans om mij als een ‘bedrieger’ te mengen in het wetenschappelijke wereldje!

4. Katarina Sidorova: Kwetsbare kunst

In de Haagse Binckhorst (De Besturing) sprak ik met Katarina Sidorova in haar eigen atelier. Ze maakt werken van glas, multiplex, steen, textiel; publiceert boeken; maakt muziek. Na het interview kreeg ze de kans om te exposeren in West Gallery.

Ook hier vroeg ik naar de materialen (Tip 4). Ze leidde me rond door haar atelier en wees op verschillende kunstwerken.

Dit werkje is gemaakt van bloemen, klei, een beetje plastic en glaswas, dat erg lijkt op suikerriet en vaak wordt gebruikt in filmrekwisieten. Dit object kwam uit een ouder werk. Ik dacht na over bewaring en memorabilia, vooral memento mori: hoe onmogelijk het is om ze te bewaren. Je kunt de bloemen zien rotten. En veranderen. Ze zijn nu in hun laatste stadium. Ik moet er echt voorzichtig mee zijn! Het kan gemakkelijk breken. Het is op risico van de eigenaar als ik het verkoop omdat het veel sneller vergaat dan werken van glas of metaal bijvoorbeeld.

We spraken ook over schrijven en welke rol dat heeft voor haar (Tip 8: maak het menselijk). Zoiets geeft ineens een andere kant van de artiest weer.

Schrijven is voor mij ontsnappen aan de ernst die ik heb – en de ernst die de kunstwereld kan hebben. Een goede ruimte om deze kant van mijn persoonlijkheid toe te laten! (…) Er kan humor zitten in horror, er zit altijd pijn in een grap. Zo zie ik mijn geest. Dat zie je meteen terug in het werk omdat ik het gemaakt heb. Het is gewoon hoe ik functioneer. Veel mensen snappen mijn gevoel voor humor niet… helemaal niet!

We hadden het ook over welke rol haar jeugd had gespeeld (Tip 7: vraag naar geschiedenissen van een kunstenaar):

De jaren 90 en begin 2000: het was een economische puinhoop in Rusland, maar met vrijheid. We hadden dragqueens op tv! We deden veel punkdingen in deze tijd. We gingen naar concerten met vrienden, renden rond, werden dronken op een bevroren rivier midden in de nacht. Het was heel vrij en dramatisch, heel filmisch.

5. Hans Vijgen: Virtueel de wereld rond

In het Delftse 38CC kwam ik in gesprek met een kunstenaar: Hans Vijgen. Die was toevallig aanwezig voor zijn werk Latitudes part 2. Een werk over een breedtegraad die hij (virtueel) volgt over de aarde, en die hij vastlegt in een maquette op basis van zijn verbeelding. Dat niet alleen: hij bezoekt de plaatsen waar de breedtegraad de zee kruist (ongeveer tien plaatsen) en fietst de breedtegraad oostwaarts.

Er valt veel te vragen over dit kunstwerk. Zo vroeg ik hem naar zijn persoonlijke plezier in dit werk (Tip 8: maak het menselijk).

Ik heb wel lol in het ontdekken en experimenteren met het materiaal. Het heeft iets dagboekachtigs want ik gebruik zaken uit mijn eigen leven. Ik heb bijvoorbeeld een slecht oor. Vandaar dat die toeter terugkomt in deze maquette. Of een film over de Tweede Wereldoorlog die ik zag, waarin de Duitsers probeerden een kernbom te maken. Zoiets komt ook terug.

En ik vroeg ook naar de materialen en uitdagingen hij daarbij tegenkwam (Tip 4):

Ik heb een soort dwingende maat gekozen om het geheel te kunnen afbakenen, anders wordt het natuurlijk chaotisch. Daarop kan ik reageren met het materiaal, wat me interessant lijkt om te maken. Grijskleur is een neutrale niet-kleur waar je je eigen associatie bij kunt hebben. Zoals ook veel architecten een grijze maquette maken.

Ik ken de route vrij goed. Op een gegeven moment houdt het een beetje op. Zeker als je eenmaal over de Oeral bent, is de route nauwelijks meer te bereizen. Alleen maar taiga en woest gebied. Er zijn bijna geen wegen, dus moet je vliegen of met de trein. Ik heb het wel een keer met de Trans-Siberische spoorlijn gedaan. Ik lees er ook veel over. Het is ook een beetje wegdromen bij het idee.

6. Joeri Woudstra: Passie voor kermissen

Joeri Woudstra interviewde ik ook voor Invest Week. Dat deed ik (pre-corona) nog gewoon op locatie: in het kunstenaarscollectief Trixie. In zijn atelier merkte ik dat hij veel stijlen beoefende en op zeker moment kwam vooral zijn passie voor kermissen ter sprake (Tip 2: vraag naar passies).

Als er een kermis is, ga ik erheen en probeer ik het als bezoeker te ervaren. Er is iets met de combinatie van commerciële cultuur en de melancholische sfeer die daar hangt, dat me boeit. Als kind ging ik al vaak naar kermissen. Bijvoorbeeld de grote kermis op het Malieveld in Den Haag. Ik ben vier à vijf jaar geleden begonnen met het gebruiken van samples van kermisgeluiden in mijn muziek.

Ik stelde ook een wat provocerende vraag (Tip 9) over dat zijn kunst iets had met de jaren 90 of met verschillende generaties (X en millennials). Waarna hij zelf begon over de materialen (Tip 4).

Het is vanuit mijn perspectief, maar zeker niet alleen vanuit mijn generatie. Ik wil zeker geen aandacht geven aan specifieke fenomenen uit de jaren 90. Een tentoonstelling in Stigter van Doesburg laat werk van mij zien dat geïnspireerd is op middeleeuwse beeldcultuur en symboliek.

Verder ging mijn solotentoonstelling in Vijfhuizen over recente technologische ontwikkelingen. Ik speelde met het idee dat het moment dat er iets gebeurt en het moment dat je je nostalgisch voelt, bijna gelijk worden. Ik probeer dat weer te geven door een absurd aspect van nieuwe technologieën te benadrukken. Een goed voorbeeld van dit idee is de gebogen televisie.

Ik heb een installatie gemaakt met negen met elkaar verbonden gebogen stukken metaal die de cirkel van de curve compleet maakten. Ik vind het heel interessant om te zien of mensen nostalgisch kunnen worden van iets dat er nooit is geweest.

7. Erik Pape: Een plein om 1000 keer vast te leggen

Wederom in 38CC in Delft liep ik een overzichtsexpositie van Erik Pape tegen het lijf. Al zijn werk ging om een passie voor het Place de la bataille-de-Stalingrad in Parijs (in de volksmond Place Stalingrad) dat hij al jaren op allerlei manieren vastlegde. Ik was onmiddellijk gefascineerd.

We regelden een interview en toen schreef ik het artikel ‘Gek zijn op dat ene plein’. Ik begon met Tip 8 (maak het menselijk), wat ook een beetje met vragen naar geschiedenissen (Tip 7) te maken heeft:

Sinds 1980 ga ik de hele maand september naar Parijs om te werken. Vrienden hebben een kamer voor me, die doen het eten en mijn was. Fantastische vrienden! Rond een uur of half elf ’s ochtends vertrek ik naar Place Stalingrad, maak ik aquarellen, eet ik in een brasserie, en een uur of vijf ga ik weer terug.

De aquarellen maak ik meestal maar van een punt. Ik zit op het basement van een zuil, dus buiten, en dan kun je zo verschillende richtingen uit kijken. Als ik er eenmaal zit, hoor ik niets meer. Als een metro boven mijn hoofd raast, heb ik dat niet meer in de gaten. De auto’s merk ik ook niet meer op. Dan verdwijn ik in de entourage.

Ook Erik Pape wilde vertellen over zijn passie (Tip 2):

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.

En ik stelde vragen over wat het in zijn oeuvre te maken had (Tip 5) toen ik vroeg of hij ooit op het onderwerp zou zijn uitgekeken:

Het eigenaardige is dat ik toch nog steeds elke keer het idee heb dat ik het plein niet te pakken krijg. Ik denk steeds: er is iets anders wat er achter zit. Daar probeer ik mijn vinger achter te krijgen. Het heeft vermoedelijk te maken met het mysterie van dat plein. En dat is ook de reden waarom ik elke keer doorschilder.

8. Ingmar König: Buiteling van ideeën

Ingmar König sprak ik ook voor de Invest Week. Wat me meteen opviel, was de variatie van stijlen in zijn werk. Ik volgde mijn nieuwsgierigheid en vroeg ernaar (Tip 1).

Ik denk zeker na over de wisselwerking. Als een soort toerist loop je rond. Ik zie dat als de choreografie van de toeschouwer, maar ik wil het niet weggeven door het uit te gaan leggen. Ook het verhaal van overleven van een vliegtuigongeluk op weg naar vakantiebestemming is maar één suggestie van een verhaal.

Ik vroeg het een en ander over waar het vandaan kwam (Tip 3: vraag door) en hij zei:

Ik vind het heel interessant hoe toerisme werkt, hoe naïeve backpackers bijna een soort ongemak met zich meedragen. Voor het gelijknamige videowerk Contraband heb ik de ondertitels gebruikt uit een aflevering van de serie Locked up Abroad waarin een naïef meisje naar Goa gaat om ‘zichzelf te vinden’.

Zelf ben ik ook een paar keer in India geweest en ik vind het heel fascinerend dat mensen daar heen gaan om spiritualiteit te zoeken, terwijl ik juist denk dat spiritualiteit, als je daar naar zoekt, bij uitstek iets is wat niet plaatsgebonden zou moeten zijn.

Ik meed vragen over interpretaties gebruikte (Tip 6) toen ik zijn verhaal over een paar luchtige werken vroeg:

Zo verandert een wand ook door een spandex pisdriehoek. In het echt zien ze er heel erg massief uit, metaal, maar dit is gewoon spandex, de meest carnavaleske stof die er is.

Bij mijn eerste soloshow viel het me op dat als je daar een rooster op ooghoogte ophing, het net een soort zaaltekstje leek. Je zou het kunnen zien als een flauwe grap maar voor mij is het net zo goed een werk als alle andere werken die ik maak. Het gaat erom dat al die dingen een eigen plek vinden. Als je een ventilatierooster plaatst op een beurswand, ervaar je die wand ineens als veel massiever.

9. Mariska de Groot: Midden in een machine staan

Mariska de Groot was een van mijn allereerste interviews met een kunstenaar. Ik vond het best moeilijk, omdat audiokunst een technische tak van de kunst is. Uiteindelijk was ik wel tevreden met het resultaat.

Ik stelde wat eenvoudige vragen (Tip 10: houd het simpel) over de materialen (Tip 4) en ze legde het heel helder uit:

Ik kies ervoor dat je ziet wat er gebeurt. Ik hou sowieso meer van de analoge feeling. Maar als ik een installatie neerzet, dan staat er óók een computer achter. Het digitale speelt voornamelijk een rol op de achtergrond als iets om aan te sturen. Uiteindelijk zit er in de elektronica die ik gebruik ook her en der een digitale chip. Het analoge en het digitale zijn beide mijn gereedschappen.

Mijn instrumenten en installaties refereren heel vaak aan technieken en uitvindingen in het verleden. Destijds super hi-tech, tegenwoordig obscuur. Vaak zijn het apparaten waar een uitvinder, kunstenaar of wetenschapper jarenlang aan heeft gewerkt, met als doel om iets te bewijzen of te laten zien. Ik wil een onzichtbaar element uit die machines zichtbaar maken. De schoonheid van die machines zat ergens binnenin, en ik heb dat opgeblazen en groot gemaakt.

Het is ook meer dan een machine, want ik maak er performances mee, zodat het een instrument wordt. De instrumenten hebben mij nodig als aanstuurder. Ik ben de operator.

Ik vroeg ook hoe de kunst past in het oeuvre (Tip 5):

Veel werken van mij en van mijn collega’s moet je echt ervaren, dat valt niet vast te leggen in film of foto’s. Daarvoor gaat het te snel, is het te laag of te hoog. En zeker als er ook geur bij komt kijken.

Voor mijn gevoel ben ik ook nog maar relatief kort bezig. Sommigen van mijn werken heb ik ook in samenwerking gemaakt met anderen. Dan is de vraag: wat is mijn eigen ontwikkeling, en wat is er ontstaan onder invloed van samenwerking?

10: Valentinas Klimašauskas: Schrijver en fantasierijk persoon

Valentinas Klimašauskas – schrijver en curator in Litouwen – wilde graag een Proust Questionnaire maken. Dat is een type interview afkomstig van de schrijver Marcel Proust, en bekend geworden van een rubriek in Variety. Via vaste en soms merkwaardige vragen krijg je een ander beeld van een persoon dan je zou krijgen via een normaal interview.

Hier zijn geen tips meer van toepassing (hooguit Tip 1: Zorg dat de kunstenaar het gesprek zelf ook plezierig vindt), maar ik heb deze ook voor de entertainmentswaarde toegevoegd – het is een van de grappigste interviews die ik heb gemaakt. Dat komt natuurlijk door de schrijfkwaliteiten van Klimašauskas zelf.

Wat is je grootste angst? Heel gemiddelde kunstenaars die de kunstgeschiedenis overnemen? Goede recensies krijgen in slechte tijdschriften? Slechte recensies in goede tijdschriften? Je eigen opening vergeten? Geen relatie hebben met de jongste en oudste generaties kunstenaars?

Wat vind je het minst mooi aan je uiterlijk? Ik heb geen wielen. En geen tentakels.

Wat beschouw je als je grootste prestatie? Ik heb ooit een tentoonstelling samengesteld op een asteroïde.

Welk levende persoon bewonder je het meest? Hybride personen, alle soorten hybriden – bacteriën, duizendpoten, deels dode en deels levende artiesten, feestbeesten, fossielen.

Wanneer en waar was je het gelukkigst? Nadat ik een paar minuten geleden eindelijk verbinding had met wifi!

Meer lezen, luisteren of kijken?

Bekijk mijn andere interviews met kunstenaars:

• Interviews met kunstenaars over de coronaperiode
• Interview met Ieva Maslinskaitė
• Interview met Jasmijn Yarram

Interviews (podcasts) met kunstenaars:

• The Talks
• Dialogues
• I Like Your Work
• Sound and Vision
• The Juxtapoz Podcast
• Art & BS Podcast
• The Jealous Curator
• Art art art

Andere bronnen:

• Jegens en Tevens: het archief
• Mister Motley, Tubelight, Metropolis M, Rekto Verso, Villa La Repubblica

1 maart 2024 / 1959 woorden / 10 minuten leestijd / Thema’s: kunst, bacterieën, micro-organismen, Litouwen / Dit artikel heeft eerder (Engelstalig) in Jegens & Tevens gestaan / Copyright beeldmateriaal Ieva Maslinskaitė

Ieva Maslinskaitė had een jaar lang een HIDE OUT-residency in De Besturing. Een residency is een mogelijkheid om ergens tijdelijk aan je kunst te werken. En voor wie De Besturing niet kent: dat is een creatieve werkruimte in de Binckhorst in Den Haag.

Ieva behaalde in 2022 haar diploma Fotografie aan de KABK. Vandaar uit ontwikkelde ze haar interesse om met micro-organismen te werken. Die werkte ze uit tijdens haar residency, met hulp van andere kunstenaars. Ik vroeg haar na afloop van de residency hoe dat is, werken met micro-organismen.

Waar komt de interesse voor micro-organismen vandaan?

“Deze vraag krijg ik vaak! Ik weet niet precies wanneer het begon, maar tijdens mijn studie raakte ik echt geïnteresseerd in het stigma rond lichaamsvloeistoffen en vlekken. Ik leerde over micro-organismen, zoals de soorten die groeien uit spuug, zweet of als je iets aanraakt.

“Ik deed toen wat kinderachtige experimenten die je op school leert. En wat onderzoek op basis van tutorials. Toen begreep ik hoe ik het kon verbinden met meer ecologische onderzoeken die ik deed. Hoe ons lichaam verbinding maakt met meer organismen dan we kunnen zien. Ik heb geleerd dat het niet noodzakelijkerwijs een simpel gegeven is van of het goed, slecht, schadelijk of nuttig is.”

Wat gebeurde er daarna?

“Ik deed onderzoek naar emulsies en bacteriën die elkaar beïnvloeden. Ik worstelde lang met hoe ik dit proces kon laten zien. Ik wilde iets wat het kon bevatten, aangezien ook ons lichaam de micro-organismen bevat. Ik had het idee dat glas interessant zou kunnen zijn om mee te werken, omdat het kwetsbaar en doorzichtig is.

“Op een dag kwam ik in aanraking met tuinbouwglas. Dat leek me een conceptueel passend materiaal. Glas is – net als de organismen – een kwetsbaar en onbeheersbaar iets. Het kan zijn dat de organismen niet werken, niet groeien of gewoon doodgaan, en het glas kan breken… Daarom had ik veel stress toen ik werkte met die fragiele materialen! Niet zo vreemd gezien hun bijna oncontroleerbare en zeer kwetsbare aard.”

Van fotografie naar glassculpturen gaan lijkt een grote stap…

“Tijdens de studie was ik veel meer beeldgericht. Ik begon meer werk te maken dat vragen stelde bij fotografie als medium: van wie is het, wie kan een eigen beeltenis creëren als het gaat om natuur en milieu? Soms moet ik verantwoorden waarom ik niet noodzakelijk met fotografie bezig ben. Toch is mijn werk altijd op de een of andere manier verbonden met het medium.

“Ik begon materialen anders te gebruiken en na te denken over de connotaties die ze hebben. Oud tuinbouwglas is het goedkoopste glas dat verkrijgbaar is. Het gaat niet om het hergebruiken van glas als zodanig, maar om het hergebruiken van glas uit een kas, waar bepaalde plantensoorten eigendom zijn, gepatenteerd of gereproduceerd.”

Voor de glassculpturen gebruikte je een emulsie voor blauwdrukken. Kun je uitleggen hoe dit werkt?

“Een cyanotypeafdruk is gemaakt van geoxideerde chemicaliën op ijzerbasis. Het wordt blauw door het zonlicht. Je wast de chemicaliën eruit en de blauwe blijft achter.

“Een van de eerste kunstenaars die dit deed was een botanicus: Anna Atkins. Cyanotype werd door botanici gebruikt om plantstructuren weer te geven en om prenten te archiveren. Het is een eenvoudig herbruikbaar proces en werd daarom gebruikt voor blauwdrukken van gebouwen.”

“Deze emulsie gebruikte ik om ijzeroxiderende bacteriën te laten groeien, een soort bacterie die je aantreft in rivierbeddingen of naast rotsen met koperachtige kleur. In het water zit veel ijzer dat door de bacteriën wordt geoxideerd. Het beeld wordt meer een leefomgeving voor natuurlijke processen dan een representatie van de natuur.”

En dan meng je ze door elkaar?

“Het is een kwestie van licht en tijd, en een specifiek medium op basis van agar (een plantaardige gelatine die zowel in voeding als in het kweken van micro-organismen wordt gebruikt). Ik meng die samen met de cyanotype-emulsie. Daarop gaan de bacteriën zich ontwikkelen, omdat er ijzer is en dat groeit. Soms begint er schimmel te groeien als kolonies met elkaar vechten.

“Naarmate de tijd verstrijkt, én omdat licht dit proces in dit glas beïnvloedt, begint het blauwer te worden. Net als de blauwdruk. De bacteriekolonies verspreiden zich en worden deze koperachtige massa. De agar begint uit te drogen. Op een gegeven moment lijkt het alsof er niets anders overblijft dan een klein stukje bioplasticfolie.”

Hoe lang duurt het?

“Het hangt af van het seizoen en de temperatuur! In juli is het behoorlijk warm en daardoor evolueert het snel. Binnen een week is het al volop aan het groeien en verdwijnt het ook snel.

“In de winter duurt het weken. Ik was me aan het voorbereiden op de afstudeershow toen ik plotseling besefte dat ik veel sneller moest werken om het op tijd af te krijgen… Temperatuur en licht hebben daar dus veel invloed op. In microbiologielaboratoria hebben ze speciale boxen waar het sneller kan groeien, omdat ze het veel beter kunnen reguleren.”

Het proces is bijna het kunstwerk?

“Zeker. Mijn kunstwerk werkt niet echt zonder uitleg. Persoonlijk houd ik van dit gevoel iets vanuit een ander perspectief te begrijpen. Dat is het beste!

“Ik heb nu mijn eigen manier om dingen te doen en ben er momenteel blij mee. Het zorgt soms ook voor frustraties, werken met levende processen. Soms zou ik willen dat ik een simpele print aan de muur had… Dat zou zoveel makkelijker zijn om te laten zien.

“Het is paradoxaal dat ik dingen probeer te zeggen over de controle over onze omgeving… maar door het maken van mijn werk heb ik ook controle over andere organismen. Dan wordt het een dilemma: hoe ver kan ik gaan met deze controle? Als een van mijn werken sterft en verdwijnt, probeer ik het dan tot iets te dwingen? Kunst is in wezen een door de mens gemaakt concept. Hoe kunnen andere organismen het creëren?”

Je afstudeerwerk Unworlded, Bewildered gaat over ‘relaties tussen soorten’. Dat klinkt enigszins buitenaards.

“Ik vind het nog steeds grappig dat er een onderscheid is tussen menselijk en niet-menselijk. Het is nog steeds meer met elkaar verbonden: er zijn meer niet-menselijke cellen dan menselijke cellen in ons lichaam. Met andere woorden: we zijn meer niet-menselijk dan menselijk als je het per cel zou tellen!”

Jouw micro-organismen redden het soms niet. Kan een mens empathie hebben voor stervende bacteriën?

“Misschien kunnen we ons meer tot andere micro-organismen verhouden als onderdeel van onszelf. Omdat we zelf vol zitten met micro-organismen. Het is meer de vraag: kan ik voor ze zorgen en heb ik geen zin om een ​​andere soort uit te buiten? Als ik ze hoe dan ook in leven probeer te houden, ben ik ook de baas, dat is niet wat ik wil doen…

“Ik wil dat bacteriën hun eigen leven leiden. Maar ook… soms hebben de bacteriën de controle over mij! Wetenschappers hebben nieuwe ontdekkingen gedaan over de verbindingen tussen darmen en geest. Nu drinken we koffie en de wisselwerking met de microbiota in onze darmen beïnvloedt dit gesprek!

“Dus ik weet niet zeker in hoeverre andere organismen mij beïnvloeden door hun bestaan… Ze zorgen ervoor dat we soms ziek worden, of ons goed voelen als we goede bacteriën uit kefir hebben. Ze hebben een behoorlijk grote controle over ons en wij zijn net zo kwetsbaar als zij.”

Kunnen micro-organismen in de kunst ook controle uitoefenen?

“Ik heb een workshop gedaan waarin we proberen uit te vinden welke organismen uit ons lichaam groeien. In de petrischalen cultiveren onze microgemeenschappen zelf.

“Ik heb ook een project gemaakt waarbij ik micro-organismen op filmnegatieven kweekte. Ik ontdekte dat micro-organismen de zilverhalogenidelaag die de film bedekt oplossen, en daarom erodeert deze.

“De film toonde geconstrueerde landschappen in Nederland. Toen ik deze negatieven in dit medium plaatste waar micro-organismen groeien, namen ze de controle terug over hoe ze deze natuur vertegenwoordigden. Met het verstrijken van de tijd eten ze volledig weg wat er bovenop dit negatief zit, en alleen zij blijven over van wat wij beschouwen als beeld.”

Krijg je vaak vragen over de ethische kant van je werk?

“Ik doe dit zelf al! Het is iets dat ik heb onderzocht toen ik mijn proefschrift schreef. Kan ecologische kunst bestaan ​​en wat is de ethiek achter ecologische kunst? Het kan nooit volledig ethisch zijn, denk ik, omdat je gebruik maakt van andere delen van de natuur of organismen die je zelf hebt gemaakt. Dat geldt niet voor andere organismen, maar voor mensen.

“Tegelijkertijd kan kunst die ecologische problemen aanpakt, een ander begrip bij mensen bevorderen, wat kan leiden tot een beter begrip van het milieu.”

Als je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect

Wil je de komende jaren verdiepen in de kunst maken met micro-organismen?

“Ja, maar niet specifiek bacteriën. Ik zou graag schimmels, gisten en andere soorten organismen willen onderzoeken die je onder de microscoop kunt zien. Ik ben erg geïnteresseerd in het werken met organismen die je als de laagste op evolutionaire schaal kunt beschouwen.”

Zoals de waterbeertjes die in onze wimpers leven bijvoorbeeld?

“De kleinste dingen zijn het meest veerkrachtig! Ze hebben onlangs ook verschillende levende bacteriën in het Noordpoolgebied gevonden.”

Verandert kennis van micro-organismen je kijk daarop ook?

“O ja, ik ben nu veel relaxter! Als je meer aan deze dingen wordt blootgesteld, wordt de paranoia die je in de westerse wereld hebt, doorbroken.

“Ik hou van het werk van Annika Yi, die werkt op het snijvlak van biotechnologie, microbiologie en geurinstallaties. In interviews noemt ze het steriliteitsparanoia en ik vind het heel interessant, deze obsessie. Voor mij komt de angst voort uit dingen die je niet kunt zien. Je hebt een microscoop nodig om het te zien en om meer ontspannen te worden.

[ Er komt plotseling een wesp in het gesprek ] “Ik heb net een maand doorgebracht op een plek waar zoveel wespen waren… Nu is het allemaal goed… Het beste is om lucht te blazen. [ Blaast lucht, wesp vliegt weg ]

“Vaak gaan kunstprojecten die over het milieu gaan over het vertegenwoordigen van de natuur. Dat is niet mijn zorg. Ik wil dat het zichzelf laat zien. Ik denk dat het projecteren op onze omgeving of op andere diersoorten misschien wel wat schadelijker is dan ermee werken.”

Hoe heeft de residency van de Besturing jou, terugkijkend, het afgelopen jaar geholpen bij je werk?

“Het was erg leuk om deze ruimte te hebben! Zonder zou ik nooit kunnen werken. Er waren veel gelukkige omstandigheden. Kateerina Sidorova en Bertus Gerssen waren feitelijk mijn mentoren bij De Besturing. En zowel Dennis Slootweg als Katerina heb ik veel te danken voor de kennis over het werken met glas. Wanneer je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect.

“Momenteel ben ik op zoek naar een studio! Meestal schrijf ik voorstellen voor de voortzetting van mijn onderzoek en projecten, en verstuur ik open oproepen voor residenties.”

En ondertussen?

“In september heb ik een residentie gedaan in Litouwen: een maand lang schapen hoeden. Ik leerde begrijpen hoeveel werk het kost om materialen in een lokale context te produceren. Om maar een bolletje garen te krijgen moeten de schapen twee keer per dag drie tot vier uur gehoed worden, ze moeten er jaren wonen, de wol moet geknipt worden, het moet naar een plek gebracht worden om gewassen te worden en gekamd, dan moet je de wol spinnen, en pas dan heb je een bolletje garen.

“Vaak zijn onze materialen afkomstig van andere soorten, planten en dieren. We hebben deze directe verbinding niet meer, we zijn gescheiden van waar ze vandaan komen.

“Deze residentie deed me beseffen hoe ver ik nog steeds ben in het begrijpen van de materialen die ik consumeer of waarmee ik werk!”

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Ieva Maslinskaitė + Portfolio
• Eva @ instagram
• De Besturing
• Afstuderen @ KABK

1 mei 2023 / 2424 woorden / 13 minuten leestijd / Thema’s: stadsvernieuwing, jaren tachtig, Amsterdam Oud-West / Copyright beeldmateriaal Hans van den Bogaard

Wie is Margalith Kleijwegt en waarom verdient dit verhaal nu ook nog aandacht?

Margalith Kleijwegt is een journaliste die jarenlang bij het tijdschrift Vrij Nederland werkte. Ze was er ook adjunct-hoofdredacteur. Daarna werd ze zelfstandig journalist. Ze schreef boeken over verschillende onderwerpen: De buurt van Mohammed B., Het land van haat en nijd, Sofia, Terug naar Oude Pekela, Familie is alles, Verdriet en boterkoek. Onderwerpen waar grondige journalistieke research aan ten grondslag lag en waar veel tijd in zat om te maken. Ze werkt momenteel aan een nieuw project.

Deze fraaie journalistieke loopbaan begon bij Vrij Nederland met een artikel van 22 bladzijden in de bijlage van 10 november 1984. De titel: Deze kant van het paradijs: De nomaden van de Staatsliedenbuurt. Dit was haar eerste verhaal bij VN en betekende haar doorbraak bij dat blad.

Wil je meer over haar loopbaan te weten komen? Lees dan dit interview in NRC.

Het artikel dat zij toen schreef, geeft een heel helder tijdsbeeld. Het verhaal raakt aan vier grote punten van die tijd: woningnood en de kraakbeweging, de heroïnegolf van de jaren tachtig, verborgen armoede en de toegenomen internationalisering. Woningnood was toen, net als nu, een groot probleem.

De grote sanering van de jaren zeventig en tachtig (lees voor context dit artikel op Historiek.nl) had als gevolg dat ‘huisjesmelkers’ panden lang leeg lieten staan. Krakers vonden huizen leeg laten staan onzinnig en namen het heft in eigen hand. De gemeente probeerde te bemiddelen maar dat lukte zelden. Dat werkte verpaupering en verloedering in de hand, zoals in de Kemperstraat, een van de slechtste straten in toch al een buurt met een slechte reputatie op dat moment. Controle was er nauwelijks. Panden stonden lang te wachten om gerenoveerd te worden.

Ik groeide zelf op in de Staatsliedenbuurt en heb er bijzondere herinneringen aan. Ik herinner me een muur van schoenen; lege zandvlaktes; boomstammen die gebouwen stutten; politieke teksten; verkrotte woningen en graffiti’s op alle muren. Het was niet allemaal zo beroerd als de Kemperstraat maar het was wel een bijzondere omgeving om in op te groeien. Voor mij heeft dit artikel historische en persoonlijke waarde.

En ik hou ook van het journalistiek ongepolijste van dit artikel. Juist dat rauwe en observerende, met enorm veel sfeerschetsen (geluid, beeld, geur), geven praktisch het effect van een moderne serie. Lees de quotes uit het artikel hieronder om een idee te krijgen. Met de foto’s van Hans van den Bogaard – die mij hiervoor toestemming heeft gegeven – erbij krijg je daardoor praktisch een tijdmachine.

Interview met Margalith Kleijwegt: “Het allerbelangrijkste voor verhalen is dat je veel geduld hebt”

Hoe kwam u op het idee en wanneer kreeg u groen licht om eraan te werken?

“Ik had al wat geschreven voor HP De Tijd en was toen benaderd door Vrij Nederland om ook voor hen een artikel te schrijven. Ik mocht zelf voorstellen indienen. Toen dacht ik: dit is echt een kans voor mij! Het leek me fantastisch om daar te gaan werken. Ik had eigenlijk nog niet zoveel ervaring.

“Toevallig woonde een kennis van mij in de buurt van de Kemperstraat en vertelde me wat er allemaal gebeurde. Die straat wachtte op renovatie en daar woonden de meest uiteenlopende types. Het had een eenheid van tijd en plaats en dat maakt het ook aantrekkelijk. Ik dacht: dat ga ik doen! In de hoop dat ik er de redactiechef van de bijlage mee zou verrassen. Ik ben gewoon aan de gang gegaan.

“Ik had er veel voor over. Ik herinner me vaag dat ik ging slapen in een junkhuis. Daar deden ze het bloed bij de planten, want ‘ijzer is goed voor de planten’… Ik had er alles voor over, dat is duidelijk! Nu zou ik dat niet meer doen, maar op pad gaan en kijken wat er gebeurt, dat doe ik nog steeds.”

Kunt u aan mensen van nu beschrijven wat de sfeer was in die straat?

“De Kemperstraat – in die tijd – was een van die geweldige plekken waar mensen geen kennis van hadden. Ik ook niet. Je had echt een ouderwetse subcultuur in die straat. Mensen die allemaal in hun eigen wereld leefden. Er gebeurde van alles waar geen zicht op was. Ik herinner me een huis waar een boom naar binnen groeide! Een boom in de zitkamer!

“Daarnaast waren er ook veel buitenlandse jongens en meisjes die gewoon wilden leven in Amsterdam. Dat was zo gek nog niet, het waren op zich goede huizen. Ik denk dat ze het nu moeilijker hebben om iets te vinden. De Turkse Grijze Wolven zaten ook aan het begin van die straat. En er waren ook wel jongens die harddrugs dealden, die waren niet zo toeschietelijk naar mij.

“Heel interessant maar ook vaak heel treurig. Je denkt vaak met die mensen: dit loopt op niets uit. De Kemperstraat was een soort wasteland. Een deel van die mensen was wanhopig en politie kwam nauwelijks meer in deze straten. De mensen stonden er vaak alleen voor. Het is triest als zoveel mensen zo wanhopig zijn.

“Van mogelijk gevaar was ik me gewoon niet bewust. Van nature ben ik niet roekeloos. Ik herinner me nog wel dat ik het op de grond liggen bij al die junks niet zo tof vond. Dat illegale café vond ik ook niet zo fijn, daar kwamen ook wel enge mensen. Maar ik vond dat dat moest. Beetje risico hoort er ook bij. Gevaar heb ik niet gevoeld, denk ik. Ik vond het vooral een geweldige straat, al die verschillende mensen.”

U kreeg in het stuk een band met een aantal karakters, zoals het collectief rondom Bruce en de mensen in Rioolrat. Hoe won u het vertrouwen van de betrokkenen?

“Het allerbelangrijkste in verhalen is dat je heel veel geduld hebt, dat je blijft komen en dat je echt geïnteresseerd bent in de ander. Ik liep er wekenlang rond. Op een gegeven moment val je ook niet meer zo op. Dan kom je wat meer in het leven.

“Het is belangrijk dat je volstrekt eerlijk en duidelijk moet zijn met wat je wilt. En dat je het gaat opschrijven. Ik kan goed kijken en luisteren, dat helpt. Dat doe ik nog steeds. Ik had wel een paar mensen in die straat die me hielpen. Dat was echt nodig, want je had toen nog geen mobiele telefoons natuurlijk.

“Soms was het ook wel heel triest. Vooral dat meisje dat zwanger was en drugs gebruikte, dat is me altijd bijgebleven, dat was voor mij de grens. Voor ik journalist werd, ben ik hulpverleenster geweest. Als ik advies kan geven, doe ik het. Dat heb ik bij haar ook gedaan maar ik geloof dat zij niet voor rede vatbaar was, als ik het mij goed herinner. Toen heb ik toch ook wel vaak afstand gehouden.”

Hoe ging het schrijven van het 22 pagina’s tellende artikel?

“Ik dacht helemaal niet na over structuur. Ik heb gewoon door zitten tikken! Het was toen nog direct tikken op papier. Toen ik het af had in een paar weken, dacht ik: zo klaar!

“Ik weet nog dat Gerard van Westerloo, een beroemde journalist en mijn leermeester, verbijsterd was. Het was nog nooit gebeurd, een artikel af in zo’n korte tijd. Het kon niet goed zijn! Hij deed zelf maanden over zijn stukken. Gelukkig was hij er wel tevreden mee.

“Nu laat ik alles lezen aan mensen – dat heb ik toen niet gedaan. Dat deden journalisten toen nog niet zo vaak. Al die mensen hun quotes laten checken zou sowieso heel lastig zijn geweest! Maar ik heb er verder geen problemen mee gekregen.”

Wat voor reacties kreeg u op het artikel?

“Bij publicatie had ik echt geen idee over mogelijke politieke gevolgen. Er kwam wel ophef over. Over dat illegale café in de Kemperstraat werden bijvoorbeeld vragen gesteld in de gemeenteraad, dat zal daarna wel gesloten zijn. Bespottelijk dat daar dan de reuring van komt!

“De reacties waren verder vrij positief. Ik kreeg alleen een nogal vrouwonvriendelijke reactie: Je moet geen vrouw voor een mannenopdracht sturen. Een van die onverlaten… Het stuk heeft uiteindelijk wel zijn werk gedaan. Ik kreeg op een gegeven moment een jaarcontract en daarna een vast contract.

Voor dit stuk heeft u met heel veel buurtbewoners gesproken. Vaak vertelden ze ook heftige en persoonlijke dingen. Had u naderhand nog contact met hen?

“Meestal houd ik wel contacten na een verhaal; in dit geval niet. Dit waren ook echt nomaden, die kwamen en gingen. Ze waren zo met zichzelf bezig, in hun kleine wereldje dat zo veraf was van de gewone wereld. Al deze mensen zijn natuurlijk ook vertrokken toen ze aan de slag gingen met de straat.

“Ik ben er nog wel een paar keer wezen kijken, dat wel, maar ook in de jaren daarna ben ik nooit meer benaderd door iemand. Je had toen ook nog geen mailadressen natuurlijk… Later deed ik projecten waar ik veel langer mee bezig ben geweest. Met die mensen heb ik nog wel contact.

“Ik denk vooral met veel plezier terug aan de bijlage. Het was geweldig om te doen en het heeft me ook veel gebracht. Dat je je boel in orde moet hebben, dat heb ik hiervan wel geleerd. Veel mensen zaten in een hulpeloze situatie. Je ziet tegenwoordig meer verwarde mensen op straat lopen, dat valt me echt op. Maar dan in nette yuppenbuurten!”

Quotes uit het artikel:

Met dank aan Margalith Kleijwegt en Hans van den Bogaard

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website van Margalith Kleijwegt
• Andere Tijden: de heroïne-epidemie (2014)
• Stukken over de Staatsliedenbuurt op de website Geheugen van West
• Boek over de kraakbeweging van Eric Duivenvoorden op Archive.org: Een voet tussen de deur
• Documentaire van Barbara den Uyl over krakers in de Staatslidenbuurt uit 1985: Waar ratten koning zijn

1 maart 2023 / 3427 woorden / 18 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, film, filmnostalgie / Dit artikel is al eerder gepubliceerd in 2014 in het Vlaamse filmblad Planeet Cinema / Featured Image: Still van Piccadilly (1929) met Anna May Wong

We zetten in dit artikel 10 misvattingen op een rij. Hierbij krijgen we hulp van Elif Rongen-Kaynakçi, zwijgende film-specialist van Eye Film Instituut Nederland.

Filmnostalgie naar de twintigste eeuw is geen probleem meer. Met de huidige computertechnieken is een retrogevoel makkelijk na te maken. In de spionageparodieën rondom OSS 117 zitten we in de jaren vijftig en zestig. The Good German (2006) brengt ons terug naar de film noir van de jaren veertig. Neogiallo’s laten het oude pulpgenre herleven. En The Artist, een zwijgende film van deze tijd, biedt een nieuwe zwijgende film. Met name de laatste stroming is na (en al voor) The Artist populair geworden.

Het is eigenlijk enorm ironisch dat de moderne techniek juist een bijna perfecte nabootsing van de alleroudste cinemastijl mogelijk maakt. The Artist staat daarin niet alleen. Ook in 2014 werd A Self Made Failure gemaakt, ‘de eerste zwijgende slapstick in tachtig jaar’. Een claim die niet helemaal waar is: in 1999 maakte Veit Helmer de zwijgende film Tuvalu, en in 2008 maakte Rolf de Heer de comedy Dr. Plonk. Al in 1976 maakte Mel Brooks Silent Movie. Andere goede moderne zwijgende films zijn de Argentijnse film La Antena (2007) en Blancanieves (2012).

De zwijgende stijl heeft bovendien de wind in de rug gehad van een dvd-wedloop tussen dvd-distributeurs als Criterion en Eureka. Het ene na het andere meesterwerkje werd na het jaar 2000 toegankelijk met restauraties, nieuwe muziekstukken, begeleidende boekjes. Filmmusea en archieven hebben zich de laatste tien jaar een slag in de rondte gewerkt om alles zo op een glanzend dienblaadje te presenteren. En zijn er nog steeds mee bezig.

Alles wijst er dus op dat de zwijgende cinema (of stomme film, of stille film) bezig is met een herwaardering. En dat is mooi. Want ondanks honderd jaar cinema zitten we nog steeds met talloze hardnekkige misvattingen. Elif Rongen-Kaynakçi, zwijgende film-specialist van Eye Film Instituut Nederland, voorziet de misvattingen hier en daar van commentaar.

1. De zwijgende cinema is gedateerd

Het was niet anders in die tijd als nu: de betere films bieden geen verveling. Je kunt je bijvoorbeeld moeilijk vervelen bij het stormachtige begin van New Babylon (1929) in een Parijse nachtclub, de mysterieuze passages in Dr. Mabuse der Spieler (1922), of het komische spel van Buster Keaton.

Het is een ander soort concentratie dat je als kijker nodig hebt. Omdat er geen tekst was, moest het beeld wel telkens iets nieuws bieden. Dat betekent dat je, tegen de moderne filmgewoonte in, geen seconde kunt missen.

De muzikale ondersteuning geeft juist een extra dimensie. Ik betrap me erop dat ik de films soms alleen luister. Natuurlijk is het soms clichématig, zoals in Sunrise (1927), waarin lieve passages lieve muziek krijgen en de dramatische passages een dramatische begeleiding. Maar de muziek is meestal prachtig gespeeld – en vaak door de allerbeste componisten gemaakt. Een mooi staaltje hiervan zie je in de film van en met Buster Keaton Sherlock Jr. (1924), waar muziek een interessante bijrol heeft.

In veel gevallen vind ik de jaren vijftig Hollywood-cinema gedateerder ogen dan de zwijgende cinema van de twintigste eeuw.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Het was echt een andere wereld. Tot 1910 is het: Goh, we hebben een camera, wat kunnen we ermee doen. Er is geen grens, geen taal, geen stijl, doe maar wat je kunt. Begin jaren twintig worden de verhalen complexer en heb je echt tussentitels nodig om het verhaal te begrijpen.”

Een groot misverstand is volgens Elif Rongen-Kaynakçi dat iedereen denkt dat de zwijgende cinema in de VS is bedacht. “Frankrijk, Italië en Denemarken waren de eersten in de cinema. In Frankrijk was de cinema zo groot dat Pathé productiekantoren opende in Amerika. Ook onjuist is de gedachte dat Hollywood toen meteen bestond. De cinema in de VS begon in New Jersey en kwam in Californië terecht omdat het daar goedkoper was om westerns op te nemen.”

2. Acteurs konden minder passie in hun rollen leggen

Toegegeven, het acteerwerk was soms overdramatisch. Een mooi voorbeeld is Douglas Fairbanks, die in zijn Thief of Bagdad (1924) regelmatig staaltjes doet ‘Kijk eens naar deze mooie tweedehands auto’. De zwijgende films lopen over van de snel ademende vrouwen (betekent boosheid), mensen die op bed neervallen van verdriet, vrouwen die op de borst van hun partner trommelen.

Acteurs waren in de zwijgende tijd gedwongen om al hun energie in hun gebaren en oogopslagen te leggen. Hun theaterafkomst hielp vaak mee. Buster Keaton stond bijvoorbeeld al heel jong op het toneel. Hij wist op film meteen zijn komische gaven alle ruimte te geven.

Het mooiste voorbeeld is de rol van Renée Falconetti als Jeanne d’Arc in La Passion De Jeanne d’Arc (1928). Een draai met haar hoofd, een verandering in oogopslag, het doet meteen haar gevoelsleven uit de doeken, en wij voelen dat, want wij sympathiseren met Jeanne. Carl Theodor Dreyer, een echt stilist, bracht het prachtig in beeld met veel close-ups. Bekijk bijvoorbeeld deze prachtige still op de website van BFI.

Opmerkelijk effectief werkt beeld – besef je als je veel zwijgende films kijkt. In Girl Shy speelt Harold Lloyd een stotteraar, natuurlijk zonder dat hij het stottergeluid werkelijk kan maken. Met zijn gebaren maakt hij het aannemelijk. En je ziet de andere acteurs geduldig wachten. Of op een fluitje blazen als het te lang duurt.

Roger Ebert zei treffend over Buster Keaton: ‘Hij ziet eruit als een moderne bezoeker in de wereld van de stille clowns.’ Emil Jannings kon met zijn ogen praten. Erich von Stroheim oogt in zijn films als een moderne hufter. Dan is er nog Louise Brooks – op wiens losse spel de tand des tijds geen kans heeft gehad. Vol verbazing kun je ook het clichéloze spel bekijken van Betty Compson in Von Sternbergs The Docks of New York (1928).

Elif Rongen-Kaynakçi: “Dat er overdreven geacteerd werd, is soms inderdaad zo. Maar dat hangt ook van het genre af. In komedies zie je overdreven acteren. Maar er was ook veel realistisch drama waar dat niet het geval is. In veel films van bijvoorbeeld 1914 doet iedereen heel gewoon.”

3. De filmtechniek stelde toen nog niets voor

Beperking maakt juist de meester, dat bewijzen de zwijgende films, waarin speels naar oplossingen voor technische problemen werd gezocht.

In 1924 werd Der Letzte Mann gemaakt. Regisseur Murnau voerde hierin zijn theorie van de subjectieve camera uit: ‘De camera moet niet stilstaan, maar moet overal zijn.’ Hij en zijn crew bespraken iedere avond in een hotel hoe ze lastig te filmen passages wilden aanpakken. Aan deze creatieve dadendrang zijn ongelooflijke passages te danken zoals het gebouw dat op de hoofdpersoon af lijkt te komen.

In The Man With a Movie Camera (1929) zijn montage en techniek zelf het onderwerp van de film geworden. Dziga Vertov geloofde dat het mechanische beeld meer mogelijkheden had dan het oog. Zijn broer filmde stadsbeelden in Moskou, Jalta en Odessa. In het licht van zijn opvattingen verwerkte Vertov die beelden met alle stijlvormen die hij kon verzinnen, splitscreen, animatie, slowmotion, out-of-focus. Verbaas je niet als je een man in een bierglas ziet verschijnen. Een versie met muziek kun je zien op YouTube.

Ook in New Babylon (1929) van Grigori Kozintsev en Leonid Trauberg is de montage uitzinnig. Hier zie je jump-cuts voordat Godard ze had uitgevonden – op het ritme van de swingende muziek. En dan is er nog Sergei Eisensteins debuut, Strike, uit 1924. Een frame langer durend dan vijf seconden is een zeldzaamheid.

Elif Rongen-Kaynakçi vult aan dat kleur niet ontbrak in de zwijgende cinema, zoals zoveel mensen denken. “Ze werden zwart-wit opgenomen, ja, maar daarna werden ze vaak handgekleurd of in kleurbaden gedaan. Pathé had zo’n tweehonderd vrouwen in dienst.”

4. De settings waren onbeholpen

Omdat de film nog niet behept was met veel voorgeschiedenis, kon alles worden geprobeerd. Een mooi voorbeeld hiervan was het gebruik van decors. De decors in Aelita (1924) en Das Kabinett der Dr. Caligari (1919) zijn meer kunstwerken dan decors. De karakters blijven ondertussen serieus doorspelen. Dus werkt het. Het geeft deze films hun unieke sfeer.

The Thief of Bagdad (1924) bevatte ruim dertig vierkante kilometer decors. Soms zijn ze maar een paar minuten in beeld. De verkwisting is indrukwekkend. Ook Metropolis (1927) is niet voor niets beroemd geworden om zijn decors.

Er werd meer buiten gefilmd dan mensen denken. Harold Lloyd en kornuiten trokken bijvoorbeeld dagelijks San Francisco in om sketches te filmen. Werd er een nieuw marineschip gepresenteerd? Eerst nog even snel een komedie schieten. Je ziet de mariniers op de achtergrond verbaasd toekijken. The Man With a Movie Camera, Menschen Am Sonntag, Tabu, Greed: allen op locatie gefilmd.

5. Er werd alleen maar saai drama gemaakt

Wie had verwacht documentaires in deze tijd aan te treffen? Er zijn al documentaires sinds 1910, en de een is nog extremer dan de andere. Zoals The Great White Silence, over de reis van Robert Scott naar het hart van Antarctica. De film is onlangs gerestaureerd en wordt opnieuw uitgebracht. Ook de Italiaanse film Sul Tetto del Mondo beschrijft al in 1910 een reis naar het Himalaya-gebergte.

Robert J. Flaherty reisde een eeuw geleden naar het noorden van Canada en nam op reis een camera mee. Hij keerde terug, maakte de film, die ging op in rook, en besloot er nog een keer heen te gaan. Nu richtte hij zich op een specifiek inuïtengezin.

De film, Nanook of the North (1922), is vrijwel zeker helemaal in scène gezet. Flaherty dicteerde soms zelfs de inuïten om iets te doen. Maar het is een invloedrijke film geweest. Observerende portretten worden nog steeds zo gemaakt.

Eigenaardig buitenbeetje is Häxan (1922): een kruising tussen film en documentaire. De maker, Benjamin Christensen, vond het leuk om allerlei oude prenten uit boeken over hekserij en bijgeloof samen te stellen, en er vervolgens griezelige beelden bij te verzinnen, met hier en daar animatie en horror-avant-la-lettre.

En er waren ook enkele bijtende satires, zoals het geestige Austernprinzessin (1919) van Ernst Lubitsch. Een mooie suspense is L’Argent (1928) van Marcel L’Herbier, over snode bankiers. Er was science fiction (Aelita, Frau im Mond, Metropolis) en horror (Nosferatu, Dr. Mabuse Der Spieler).

Elif Rongen-Kaynakçi: “Er wordt onterecht gedacht dat alle zwijgende films zulke megalomane uitspattingen zouden zijn als Greed, Intolerance, Metropolis, Potemkin. Er zijn ook heel veel gewone filmpjes over eenvoudige mensenlevens. En er zijn reportages over overstromingen, vulkaanuitbarstingen, de nieuwste vliegtuigen, et cetera.”

6. Er was geen emotie in film

Het is juist alsof ze in de jaren twintig een veel gezondere houding hadden tegenover emotie. Het knappe was dat het erom draaide dat de kijker zelf de emotie zou voelen. De ontleed-je-karakter-films zijn we in de jaren zestig, zeventig als norm gaan beschouwen, maar emotie is veel meer dan psychologie, zoals bijvoorbeeld heel hard schateren. Dat kan prima met jaren twintig-slapstick. Natuurlijk is die slapstick karikaturaal. Het heeft geen enkel ander doel dan ons te laten lachen.

De Franse komediant Max Linder (zie hieronder) was onovertroffen in zijn humoristische spel, maar ‘de grote drie’ (Chaplin, Keaton en Lloyd) brachten de slapstick in de jaren twintig op een hoger filmplan.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Er werd veel meer komedie gemaakt dan men denkt. Slapstick begon in Europa en kwam met Franse komedianten naar Amerika. Een groot misverstand is dat alleen de grote drie slapstick maakten. Chaplins eerste film is van 1914. Max Linder was al begonnen in 1906. Chaplin begon bij Keystone als bijrolspeler van films van Mabel Normand. Alle Chaplinfilms bestaan nog. Maar de films van Mabel Normand bestaan nu alleen nog maar als Chaplin een bijrolletje had.”

Voor de tragedieliefhebbers zijn er films als J’accuse (1919) van Abel Gance, een dramatische aanklacht tegen de oorlog. Gevoelvol is ook het portret van de zielige oude man in Der Letzte Mann. Zeer romantisch is Der Mude Tod (1921). En qua mysterie, horror en S.F. is er ook voldoende te vinden.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Toen ik J’accuse eindelijk zag in de herstelde versie, was ik verbijsterd. Het was nota bene 1918! Hoe kun je uit de oorlog komen en dan zo’n megalomane film maken? Was dat een soort embedded journalism van die tijd?”

7. Er waren nog geen artiesten

Deze tijd bestond juist uit veel filmmakers die de drang hadden om hun artistieke grenzen te verleggen. Je had geen studio die een verhaaltje bedacht waar Buster Keaton in moest figureren. The General was door hem geschreven, gespeeld en geregisseerd. Keaton deed al zijn stunts zelf, nog sterker, hij deed ook stunts van anderen. Hij nam alle verantwoordelijkheid voor een duizelingwekkende actiescène met een trein. Die leidde tot gewonden en een bosbrand. Maar dat hoort bij de opoffering voor een meesterwerk.

Hoe artistiek iemand als Erich von Stroheim zich wel voelde, blijkt uit het feit dat hij zijn vierde film, Greed, negen uur liet duren. Na driftige montage hield hij vijf uur over. Een vriend kon er nog een uur afmonteren. Dat was dé film. Maar de studio haalde daar de helft af en de rest is vermoedelijk voor eeuwig verloren.

Er waren meer filmers met zulke ambitieuze projecten. Abel Gance met Napoleon (333 minuten) en La Roue (540 minuten), Douglas Fairbanks met The Thief of Bagdad (155 minuten), Fritz Lang met Dr. Mabuse der Spieler (195 minuten), D.W. Griffith met The Birth of a Nation (190 minuten). Volgens Jean Cocteau is er ‘film voor en na La Roue, zoals er kunst is voor en na Picasso’.

Over kunst gesproken: Un Chien Andalou van Buñuel werd in 1928 gemaakt. Talloze malen radicaler dan wat nu aan video art verschijnt. Er waren meer kunstenaars die aan film deden. Entracte van René Clair en Francis Picabia (1924), Ballet Mecanique van Fernand Léger (1924), Anemic Cinema van Marcel Duchamp (1926). De speelsheid in deze films is verbazingwekkend.

Elfi Rongen-Kaynakçi: “Er was onderling meer invloed bij deze regisseurs dan men doorgaans denkt. In 2013 hadden we een Michael Curtiz special – de regisseur van Casablanca. Het meeste van zijn zwijgende werk is verloren of incompleet. Van de ongeveer veertig films die hij in Hongarije maakte tussen 1912 en 1919 zijn maar twee complete films overgebleven. Daarna hadden we een special van Von Sternberg. Ik zag meteen: hij heeft Curtiz’ films goed bekeken. Curtiz kwam uit Oostenrijk-Hongarije, net als Von Sternberg.”

8. Er waren bijna geen films

Volgens de website Silentera.com zijn er 22.500 zwijgende films geproduceerd van 1888 tot eind 1929. Ter vergelijking: in de VS werden in 2010 892 films in roulatie gebracht, inclusief buitenlandse films. Een doorsnee stad als Cleveland telde in die tijd 147 filmtheaters.

In een documentaire over Harold Lloyd (The Third Genius) blijkt dat zijn producer één film per week probeerde te maken. In 1918 speelde Lloyd in 37 films, in 1919 in 35 films. Voor Louis Feuillade, de regisseur van onder andere Les Vampires, is volgens Imdb.com de teller blijven staan na ruim zeshonderd producties. Filmondernemer Pathé eiste begin twintigste eeuw om de dag een film van zijn personeel. En Ernst Lubitsch, een man van fraai gestileerde komedies, maakte in 1919 ook nog maar liefst acht films.

Zo ging dat toen; film werd gezien als wegwerpproduct, geen kunst. Voor mensen die willen zien hoe het eraan toeging: Nickelodeon (1976) van Peter Bogdanovitch geeft een goed beeld. Het is gezien deze nonchalance ook niet verwonderlijk dat er uit de jaren tien en twintig van de vorige eeuw ongeveer drieduizend films spoorloos zijn.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Weinig mensen weten hoe kosmopolitisch de filmindustrie toen was. Pathé, de grootste producent in Frankrijk, liet bijvoorbeeld in Japan met Japanse acteurs Japans drama maken. De films werden vervolgens weer in Frankrijk verhandeld. Acteurs zie je ook vaak verplaatsen van continent naar continent – de ene maand in Moskou, de andere maand in Zuid-Afrika. En dat in een tijd zonder veel vliegtuigverkeer. Boeiende levens! Acteur, regisseur of cameraman werd je in die tijd omdat je avonturier was.”

9. Films waren niet om aan te zien door de taboes

Seks zal je inderdaad niet snel zien in de zwijgende films, maar toch klopt ook dit cliché niet helemaal. Het waren de gay twenties. Het aantal feesten in deze films is niet te tellen.

In Blind Husbands is Erich von Stroheim een hele film lang bezig een dame in te palmen. In Foolish Wives doet hij het met andere dames nog eens dunnetjes over. In Menschen Am Sonntag gaat het ook over versieren en versierd worden.

In deze films een en al galanterie, waaruit de indruk ontstaat dat mannen en vrouwen toen een stuk minder spastisch met elkaar omgingen. Het beste komt dat naar voren in de komedie Das Fidele Gefängnis (1917) van Ernst Lubitsch. Zelden is vreemdgaan in een film zo relaxed opgelost.

Vrouwen die niets mochten? Veel films gaan juist over vrouwenlevens. In Ich Möchte Kein Mann Sein (1918) van Lubitsch trekt de geestige actrice Ossi Oswalda verkleed als man het land in. Ze speelt daarin het ‘ventje’ Ossi dat zich met veel pijn in moeite in hoge kragen werkt en een monocle in haar oog stopt.

Roken slecht? Niet in de jaren twintig. Iedereen rookte als een ketter. De dood een taboe? Er werd mee gespot. Harold Lloyd speelde in Haunted Spooks iemand die een einde aan zijn leven probeerde te maken op allerlei manieren. Erotiek? Louise Brooks komt in Diary of a Lost Girl (1929) terecht in een bordeel en in Pandora’s Box (1929) wordt ze verhandeld aan een rijke vent. En wie anders dan de Tsjechen maakten een zwijgende film over seksualiteit en overspel: Erotikon (1929, met Ita Rina). Er is zelfs zwijgende pornografie met prikkelende titels als Hyenas Of Lust.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Een mooi voorbeeld dat er minder taboes waren dan men denkt, is een Russisch bourgeoisdrama uit de tijd van ver voor Eisenstein (The Woman of Tomorrow, 1914). Die gaat over een dame, gynaecologe van beroep, die naar Wenen gaat om deel te nemen aan een vrouwenconferentie. De man ziet haar nooit en voelt zich verwaarloosd. Hij krijgt een affaire met een andere dame. Die raakt zwanger. De gynaecologe staat dan voor de lastige taak die dame te helpen.”

10. Artiesten hadden geen vrijheid

Dat zou je niet zeggen als je ziet hoeveel regisseurs hun eigen stijl konden ontwikkelen. Buster Keaton is een mooi voorbeeld. Hij had tot 1928 films gemaakt als The General, Our Hospitality, Sherlock Jr in relatieve vrijheid. Zo deed hij dat al toen hij samenwerkte met Roscoe ‘Fatty’ Arbuckle. Hij deed zijn eigen stunts en volgde zijn intuïtie. ‘We hadden meestal geen echt script. Het middenstuk kwam altijd vanzelf.’

Studio’s werden groter en professioneler en Keaton kwam bij MGM terecht. Het lukte twee films lang om door te gaan maar toen had de studio genoeg van de Keatonstijl. Vanaf de jaren dertig moest hij spelen als aangever van veel minder getalenteerde komedianten. Einde creatieve loopbaan. Begin depressies.

Mensen als Chaplin, Keaton, Lloyd, Lubitsch maakten lopende band-cinema mee maar hebben toch in relatieve rust kunnen ‘knoeien’ met hun talent. Een noodzakelijke voedingsbodem om te kunnen groeien tot een artiest met een eigenzinnige visie.

Een systeem dat we nu best zouden kunnen gebruiken. Want hoe leert een komediant zijn vak van het filmen van reclames of soaps?

Meer lezen, luisteren of kijken?

Er valt nog veel meer te zeggen en vertellen over de zwijgende film. Dit artikel gaat alleen maar over het topje van de ijsberg. Bekijk of beluister voor meer informatie onderstaande bronnen. Veel plezier met de zwijgende zoektocht!

• Paul Merton’s weird and wonderful world of Early Cinema (2010)
• Gastblog van Elif Rongen-Kaynakçi voor Indebioscoop.com: Wat is een ‘lost film’? (2014)
• Eye over zwijgende films
• Silentera.com
• Lost-films.eu
• Cinema Ritrovato (filmfestival voor vroege films)
• Zwijgende films op Archive.org
• The Golden Silent Films (podcast)
• Silent Film Music Podcast with Ben Model
• Harold Lloyd: The third genius (1983)
• Buster Keaton: a hard act to follow (1987)
• Top 10 Silent movies van The Guardian
• James Card: Seductive cinema, Albert A. Knopf (1994)
• David Perkinson: History of film, Penguin (1995)
• Catherine Osborne: 1001 films, Librero (2004)

Met dank aan Elif Rongen-Kaynakçi.

1 januari 2023 / 1907 woorden / 10 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, ijs, Italië / Dit artikel bevat bewerkingen van eerder gepubliceerde interviews (uit 2015) op Jegens & Tevens en de voorganger van deze website; en is de basis van teksten in het boek ‘De huiskamer van de stad’.

Wat is de achtergrond van dit artikel?

Van 2012 tot 2014 werkte ik mee aan een fotoboek over de iconische Haagse ijssalon Florencia. Dat boek Florencia, ‘de huiskamer van de stad’ is bestelbaar via bol.com. Het bevat foto’s van Otto Snoek en teksten met Florenciagangers.

Belangrijke bron was het boek IJscomannen en schoorsteenvegers: Italiaanse ambachtslieden in Nederland uit 1982. Cultureel antropoloog Frank Bovenkerk, schrijver van dat boek, vertelde aan ons over de geschiedenis van de ijssalons in Nederland en hoe dat boek tot stand kwam.

Voor het boek hielden we nog veel meer interviews, waaronder met de makers van het boek: Rieme Gleijm en Stephan Czikos. Dat interview is eerder gepubliceerd in het kunstblad Jegens & Tevens. Dit is de verkorte versie.

Het tegenvoorbeeld van zielig zijn: Frank Bovenkerk over zijn onderzoek naar de ontstaansgeschiedenis van Italiaanse ijssalons in Nederland

We passeren in de Utrechtse binnenstad een groep korpsleden – die net drank aan het uitladen zijn. Vlak achter hen is de ingang van het Willem Pompe Instituut. Daar is Frank Bovenkerk hoogleraar emiritus. 

Via trappetjes en nauwe doorgangen komen we in zijn werkkamer. Een muur van boeken kijkt ons aan. Frank werkt even een croissant naar binnen en duikt dan voor ons in zijn verleden, 1982, toen hij werkte aan het boek Italiaans ijs (later opnieuw uitgegeven onder de titel IJscomannen en schoorsteenvegers: Italiaanse ambachtslieden in Nederland). In ruim een uur vertelt hij alles wat hij er zich nog van herinnert.

‘In 1982 werd er in Nederland nog erg tragisch gedaan over minderheden. Toen waren ze vooral zielig. En ik dacht bij mezelf: is dat altijd zo? Ik dacht terug aan mijn eigen jeugd, de jaren vijftig in Haarlem. In de Grote Houtstraat had je een ijssalon Geraudi. Daar stonden Italianen achter de bar, en ook een bloedmooie meid. Daar kwamen wij als middelbare scholieren vaak, zoals je tegenwoordig vaak naar coffeeshops gaat.

‘Die zaak liep volgens mij economisch gezien als een trein. Je had ongeveer drie ijssalons in Haarlem. Ik dacht bij mezelf: dit is het tegenvoorbeeld van dat ze zielig zijn.

‘Toen heb ik het telefoonboek gepakt van Utrecht, keek ik bij ijssalon, zag ik Venezia, en belde ik de eigenaar maar eens op. Hij zei: ‘Kom maar langs over twee weken’. Hij heeft me toen de hele avond verteld over de geschiedenis van zijn familie. Daarna zei hij: nu ben je hier geweest, dan moet je ook naar Groningen, de Talamini aldaar. 

‘Daar gingen mijn ogen helemaal open. Een mooie blinkende ijssalon beneden. Als ik hem interviewde, moest ik de trap op en kwam ik in een grote bijkeuken. De wanden bestonden uit één doorlopende foto van de plaats Vodo di Cadore. En hij zei: daar komt die man van Sittard vandaan, daar die ene van Den Haag. Toen wist ik: dit is een gouden onderwerp.’

De emigratiejas

‘Vervolgens heb ik geld aangevraagd bij het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk. Die ambtenaren wisten absoluut niet wat ze ermee aan moesten. Wie gaat er nu onderzoek doen naar een geslaagde migrantengroep? Maar ik kreeg geld voor het onderzoek. Een man in de begeleidingscommissie zei: ‘Je bent bezig uit te leggen wat een goede route is voor sociale stijging in Nederland. Sommigen groepen proberen via politiek functies te krijgen, anderen via het leger, weer anderen via formeel onderwijs op de universiteit. Maar Italianen zijn zelfstandig ondernemers.’ Ik dacht: verrek, daar heb je gelijk in. En zo is het boek ontstaan.

‘Ik had puur geluk dat Italo de Lorenzo zo open was. Die vader van hem was een erg interessante man. De Lorenzo van Venezia zei tegen zijn knechten, als ze genoeg geld hadden: ‘Je mag je vestigen. Ik wil je helpen. Maar a debita distanza. Je moet niet in mijn vaarwater zitten.’ 

‘Zo hebben ze zich verspreid. Dat was een interessante variabele, niet zoals de moderne immigranten, die juist bij elkaar gaan wonen, maar welbewust uit elkaar gaan wonen. Het was een wonderlijke combinatie van uit elkaar gaan, slecht geïntegreerd zijn, maar toch respect afdwingen van de Nederlandse bevolking omdat ze hun eigen unieke ding bijdroegen. En dat vond ik als antropoloog heel interessant.

‘We maakten daarna afspraken met die lui. Af en toe zei er één nee. In alle landen waar ze heen zijn gegaan, zijn ze heel voorzichtig geweest. Je kunt er zo uitgeflikkerd worden. Er hoeft maar een oorlog uit te breken. Die mensen moesten ook onwaarschijnlijk hard werken. Dat is heel indrukwekkend als je dat hoort. Dan leggen ze geld bij elkaar, gaat er eentje weg, komt er eentje terug, heeft hij geld genoeg gespaard om een grote jas te kopen. De hele familie gebruikte die jas dan om naar koude streken te gaan. Dat was de emigratiejas.’

Een heel panorama van allerlei neringdoenden

‘Wij kwamen bij hen met een mooi verhaal: wij zijn er juist op uit om jullie succes te laten blijken. Niet iedereen wilde meewerken. Zoals Ennio Talamini uit Deventer. Dat was een hele ondernemer, die kerel, die heeft in Miami een nieuw soort Venetië proberen te maken. Hij maakte paars ijs met grote parasollen erop. Maar hij is hier teruggekomen en rijk geworden. Hij had een neefje, Tito Talamini in Zutphen, en die twee hadden afgesproken: we praten niet met ze. Na afloop, toen het boek uitkwam, dat in ontvangst werd genomen door de ambassadeur van Italië, toen heeft hij mij ook opgebeld en gezegd dat hij er spijt van had.

‘Een dag na een uitzending hierover bij Sonja werd ik opgebeld door de heer Rusconi. Opeens kwam er een heel panorama in zicht van allerlei kleine neringdoenden die een of andere ambachtelijkheid uit Italië hadden meegenomen. Die bleken hier al sinds de zeventiende eeuw te zitten. Zo hebben we het boek uitgebreid met een stuk over terrazzowerkers in Friuli. Vervolgens hebben we geld gekregen om het stuk over ijsbereiders uit te breiden. In de nieuwe editie zit ook een hoofdstuk over Europa. En het is daarna nog uitgebreid met een stuk over schoorsteenvegers.

‘Er waren mensen die in de achttiende eeuw langs de deur gingen met marmotten want mensen hadden nog nooit marmotten gezien. ‘Uw dochter mag voor 2 cent een marmot zien.’ Dan deden ze de deksel van een schoenendoos omhoog. Anderen hadden de buis van Toricelli meegenomen, een barometer, die ze verkochten. Anderen kwamen de camera obscura demonstreren langs de deur. De schoorsteenvegers zitten er ook al vanaf 1700. Er waren ook een boel lui in Amsterdam die de witte lambrizeringen van de grachtenhuizen hebben gemaakt. En architecten. Er is een constante stroom in de geschiedenis geweest van alle mogelijke Italianen naar Nederland. Als je het weet, kun je overal plekken terugvinden.’

De persoonlijke band met een ijssalon: Rieme Gleijm en Stephan Csikós over hun fotoboek over ijssalon Florencia

Een paar jaar geleden zaten grafisch ontwerpers Rieme Gleijm en Stephan Csikós op het terras van Florencia. De Florenciakoffie stond voor ze te dampen. Ze waren van plan om een werkoverleg te houden maar het gesprek nam een andere wending. ‘Het is net een film die hier aan je voorbij gaat,’ zei Stephan. ‘Alle types die hier langskomen…,’ zei Rieme, ‘dat zou vastgelegd moeten worden.’

Dus waarom geen boek maken over Florencia? Waarom ook niet? Beiden hadden als ontwerper al ervaring met het maken van boeken. En ze hakten de knoop door: er zou een fotoboek over Florencia verschijnen – voorzien van enkele teksten.

Het was het begin van een project waarvoor de adem een stuk langer moest zijn dan ze aanvankelijk in gedachten hadden.

In een merkwaardig nisje van de ijssalon nemen ze tijd om even terug te blikken nu het project ten einde is. De wc is er vlak naast. Ze speculeren hoeveel jaar de plaatjes van het mannetje en vrouwtje al op de deur zitten. Net als het glimmende plafond, dat er al zit zolang iedereen zich kan herinneren. ‘Kijk’, zegt Stephan terwijl hij wijst naar een hoek van de zaak, ‘daar stond vroeger een echte boom en nu een namaakplant. Er verandert dus toch soms iets.’

Met wederom Florenciakoffie dampend op tafel, blikken ze terug op de beginperiode. Ze dachten aanvankelijk dat het project niet veel extra werk zou opleveren. Stephan: ‘We dachten: we verzamelen wat mensen bij elkaar, vragen er wat fondsen voor aan. Maar dat was een misrekening… We hebben ons niet gerealiseerd hoeveel werk het wel was. De crisis heeft ook niet geholpen in het vinden van de nodige financiële bijdragen.’ Rieme: ‘De mensen die de charme van dit project inzien, zijn nou eenmaal geen multinationals.’

Wel werden ze gemotiveerd door een oneindige stroom enthousiaste reacties. Stephan: ‘Joh, zeggen ze dan, ik kwam er vroeger al, met mijn opa. Ik vind het zo leuk om daar te zitten en naar mensen te kijken!’

Ze zochten een passende fotograaf. Die was snel gevonden: Otto Snoek, bekend van zijn confronterende straatfotografie (Why not, Rotterdam, Ukranian Crossroads). ‘We dachten meteen aan hem’, zegt Stephan, ‘en het paste ook precies in zijn straatje.’ Rieme: ‘Een verschil is dat hij meestal in de openbare ruimte fotografeert, zoals op pleinen. Daar is de mogelijkheid om beweging en passerende mensen vast te leggen. Hier zitten mensen stil. Je hebt dan een andere relatie met het publiek. Maar hij is heel goed met mensen.’ Otto Snoek had er zelf ook wel oren naar, dus dat was geregeld.

Een man onderbreekt ons gesprek. ‘Is die kaastosti soms voor jullie?’ We maken van de gelegenheid gebruik om nog maar wat koffie te halen. Eén euro, vermoedelijk kun je het nergens goedkoper krijgen. En altijd uit dezelfde oude koffieketels.

Hoe keek Florencia eigenlijk naar het project? ‘Ze waren wel positief’, zegt Stephan. Adriana, de huidige bazin van Florencia en er al werkzaam sinds de jaren vijftig, wist uiteraard wel dat er een fotograaf regelmatig kwam om zijn werk te doen. En ook zij is geïnterviewd voor het boek. Stephan: ‘Maar het boek gaat specifiek niet over de ijssalon en koffiezaak zelf, maar de mensen die er komen.’ Kortom: de sociaal-culturele betekenis van Florencia.

Kenmerkend voor Florencia is vooral de persoonlijke band die iedereen lijkt te hebben met de zaak. Hoe persoonlijk is hun eigen band? Stephan: ‘Mijn werkplek is hier vlakbij. Ik kom er daardoor regelmatig. Maar voordat ik hier zat met mijn studio, was ik nog geen reguliere bezoeker.’

Rieme: ‘Ik ben een groot ijsfan, dat heb ik van mijn vader, die kwam hier ook als kind een ijsje halen. Later kwam hij na de nachtdienst nog een bakkie doen. Voor mij, als ik hier langsfiets, is het heel verleidelijk om even naar binnen te stappen en drie bolletjes te halen.’

Als de tweede kop op is, nemen we afscheid en keren weer Florencia de rug toe. Vast niet voor lang.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Stephan Csikos
• Website Otto Snoek
• Website Rieme Gleijm
• Expositie in Gem Den Haag over de foto’s van Otto Snoek
• Historiek over de eerste Italiaanse ijssalons
• Artikel van Jaap Vogel over Italiaanse arbeiders in Nederland op dbnl.nl (2005)
• Artikel van Wim Willems over Italiaanse ijsbereiders (2004)
• Parool over sluiten van Venezia in Utrecht (2011, toen oudste ijssalon in Nederland) en Vakblad IJs over de opname in het openluchtmuseum in Arnhem (2022)

1 november 2020 / 1416 woorden / 10,5 minuten leestijd / thema’s: biologie, dieren, emoties / Herschreven artikel van de voorganger van deze website

Over emoties van dieren valt nog veel te leren. Wat weten we van de emoties van koeien, varkens, paarden – dieren die ons overal omringen? Weinig. Ik heb zeven lessen gehaald uit dit boek van Jeffrey Masson:

1. Beesten hebben ook plezier

Masson was een psychotherapeut en heeft zich altijd uit interesse verdiept in dieren. Daarna werd hij bioloog. Hij woonde midden in de mooiste flora en fauna van Nieuw-Zeeland en Hawaï. Hij schrijft graag over gevoelens en emoties van dieren (olifanten, honden, boerderijdieren). De teller staat nu op 29 boeken. Dit laatste boek heet (XYZebra, of te wel Altruistic Armadillos, Zenlike Zebra’s).

Een kenmerk: hij citeert ook graag mensen die misschien niet zo wetenschappelijk geoefend zijn, maar wel kunnen observeren en een grote passie voor één bepaald dier hebben. Dit is een subjectief en persoonlijk boek over biologie.

Wat Masson vaak doet, is het op een rij zetten van kennis over een bepaald dier en dan conclusies trekken over vermoedens waar de wetenschappers het nog lang niet eens zijn

Dat is wel een beetje speculeren. Toch kan het denk ik geen kwaad dat iemand suggesties doet die de heren en dames wetenschappers (nog) niet durven te doen: dat maakt het boek leesbaarder en interessanter.

Met het op de troepen vooruit lopen, neemt hij risico: het een zal onwaar blijken te zijn, het ander weer wel waar. Dat risico neem ik als lezer wel voor lief. Ik denk dat iedereen wel snapt dat het soms veronderstellingen zijn waar nog meer onderzoek voor nodig is.

Ik wilde over ieder dier minstens iets vertellen dat niet in een standaardencyclopedie te vinden is, zelfs niet in de beste. Ik ben ervan overtuigd dat de auteurs daarvan ook hun persoonlijke opvattingen hebben, maar zij vinden waarschijnlijk terecht dat het hun werk is om de lezer van informatie te voorzien, niet van gevoelens. Geheel in de lijn van alles wat ik tot nu toe heb gepubliceerd, hetgeen altijd in de eerste plaats over de gevoelens van dieren ging, vond ik het logisch dat ik de lezer voor de verandering eens inzage zou geven in mijn gevoelens over dieren.

2. Traditionele biologie is voorzichtig met gevoelens van dieren

De vraag die Indipendenza via mail aan Jeffrey Masson stelde: Hoe kan het dat de traditionele biologie zich zo beperkt bezighoudt met de gevoelens van dieren?

Ik denk dat het onze trots is dat we niet durven in te zien dat sommige dieren gevoelens hebben zo diep als die van onszelf, in het bijzondere positieve gevoelens als liefde, vriendschap en compassie, of zelfs, in sommige gevallen, gevoelens die groter zijn dan onze, zoals bijvoorbeeld het verdriet van rouwende olifanten. Wij mensen zien ons zelf altijd graag als het toppunt van beschaving!

Wat we dan nodig hebben, zijn voorbeelden. Daarmee weten we als mens wat onze plek is. Zijn wij klaar voor karakters van dieren die soms mensen overtreffen? In moed, zorgzaamheid, lef of opofferingsgezindheid? Deze voorbeelden komen uiteraard uit Massons boek.

3. Voorbeeld 1: zebra’s hebben pittige karakters

Zebra’s laten zich niet temmen. Of tenminste: bijna niet. Want waarom rijdt de politie anders niet op zebra’s in plaats van op paarden, als de zebra’s nog indrukwekkender en sterker zijn?

Ja, in de zeventiende eeuw trokken er wel een paar zebra’s koetsen in Londen, als een attractie. Maar door de bank genomen kun je zebra’s niet temmen en dat heeft te maken met hun pittige karakters.

In de Serengeti, waar ze veel voorkomen, laten zebrahengsten bijvoorbeeld hyena’s tot op enkele meters nabij komen zonder ze aandacht te schenken. Ze kunnen met hun hoeven de kaak van een leeuw breken.

Sowieso verdedigen zebra’s elkaar in een groep. Als er een gewond is, gaan ze eromheen staan om de gewonde dan te verdedigen. Weinig dieren durven dat. In gevangenschap kunnen hengsten zelfs antilopes en impala’s aanvallen. Als huisdier zijn ze dus niet aan te raden, tenzij je snel een gesloopt huis wenst.

Interessant aan zebra’s is ook dat ze elkaar schijnen te herkennen aan het strepenpatroon. Voor de rest zijn er nauwelijks verklaringen voor de strepen. Ze dienen niet als schutkleur aangezien zebra’s zich niet verbergen, alhoewel sommige wetenschappers wel denken dat een hele groep rennende zebra’s op hoge snelheid een verwarrend effect kan hebben.

4. Voorbeeld 2: mierenegels zijn slim en vreedzaam

De mierenegel behoort samen met de vogelbekdier tot de eierleggende zoogdieren en heeft een buitensporig grote neocortex. Niemand begrijpt waarom ze die hebben. Masson denkt dat het te maken kan hebben met een slimheid om niet gevangen te worden. ‘Zelfs met voedsel zijn ze niet te lokken.’

In gevangenschap heeft men wel eens een mierenegel blikjes frisdrank zien opstapelen om zo te ontsnappen.

Het zijn ook vreedzame dieren. De paring van de beesten is al even vreedzaam. Een wijfje klemt zich aan een boomstam en de mannetjes duwen elkaar zachtjes in een greppel om de boom. Het is niet duidelijk waarom de winnaar wint en de verliezer verliest maar er blijft een winnaar over. De verliezers lopen weg zonder pijn of bloed.

Bij dreiging kunnen de mierenegels dankzij hun sterke klauwen vrijwel verticaal de aarde in duiken.

5. Voorbeeld 3: neushoorns zijn altruïstisch

De meeste rapporten over neushoorns beklemtonen de agressie van het dier. Masson is het daar niet mee eens: ‘Waarom (…) wordt er niet op gewezen dat uit directe observaties blijkt dat zwarte neushoorns soms altruïstisch gedrag vertonen?’

Er zijn notities dat neushoorns tevreden zijn (het lijken wel Nederlanders) en dat zelfs een agressief dominant mannetje luistert naar de smeekbeden van een ander, verliezend mannetje. Bij een eerste bezoek aan neushoorns in Oeganda in de jaren twintig reageerden de neushoorns vooral nieuwsgierig. Daarop werden ze allemaal neergeknald.

Iemand die neushoorns lang had geobserveerd, vond dat nervositeit en overgevoeligheid als eigenschappen van neushoorns het meest treffend zijn.

(…) haar gevoeligheid voor mijn stemmingen, (…) heeft mij doen beseffen wat een bijzonder dier een neushoorn is en hoe vreselijk hij door mensen is belasterd.

6. Voorbeeld 4: koala’s zijn zorgzaam

Koala’s zijn niet zo slim. Inderdaad, dat is zo, ze hebben een klein hersenvolume. Maar de nuance is dat ze ook niet meer nodig hebben. Ze hebben geen contact met andere dieren, en slapen bovendien twintig van de vierentwintig uur. Meer hersenen betekent ook meer brandstof. Nu kunnen ze zich rustig laven aan eucalyptusbladeren.

Koalawijfjes behoren tot de zorgzaamste moeders ter wereld.

De levenswijze (…) is (…) al 25 miljoen jaar onveranderd.’ De jongen ontwikkelen zich hierdoor heel erg langzaam. Geen enkel zoogdier produceert melk die zo weinig voedzaam is. Maar het werkt en de koala’s zijn tevreden.

7. Emoties van dieren zijn nog onontgonnen terrein

Zo heeft dit boek honderd verhalen over dieren en het is moeilijk om het weg te leggen. Emoties bij dieren maken ze zo menselijk dat je er als lezer graag gelooft dat het allemaal zo werkt. Een romantisch beeld dat het dierenrijk minder gewelddadig laat lijken.

Misschien neemt Masson hier en daar een te grote stap in veronderstellingen  – zoals een kreeftenwetenschapper kennelijk een keer boos opmerkte – maar je hebt altijd nog je eigen hersenen om te beseffen dat je een roofdier niet gezellig op de thee uitnodigt om over hun psyche te praten.

Hij is niet de enige die over emoties van dieren praat. Zie hieronder hoe Carl Safina, publicist en ecoloog, uitleg wat hij denkt dat dieren denken en voelen.

Massons lezingen gooien soms olie op het vuur, zie bijvoorbeeld deze keynote speech voor de Animal Studies Association Conference. Toch zullen ook zijn critici moeten erkennen dat er in de biologie niet al te veel aandacht is voor de emoties van dieren.

Het is misschien aardig om af te sluiten met een quote van Barbara King, auteur van De spirituele aap. Ze legt in haar boek een Masson-achtige lijn met onze voorouders, de homoniden:

De hersenen reageren op emotie, en emotie draagt bij aan de vormgeving van de hersenen. In de vroegere prehistorie van de menselijke afstammingslijn speelden emoties van hominiden een belangrijke rol; dat kan niet anders. Onze voorouders overleefden onder zware omstandigheden, en niet alleen omdat ze rechtop konden lopen, aan een roofdier konden ontsnappen of een stuk Oldowan-gereeedschap konden maken. Ze moeten hun leven gevóéld hebben.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Jeffrey Masson
• Interview met Jeffrey Masson
• Masson op Wikipedia
• Documentaire ‘Animals like us: Animal emotions’

Yasmijn Jarram is sinds augustus 2018 de nieuwe curator voor GEM. We spreken over het vak, Helen Dowling (haar eerste soloshow voor GEM) en de hobbels die soms overwonnen moeten worden.

24 juni 2019 / 1275 woorden / 16,7 minuten leestijd / onderwerpen: kunst, musea / Eerder gepubliceerd op Jegens en Tevens

Vrijdagmiddag en grote drukte in Gember, het restaurant van GEM. Er is amper een tafeltje vrij om te gaan zitten voor het interview. ‘Het Erwin Olaf effect!’ zegt Yasmijn Jarram. De expositie van Erwin Olaf loopt nog tot 16 juni maar we willen het natuurlijk vooral hebben over Stranger in Display, de solotentoonstelling van Helen Dowling in GEM, het andere museale zusje in het gebouw naast het Gemeentemuseum. Die show is de eerste door haar zelf gecureerde show in GEM.

Een groot succes zo te zien. Komen die mensen ook voor Helen Dowling?

Dat is lastig bij te houden. Als je een kaartje koopt, is dat zowel voor Fotomuseum als GEM. Ik zie wel dat mensen die bij Erwin Olaf naar binnen lopen, ook wel bij GEM naar binnen lopen. Ik zie ook dat er mensen voor Helen Dowling komen en dan naar Erwin Olaf lopen.

Praat je wel eens met de bezoekers om hun reacties te peilen?

Als ik op de zaal een rondje loop, hoor ik soms wel iets en kan ik daar op reageren. Er ligt bijvoorbeeld een matras in de ruimte. De meeste mensen hebben wel door dat je daar kunt zitten. Daarstraks was ik er toen een vrouw met twee kleine jongetjes binnenkwam. Die renden meteen naar het matras waarop de vrouw ‘Nee, nee, nee!’ riep, maar ik zei: ‘Je mag er gewoon gaan zitten.’

Kunst schept verwarring!

Wat ik ook merk is dat als mensen niet weten wat er te doen is, ze die deur opendoen, zien dat het donker is, dat ze dan meteen weer weggaan. Maar goed, het is ook wel het idee dat je overweldigd wordt door de vloer en een andere wereld. Je hebt er een beetje durf voor nodig.

Wat mij vooral opviel is de radicale keuze om de kunst zo optimaal mogelijk uit te laten komen ten opzichte van de ruimte.

Het is voor mijzelf ook nieuw om met deze ruimte te werken. Dit is een leuke manier om de ruimte te leren kennen, te kijken wat je er allemaal mee kunt doen. Fotomuseum en GEM zijn in 2016 van ruimte gewisseld, dat hoor ik ook nog regelmatig, dat het jammer is dat GEM kleiner is geworden. Ik vind het juist boeiend dat je deze ruimte naar je hand móet zetten. En zelf een wereld kunt inrichten.

Ik kan me toch voorstellen dat je denkt: had ik maar de ruimte die mijn voorgangers hadden.

Dat denk ik oprecht niet! Het waren ook een ander soort tentoonstellingen, meer museale tentoonstellingen die je misschien ook in het Gemeentemuseum had kunnen zien. De functie van GEM is juist om het meer ’edgy’ zusje van het Gemeentemuseum te zijn. Het is daarom belangrijk dat GEM een eigen publiek opbouwt.

Het is nu twaalf jaar geleden dat voormalig curator Roel Arkesteijn is weggegaan. Toch hebben mensen in Den Haag het nog steeds over het GEM van die beginjaren. Een boegbeeld hoef ik niet te zijn, want het gaat niet om mij, maar het is belangrijk om een gevoel en gezicht te krijgen bij een tentoonstellingsruimte.

En dat heb je uitgewerkt voor de Helen Dowling-tentoonstelling?

Voor mijn eerste tentoonstelling in het GEM wilde ik dan ook iets radicaals doen, iets wat hier nog niet eerder te zien is geweest. Ook om aan te geven dat er een nieuwe wind waait en dat er experimenteler dingen te zien zijn. Videokunst is bijvoorbeeld nog niet veel aan bod gekomen.

Hoe kwam Helen Dowling in beeld?

Ik had eerder met Helen gewerkt voor een groepstentoonstelling in de Garage in Rotterdam. Ik was op zoek naar een kunstenaar bij wie ik me kon voorstellen dat het een sferisch geheel zou worden. Ik kwam snel uit bij Helen.

Ze was een nieuwe richting opgegaan die ik nog interessanter vond. We gingen samen nadenken. Ik zei: ik wil de ruimte als een groot terrein behandelen. Dat zag zij ook zitten. We waren het snel over eens dat we iets met de vloer moesten doen. Je denkt dan aan een vloerbedekking. Op een of andere manier konden we niet kiezen welke kleur of welk materiaal. Ik had Helen al een keer een plaatje laten zien van Sophie Jung in kunstmuseum Basel. Zij had daar een zilveren spiegelvloer. Dat vond ik er spannend uitzien. Weken later zei Helen opeens: Wat denk je van een zwarte spiegelvloer? Toen viel alles op zijn plek. De vloer is een volwaardig onderdeel van de tentoonstelling.

Omdat het zo’n belangrijke visuele rol speelt, konden we daardoor ook makkelijker knopen doorhakken over andere zaken. Dan kun je lekker puzzelen.

Vroeger deed je meer groepstentoonstellingen. Hoe bevalt het je om een keer de diepte in te gaan met een kunstenaar?

Voor onder meer Garage en Nest heb ik inderdaad groepstentoonstellingen gemaakt. Daarvoor zat ik bij 21rozendaal in Enschede – daar maakte ik ook solo’s. Bij groepstentoonstellingen heb je een totaalconcept als uitgangspunt. Daar komen de kunstenaars deels uit voort. Je hebt vaak dat ene werk in gedachten wat erbij zou passen. Dat wil niet zeggen dat groepstentoonstellingen oppervlakkiger zijn. Het is een andere manier van werken.

Een ander verschil is dat bij een groepstentoonstelling de curator een belangrijke stem heeft. Dan wordt het meer een tentoonstelling van mij. De laatste tentoonstelling bij Garage heb ik bijvoorbeeld geïnspireerd op een liedje van Radiohead. Dat is persoonlijk en intuïtief. Nu – ook omdat het een museum is en je vanuit een instituut werkt – gaat het veel minder over mij maar meer over de kunstenaar. Dat bevalt me beter.

Voel je meer druk nu je bij een museum zit in plaats van bij een kleinere kunstruimte?

Gek genoeg is het andersom voor mij. Nu kijk ik naar samenhang en een langere lijn, vanuit een blijvende positie. Als freelancer werkte ik voor afzonderlijke plekken en had ik meer het gevoel dat ik het een na het andere grote gebaar moest maken. Dat voelde alsof je steeds iets nieuws moest verzinnen. Nu ligt het veel meer in elkaars verlengde en kun je ook wel eens een idee laten rijpen en denken: dat kan over twee jaar nog. Al mijn ideeën concentreren zich nu binnen één programma.

Ik kan me voorstellen dat je al een verlanglijst van kunstenaars hebt en projecten die je op die lange termijn wilt creëren.

Het is logisch dat je een eigen smaak en voorkeur hebt. Het mag beginnen vanuit mijn eigen nieuwsgierigheid en fascinatie maar het moet tegelijkertijd voor een heleboel mensen interessant zijn. Er moet ook genoeg afwisseling zitten in het programma. Ik kan niet snel drie keer achter elkaar iemand met vergelijkbaar werk uitnodigen.

Kun je al een tipje van de sluier oplichten waar volgende projecten over gaan?

De volgende tentoonstelling gaat over de in 2011 overleden Krijn Griezen. Hij heeft veel gedaan in Den Haag. De trap in de beeldentuin van het Kroller-Müller Museum kennen veel mensen wel. Hier bestond al lang de wens om iets met Krijn Griezen te doen. Ik vond veel links met zaken die je nu ook ziet in de kunst: hergebruik, terugkeer naar ambacht, een wat meer conceptuele benadering. Krijn Griezen is het vertrekpunt van de tentoonstelling. Die wordt aangevuld met werk van vier jonge kunstenaars, die er een vergelijkbare mentaliteit op na houden. Het boeiende is om te laten zien dat het nu niet losstaat van toen en dat dingen weer terugkomen. Dus toch weer een groepstentoonstelling! (lacht) Wel met een andere insteek. Omdat het niet thematisch is maar gaat om een houding in het werk. De vier kunstenaars zijn Chaim van Luit, Bram de Jonghe, Paul Geelen en Sema Bekirovic.

Door jou persoonlijk gekozen?

Ja, op hoe ze Krijn Griezen aanvullen. Ze hebben nog niet eerder samen geëxposeerd maar voelden onderling al een soort verwantschap. Er zijn veel toevalligheden waar je door gesprekken achter komt. Dan denk je: zie je, het klopt. Tentoonstellingen ontstaan voor een deel organisch.

Hoe valt een kunstenaar bij jou in de smaak? Kun je daar iets over zeggen?

Over het algemeen voel ik me wel aangetrokken tot kunstenaars die zich duidelijk verhouden tot de tijd waarin we leven, maar wel op een persoonlijke manier. Dat persoonlijke vind ik heel belangrijk. Het hoeft niet autobiografisch te zijn. Wel dat het iets grilligs heeft, iets eigens, wat nieuwe perspectieven geeft. Eigenlijk bedoel ik de tijd waarin we leven wat genuanceerder: het kan ook over langer geleden gaan. Ik hou er wel van dat kunstenaars in de wereld staan.

Dus… maatschappijkritisch?

Er zit vaak een sociale component in maar het mag wel humor hebben – of gek zijn. Ik voel me niet zo aangetrokken tot onderzoeksgebaseerd werk, of heel zwaar politiek werk. En soms vind ik een werk wel goed maar heb ik er zelf niet zo heel veel mee. Ik vind het wel fijn als je een handschrift voelt. Subculturen: ook boeiend. En ik hou ook van raakvlakken met andere disciplines, zoals muziek, literatuur.

Je had het net over jonge kunstenaars. Hoe zit het met kunstenaars die 50+ zijn? Heb je die ook nog op je netvlies?

Zeker. Toevallig is de tentoonstelling na ‘Een ongewone wandeling’ de eerste Nederlandse museumsolo van de Britse kunstenaar Emma Talbot, geboren in 1969. Ik wil zowel jongere kunstenaars een eerste groot podium geven alsen gevestigde kunstenaars die we hier nog niet goed kennen in Nederland introduceren.

Filmfestivals plannen hun festivals zodanig dat ze elkaar niet voor de voeten lopen. Hoe werkt dat met musea en hun kunstenaars?

GEM heet ‘museum voor actuele kunst’. Strikt gezien is dit het enige exclusief hedendaagse kunstmuseum. Andere musea die aandacht besteden aan hedendaagse kunst doen het dat onder een bredere vlag. Het bijzondere is dat GEM wel binnen een museale structuur functioneert maar zich tegelijkertijd gedraagt als een soort project space. Het is een beetje een tussengebied dat er verder niet is in Nederland.

Helen Dowling kan nu niet meer in de Kunsthal komen.

Dat zal inderdaad niet snel gebeuren, en andersom ook. Als nu iemand een solo-expositie heeft in het Stedelijk Museum, is het minder interessant dat hier opnieuw te doen.

Heb je ook nog tijd in je werk om in plaatsen als Maastricht en Groningen kunstenaars te bekijken?

Ik moet er tijd voor vrijmaken, maar dat doe ik graag. Soms vind je een kunstenaar potentieel interessant. Dan kun even goed naar het werk kijken. Het is een combinatie van drie dingen waar ik aan denk: mijn eigen nieuwsgierigheid, omdat ik denk dat je kunt zien dat een tentoonstelling met energie en plezier is gemaakt, ten tweede dat het iets toevoegt aan wat er al te zien is in Nederland, en ten derde ook praktisch: zou het geschikt zijn voor de ruimte van GEM?

Hoe kijk je eigenlijk als curator naar Nederlandse kunst?

Nederlandse kunst bezie ik vanuit een internationale blik. Ze moeten zich wel internationaal kunnen handhaven. De traditie van kunstenaarsinitiatieven is volgens mij erg Nederlands. Dat zie je ook in Den Haag met nieuwe ruimtes, zoals Trixie, die vanuit de Academie voortkomen. Dat heb je in het buitenland ook wel, maar ik denk dat Nederland daar wel heel goed in is, dat soort eigengereide, anarchistische plekken. Ook wel een bepaalde nuchterheid: kom, we gaan het gewoon zelf doen.

En heb je als curator ook contact met de nieuwe lichting kunstenaars, studenten?

Zeker, dat vind ik heel belangrijk. De opening met Helen Dowling was best druk, ook met studenten van de academie. Ik heb veel contact met de academie omdat ik het jammer vind dat de studenten die er nu studeren zelfs GEM niet altijd meer kennen. Ze gaan wel, terecht, naar openingen van Nest en 1646, maar ze moeten hier natuurlijk ook komen. Ik merk ook dat de andere kunstinstellingen blij zijn dat er weer wat met GEM gebeurt.

Zijn er al studenten geweest die subtiel lieten weten dat ze ook wel geëxposeerd willen worden?

Ze zijn wel heel nieuwsgierig! Het duurt even voor ze die vraag stellen maar als ze dat eenmaal doen volgt er een vragenvuur van: hoe gaat het dan, hoe kies je iemand. Er was laatst ook een projectweek op de academie. Mensen uit het veld waren uitgenodigd. Ik was er en afgevaardigden van Art Rotterdam, De Galerie, Billytown, Stroom. Dat was bedoeld voor tweedejaars. Een soort reality check van wat ze weten en hoe ondoorzichtig het allemaal overkomt. Terwijl het niet zo hoeft te zijn. Ik neem graag het enigma een beetje weg.

Tot slot: je bent zelf dochter van een kunstenaar. Is dat nog een voordeel in je werk als curator?

Ik kan me voorstellen – hoewel ik niet weet of dat anders ook zo zou zijn geweest – dat ik een realistisch beeld heb van het kunstenaarschap. Mijn partner is ook kunstenaar, dat maakt ik ook dagelijks mee. Er zijn ook curatoren die een specifieke opleiding hebben gedaan – die weten: ik wil curator worden. Dat heb ik nooit zo gehad. Schrijven was bij mij een constante. Het curatorschap is er organisch bijgekomen.

(Dit interview kwam tot stand in verband met de Invest Week 2019 van Stroom.)

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Helen Dowling @ Vimeo
• GEM: Helen Dowling
• GEM: Een ongewone wandeling
• Yasmijn Jarram: interview met Jegens en Tevens september 2018
• Yasmijn Jarram: artikel Mr. Motley
• Yasmijn Jarram: artikel De Groene

Stella Braam is journaliste en schrijft boeken die te categoriseren zijn in de hoek van sociaalbewuste schrijvers/filmers als Jacob Holdt, Nick Broomfield en Michael Moore. Ze ging vaak undercover in haar loopbaan. Wat Indipendenza wil weten: hoe werkt de participerende observatie en wat doet het met je eigen leven?

8 september 2017 / 2634 woorden / 20,3 minuten leestijd / thema’s: maatschappij, misdaad, journalistiek / vorm: interview. / interview dateert van juli 2010, in februari 2020 heb ik het stuk opnieuw gepubliceerd. Het interview is niet eerder gepubliceerd.

Ik vroeg aan Stella Braam of ze het een en ander wil toelichten in een gesprek. Dat wilde ze wel. We ontmoeten in een cafeetje, op een steenworp afstand van de Dam. Hieronder het resultaat: 11 lessen voor de participerende journalistiek.

1. De participerende observatie: alles noteren wat je ziet en ervaart

De participerende observatie. Dat is Stella Braams journalistieke stijl. Zo heeft ze zowat al haar boeken geschreven. Wat is dat nou precies?

‘De participerende observatie is in de sociologie en antropologie een gebruikelijke methode. Je begeeft je in een groep en begint te noteren wat je ziet en ervaart. Ik had ook antropoloog kunnen worden, ware het niet dat ik alleen mijn middelbare school heb afgemaakt.’ [Knipoogt] ‘De samenleving is mijn universiteit.’

2. Geen gedoe met verborgen camera’s

De participerende observatie-carrière van Stella begon toen ze zich na een aantal jaren reizen realiseerde dat ze eindelijk eens een echte baan moest hebben. Ze had toen naar eigen zeggen twee keuzes: of ze ging de politiek in of ze werd journalist.

Ze solliciteerde op een baan als eindredactrice van het ledenblad van de Jongerenbeweging, die verbonden was met de FNV. Ondanks haar gebrek aan ervaring kreeg ze de kans om het vak journalistiek eigen te maken.

Al tijdens haar eerste klussen leek het Stella logischer om naar deze arbeidersjongeren zelf toe te gaan en ze aan het woord te laten.

‘Wat ik dus niet doe, is met een verborgen camera rondlopen. Toen de verborgen camera voor het eerst werd ingezet, keek zowat iedereen. Sensationeel! Nu gebruiken zowat alle tv-programma’s een verborgen camera. Een sleetse methode wat mij betreft.’

3. Dit soort journalistiek kost tijd, veel tijd

Het doel van de participerende journalistiek is het schetsen van een ontwikkeling. De factor tijd is heel belangrijk. Als je drie jaar met daklozen omgaat, zie je veel meer dan in een weekje, zegt ze. Je hoeft dan je identiteit als journalist niet perse te melden, vindt zij.

‘Dat is bijzaak. Soms vertel je het wel, soms niet. De daklozen heb ik het wel verteld. Ze waren blij verrast dat iemand iets over hen ging schrijven! Maar voor de omgeving om hen heen was ik een van de groep. Als de bewakers van Schiphol het bijvoorbeeld wel hadden geweten, zouden ze natuurlijk nooit voor mijn ogen iemand in elkaar geramd hebben…’

De participerende observatie vergt een voorbereiding die je gerust gigantisch kunt noemen. Zo moet je eventueel een complete identiteit verzinnen, zegt ze.

‘Als je verzint dat je uit een bepaalde buurt uit Utrecht komt, tja, dan moet je ook het café aldaar kennen waar iemand misschien over begint. Maar er zijn natuurlijk grenzen. Ik speelde een keer een Hongaarse illegale vrouw terwijl ik geen woord Hongaars sprak. En toen ontmoette ik iemand die een paar Hongaarse woorden kende… Ik improviseerde wat in rap Spaans waarna de man afdroop.’

4. Je geeft mensen een gezicht

Ze is ervan overtuigd dat de participerende observatie veel voordelen biedt tegenover de gewone journalistiek. Met haar artikelen over de onderkant van de arbeidsmarkt (De blinde vlek van Nederland, 1992) en over daklozen en misdaad (Tussen gekken & gajes, 1997) werkte Stella haar methode van de participerende observatie uit in leesbare boeken.

‘Je geeft mensen een gezicht, een stem. Of dat nu mensen in portieken zijn, mensen aan de lopende band, mensen in verpleeghuizen, ze worden eindelijk gehoord.’

Stella ging voor haar stukken in De blinde vlek van Nederland onder andere aan de slag als lopende band-medewerker, koffiejuffrouw, kamermeisje en schoonmaakster. Bij veel bedrijven bleken Arboregels te worden overtreden, mensen te weinig betaald te krijgen, soms helemaal niet, en de regels van de C.A.O. door nagenoeg niemand gerespecteerd te worden. Niemand bleek de rechten te kennen die je hebt als werknemer.

Soms denk ik nu wel eens: hoe heb ik dat allemaal gedurfd?

‘Als je de Arbeidsinspectie belt, zeggen ze: Lost u het zelf maar op. Er werd schimmig omgegaan in het werken met illegalen. Rechtszaken bleken bovendien zelden goed af te lopen voor gedupeerden.’

Op al te veel begrip hoef je niet te rekenen als je problemen hebt met je laaggeschoolde baan, blijkt uit het boek. Een typerend moment is als Stella als koffiedame op een reclamebureau een immens zware koffiekar rondduwt, waar zij en haar collega pijn in hun rug en enkels van hadden. De mensen op het reclamebureau waren verbaasd.

‘Ze probeerden zelf de kar vooruit te krijgen en zeiden verbaasd: Dat kan toch niet! Niemand doet niemand er wat aan. De cateraar verwijst naar de opdrachtgever en andersom.’

5. Toeval leidt de weg bij participerende observatie

Veel van het succes van de participerende observatie hangt af van toeval. Dat is wat het werk zo mooi maakt, vindt ze. Een van de beste voorbeelden van toeval was haar spannende verhaal rondom de tweedehands Engelse bv-tjes-verkoper, die ze het pseudoniem Leo Galman gaf in haar verhaal.

‘Ik werd opgebeld door een van mijn bronnen, die zei: ‘Koop De Telegraaf en lees de advertentie in de advertentiebijlage met de tekst Heeft u ook zo’n hekel aan belastingen? Ga daar achter aan!’

Aanvankelijk deed ze er niets mee. Na aandringen van de bron bezocht ze toch het adres, waar een Poolse schone opendeed en Stella vroeg naar een businesscard. Die kon ze niet laten zien en ze wilde weer gaan.

‘Maar toen vroeg ‘Galman’: ‘Kun je typen? Ik heb iemand nodig voor typwerk. Kun je morgen beginnen?’

Met deze vraag kwam ze terecht in de wondere wereld van bv-oplichterij. Stella werkte er zes weken als secretaresse. Lees het verhaal in Tussen gekken & gajes. De meisjes die niet van het uitzendbureau kwamen, maar via een escortbureau. De connecties met Justitie. De duistere figuren die langskwamen. De kopieersessie in Londen. Puur filmmateriaal!

‘Het eerste wat ik zag: stapels blauwe belastingenveloppen in de hoek gestapeld. Ik dacht: waar ben ik nu in godsnaam terecht gekomen? Hij nam mij in vertrouwen omdat hij zich onaantastbaar waande. Voor mij als journalist was het een goudmijn. De vraag waar ik mee zat, was: hoe kon het dat dit imperium, waarbij zoveel slachtoffers zijn gevallen, vijftien jaar bestond? In die tijd was er nog niet zoveel aandacht voor oplichterij. Toen ik twee tassen vol met bewijzen bij de redactie van de Volkskrant liet zien, konden ze me echt niet geloven.’

6. Observeren heeft effect op je eigen ontwikkeling

De grootste rijkdom van de participerende observatie vindt Stella de persoonlijke ontwikkeling die je doormaakt.

‘Je raakt je naïveteit kwijt, beseft dat de wereld niet zwart-wit is. En je weet wat het is om in de kou te liggen en gezien te worden als misbaksel. Ik ben elke avond zo blij dat ik een bed, een huis een kachel heb! Ja, letterlijk elke nacht denk ik: ‘Ik heb een bed!’ Je gaat je steeds dieper beseffen hoe bevoorrecht je bent.’

Ook leer je de overheid kennen. In de zaak met de grijze wolven, is ze volgens haar gebruikt door Justitie om hun rechtszaak rond te krijgen in een zaak tegen criminelen die banden hadden met de wolven.

‘Dankzij hen zat ik ineens als ‘weigerachtige getuige’ in cel 30 met de onvergetelijke tekst op de muur: ‘Nog 10 manden erbij, hoe hou ik het vol. Dat fout geschreven woord, dat herinner ik me zo goed.’

In de zaak van ‘Galman’ kreeg ze de CID, de Criminele Inlichtingen Dienst, achter zich aan.

‘De CID wilde mijn dossiers en zei: Als jij dit gaat publiceren, heb jij een probleem. Ik was banger van hen dan van de oplichter zelf.’

7. Bereid je voor op stress en angst

Nadelen van deze journalistiek zijn er genoeg, zegt ze. Angst is bijvoorbeeld lastig om mee om te gaan als je zo journalistiek beoefent, zeg ze.

‘Ik heb veel angstige momenten meegemaakt. Soms denk ik nu wel eens: hoe heb ik dat allemaal gedurfd? Ik bleef steeds doorgaan omdat ik een duidelijk doel voor ogen had. Gek eigenlijk dat het voor politie en brandweer vanzelfsprekend is om gevaar te lopen maar journalisten zijn er zich minder bewust van. We denken dat we een bevoorrechte kaste zijn die nooit iets zal overkomen.’

Vooral naar aanleiding van het verhaal over de grijze wolven kreeg Stella nogal wat stress te verduren. Toen ze met haar collega Mehmet Ülger op de snelweg na een ontmoeting met een kopstuk van de Grijze Wolven-maffiatak naar huis reed, bleken ze opeens te worden achtervolgd. De volgende dag zat ze bij de huisarts. Conclusie: hartritmestoornissen.

‘En dan later horen van de politie dat er een huurmoordenaar was gekomen. Een klusje in verband met een boek, zeiden ze. Hij was ook weer opgepakt en uitgezet dus wat schiet ik ermee op dat te weten? Ik heb met een schietvest rondgelopen. Ik kreeg ook een rapport van de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging over hoe om te gaan met persoonlijke bedreigingen. Die informatie leek wel een episode van Jiskefet. Als u een pakket ontvangt, ruikt u er dan eerst aan. Er kan een bom in zitten… Als u in uw auto wilt stappen, doe dat nooit zomaar…’

Ik denk dat nu het voordeel komt dat ik vrouw ben, overpeinst ze. Er zijn mensen die tegen haar hebben gezegd: als jij man was, had je dit niet allemaal kunnen schrijven.

‘En daar zit wel wat in. Men gaat over het algemeen niet snel over tot fysiek geweld tegen een vrouw. En ze denken ook vaak dat ik van een instantie ben, dan wel van de PKK, dan wel van de CID… Weinigen geloven dat ik dit allemaal alleen zou doen.’

Ik moet wat er gebeurt zo mooi mogelijk opschrijven, dat is mijn belangrijkste opdracht

Ze is nog het meest bevreesd geweest voor daklozen met psychiatrische stoornissen.

‘Je hebt het hier over multidrugsgebruikers, die alles door elkaar gebruiken. Ze zien je van het een op andere moment aan voor de duivel. Bewakers liepen ’s nachts in het Utrechtse Hoog Catherijne met een boog om ze heen.’

Een nadeel is ook dat het pittig is om laaggeschoold werk te doen.

‘Je kunt ’s avonds niet meer op je benen staan! Dan moet je nog alles opschrijven. Toen had ik nog geen internet en moest ik voor research ’s avonds bellen… Hoi, ik werkte vandaag met deze fles schoonmaakmiddel met een doodshoofd erop, wat is dat precies?’

Gepassioneerd bezig zijn met je werk als journalist buiten categorie betekent dat je eigenlijk geen partner kunt hebben in de tijd dat je met een project bezig bent, vindt Stella.

‘Je zal maar een vrouw hebben die zegt: Ik moet even een paar nachten tussen de junkies op Hoog Catherijne liggen. Dat vind je toch geen bezwaar?’ [Schatert] ‘Maar het hoeft natuurlijk niet allemaal zo intensief als ik heb gedaan. Je kunt ook kleinere projecten aanpakken.’

8. Bronnen zijn een lastig punt

En hoe ga je ermee om dat je het vertrouwen schendt van mensen die er geen idee van hadden dat ze een journalist in huis hebben gehaald?

‘Het is een lastig punt in de participerende observatie. Voor mij is het belangrijkste dat de mensen hun privacy behouden. Je ziet in mijn boeken dat ik steeds minder namen ben gaan noemen. Waarom zou ik alle verzorgers van mijn vader bij hun namen noemen? In de zaak Galman kwam ik ook informatie tegen over zijn echtscheiding maar zoiets heeft niets te maken met het verhaal. Dat breng je dus niet naar buiten.

‘De informantenwereld, waar je vanzelf in terecht komt als je veel op straat leeft, is een buitengewoon schimmige wereld, een erg negatieve sfeer, en ik besef nu wel dat dat de weg niet is om verhalen te vertellen.’

9. Een tijdlang observeren is niet gratis

Zo’n observatie kost veel geld en waar haalt Stella dat vandaan?

‘Je krijgt gelukkig ondersteuning via het fonds voor bijzondere journalistieke projecten. Het is feitelijk voor een deel een renteloze lening, waarbij je je royalty’s moet inleveren als je goed verkoopt! Ik heb in armoede geleefd, hield me in leven via subsidies, sponsors en niet in de laatste plaats mijn vader.’

En dan nog moet je leren leven met het feit dat het leven niet zo zwart-wit is. Stella geeft ook aan dat ze in de zaak Galman gebruikt is door haar bron, die zei: Als jij die tent kapot schrijft, neem ik zijn klantenbestand over.

10. De waardering is groot maar je verandert weinig

Er is altijd waardering geweest van collega’s, geeft Stella aan, en daar is ze erg blij mee. Ze vindt het wel jammer dat ze wordt ingedeeld bij actievoerende journalisten.

‘Die indeling vind ik lastig. Ik moet wat er gebeurt zo mooi mogelijk opschrijven, dat is mijn belangrijkste opdracht.’

Ik wil gewoon dat journalisten meer hun nek uitsteken.

De boeken veranderden op politiek gebied maar weinig. Een journalist hoeft de wereld natuurlijk niet te veranderen, besefte Stella, maar ze werd er wel verdrietig van.

Tot ze het boek over haar vader, Ik heb Alzheimer, publiceerde in 2005. Daarin was haar vader in feite de participerende observatie-bron in zijn strijd tegen Alzheimer. Het boek werd bron van inspiratie voor mensen die aan dementie lijden én hun verzorgers.

Het boek is intussen de grens overgestoken naar Duitsland, Estland, Litouwen en er staat een Chinese vertaling op stapel. Stella geeft nu ook in Duitsland lezingen over het onderwerp en ze is medeoprichter van de Innovatiekring dementie.

‘Directie communicatie is een stuk spannender dan alleen achter je laptop te zitten! Tijdens mijn lezingen is mijn boodschap aan alle betrokkenen: Wacht niet op Den Haag! Neem zelf verantwoordelijkheid!’ Ze lacht weer, zoals ze vaak doet in het gesprek en voegt toe: ‘Die rol als inspirator bevalt me heel goed.’

11. Stella’s boodschap aan journalisten: ga er meer op uit

Van participerende observant is zij nu degene geworden die geobserveerd wordt door groepen participerende mensen. Dat vindt ze heel leuk maar ze heeft regelmatig heimwee naar de tijd dat de dagen onvoorspelbaar waren. Ze zegt dat haar kansen nu verkeken zijn. Ze is te bekend geworden. Ze zou graag zien dat meer journalisten erop uit gingen.

‘De participerende observatie is niet de zaligmakende journalistiek. Ik wil gewoon dat journalisten meer hun nek uitsteken. Ze verzinnen excuses. De hoofdredactie zegt: Journalisten willen niet en journalisten zeggen: De hoofdredactie wil het niet. Tja.’

Het gekke is, zegt ze, dat de methode nog steeds zo onbekend is.

‘Op de opleiding krijg je de hele tijd te horen: een professioneel journalist houdt afstand tot zijn onderwerp. Maar de discussie gaat niet over subjectief en objectief. Het gaat over perspectief. Als je in de auto zit, zijn fietsers hinderlijk. Als je op de fiets zit, dan heb je een hekel aan auto’s. Als keurige burger heb ik last van daklozen. En daklozen zien weer allemaal mensen die hen negeren. Deze werkwijze is juist afstandsarm, je moet een van hen worden, tot het moment dat je gaat schrijven. Dan moet je de kracht hebben om alles vanuit een helikopterview te bekijken.’

Er kan nog veel veranderd worden, zoals de financiën, of dat er voor avontuurlijke journalisten geen opvangdienst is.

‘Dat je zou kunnen spreken met psychologen, aangezien je als journalist zo vaak stressvolle dingen meemaakt. Dat zou echt geen overbodige luxe zijn.’

De vraag die opkomt als je haar werk leest, is: waarom huurt de overheid Stella niet in als journalist om haar in alle vrijheid een sociaal onderwerp van top tot teen bloot te leggen?

Bijzonder in dit verband was de reactie van een Amsterdamse deelraadspoliticus. Die gaf in verband met het verstrekken van subsidies aan te wachten op de verschijning van het boek over Grijze Wolven. ‘Daar staat het toch allemaal in?”

Met dank aan Stella Braam

Meer lezen en kijken

• Stella’s eigen website
• Interview op Villamedia.nl
• Stella Braam op Wikipedia
• Symposium onderzoeksjournalistiek in 2018 op hogeschool Fontys

In 1986 opende de McDonald’s een filiaal bij de Spaanse trappen in Rome. Het zou een onbedoeld startschot zijn voor een beweging die nog steeds aan het uitdijen is, met vertakkingen in elke denkbare industrie en in elk werelddeel. ‘Slow is de nieuwe fast.’ Wat Indipendenza wil weten: is slow ook toepasbaar op andere dingen dan voeding?

7 juli 2017 / 3633 woorden / 27,9 minuten leestijd / combinatie van opinie, interviews en research / thema’s: eten, lifestyle, filosofie, literatuur / niet eerder gepubliceerd

De beweging heeft minder aandacht dan een paar jaar geleden, maar groeit als kool, van Delftse appelsapmakers tot Amerikaanse fitnesscentra. Indipendenza spreekt met betrokkenen, onder wie schrijver Carl Honoré en zet de Slow-trends op een rij.

1. Zelfs fastfoodketens zijn niet meer wat ze geweest zijn

Antwerpen, hoek Keizerlei en Quellinstraat. Een drukke hoek aan het begin van de stad. Rechts kijk je uit op het station. Grote groepen wandelaars en fietsers steken de straat over komend van de Frankrijklei, richting het station. Rijen auto’s staan geduldig te wachten tot zij een keer door mogen.

Aan de ene kant van de kruising: Quick, de Belgisch-Franse versie van McDonald’s. Een medewerker hangt een nieuwe poster op het raam. De speciale studentenaanbieding van de week is een hamburger met friet voor drie euro.

Aan de andere kant: Exki, de fastfoodzaak voor kwaliteitseten. Vandaag in de schappen: een lasagna bolognaise, met biologische wortels en tomaten, à € 6,50. Verder milieuvriendelijk bestek, tasjes van kringlooppapier, elke maand een lokaal geproduceerde groente die de aandacht krijgt (deze maand bloemkool). Exki verzekert dat dertig procent van de ingrediënten afkomstig is van biologische boeren.

Een fastfoodketen van kwaliteitseten met intussen meer dan zeventig filialen in de hele wereld; er is veel veranderd. Toegegeven, Quick heeft zelf meer dan vierhonderd filialen. De race is zeker nog niet gelopen. Maar Exki opende zijn eerste zaak in 1999, en Quick in 1971.

Deze zeer lokale strijd tussen een filiaal van Quick en een filiaal van Exki (en er zit ook een Foodmaker tegenover, een soortgelijk concept als Exki) is niet los te zien van een veel grotere, mondiale strijd: die waarbij dingen snel en commercieel worden gedaan en die waarbij de dingen langzaam en bewust worden aangepakt. Fast versus Slow.

2. De hype is langzaam

Sinds een jaar of tien krijgt ‘Slow’ op allerlei gebieden in de wereld meer voet aan de grond. Ook de opening van een nieuwe biologische supermarkt om de hoek valt in dit plaatje. Vroeger was er hooguit eentje in de hele stad. Ik heb nu in Den Haag al de keuze uit zeven, nog afgezien van de grote hoeveelheden biologische waren die je aantreft in reguliere supermarkten. Er verandert veel.

Waarom horen we er dan zo weinig van? Slow is uiteraard een tikje te langzaam voor veel media, die graag snel schakelen van hype naar hype. Mogelijk is de hipheid een beetje verdwenen. Wat is er dan precies gaande en waar gaat het heen?

Ik denk ook dat Slow voor veel mensen nog een brug te ver is. Als je over Slow spreekt, reageren veel mensen al meteen allergisch. Ze denken dat het een beweging waar je bij aan moet sluiten, waar allerlei dogma’s aan vastzitten.

Dat is nergens op gebaseerd. Het is meer een denkwijze die je kunt toepassen zoals je zelf wilt. Een alternatief voor cynisme, wat je de ‘fast’ manier van denken zou kunnen noemen.

3. Het begon in Turijn

Voor wie het verhaal van Slow food nog niet kende: het begon toen culinair journalist Carlo Petrini een McDonald’s geopend zag worden in Rome bij de Spaanse trappen. Dat was de druppel voor de man die al sinds 1977 artikelen schreef over het belang van goede voeding.

Petrini richtte met vrienden de organisatie Slow Food op. In 1989 werd een manifest ondertekend in Parijs door leden uit vijftien landen. Intussen zijn honderdduizend mensen en 150 landen aangesloten bij Slow Food.

Een aantal doelen van Slow Food: beschermen van zeldzame groenten en fruit, promoten van lokale producten, consumenten waarschuwen over fast food, de risico’s van monocultuur en het gebruik van pesticiden. Petrini’s principe: Iedereen heeft het recht op goed, schoon en eerlijk eten. Slow Food is voor ‘heilzame globalisering’. Om de twee jaar houdt Slow Food een beurs in Turijn, de Salone del gusto.

Petrini komt uit Bra, Piemonte, vlakbij Turijn, waar ook het hoofdkantoor van Slow Food gevestigd, en het is dan misschien ook geen wonder dat het gemeentebestuur van Bra een poos geleden zijn beleid heeft aangepast aan de principes van Petrini. Plezier gaat voor winst, mensen voor bedrijven, rust voor snelheid. Città Slow noemde de gemeente Bra de nieuwe manier van beleid maken.

En Bra is niet de enige gemeente die werkt met Città Slow (de spelling die overal wordt aangehouden is cittaslow). Wereldwijd zijn er zo’n 170 gemeenten aangesloten, verspreid over 25 landen. Via The Cittaslow Daily kan de liefhebber helemaal op de hoogte blijven.

Bij een ijssalon als Grom – oorspronkelijk uit Turijn – kun je nu ook je langzame ijsjes eten. Biologisch seizoensfruit. De hogere prijs van de ijsjes lijkt geen belemmering meer: de zaak heeft al zaken geopend in Tokio en New York. Het Italië Magazine heeft in 2013 met een prachtig artikel uitgebreid aandacht aan de zaak gegeven.

4. Hoe Slow in Nederland voet aan de grond krijgt

Ook Nederland heeft zijn ‘hoofdstad’ van cittaslow. Een groene gemeente pal naast Delft: Midden Delfland. De gemeente is in 2008 toegetreden en heeft naar eigen zeggen het meest duurzame stadhuis van Nederland. Via het beleid worden de mondiale afspraken van cittaslow in het dagelijks leven verwerkt.

Hoe ziet dat er dan uit? Speelterreinen worden samen met burgers ontworpen. Niet duurzame glastuinbouwbedrijven zijn gesaneerd en van die locaties worden grasvelden gemaakt. Wie de gemeente opzoekt op Google Maps, ziet nu een grote, donkergroene vlek te midden van stedelijke bebouwing.

De gemeenten Alphen-Chaam, Borger-Odoorn, Vaals en Heerde hebben zich ook bij cittaslow aangesloten. De gemeenten werken op allerlei gebieden samen. Ook ondernemers wisselen via een stichting informatie met elkaar uit over bijvoorbeeld het verbouwen van oude graanrassen of het persen van appelsap.

In de filosofie van cittaslow is het promoten van streekproducten heel belangrijk. En die heeft Midden-Delfland ook, zoals het ‘druivenbommetje’, lokale appelsap of het Midden-Delflandse Kaaskopje. Zelfs via mijn eigen supermarkt in Den Haag kan ik boer Sipke uit Capelle a/d IJssel helpen door zijn braamrabarberjam te kopen.

Bestuursadviseur Wim van Dalen van de gemeente Midden-Delfland erkent dat de opbrengst van cittaslow lastig in cijfers is uit te drukken.

‘Reden hiervan is dat wij Città Slow als filosofie beschouwen. Het geeft een richting aan voor de gemeente op welke wijze je de maatschappelijke vraagstukken en verzoeken van inwoners en bedrijven kunt benaderen.’ Voor de gemeente is deelname aan Città Slow een mogelijkheid om ‘de ontwikkelingen van de kwaliteiten binnen de gemeente meetbaar te maken’.

Het klinkt mooi, maar Bra en Midden-Delfland zijn niet de hele aarde. Zeven miljard mensen voeden, kan Slow dat ook? Niet volgens een artikel dat in 2008 in Time verscheen. Het aantal hongerende mensen neemt toe. Het commentaar in het artikel is dat biologische landbouw minder opbrengt per hectare dan gewone landbouw, waardoor er misschien door Slow Food meer bossen plaats moeten maken voor landbouw.

5. Wat er veranderd is in tien jaar slow

Midden in de Slow-golf zit Carl Honoré. Hij schreef in 2004 een boek met de titel In Praise of Slow (bij ons vertaald als Slow, uitgegeven door Lemniscaat). In de slipstream van dit boek verschenen twee opvolgers: Under Pressure (2009, over opvoeding) en The Slow Fix, die afgelopen februari is uitgekomen.

In zijn reis langs allerlei alternatieven van Slow, toont Honoré ook geregeld zijn eigen sceptisme. ‘Ik weet niet of ik er wel aan toe ben mijn innerlijke man in harmonie te brengen of mijn goddelijkheid wakker te maken en zelfs niet wat die dingen eigenlijk betekenen.’ Maar hij stelt zich wel open voor alles, toont zo eerlijk als mogelijk zijn ervaringen, zowel positief als negatief.

Verder bekijkt hij het hele spectrum van de beweging. Van slow seks tot slow fitness: hij spreekt mensen die er ideeën over hebben. Kortom, als er iemand is die alles van het onderwerp weet, dan is hij het wel. We vroegen hem wat er is veranderd in de afgelopen tien jaar in Slow.

‘De beweging is sneller gegroeid en groter geworden dan ik me ooit had kunnen voorstellen. Toen ik voor het eerst iets wilde zeggen over de culturele verandering die ik om me heen zag, tikte ik op Google de woorden slow movement in, en er kwamen nul websites boven. Vandaag tik je slow movement in en je hebt 1,2 miljoen hits.

‘In de afgelopen tien jaar zijn er nu bewegingen ontstaan voor Slow Travel, Slow Design, Slow tekstschrijven, Slow wetenschap, Slow opvoeden, Slow onderwijs, Slow huizen, Slow research, Slow parken, Slow bibliotheken. Je ziet dat steeds meer mensen het Slow idee in de praktijk brengen in elk deel van het dagelijks leven. Elke dag krijg ik e-mails van lezers uit de hele wereld die me vertellen hoe langzaam aan doen hun levens, carrières, families en bedrijven hebben veranderd.

‘En dit is de sleutel: door verhalen te vertellen over hoe langzaam aan doen werkt, helpt de beweging andere mensen om dezelfde stap te zetten. We worden er allemaal bang van om af te remmen, dus geeft het ons vertrouwen om anderen dat te zien doen en er voordelen van te hebben.

‘Zelfs de mensen van wie je het niet verwacht, doen het. IBM heeft een Slow Email movement opgericht. Er is zelfs een krachtige Slow Fashion beweging. Ik word regelmatig benaderd door studenten die hun universiteiten verzoeken om sommige aspecten van Slow over te nemen, of het nu in Design, Planologie, Reizen of Medicijnen is. In 2011 heeft La Foire de Paris, een beurs over commercie, Slow Time gekozen als het officiële thema. De hele beurs was doorspekt met Slow ideeën en esthetiek, en het kreeg heel veel media-aandacht.’

6. Ook Slow: meer aandacht voor introverten

Susan Cain heeft met haar boek (Quiet: The Power of Introverts in a World That Can’t Stop Talking, hier is haar Ted-talk) meer aandacht aan introverten gegeven. Valt dat volgens Honoré ook te koppelen aan de aandacht voor de Slow-cultuur?

‘Ja, absoluut, die twee dingen horen beslist bij elkaar. Een fastforward-cultuur is per definitie een extraverte cultuur. Mensen prefereren om snel te oordelen en om veel lawaai te maken, liever dan stil te blijven en tijd te hebben om na te denken. Snel is reactief, langzaam is reflectief. En ik denk dat introverten vaak meer de neiging hebben om te reflecteren dan extraverten.’

En denkend aan de globalisering van de economie in de twintigste en eenentwintigste eeuw, valt Slow dan te zien als de onvermijdelijke tegenhanger hiervan?

‘Absoluut. Zo’n groot deel van onze voedselproductie is gebaseerd op snelheid en de industriële dienstregeling, dat trekt niet alleen een wissel op de kwaliteit van ons eten maar ook op de mensen die voedsel produceren, en het milieu. Slow gaat over het terugbrengen van het natuurlijke ritme in de voedselketens, kwaliteit boven kwantiteit te stellen, en een oog te houden op het grote geheel en de lange termijn.’

7. Kritisch blijven ook al ben je enthousiast

Hoe gaat Honoré om met de opvallende paradox dat iemand die zoveel over de wereld reist, zoveel mensen spreekt, aldoor bezig is, een boek over traagheid schrijft?

‘Er is zeker sprake van ironie! Maar het is naar mijn idee beslist niet inconsequent. Voor mij is Slow een revolutie tegen de notie dat sneller altijd beter is. De Slow filosofie gaat niet over alles doen met een slakkengangetje. Het gaat over het zoeken om alles op de juiste snelheid te doen. Genieten van de uren en minuten is belangrijker dan ze te tellen. Alles zo goed als mogelijk doen, in plaats van zo snel als mogelijk. Het gaat over kwaliteit te verkiezen boven kwantiteit, van werk tot kinderen opvoeden. Dat betekent dat voor iemand als ik er tijden zijn om de wereld rond te reizen en hard te werken. Maar er zijn ook momenten om thuis te blijven en op de rem te trappen.

Is het niet moeilijk om je onafhankelijkheid te bewaren als je zo gepassioneerd met een onderwerp bezig bent?

‘Het is soms echt moeilijk om objectief te blijven. Het maakt niet uit hoe hard je je best doet om objectief te zijn, het menselijke brein prefereert om het bewijs te verstoren om onze gekoesterde vooroordelen en aannamen van dienst te zijn.

‘Mijn manier om deze valkuil te voorkomen, is om zoveel als mogelijk te lezen, en mezelf bloot te stellen aan de breedste scala van meningen. Ik hou altijd mijn ogen open voor wat mensen zeggen in de media. Ik ben van nature nieuwsgierig dus ik stel veel vragen, zelfs over mezelf. Ik probeer ook mezelf het perspectief van een anti-Slow-scepticus voor te stellen en stel me alle argumenten voor die ik kan hebben tegen de Slow revolutie. Dit laat een licht schijnen op de zwakheden van mijn positie en houdt me bovendien eerlijk.’

8. Lezen en de fast food maatschappij: lastig

Voor verandering is informatie nodig en voor die informatie moeten we lezen. Maar lezen heeft het lastig in de ‘fast’ maatschappij. In Den Haag bijvoorbeeld zijn de afgelopen tien jaar tijd een hele serie boekhandels gesloten: Van Stockum filiaal Venestraat (2006), Houtschild (2008), Buddenbrooks (2011), Paagman filiaal Rijswijk (2011), en Verwijs en De Slegte zijn gefuseerd in Polare (2013).

In de rest van Nederland en in België is het niet anders, beschrijft het dagblad De Standaard in een artikel getiteld ‘de boekhandelsblues’.

Ik ben zelf elf jaar parttime boekverkoper geweest. Er is te weinig liefde voor het vak. Er wordt te snel gedrukt, te slordig gelezen, te snel geschreven. Goede uitgevers gaan op de fles, brengers van leespulp blijven leven. ‘Er zijn meer boeken dan ooit, maar er is ook minder verscheidenheid’, zei de nieuwe directeur van uitgeverij Contact onlangs in een interview.

In een artikel dat in 2010 in The Guardian werd gepubliceerd, wordt ingegaan op de veranderde leesgewoonten die door het internet zijn ontstaan.

‘Als je dit artikel in druk leest, dan zal je maximaal de helft lezen van het stuk. Als je dit online leest, lees je nog niet eens eenvijfde.’ Schrijver Henry Hitchings zegt in het artikel dat het online lezen ‘onze aandachtsspanne aanpast op een manier die niet ideaal is als je, bijvoorbeeld, Clarissa van Samuel Richardson wil lezen.’

Of Slow Reading dan de redding is, is de vraag. De geleerden in het Guardian-artikel zijn het niet eens. Een geïnterviewde in het boek van Honoré geeft in elk geval hoog op van slow reading:

‘Beschouw het als een geestelijk equivalent van SuperSlow gewichtheffen. Als je echt spieren wil hebben, moet je zo langzaam mogelijk trainen.’

9. Het bouwen van een literair ecosysteem zoals Slow Food

Een remedie tegen de stroom van slordigheid zou kunnen zijn, naar analogie met de voedselbeweging, Slow literature. En dat bestaat. Los Angeles is de uitvalsbasis van schrijfster Bronwyn Mauldin, schepper van Guerillareads, een videomagazine over literatuur, en schrijfster van het Slow literature manifesto.

Mauldin legt uit dat ze een ‘literair ecosysteem’ probeert te bouwen, eentje die diepte en waarde aan onze levens toevoegt.

‘Ik wil de mensen leren kennen die het boek schreven, uitgaven en verkochten. Hoe meer ik over deze issues dacht, des te meer parallellen ik zag met de slow food movement. Nog sterker: ik wil onderdeel zijn van een globale discussie over dit onderwerp. Er is veel wat we van elkaar kunnen leren.’

In haar manifest maakt ze aldoor de analogie met de Slow Food organisatie:

‘Literatuur is, in veel opzichten, zoals eten. Het verrijkt onze geest, geeft ons kracht om te werken en te spelen, en biedt ons plezier. Meer dan eten helpt het om betere burgers te worden. (…) Je lokale literaire ecosysteem steunen is goed voor je, je lokale economie en de cultuur in bredere zin. Je aanschaf van een boek bij een lokale, onafhankelijke uitgever in een lokale, onafhankelijk boekwinkel kan deze beide in leven houden. (…) En door variatie, creativiteit en experiment te eisen, vechten we terug tegen de standaardisering van de cultuur.’

Ze kwam op het idee van het manifest omdat ze al een aantal jaren deel is van een groep schrijvers, redacteuren, onafhankelijke uitgevers en boekverkopers in Los Angeles, die zich de Future of Publishing Think Tank noemt.

‘We komen geregeld bij elkaar om te praten over de toekomst van uitgeven, met een focus op onafhankelijke literatuur. De vraag is: hoe kunnen onafhankelijke schrijvers, uitgevers en boekverkopers voordeel van ze maken om het werk te promoten en aan te sluiten bij lezers?’

Een speciale rol ziet ze weggelegd voor communicatietechnologieën.

‘Die hebben grote effecten gehad op grote uitgevers en boekverkopers. In onze visie kunnen deze technologieën ook goed zijn voor onafhankelijken.’

10. Onthoud: het is geen religie, geen politiek en en geen commercieel product

Slow movement is geen religie, geen politieke beweging en ook geen commerciële onderneming. Je hoeft nergens lid van te worden om iets te kunnen veranderen. Je hoeft geen extra geld te betalen om het te kunnen – hoewel de kosten van het Slow product wel vaak hoger liggen. Het is een beweging van mensen die ergens gepassioneerd mee bezig zijn, meer kwaliteit in het leven willen, en zich daarom organiseren. En dat spreekt veel mensen aan.

De beweging past nog het meeste in de filosofie. In dit artikel in Groene Amsterdammer wordt aangehaald hoe diverse filosofen al geloofden in luiheid, in plaats van vlijt. Vooral het boekje Het recht op luiheid (2009, uitgeverij Voltaire) van Paul Lafargue is een aanrader voor mensen die denken dat ze alleen staan in hun neiging tot rustig aan doen. Hier is het boekje compleet te lezen in The Anarchist Library.

Erg anarchistisch, vrolijk en ook filosofisch is de komische roman Het Antitoerismeboekje (en dat zeg ik niet alleen omdat ik het boekje zelf heb uitgegeven). Hoe kun je beter dan via satire literair commentaar leveren op de ‘fast’ maatschappij?

De voedselwereld loopt voorop in de veranderingen maar er zijn intussen talloze andere thema’s waaraan gewerkt wordt. Zo is er bijvoorbeeld SlowMoney, een organisatie zich inzet voor duurzame landbouw en kleinschalige, lokale netwerken.

En dan is er nog Slow Art, Slow Travel, Slow Media, Slow Science, Slow Church, Slow Goods, Slow Finance en ga zo maar door. Via Slow Journalism probeert de journalistiek van het kortetermijnscoren af te stappen en meer diepgaande projecten aan te pakken. Overal zijn er eigen redenen om het langzamer aan te gaan doen.

En als dit allemaal iets te moralistisch klinkt, kan de geïnteresseerde ‘langzaam lachen’ op de website slowdownnow, gecreëerd door ‘Thomas Torpid, of the International Institute of Not Doing Much’. Uit de tien principes op deze website om af te remmen halen we onder andere ‘gaap regelmatig’, ‘drink een kop thee’, ‘probeer niets te doen’, ‘lach, want je bent alleen maar levend op planeet aarde voor een beperkte hoeveelheid tijd’.

En als belangrijkste tip:

‘Onthoud: multitasking is een morele zwakte.’

11. Voorbeelden van Fast vs. Slow

De vraag is nu dus: hoe kunnen we de veranderingen voor elkaar krijgen in onze eigen levens? In Slow reist Honoré de wereld rond en neemt hij zelf deel aan allerlei cursussen. Hij interviewt mensen over slow werken, slow beminnen, slow medische wetenschap en slow kunst.

Vakantie Geregeerd worden door de klok, van deadline naar deadline leven, van afspraak naar afspraak. Maar er zijn alternatieven. Een ander soort vakantie, bijvoorbeeld. Tuinieren, wandelen, lezen, yoga en geneeskrachtige baden nemen zodat je wel uitrust tijdens je vakantie.

Eten ‘Onze maaltijden zijn gekidnapt door de haast’, zegt Honoré. Slow food wil meer diversiteit, kwaliteit, duurzaamheid. Boeren verkopen producten rechtstreeks aan het publiek. Lokale producten worden in gerechten in restaurants aangeboden. Meer info hierover kan worden ingewonnen bij Slow Food.

Stad Wie zich ergert aan de mentaliteit ‘meer-van-hetzelfde’ die nu heerst in de architectuur, kan misschien terecht bij Slow urbanism. Bij Slow urbanism wordt uitgegaan van wat er al is in een bepaalde wijk, in plaats van de wijk van bovenaf op te leggen. De projectontwikkelaar is geen stereotype uitvoerder, maar moet de juiste mensen bij elkaar brengen. In Hoogvliet hebben architectenbureaus iets dergelijks gedaan via het project WiMBY!.

Gezondheid Veel last hebben van stress, je nooit kalm voelen, last krijgen van lichamelijke gebreken. Meditatie is een van de manieren om je hoofd te ontspannen. Er zijn steeds meer meditatieruimtes in kantoren en openbare plaatsen, zoals luchthavens. En in fitness is tegenwoordig SuperSlow een trend: een spartaanse fitness van slechts vijftien minuten, in veel langzamer tempo dan normaal, die veel effectiever blijkt te zijn.

Geneeskunde Naar een dokter gaan, in vijftien minuten je problemen bespreken, pillen meekrijgen. Een dame die jarenlang werkte met conventionele geneeskunde, noemde dat ‘met een kanon op een mug schieten’. Bij ‘integrale geneeskunde’ wordt er naar je hele staat van zijn, je lichaam en je energie gekeken. Ieder consult duurt minimaal een uur. En dan is er nog een superslow-versie: reiki.

Beminnen Alberto Vitale, de oprichter van Slow sex, zegt in het boek van Honoré: ‘Het past bij onze consumptiecultuur om zo snel mogelijk met iemand het bed in te duiken en daarna meteen op jacht te gaan naar de volgende partner. De kwantiteit is het belangrijkst.’ Rustiger seks helpt. Een combinatie van meditatie, yogaoefeningen, beheersing van de ademhaling, ontspannen voorspel en langzaam copuleren. Codewoorden: delen, intimiteit en traagheid.

Werk Terry Jones wijst in zijn lichtvoetige documentairereeks over de middeleeuwen op een autofabriek en zegt: ‘Deze mensen hebben minder vakantiedagen dan een gemiddelde boer in de middeleeuwen.’ Er zijn steeds meer mogelijkheden op deeltijdwerk of om je eigen werkuren in te delen. Er wordt soms geëxperimenteerd met vrije werktijden en de resultaten zijn opmerkelijk goed. Met plezier werken, wat zo vanzelfsprekend klinkt, is helemaal de toekomst. Bij een bedrijf als Google is dat helemaal normaal.

Vrije tijd Televisie kijken heeft geen pauze, zegt Honoré, en stemt niet tot nadenken; meer lezen dus! Honoré citeert een Frans filosoof:

‘Lezen impliceert tijd om na te denken, een onthaasting die de dynamische efficiëntie van de massa verwoest.’

Bronnen: visionair.nl / carlhonore.com / slowmovement.com / foodincmovie.co.uk / slowmoney.org / standaard.be / slowlit.wordpress.com / bronwynmauldin.com / theguardian.co.uk / Carl Honore: Slow, 2004, uitgeverij Lemniscaat. / Image Cittaslow © Cittaslow, Image Slow literature manifest © Bronwyn Mauldin, all other pictures: © Indipendenza.nl.

Met dank aan Carl Honoré en Bronwyn Mauldin

7 februari 2017 / 2088 woorden / 16 minuten leestijd / vorm: journalistiek artikel en interviews

Een artikel met zeven observaties na het lezen van diverse tijdreisgidsen. Met twee interviews onderweg, van schrijvers Philip Matyszak en Maarten Hell.

1. Het is schokkend om te beseffen wat er allemaal verandert in 400 jaar tijd

Welke wijken moet je mijden, welke zijn juist interessant? Voor dat niet-bestaande probleem is nu al een oplossing: een reisgids over het Londen van 1599.

In Shakespeare’s London on Five Groats a Day lezen we alles over de munteenheden uit die tijd, de gewoonten, de attracties, de beroemdheden, maar ook hoe de bestrijding van de criminaliteit is geregeld. Alleen al om iets af te rekenen in die tijd heb je dringend bijscholing nodig.

“Voor alledaags rekenwerk moet je weten dat er twaalf penny’s in een shilling gaan en twaalf shilling in een pond. Er is ook een rekeneenheid die de mark heet, en die gelijk is aan dertien shilling en vier pence (tweederde pond). De mark wordt vaak gebruikt als eenheid voor de berekening van salarissen, pensioenen, huren en andere zakelijke doeleinden.”

Uitgeverij Thames and Hudson bracht dit boek, geschreven door Richard Tames, in 2009 op de markt. Dat idee was niet nieuw. Al eerder waren twee andere delen over reizen naar het oude Athene en Rome verschenen, beide geschreven door Philip Matyszak.

De Nederlandse vertalingen zijn uitgegeven door uitgeverij Athenaeum: Het oude Athene voor vijf obolen per dag en Het oude Rome voor vijf denarii per dag. De vormgeving van de vertalingen is een applausje waard, zo stiekem als het op een Lonely Planet lijkt, met de naam Planeta Solita (Spaans voor Lonely Planet) erboven.

En ze staan vol tips die voor een tijdreiziger heel nuttig zouden zijn.

“In Engeland worden wegen niet aangelegd, ze ontstaan, als er maar genoeg mensen en paarden overheen gaan.” / “Op een boot zitten, is als in een gevangenis zitten.” / “Als je leven je lief is, zeg dan nergens tegen niemand, nooit ofte nimmer, een kwaad woord over de koningin.”

2. Maar sommige dingen zijn echt niet zo veranderd

Zoals veel reisgidsen beginnen met praktische tips, begint ook de gids over Athene met aanwijzingen over de munteenheden. De reiziger die per ongeluk in het Athene van de vijfde eeuw voor Christus terecht komt, moet allereerst weten dat hij met ‘obolen’ moet betalen, en dat er zes obolen in een drachme gaan.

Mogelijkheden om de obolen te verbrassen zijn er eindeloos. De reisgids geeft een aantal alternatieven. Een gokbeluste reiziger kan zich verpozen bij hanengevechten, die je overal vindt in de stad. Een koopziek persoon, kan beter naar de Agora, vooral voor nieuwe mantels. Maar Atheners zijn zelf niet echt grote materialisten, waarschuwt de gids alvast.

De feestganger krijgt tips voor waar hij zich kan vertoeven.

“Rijkelui geven zich graag over aan symposia. Dat kunnen fijnzinnige feestjes zijn waarbij de hoofdrolspelers wijn drinken die met water is aangelengd en discussiëren over zaken die de hele wereld betreffen. (Sokrates verschijnt tot vervelens toe op zulke partijtjes).”

Eenmaal contact gelegd met een echte Athener kan dat een vriendschap voor het leven opleveren, zo legt de gids uit.

“Als gast en gastheer het goed met elkaar kunnen vinden zal de gastheer bij zijn vertrek zijn gast een klein geschenk aanbieden, een teken dat de twee voortaan xenoi zijn, een duo dat is gebonden door banden van gastvrijheid. Het wordt zelfs van generatie op generatie doorgegeven en van xenoi wordt verwacht dat ze (…) bijvoorbeeld het losgeld betalen als de ander door piraten wordt ontvoerd op zijn reis, of gevangengenomen wordt tijdens een oorlog met de stad van de ander. (…)”

De reisgids geeft een handige tip om de status van je gastheer te achterhalen.

“Ga na hoeveel hout er is verwerkt, en hoeveel soorten. (…) Een welgestelde Athener zal houden van cederhout van trappen en deuren, den of spar voor de vloeren en eik voor de vensterlijsten en drempels.”

De gids schetst ook een typisch Atheense gebeurtenis: een bijeenkomst van de ekklésia, of te wel de Atheense democratie.

Als suggesties voor excursies geeft de gids Delphi, maar het is er helaas altijd druk, “zeker wanneer de Pythia, de priesteres van Apollo, op punt staat haar orakeluitspraken te doen.”

“Souvenirjagers kunnen terecht bij Marathon. De reisgids tipt om de Charada over te steken en daar in het uitgestrekte moerasgebied rond te neuzen. ‘Met duizenden zijn de Perzen door de zegevierende Atheners dat moeras in gedreven na de slag bij Marathon.'”

3. Wie er op het idee kwam om een reisgids te schrijven voor een ander tijdperk: het antwoord

Originele invalshoek dus, maar wie kwam er op het idee? In geen van de boeken wordt dat vermeld, en op websites is het antwoord ook niet te vinden. Thames and Hudson geeft aan in een reactie dat de editor in kwestie er niet meer werkt en ze het antwoord schuldig moeten blijven.

Het vereiste een paar mailwisselingen maar dan blijkt dat het idee voor de reeks komt van Philip Matyszak, de schrijver van de eerste twee delen, en bovendien nog een tiental andere titels over de Romeinse en Griekse tijd.

Matyszak vertelt:

“Het idee voor deze reisgidsen kwam uit discussies tussen een reisboekenuitgever en mezelf. Hij vertelde dat een gids voor de Siberische spoorwegen goed verkocht, ook al waren maar een paar mensen van plan om de trip te maken. Toen daagde het mij dat als mensen reisgidsen lezen over plaatsen waar ze niet heen gaan, dat ze mogelijk ook reisgidsen willen lezen over plaatsen waar ze niet heen kunnen gaan.

“Ik pitchte het idee van een reisgids over oud Rome bij Colin Ridler bij Thames and Hudson, en we discussieerden over het idee tot in detail. Voor een deel is het te danken aan zijn input hoe de gidsen eruit zijn komen te zien, voor een ander deel aan mijn ideeën, en de meerderheid aan een combinatie van onze gedachten.

“De titel, zoals ik me herinner, is gesuggereerd door een redacteur in het New Yorkse kantoor van Thames and Hudson. Dus het korte antwoord is dat het originele idee van mij was. De uitvoering was een teamprestatie van mezelf en Thames and Hudson.”

4. Amsterdam kan niet achter blijven

Uitgeverij Athenaeum had de smaak te pakken en publiceerde in 2011 een eigen namaakreisgids naar het Amsterdam van de gouden eeuw: Amsterdam voor vijf duiten per dag. Het boekje is geschreven door Emma Los en Maarten Hell.

Hell legt uit hoe het schrijven van zo’n gids een historicus kan uitdagen.

“Voor een historicus is het een nuttige oefening om eens te fantaseren dat je rond 1680 voor een van de stadspoorten van Amsterdam staat. Vragen als ‘met welk vervoermiddel reis je’, ‘waar ga je logeren, winkelen of geld wisselen’ en ‘wat doe je als je ziek wordt’ lijken misschien kinderachtig maar de antwoorden geven meer inzicht in deze periode dan sommige reguliere geschiedenisboeken.”

Los en Hell noemen hun gids een tijdreisgids en alles is gebaseerd op historische feiten, gevonden in literatuur of archiefbronnen.

“Omdat de informatie wordt gepresenteerd in de tegenwoordige tijd en is gehuld in een modern lonely planet-jasje, lijkt het wel fictie.”

Het is dan wel noodzakelijk dat de feiten correct zijn, hoewel er wat schoonheidsfoutjes in zijn geslopen.

“Hier en daar moesten we smokkelen met de aan onszelf opgelegde periode: 1675-1700. Dit tijdvak is gekozen omdat Amsterdam toen op – of misschien net over – het toppunt van zijn roem was: de laatste stadsuitbreiding was net voltooid en steeds meer reizigers bezochten de machtige metropool aan het IJ.

“Soms las je dan een aardig citaat in van Melchior Fokkens uit 1662 of zag je een toepasselijke prent van na 1700, die we er toch in hebben gefietst. Het is tenslotte ook weer geen exacte wetenschap, zo’n tijdreisgids.”

Er is geen contact geweest met de schrijvers van de delen over Athene, Rome en Londen, maar de werken zijn wel goed gelezen.

“De hoofdstukindeling van de Londen-gids konden we bijna rechtstreeks overnemen, al verschillen de inhoud en aanpak met onze gids. De gidsen van Matyszak zijn bijzonder geestig geschreven en geven tegelijkertijd een les cultuurhistorie van de antieke wereld.”

Heeft hij advies voor een Amsterdammer van nu, die toevallig een tijdreismachine uitvindt en hun gids meeneemt naar 1675?

“Het is wat flauw, maar ik zou de gids vooraf kopiëren of memoriseren en bij aankomst als ‘curiositeit’ tegen een gunstige prijs verkopen aan een van de boekverkopers langs het Damrak. Van de opbrengst kun je dan een week logeren in de Liesveldse Bijbel of het Herenlogement, dineren in een Franse herberg en alle toeristische trekpleisters van 17de-eeuws Amsterdam bezoeken.

“Vergeet vooral niet in het stadhuis ‘naar boven’ te gaan: vanaf het dak heb je een formidabel uitzicht over de stad en als je durf hebt, kun je in de hemelbol van het Atlas-beeld klimmen. Tenminste, dat beweerde de Franse bezoeker Claude Jordan in 1695 en ik wil graag weten of dat echt mogelijk was.”

4. Nepreisgidsen bestaan ook maar zijn echt wat anders

In diverse recensies zijn de quasireisgidsen een persiflage genoemd, maar dat is niet echt zo.

Daarvoor zijn andere gidsen bedacht, zoals Phaic Tan, Molvanië en San Sombrero, uitgegeven door het Australische Jetlag travel. Dat zijn echte persiflages (betekent immers: spottende nabootsing), of satirische reisgidsen, want alles is natuurlijk ellendig.

De gidsen zijn best vermakelijk – want ja, je kunt met alles spotten, zelfs met het tegenwoordig zeer verheerlijkte reizen. De titel Phaic Tan (lees op zijn Engels) maakt al meteen het Thailandreispubliek belachelijk. En je krijgt in alle drie de boeken een hele berg grapjes die het best aardig zouden doen in een cabarettentoonstelling.

Een hele gids lezen is wel vermoeiend. Je moet wel heel erg van persiflage houden om dat vol te houden.

5. Conclusie: een speelse manier van geschiedschrijven

Deze boeken, in de kern, blijven serieuze reisgidsen. De informatie is juist net als in een normaal geschiedenisboek, maar curieuze geschiedenisfeiten vinden op deze manier dankbaarder hun plaats. En dat komt ook door de grappige manier van schrijven.

“Als je melk drinkt in Londen, pas dan op voor een opvallende nasmaak. Veel op stal gehouden koeien worden gevoed met het moutafval van de brouwers.”

“Atheners zijn weg van gebakken vis. Onze viseters raken vooral door het dolle heen als het over inktvis gaat.”

Zoals over de vraag hoe men toen zijn was deed.

“Niet het geringste voordeel van een flinke tuin voor een huisvrouw (…) is dat het een makkelijke en veilige plek is om de was op te hangen. Wie zo’n tuin niet heeft, moet met een zware mand vol nat wasgoed naar Finsbury Fields of Mile End Waste om het daar uit te spreiden over hagen en struiken. Dat kost tijd en moeite, en voor je het weet wordt het nog gestolen ook. Het stelen van te drogen gelegd wasgoed is waarschijnlijk de meest voorkomende misdaad in Londen.”

De opzet leent zich bovendien prima voor grappige opmerkingen, waarbij de herkenbaarheid een belangrijke rol in speelt.

“De thermen van Caracalla, een Romeins badhuis. De ontwerpen liggen momenteel op de tekentafel van de architect. De bouw ervan begint in 212 n. Chr.”

En herkenbare plaatsen gaan er ineens anders uitzien:

“De Londen bridge (…). Er staan zo’n honderd huizen en winkels langs. (…) De brug oversteken kan nogal een uitdaging zijn. Wanneer je niet toevallig ter plekke een paard hebt gehuurd dat gewend is aan het verkeer, is het beter om je eigen paard bij de teugel te leiden dan om te proberen het te berijden in het gedrang van wagens, ruiters, winkelende mensen, nietsnutten, bedelaars, schapen, vee en zwerfhonden.”

“Of je tijdens je verblijf in Rome spelen wil bijwonen, hangt af van je persoonlijke ethische normen. Wie gladiatorenshows bot, brutaal en ontaard vindt, staat daarin niet alleen. Slechts een klein percentage van de Romeinse bevolking woont ze van begin tot eind bij. Velen gaan niet omdat ze geen kaartje kunnen bemachtigen, maar anderen willen er gewoon niet naartoe.”

“Er is in Rome geen politie. Dat is in deze tijd volkomen normaal en het betekent dat er een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen ordehandhaving, een opdracht van de bewindvoerders, en misdaadpreventie, waar de gemeenschap zelf voor zorgt. Dat systeem werkt omdat (…) iedereen weet wat de ander uitspookt.”

Het is niet zo dat je met deze gidsen meteen de oudheid ‘begrijpt’. Daarvoor heb je veel meer andere bronnen nodig. Maar het is wel een prima introductie, of aanvulling. Je verplaatsing naar de samenleving van die tijd maakt het begrijpen van historische feiten eenvoudiger.

Als je je als lezer identificeert met reizigers uit de oudheid, is dat een stap naar meer begrip voor geschiedenis. Dan snap ik ineens een stuk beter hoe de inwoners van Rome afhankelijk waren van de grillen van bijvoorbeeld het leger.

“Omdat de pretoriaanse garde in de omgeving van Rome de grootste militaire eenheid is, zijn de keizers voor hun bescherming van haar afhankelijk. (…) Omdat ze vonden dat keizer Pertinax hun geen passend donativum had gegeven, vermoordden ze hem en namen zijn hoofd, op een lans gespietst, mee naar hun kamp. Vervolgens verkochten ze het keizerschap aan de hoogste bieder. De doorsnee Romein heeft afkeer van de arrogante en brutale pretorianen.”

Misschien zullen mensen ooit ook de Lonely Planets van deze tijd lezen en zich afvragen: leefden die mensen echt zo? Lieten ze hun reizen echt zo bepalen via boekjes?

Meer lezen, horen of kijken?

• BBC Building the ancient cities Athens and Rome
• Thames and Hudson
• Athenaeum
• Philip Matyszak
• Maarten Hell
• Vincent Hunink

2 oktober 2016 / 1633 woorden / 12 minuten leestijd / onderwerpen: voeding, entomofagie / vorm: journalistiek artikel, interviews

1. De voordelen zijn enorm

De weerzin is begrijpelijk, bedacht ik me toen ik mijn eerste Damhert Insectaburger at. Maar na mijn aanvankelijke aarzeling at ik de burger zonder problemen op. Beetje droog misschien. Zeker niet vies. Ik proef geen verschil met andere vegetarische burgers.

En nee, gebakken sprinkhaan hoef je echt niet te eten. Dankzij bewerking in pasta, patés en burgers hoef je niet eens te denken aan insecten. Mensen blijken het verschil niet eens te proeven.

Alle voordelen op een rij: we kunnen de veestapel verkleinen en de natuur zo weer teruggeven aan de natuur zelf. We hoeven geen koeien, varkens, kippen en insecten meer te doden voor ons eten. Dankzij de eiwitten kunnen met de producten hongersnoden bestreden worden. En ten slotte het beste argument: het scheelt uiteindelijk in ieders portemonnee.

Wie liever door charisma overtuigd wil worden: laat je overtuigen door Pat Crowley, waterwetenschapper, die hieronder geestig vertelt hoe hij de ‘krekelreep’ Chapul is begonnen in de VS. Hier vind je nog een andere, feitelijker TED-speech. Beide komen tot dezelfde conclusies: het is goed om te proberen.

2. Vernieuwing komt uit België

De markt wacht niet. De consument bepaalt niet altijd wat op de markt komt. Producenten gaan ook zelf op zoek naar de consument, om die te overtuigen van hun product. En dat is wat ook in de wereld van de entomofagie gebeurt.

De wereld van de aangepaste insectenproducten is her en der in beweging. Maar… niet in Nederland. Een ‘gidsland’ maar op punt van het eten van verwerkte insecten voelen we koudwatervrees. We wachten liever af zoals uit deze reactie van Ahold blijkt:

‘Wij verkopen alleen op ah.nl drie soorten insectenproducten. We zien op dit moment nog weinig belangstelling van onze klanten voor het eten van verwerkte insecten, maar we houden de ontwikkelingen uiteraard goed in de gaten.’

De vernieuwing komt nu uit België. Aldento en Green Kow zijn bijvoorbeeld twee producenten die specifiek verwerkte insecten toepassen in hun producten. De insectaburgers zijn van Damhert, ook een Belgisch bedrijf. Het Belgische online retailblad Gondola vermeldt het ene nieuwtje na het andere nieuwtje over insecten.

3. Producenten wachten tot consumenten durven

De twee producenten die op eigen houtje proberen de markt te veroveren zijn Aldento en Green Kow. Indipendenza laat beide producenten aan het woord om te vragen wat ze doen om de verwerkte insectenproducten meer ingeburgerd te krijgen.

Sofia Goffard van ALDENTO:

‘Ons bedrijf bestaat sinds eind januari 2015. We zijn maar met zijn tweeën bezig om de producten te ontwikkelen, het bedrijf te runnen, de communicatie en marketing te doen, en te onderzoeken welke regels er zijn voor de productie van een dergelijk product.

‘Consumenten zijn bereid om hun dieet en gastvrijheid aan te passen. We krijgen positieve en vriendelijke reacties als mensen de kans hebben om eerst te proeven voor het vellen van een oordeel. Eetgewoonten zijn onderdeel van onze manier van leven. Als je dit wilt aanpassen, heb je duidelijke en constante toelichting over de voordelen nodig.

‘De vernieuwing en verandering is iets beanstigends. Maar we hebben nu eenmaal een limiet bereikt in beschikbare voedselbronnen. Die verandering is dus onvermijdelijk. Om dat te kunnen, moeten we geduldig zijn en een langetermijnvisie aanhouden.

‘Kijk bijvoorbeeld naar de populariteit van sushi. Vroeger dacht geen consument eraan om rauwe vis te eten.

‘De ontwikkeling van verschillende soorten pasta is in volle gang en is in feite oneindig… We kunnen de vormen, kleuren, granen, insecten variëren en kunnen verse pasta leveren en droge pasta…’

Damien Huysmans van Green Kow Company:

‘Het FAVV (Federaal Agentschap voor de Veiligheid van Voedselketen) nam de moedige en intelligente beslissing om een lijst van tien insecten voor menselijke consumptie op te stellen.

‘Spreads (of tapenades) zijn producten voor universeel gebruik. Men kan ze gebruiken voor het aperitief, als basis voor een sandwich (met kaas en salade bijvoorbeeld), als saus.

‘Wij waren de eerste in Europa om een dergelijk product op basis van insecten nationaal aan te bieden. Via distributeur Delhaize België hebben we het in september 2014 verkocht onder de naam Green BUGS.

‘We mengen bekende groenten met onze meelwormen: aan de ene kant wortelsmaak, aan de andere kant tomaat. En onze producten bevatten uiteindelijk maar 5 % onzichtbare insecten.

‘Ik kom nauwelijks mensen tegen die het nog nooit hebben geproefd en dan zeggen ze dat perse niet willen eten. Ik zie vooral steeds meer consumenten die het proberen. En dat is alleen niet een kwestie van leeftijd, maar van nieuwsgierigheid en openheid.

‘Nu kun je ook stellen dat we de noodzakelijke communicatie hebben gedaan en de nieuwe producten regelmatig onder de aandacht hebben gebracht.

‘We hebben met veel zaken te maken: de smaak (gastronomie), de voedingswaarden en het respect voor het milieu. Minder broeikasgassen, minder water en planten die noodzakelijk zijn voor de productie.

‘Wij hopen natuurlijk dat de grote Nederlandse distributeurs zoals Jumbo of Albert Heijn binnenkort onze producten zullen aanbieden. Sommigen van hen hebben al incidenteel een hamburger of gedroogde insecten in hun winkels. Het hoeft niet beperkt te blijven tot de bekende vormen van vleesvervangers. We zijn ervan overtuigd dat een aantrekkelijk aanbod voor een grotere vraag zal zorgen.

‘We hebben naast spreads nog meer producten die klaar zijn om te worden vervaardigd en we zijn bereid om bij wijze van spreken morgen de Nederlandse distributeurs te leren kennen als ze ons uitnodigen voor een gesprek. En dan zijn nu al tien insecten goedgekeurd voor gebruik in België, dat maakt een aantal combinaties voor nog nieuwere producten nog groter.’

4. De wetgeving laat te wensen over

Het zet aan het denken: als het in België kan, waarom dan niet ook in Nederland? Hoe zit het met die certificering van producten gebaseerd op meelwormen? In hoeverre is het een probleem dat ze in België zijn gemaakt? Het adres om dit te vragen te stellen, is Skal Biocontrole. Dit is het antwoord van Jan Hoekman van Skal:

‘Hierbij ga ik ervan uit dat de producten in België als biologisch product zijn gecertificeerd. In de EU accepteren we elkaars biologische certificaten van de producten die onder de scope van de Europese Verordening vallen. Wanneer een Belgisch product door de Belgische gecertificeerde partij in Nederland wordt verhandeld aan de eindconsument hoeft daar geen Nederlandse certificering tussen te zitten.

‘Wanneer een Nederlandse handelaar het product inkoopt van de Belgische ondernemer en het ongewijzigd aan de eindconsument verkoopt hoeft er ook geen Nederlandse certificering plaats te vinden. In alle andere gevallen (ompakken, handel onder eigen naam, B2B, etc) moet de betreffende Nederlandse partij zijn gecertificeerd.

‘Het feit dat er meelwormen in zitten maakt daarin niets uit: de meelworm kan niet als biologisch worden gecertificeerd omdat deze niet onder de scope van de EU-verordening valt (voor insecten is geen regelgeving opgesteld).

‘Ik weet niet of België als lidstaat nationale normen voor de biologische productie van biologische insecten heeft opgesteld. Als dat wel zo is en de kweek van de wormen voldoet daaraan wordt dat in Nederland geaccepteerd. Is dit niet het geval, dan zijn de wormen dus niet biologisch. Het product kan dan niet als biologisch worden verkocht, maar kan wel worden verkocht met de aanduiding dat het bereid is met biologische producten (waarbij aangegeven moet worden welke ingrediënten dan biologisch zijn).’

Dus, opmerkelijk genoeg, ligt de weg vrij voor de handel in Nederland. Een mailtje naar de distributeur van Ekoplaza, Udea BV.  Steven IJzerman van Udea BV reageert als volgt:

‘Op dit moment hebben wij nog geen van deze of andere producten met insecten in het assortiment. De reden hiervan is dat deze nog niet biologisch zijn gecertificeerd. Voor EkoPlaza is dit een vereiste.’

Ik heb net van Skal begrepen dat als er voor insecten geen regelgeving is opgesteld. Wat zou er dan nog in de weg kunnen staan?

‘Binnen ons assortiment kiezen wij enkel voor biologisch gecertificeerde producten. Mocht het onmogelijk zijn een product te certificeren, dan kunnen wij altijd overwegen om het product op te nemen, mits het product op milieutechnische aspecten een duidelijke meerwaarde heeft.’

Wie weet dan maar. En Marqt misschien? Is dat niet een plek voor vernieuwingen?

‘Hartelijk dank voor je bericht. Wij hebben het in goede orde ontvangen en nemen zo spoedig mogelijk contact met je op.’

Helaas, ook na een reminder, kreeg ik geen antwoord.

5. Ups en downs maar de verwerkte insecten komen er wel

Het is zeker geen makkelijke weg, zoals blijkt uit het bericht dat Delhaize gestopt is met de Green Bugs, het product van Green Kow. Maar geen enkele vernieuwing is een makkelijke weg. De elektrische auto heeft er ook drie decennia over gedaan.

Toch stelt het teleur dat de consumenten en producenten in Nederland zo passief zijn op dit punt. Op het gebied van het homohuwelijk lopen we terecht voorop. Heel mooi. Maar op andere punten, we moeten het maar erkennen, zijn we aartsconservatief.

Dat begint bij iedere consument. Ook ik moest mezelf met de Insectaburger overwinnen. Maar een kleine hap voor jezelf is soms een grote hap voor de mensheid.

Meer lezen of kijken

• Goffard Sisters facebook
• Gondola (Belgisch retailmagazine) over insecten
• Insecteneten.nl
• Duurzaaminsecteneten.nl