1440 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: literatuur, satire, film, Hollywood, jaren dertig

Wie was Nathanael West?

Als je boek alsmaar niet goed wordt begrepen door het publiek van je eigen tijd is dat best lastig. Dat overkwam Nathanael West in zijn leven. Zijn The Day of the Locust (De Dag van de Sprinkhanen, de vertaling draagt de Engelstalige titel) werd pas bekend 35 jaar na zijn overlijden als – ironisch genoeg – Hollywoodproductie: een film van John Schlesinger. Het cynische verhaal paste veel beter bij het publiek van die tijd.

Even een stap terug: wie was Nathanael West? Hij was een Amerikaanse schrijver van Russische afkomst, geboren als Nathan Weinstein. Hij werd geboren in 1903 als de zoon van een projectontwikkelaar en had het financieel goed als (enig) kind. Tot de economische crisis van eind jaren twintig losbrak.

Hij besloot om schrijver te worden, geïnspireerd door de Russische romans. Hij reisde naar Parijs en verbleef er een paar maanden. Keerde terug naar New York, kreeg baantjes in hotels, eerst als nachtportier, daarna als manager. En ging daadwerkelijk romans schrijven.

Daarmee begon de volgende struggle voor een schrijver: gebrek aan erkenning. Zijn eerste roman verkocht maar 500 exemplaren. Het zat hem ook niet mee toen bij zijn tweede roman, Miss Lonelyhearts, een schets van het leven tijdens de Depressie in New York, de uitgeverij failliet ging. (En dan te weten dat er sinds zijn dood drie films, een toneelstuk en een opera van het boek werden gemaakt.)

Hij ging naar Los Angeles om te werken als scriptschrijver. Hij droeg onder andere dialogen bij aan de aardige film It Could Happen to You (komedie uit 1937) en Stranger on the Third Floor (film noir uit 1940). Het gaf hem stabiliteit. Helaas, door het negeren van een rood licht, overleed West al op 37-jarige leeftijd in 1940, en zijn vrouw Eileen McKenney bezweek eveneens aan de gevolgen.

Uit zijn ervaringen van het werken in de filmindustrie ontstond het boek The Day of the Locust in 1939, volgens de cover van de Arbeiderspers:

Hij was jarenlang een weinig succesvolle scenarioschrijver in de bizarre onderwereld die de glamour van Hollywood in de jaren dertig vormde.

Ook dit boek verkocht niet geweldig: slechts 1500 exemplaren.

Mensen in de jaren dertig waren misschien niet klaar voor een verhaal met excentrieke personages, satirische elementen en heftige gebeurtenissen. Ze stonden zelf te dicht op dat leven. Het is ook niet zo vreemd dat het pas veel later een (film)hit werd: de jaren zeventig was het perfecte decennium voor dit soort grimmige, satirische verhalen.

In 1964 schreef de schrijver Cees Buddingh verbaasd over het gebrek aan erkenning in Tirade (zie dbnl.org):

(…) veronachtzaamd is West in hoge mate: niet alleen vindt men zijn naam niet in Prof. A.G. van Kranendonks Geschiedenis van de Amerikaanse Literatuur (G.A. van Oorschot, Amsterdam, 1946/47), maar ook in het nog slechts tien jaar geleden gepubliceerde The Literature of the United States (Penguin Books) van Marcus Cunliffe, wordt hij slechts even in de ‘Notes on Further Reading’ vermeld.

Waar gaat The Day of the Locust over?

In het boek komt Tod in de jaren dertig naar Hollywood om te werken. Hij is schilder en zoekt inspiratie voor een nieuw meesterwerk dat hij The Burning of Los Angeles noemt. Hij ontmoet andere personages, die in de marge van Hollywood proberen te overleven.

Zo raakt hij verliefd op de jonge wannabe-actrice Faye Greener, die haar seksualiteit inzet om succes te krijgen. Haar vader Harry Greener: een verlopen musicalster. Verder ontmoet hij de agressieve kleine man Abe Kusich, schrijver Claude Estee, en nep-cowboy Earle Shoop. En raakt hij bevriend met ex-kantoorklerk Homer Simpson (wiens naam inderdaad de makers van The Simpsons inspireerde). De karakters zijn op hun eigen manier clichés en hebben geen succes op welk gebied dan ook.

Het is een verhaal dat makkelijk wegleest en waar opvallend veel chaos in verborgen ligt. Bijvoorbeeld hanengevechten, vuistgevechten, Homers slot. Maar dat komt ook door de soms wat onsamenhangende verbindingen tussen gebeurtenissen en hoofdstukken. Niet verrassend eindigt het met een ongelooflijke chaos op straat, bijna een apocalyps, geschreven in een soort stream-of-conciousness.

Daarnaast hebben seks en prostitutie een grote rol. Het zijn allemaal satirische schimpscheuten naar het filmwereldje van Hollywood, waar dit zich afspeelt, dat kennelijk in die periode afgrijselijk moet zijn geweest.

Het valt dan ook op dat het boek het zonder karakters met een goed hart doet – niemand, zelfs Tod niet. Ze zijn allemaal vrij immoreel en ik zou zelfs zeggen dat ze niet helemaal sporen. Nathanael West schetst ze met veel plezier volgens mij, hij doet in elk geval geen enkele poging om die slechtheid op een of andere manier uit te leggen.

Ook opmerkelijk, zoals een anonieme schrijver op Wikipedia ook opviel, is dat heel veel dingen in het boek ophouden voor ze daadwerkelijk een climax bereiken. Zoals een filmoperator die er net voor het einde mee ophoudt. Waar dat naar verwijst, mag de lezer zelf verzinnen.

Ik moest bij The Day of the Locust soms denken aan de stijl van een moderne serie als House of Lies: dezelfde agressie en grofheid. En toevallig ook rondom een economische crisis, de ene rondom die van 1929, de ander die van 1987. Die crisis vormde West zegt vertaler Cees Boos in het nawoord:

Zijn figuren leven in een angstaanjagende, volkomen irrationele wereld. De samenleving is een chaos: de chaos van het Amerika van ná de krach van 1929, die definitief een einde maakte aan de leef- en denkwereld van de negentiende eeuw en een gigantisch Wat nu? achterliet.

Een onbekende redacteur op Wikipedia legt goed uit wat het werk van West kenmerkt:

Sommige modernisten stellen zichzelf op tegenover massacultuur; West laat het zien en maakt het een onderdeel van de roman. Met het gebruik van groteske beelden en situaties doet de roman een beetje denken aan een Juvenaliaanse satire.

Zijn er voorbeelden van de stijl?

Aardig van de stijl van West is een gematigde vorm van humor. De stijl had misschien komischer gekund, zoals iemand als Vladimir Vojnovitsj, waar je Wests werk een beetje mee kan vergelijken. Dat is wel jammer, vond ik persoonlijk, humor maakt satire vaak nog wat sterker.

Wests stijl was vooral allround. Hij schrijf in een stijl die soms satirisch is, dan weer vrij gewoon roman-achtig en dan weer bijna Céline-achtig. Zonder dat het hinderlijk is dat je er veel vormen in herkent.

‘Ze is weg’
‘Ja weet ik. Drink je koffie.’
‘Ze is weg.’
Tod wist dat hij veel geloof hechtte aan spreekwoorden en daarom zei hij: ‘Opgeruimd staat netjes.’

Het satirische zie je aan dit soort passages, als ze een vrouw ontmoeten dat haar kind (Adore) zoekt:

‘En trouwens,’ ging ze voort, ‘ik moet hier wel wonen vanwege Adore.’
‘Is hij dan ziek?’
‘O nee, vanwege zijn carrière. Zijn manager noemt hem de grootste kleine attractie van Hollywood.’
Ze sprak er met zoveel vuur over, dat Homer achteruit deinsde.

Hij heeft ook aandacht voor de beschrijvingen van het uiterlijk van karakters, wat in veel romans vervelend is om te lezen, maar niet in dit boek:

Hij was zeker een meter tachtig. De hakken van zijn laarzen maakten hem nog vijf centimeter langer en de grote Stetsonhoed deed er nog eens tien bovenop. (…)
Tod begreep wel waarom Faye hem zo knap vond. Hij had het twee-dimensionale gezicht dat door een getalenteerd kind met passer en liniaal getekend had kunnen zijn. Zijn kin was als een cirkel zo rond, en ook zijn ogen, die ver van elkaar stonden. De hoeken van zijn mond liepen recht omhoog naar zijn neus, die loodrecht naar beneden wees. Hij had een roze-rood verweerd gezicht van voorhoofd tot hals, alsof een handige tekenaar het zo gedoezeld had, waardoor hij des te meer op een schoolse tekening leek.

Karakteriseringen gaan soms heel subtiel:

Terwijl ze praatte, besefte hij dat ze een zoveelste droom toevoegde aan het zeer dikke pak dat ze al had.

Beschrijvingen zijn een specialisme van West en heel geregeld heeft het iets agressiefs, wat de ‘stream of conciousness’-stijl soms in herinnering roept:

Ze deed de deur weer open en begon zijn kleren de gang op te smijten. Een jasje en een broek, een overhemd, sokken, schoenen en ondergoed. Zijn das en hoed volgden daarna snel achter elkaar door de lucht. Elk kledingstuk kreeg zijn eigen vloek mee.

In een video op YouTube gaan professoren in op het boek en geven ze aan dat ze vooral moeite hebben met de wat ongestructureerde manier van schrijven van West. Ik heb dat zelf niet zo ervaren, de variatie van stijlen vind ik eerder een verademing – een teken van vakmanschap. Het boek is wel af en toe vrij grof. Dat lijkt me wel passend bij zijn schets van een bandeloze tijd.

Ik geloof niet dat Wests kleine oeuvre in Nederland een tweede leven krijgt, hoewel zijn donkere en sombere aanpak heel goed bij deze tijd zou passen. Misschien iets om te ontdekken voor de uitgevers?

Meer weten/luisteren/kijken?

• Nathanael West op Wikipedia
• Schrijver Cees Buddingh in DBNL.org over Nathanael West
• Discussie over YouTube over het boek (twee uur)
• BBC Podcast over het boek, niet meer online

1725 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: stripverhaal, achttiende eeuw, satirisch, komedies / Copyright afbeeldingen: Meulenhoff Uitgevers

Wie was Rodolphe Töpffer?

Rodolphe Töpffer werd nog nét in de 18e eeuw geboren, in 1799 in Genève, Zwitserland. Hij kreeg veel artistiek vernuft mee in zijn jeugd dankzij zijn vader, die schilder en karikaturist was. Na zijn studie in Parijs, keerde hij terug in Genève. Daar werd hij leraar Latijn, Grieks en oude literatuur. Hij trouwde in 1823 en in hetzelfde jaar – dus pas 24 jaar – begon hij zijn eigen kostschool.

Dat klinkt als het begin van een vrij gewone carrière. Het verschil is dat hij – zoals Wikipedia het formuleert – ‘activiteiten in vrije tijd’ had. Hij tekende.

Dankzij kunstenaar William Hogarth, die een verhaal maakte in elkaar opvolgende gravures, kwam hij ook op het idee om daar iets mee te doen. Karikaturen werden steeds populairder om sociale en politieke kritiek te geven, zoals J.J. Grandville en Honoré Daumier ook lieten zien.

In een periode van vijf jaar tijd tekende hij zes beeldverhalen: Les Amours de Mr. Vieux Bois (1827), Docteur Festus (1829), Histoire de M. Cryptogame (1830), Monsieur Trictra (1830), Histoire de Monsieur Jabot (1831) en Monsieur Pencil (1831). Beeldgeschiedenissen noemde hij ze zelf. Het waren in feite komische tekeningen met onderschriften.

Alleen vrienden kregen een paar exemplaren. Toen volgde een brief van Goethe. Hij schreef dat hij veel plezier had gehad aan Dr. Festus (ook een beetje een play-on-words van Goethes Faust). Hoe enthousiast staat in het nawoord:

“Het is werkelijk al te gek!”, riep hij zo nu en dan uit, telkens een blad omslaand; “alles sprankelt van talent en geest. Sommige afbeeldingen zijn van onovertrefbare kwaliteit!”

Töpffer begon er anders over te denken en zijn tekenverhalen werden vervolgens uitgegeven als tekstuele boeken met illustraties. In 1832 verscheen dan zijn eerste beeldverhaal in druk. Veel titels werden bestsellers.

Töpffer wordt gezien als de uitvinder van de strip. En niet alleen van de Europese strip, maar ook van de Amerikaanse. Zijn uitgave The adventures of Mr. Obadiah Oldbuck (een bewerking van het eerder genoemde Histoire de Mr. Vieux Bois) zou ook de oudste Amerikaanse strip zijn.

In ons land is Mr. Cryptogame, of te wel Mijnheer Prikkebeen, enorm bekend geworden. De ietwat gekuiste versie (vertaling J.J.A. Goeverneur) werd in 1980 herzien door schrijver Gerrit Komrij. De andere titels zijn vreemd genoeg veel minder bekend.

Laten we daarom de stripautoriteit Lambiek eens aanhalen, die een uitstekende biografie heeft over hem op hun website (vertaling van ondergetekende):

Rodolphe Töpffer was de invloedrijkste striptekenaar van het begin van de 19e eeuw. Zijn impact klinkt zelfs decennia later nog door. Naast zijn historisch belang toont Töpffers werk ook artistieke diepgang. Zijn verhalen zijn grappig, fantasierijk, goed geschreven en hebben een satirisch randje.

Toch was Töpffer meer dan ‘een striptekenaar’, ook al was dat nog niet eens een bestaand beroep in die tijd. Hij reisde veel rond, organiseerde reizen en publiceerde erover, zoals Voyages en Zig-Zag in 1843.

Hij schreef ook essays over kunst. Daarnaast werd hij professor Retorica bij de universiteit en was hij politiek actief. Nog afgezien van zijn vroegere pedagogische project in de vorm van een kostschool.

Niet voor niets schreef Komrij in het nawoord van Dr. Festus:

Het geval wil dat ik iets moet vertellen over iemand die iedereen kent, en die niettemin een volslagen onbekende is.

Waar gaat het boek Reizen en avonturen van doctor Festus over?

Dr. Festus zet in zekere zin vragen bij het doel van Töppfers eigen reizen (als een vroeg Antitoerismeboekje). Dr. Festus verscheen tegelijk als stripverhaal (met 210 tekeningen) én als komische roman (6 tekeningen). Deze paperbackuitgave van Meulenhoff – uitgegeven in 1969 – heeft meer tekeningen en is een soort tussenvorm.

Het verhaal is nauwelijks na te vertellen maar we doen een poging. Dokter Festus is een wetenschapper. In een bepaald stadje begint alles in het honderd te lopen als hij de verkeerde hotelkamer binnenloopt. Dieven dieven stelen de koffer waar hij in zit. Hij ontsnapt en verstopt zich in een hooiberg. Iedereen komt op een of andere manier aan de verkeerde kleding aan en wordt aangezien voor iemand anders. Dat brengt vooral de burgemeester, de majoor en Milady en Milord (de bazen van het land) in de problemen. En zo gaat het verder met rare gebeurtenissen. Het naburige land Utterzomp krijgt ermee te maken, en het wordt steeds absurder.

Iedereen wordt bespot in het boek, zoals deze passage over Milady en Milord beiden voor schut zet:

Maar MIlady, die een mens van uitersten was (zoals reeds gezegd), viel in katzwijm, als het ware dronken van vreugde. Mylord zag het diep bewogen aan; toen hij evenwel zijn horloge te voorschijn had gehaald en op zijn vingers kon uitrekenen dat deze katzwijm hem zeeën van tijd zou kosten, te meer daar zijn ezel dwars van tred was, nam hij het notitieblokje uit de tas van Mylady en schreef daarop, in het Engels, dat hij vast vooruitging, op zijn dooie gemak, en dat zij hem, door er de draf in te zetten, maar moest inhalen, vervolgens stopte hij haar het opschrijfboekje in de hand en verwijderde zich, glimmend van tevredenheid.

Als vervolgens de commissie (een soort parlement) deze notities leest, halen zij er heel iets anders uit:

(…) hoefde ze alleen nog maar de sleutel te vinden tot deze geheime correspondentie. Eens dit gebeurd was, bleek zij ontzaglijke, doorslaggevende en angstaanjagende onthullingen gedaan te hebben, geschikt om alle burgers van goede wil het bloed in de aderen te doen stollen.

Zo zie je maar hoe tijdloos onderwerpen kunnen zijn (in dit geval mensen die geloven in samenzweringstheorieën). Toch ontsnappen ook de wetenschappers niet aan de spot, zoals deze schets van een astronoom die iets te ver van de normale wereld afstaat:

Alvorens met zijn schets verder te gaan, werpt hij een korte blik op de gezamenlijke amtediluviaanse volkeren, waarin hij in het voorbijgaan nagaat of het mogelijk is om langs trigometrische weg de hoogte van de berg Ararat vast te stellen, hetgeen hem op enkele algemene geodetische beschouwingen brengt, waarmee hij zijn inleiding afrondt. Daarna drinkt hij een glas suikerwater; de geleerden geeuwen, een groot aantal van hun kuchen en tweeënvijftig niezen er in hun jabots.

De stripwebsite Lambiek legt goed uit waar de spot in zit (wederom vertaling van ondergetekende).

Töpffer drijft de spot met de incompetente politiemacht die altijd de verkeerde conclusies trekt. Terwijl de blindelings gehoorzame en hersenloze soldaten een onderwerp vormen dat hij later in Monsieur Pencil weer oppakt. Ook de astronomische wereld wordt belachelijk gemaakt. Een groep wetenschappers probeert allemaal als eerste een ‘nieuwe komeet’ te vinden zodat ze die naar zichzelf kunnen vernoemen. Velen ‘dragen al een ooglapje omdat ze te veel naar de dierenriem staren’. [ … ] In sommige herdrukken hebben de censors de scène geschrapt waarin een comité de waslijst van Milord en Milady verkeerd interpreteert en zien als een samenzwering om de monarchie omver te werpen.

De academische kennis van Dokter Festus is regelmatig het doel van Töppfers satire:

Maar toen de kar zich in beweging zette en toen hij duidelijk het lawaai hoorde van een eliptische en parabolische omwenteling, en van de voerman die veelvuldig de woorden: ‘hu! hu! hoeja!’ herhaalde – toen twijfelde hij er niet langer aan, of hij hoorde het idioom van een bewoner van Saturnus, aangezien in het rijtje van zijn tweeëntwintig talen het boerentaaltje ontbrak.

Sterk satirisch is dit stukje over filosofie:

Maar toen hij zich, in een reeks algemene stellingen, de gebeurtenissen voor de geest had gehaald, zoals die elkaar hadden opgevolgd sedert de dag waarop hij zijn hertslederen handschoenen had aangetrokken, begon hij te twijfelen over zijn zelfkennis en in plaats van uit te gaan, gelijk Descartes, ‘Ik denk, dus ik besta’, ging hij uit van het principe: ‘Ik ben in de kop van een windmolen, dus ik ben niet thuis’; en hij ging als volgt verder: ‘maar ik kan thuis zijn, en in dat geval dromen dat ik in de kop van een windmolen ben; dus het is niet bewezen dat ik in de kap van een windmolen ben.’

Of deze grappige sneer naar dichters:

Een en ander had tot gevolg dat de acht Ierse varkens, die zonder erg kwamen grazen aan de begroeide voet van de molen, hogelijk verbaasd waren toen ze langs een parabolische baan werden weggeslingerd naar het verre land Utterzomp, waar zij, na verloop van drie weken, in de visnetten vielen, die lagen te drogen aan de oever van het meer Waterluister, dat sindsdien het Varkensmeer werd genoemd, zéér tot ontstemming van de plaatselijke dichters.

Het is niet alsof Töppfer alleen intellectuelen wilden bespotten. Hij bespotte iedereen. Ook gelovigen, zoals dit moment als een telescoop door gelovige burgers voor klokkentoren (die ze wilden laten maken maar niet konden betalen) wordt aangezien:

‘Een wonder! Een wonder! Het is een klokkentoren!’ Daarop trad de gemeente zonder schroom nader, met de pastoor voorop, die er uit naam van de Kerk bezit van nam. Onmiddellijk trokken ze het op het droge, en zetten hun schouders er tegen om het naar het dorp te rollen, dat uit een één enkele straat bestond (…).

De stripstijl komt ook soms tot uiting in de tekst:

(…) omdat de voet van Mylady zich neergeplant had op het borstbeen van de doctor, juist daar waar het diafragma de overgang vormt tussen de thorax en de onderbuikstreek, ontstond er op deze plek een druk van hondervenvijfzeventig pond (à zestien oncen), die hun invloed op de doctor pijnlijk deden gelden.

En dat is dan alleen de tekst. En juist de tekeningen zijn erg genieten, deze striptekeningen uit de 19e eeuw. Ook al moest striptekenen nog worden uitgevonden, Töpffer tekent grappiger dan menig hedendaagse striptekenaars.

Neem deze geestige tekening, waarbij wetenschappers op de vliegende telescoop staan te ruzieën:

Dit boekje van Töpffer is dus erg vermakelijk als je de beste stukjes achter elkaar leest. Als komische roman – dus het geheel – ervaarde ik als lezer wel wat moeite op het einde. Je wilt op dat moment in het verhaal iets meer rust via karakterontwikkeling. In dit boek – het lijkt soms de Marx Brothers of Mel Brooks wel – blijven de grappen op je afgevuurd worden. Romankwaliteiten zouden hier Töppfer hebben geholpen, maar die moesten nog uitgevonden worden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Rodolphe Töppfer op Wikipedia
• Rodolphe Töppfer op dbnl 1, 2 en 3
• Rodolphe Töppfer op Britannica
• Rodolphe Töppfer op Toonsmag
• Podcast over Rodolphe Töpffer

1918 woorden / 10 minuten leestijd / Thema’s: literatuur, biografie, kunst, Picasso / Afbeelding header via Wikimedia Commons

Wie was Jerzy Andrzejewski?

Andrzejewski werd geboren in 1909 en werd al op jonge leeftijd – nog student – besmet met het virus van de literatuur. Zijn eerste verhalen waren zoals het vaak gaat nog korte verhalen. Ze waren vrij religieus getint. Hij was toen beschouwd als een van de meest getalenteerde Poolse ‘katholieke schrijvers’ van de jaren dertig.

Op een belangrijk punt in zijn nog jonge leven, breekt de oorlog uit. Hij doet mee aan het verzet. Korte verhalen over deze periode beschreef hij in het boek Noc (Night). Een verhaal uit die bundel, Holy Week (over de opstand van Warschau), zou verfilmd worden door Andrzej Wajda.

De oorlog eindigt. In 1948 verkast hij naar Szczecin en blijft daar tot 1952, als hij weer terugkeert naar Warschau. In die tijd schrijft hij zijn beroemdste boek, Popiól i diament (Ashes and Diamonds). Een roman over de chaotische situatie in Polen van na de oorlog – vooral voor de middenklasse. Hij herschreef het in 1954 onder druk van de communistische partij en in 1958 nog een keer als scenario voor de film die (wederom) Wajda zou gaan maken, en die het boek nog beroemder zou maken.

Het frappante is dat het boek wel beroemd is geworden maar hij destijds werd aangevallen door zowel de communistische machthebbers (vanwege de twijfel die de communisten in de film laten zien) als de Poolse émigrés in Londen en Parijs, want het zou te makkelijk de partijlijn volgen. De lezers (en kijker) kregen er in elk geval niet genoeg van.

Als je zijn biografie leest, lijkt Andrzejewski een rusteloos karakter, die telkens weer aan iets nieuws moet beginnen. Zo werkte hij de jaren vijftig voor het weekblad Przeglad Kulturalny. Daarna voegde hij Twórczość en Nowa Kultura aan zijn schrijvers-cv. Na 1952 zat hij zelfs vijf jaar lang in het Poolse parlement. In 1959 werd hij voorzitter van de Warschause schrijversunie. Hij was wel een van de beroemdste schrijversmeneren in Polen.

Ondertussen schreef hij best wat romans. In de periode 1955 – 1965 was hij in topvorm. In 1963 schreef hij de satirische roman waar we het hier over gaan hebben: Idzie skacząc po górach, of He cometh leaping upon the Mountains, of A Sitter for the Satyr. Het wordt een stream-of-consciousness-achtige roman genoemd, dus dat je haast onnadenkend ‘in een flow’ schrijft (bekijk de uitleg op Wikipedia).

Andrzejewski werd experimenteler met de jaren. Het boek Bramy Raju (The Gates of Paradise) in 1960 telde twee zinnen en 40.000 woorden zonder interpunctie. Bij He Cometh Leaping upon the Mountain lees je soms ook enorm lange zinnen. En niet overal komt interpunctie voor.

Schrijversgeesten raken vaak bekneld in moeilijke, absolute politieke systemen. In 1956 trok Andrzejewski zijn partijlidmaatschap in. Hij ging ageren voor meer vrijheden en dat leverde hem minder vrijheden op. Zijn werk werd in de ban gedaan. Wat dat betreft is Apelacja (The Appeal) uit 1968 een vrij directe aanval op de Poolse communistische regering. Het kwam natuurlijk niet op de markt in Polen, maar werd uitgebracht in Parijs. En Miazga uit 1969 rolde pas in 1979 van de persen.

De rode draad in zijn boeken lijkt de stomtoevalligheid waarmee karakters het leven ondergaan. Vaak door systemen die iets willen opleggen. Daar past ook zijn eigen verhaal in: van katholicisme, nationalisme (oorlog) naar communisme.

Zijn drang naar experiment in de jaren zestig zorgden ervoor dat de communistische autoriteiten veel van zijn boeken verboden. Of het er ook iets mee te maken had dat hij een homoseksuele schrijver was in een zeer katholiek land, wordt niet duidelijk uit de bronnen.

In de jaren zeventig sloeg hij met zijn romans nóg steviger het pad in dat de communistische regering niet graag zag. HIj publiceerde voor het oppositieblad Lapis, die te maken had met censuur. In 1981 begon hij met het geven van lezingen voor aan de Universiteit van Warschau. In 1983 overleed hij. De omwenteling van 1989 heeft hij dus nooit mogen meemaken.

Waar gaat het boek over en waarom is het zo bijzonder?

We aanschouwen de meest beroemde kunstenaar aller tijden: Antonio Ortiz, in het jaren vijftig van Parijs. Hij is tachtig, maar nog steeds een levende legende die alles kan maken.

Alles draait om een nieuwe expositie. Zal Ortiz weer briljant zijn zoals altijd? 22 schilderijen van haar worden tentoongesteld op 22 maart in Parijs, de dag dat Francoise 22 wordt. Een groot succes, het publiek en de critici zijn blij.

Ortiz is een soort hedendaagse God. De kunstenaar die zoveel respect krijgt dat hij kan doen wat hij wil, kan wikken en beschikken over leven en dood. Maar de lezer merkt ook al snel dat Ortiz de magie verliest en andermans jeugdige energie nodig heeft om zijn ster te laten schijnen.

Het is niet moeilijk om in Ortiz Picasso te zien. Dat was overduidelijk de bedoeling van de schrijver. Waar haalt hij zijn genialiteit toch vandaan, vraagt het boek zich af.

Wat ik weet van Picasso komt uit een biografie van Matthew Brockris, die is gebaseerd op gesprekken met Picasso’s dochter. Dat boek laat weinig heel van de man: volgens dat boek is hij vooral erg narcistisch en manipulatief. Ook deze Ortiz komt er niet bepaald goed van af.

Wie de flaptekst destijds in 1965 heeft geschreven, weet ik niet, maar het legt goed uit wat er zo knap aan is aan de roman:

Maar het knappe van deze roman, die een zeer spannende intrige heeft, is niet wat de schrijver kapot maakt, maar wat hij wonderlijkerwijs weet heel te houden – Ortiz blijft een genie, en hoe een genie leeft, wordt ons langzaamaan duidelijk, en wij beamen vanzelfsprekend het feit dat er voor Ortiz andere maatstaven gelden dan voor de gewone stervelingen, Die gewone stervelingen, de kunstvliegen, weten niet beter te doen dan de god Ortiz te vereren.

Wat is er zo bijzonder aan de schrijfstijl?

Is het verhaal misschien ietwat duister voor iemand die de beschreven periode niets zegt, dan is de stijl nog iets om het boek speciaal voor op te pakken. Het leest heel prettig, geestig in dialogen, types die vermakelijk zijn. Hoogtepunt is Ortiz die het niet kan nalaten een vriend kunstzinnig de les te lezen. Ook het ‘welja’ van Françoise; typisch zo’n detail dat een grote gave verraadt. Ook Clouard is een goed gelukt karakter. Een ontzettend leuk boek om aan elkaar voor te lezen en ik spreek daarbij uit eigen ervaring.

Soms is literatuur heel vreemd. Neem dit boek: iemand in de jaren zestig schreef in een communistisch land dit geestige boek met een prachtpassage aan het eind die het verdient om een keer of tien voor te lezen. Toch kent vrijwel niemand dit boek of (buiten Polen) Andrzejewski. Je vraagt je toch altijd af: wie bepaalt dat sommige werken legendarisch worden en andere vergeten?

Je moet ook even verplaatsen in Andrzejewski – die schreef het in een somber tijdperk waarbij het communisme de sfeer in het hele land bepaalde. In de jaren zestig was hij wel een literaire senior, een schrijver met aanzien. Hij trok zich niets meer aan van wat van hem verwacht werd, wat zijn schrijfloopbaan geen goed deed, maar wel zijn boeken.

Hij experimenteert soms met de stream-of-conciousness-stijl, maar hij zet geen ‘sluizen open’. Het is meer dat hij het toepast als het gepast is, zoals hier wanneer Ortiz zit te dagdromen:

(…) misschien hield ik van haar omdat zij zich niet veroveren onzin that even the weariest river winds somewhere safe on sea waarom zit dat gedicht toch steeds in mijn hoofd from too much love of living from hope and fear set free we thank with brief thanksgiving whatever gods may be that no life lives for ever that dead men rise up never that even the weariest river winds somewhere safe op dit schilderijtje zul je eindelijk jezelf zien heb ik gezegd je zult zien hoe je in werkelijkheid bent ik zal je dwingen toen werkte ik niet laurens kwam ik heb geen idee waar de bijbel op mijn tafel vandaan was gekomen zij pakte die op en sloeg hem open ik weet niet meer wat zij voorlas maar ik herinner me dat ze zei misschien spring jij over de bergen maar ik zal nooit uitroepen zijn linkerarm is onder mijn hoofd en zijn rechterarm omvangt mij nooit zal ik dat zeggen ik had gelijk toen ik haar dat groene pakje aanraadde zij zou dat wel zeggen even the weariest river.

Deze stijl zal je misschien op het verkeerde been zetten, want het boek is prima toegankelijk en dus vaak nog grappig ook – vooral in de stukken waarbij Ortiz’ grootheidswaanzin wordt bespot, moest ik geregeld grinniken.

Er is in mijn ogen slechts een manco: het verliest wat van de waarde door de tijd die is verstreken. Ook al is een type als Ortiz in feite tijdloos, voor iemand die het werk een halve eeuw later leest, vallen grapjes soms in het water, want we kennen Picasso niet meer als een tijdgenoot en vatten hierdoor niet alle satirische grapjes.

En je moet echt erkennen: dit is enorm goed geschreven. De tijd voor de tekstverwerker leverde betere boeken op, daar blijf ik van overtuigd. Ik zie hierin veel Franse invloeden, de ene keer wat meer Queneau, de andere keer wat meer Céline, en aangezien Andrzejewski de Franse cultuur heel aardig kende, is dat geen toeval.

Deze ene passage vat alles wel goed samen:

‘(…) Als kind droomde ik al van het toneel, zegt Clouard en terwijl hij dat zegt, neemt zijn bleke gezicht met de te grote mond en de brutale ogen van een Parijse straatjongen die uitdrukking van weerloze jongensachtigheid aan, die, wanneer hij zich maar even op het filmdoek vertoont, duizenden jongen en meisjes de harten sneller doet kloppen, want in deze verborgen glimlach en de beschaamd daarin verborgen dromerigheid vinden zij plotseling zichzelf terug, Dat moet verdomd plezierig zijn, voor levende mensen spelen, maar Naudin is al over de veertig en indien zijn hart op dat ogenblik wat sneller klopt, is het om heel andere redenen, Jean, zegt hij koeltjes, deze opname loopt de hele tijd van dichtbij, dat wil zeggen dat je gedurende drie minuten alleen met je gezicht miljoenen toeschouwers in spanning moet houden, Clouard knikt: dat is niet hetzelfde, ik ben er dan al niet meer, weet je, toen ik voor het eerst met een meisje, waar ik verliefd op was, naar bed ging, kwam ik bijna dadelijk klaar, Naudin, rood van opwinding, onderbreekt hem met dreigend gefluister: genoeg, genoeg, in godsnaam! een film is werk, werk, en geen gezwam over neukerij, publiek? hier heb je publiek! hij maakt een breed armgebaar, dat zowel de aarde omvat als de lentehemel daarboven, is dit geen publiek genoeg? wat moet dat? schreeuwt hij luidkeels, wanneer hij ziet dat Clouard zijn handschoenen en zijn jas uittrekt en heel deze burgeruitrusting van het idool der menigten in de naast hem geparkeerde Alfa Romeo gooit, waarmee kom je op? maar hij is min of meer gerustgesteld als hij Clouard, plotseling van ster veranderd in een jongen van dertien in een dozijn, voor zich ziet staan in een donkere trui met rolkraag onder een afgedragen leren jasje van slechte kwaliteit, de beide handen diep in de zakken van zijn nauwe zwarte broek gestoken en de brutale straatjongensogen enigszins opzij gedraaid met een uitdrukking van waakzaamheid als bij een bedreigd dier, (…).’

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Jerzy Andrzejewski op Wikipedia
• Jerzy Andrzejewski op Culture.pl
• Jerzy Andrzejewski op Britannica
• Geschiedenis van de uitgeverij Van Loghum Slaterus die 50 jaar heeft bestaan (1918-1968)
• Biografie op de Finse website Kirjasto, nu nog te lezen via de Wayback machine

1 juni 2023 / 2014 woorden / 11 minuten leestijd / thema’s: literatuur, Sovjet-Unie, New York, satire

Wie was Sergej Dovlatov?

Dovlatov is misschien wel een van de bekendste onbekenden van de Russische literatuur. Ook al is hij als schrijver in Nederland vrij onbekend, hij is een van de populairste schrijvers van Rusland van de twintigste eeuw.

Hij werd in 1941 geboren in de stad Oefa, groeide op in Sint-Petersburg (onderaan nog een video over hoe hij daar woonde). Hij studeerde Fins maar een ontmoeting met de latere schrijver Joseph Brodsky zou alles veranderen: hij wilde schrijver worden. Zijn eigen leven werd daarbij zijn grootste inspiratiebron.

Eerst moest hij vervangende dienstplicht doen als bewaarder (daar gaat het boek Het Kamp over). Na een studie Journalistiek werd hij journalist in Estland, waar het politieke klimaat wat vrijer was. Sovjet-artikelen schrijven vond hij niet ingewikkeld (het boek Compromissen), maar had hij weinig belangstelling voor.

Hij probeerde om zijn verhalen te laten uitgeven. Ze kwamen als ‘samizdat’ (gesmokkeld proza) in het westen maar in de Sovjet-Unie zelf niet. Omdat ze wel in het westen werden uitgegeven, mocht hij geen journalistiek meer bedrijven.

Hij ging toen maar werken als gids op het landgoed van Poesjkin (het boek Domein). Na een straf kreeg hij een uitreisvisum en vestigde zich in 1978 in New York (het boek De Vreemdelinge). Zijn vrouw was er al heen verhuisd. Op een dag ontdekt hij de koffer die hij meenam naar de VS (het boek De koffer).

In Forest HIlls in New York schreef hij verder, met veel meer vrijheid. Ieder jaar een boek. Hij ondervond daar een ander probleem:

In de Sovjet-Unie had je geen vrijheid, maar er waren tenminste lezers. Hier was er vrijheid zat, maar ontbraken de lezers.

Dovlatov schreef een klein oeuvre dat je makkelijk in een weekje wegleest en werd daarmee populair in Rusland, leggen vertalers uit:

Tegenwoordig geldt Dovlatov in Rusland als een van de meest gelezen, meest uitgegeven en meest geliefde schrijvers van de late twintigste eeuw.

Door het boek Het Kamp wordt hij vaak vergeleken met Solzjenitsyn. Hij legde zelf al de verschillen uit in het voorwoord van dat boek: 

Bovendien zijn onze boeken totaal verschillend. Solzjenitsyn beschrijft politieke kampen, ik criminele. Solzjenitsyn ws een gevangene, ik een bewaarder. Volgens Solzjenitsyn is het kamp de hel. Ik daarentegen denk dat wij zelf de hel zijn.

Ik ken geen schrijver die echt ‘lijkt op Dovlatov’, hoewel de korte zinnen doen denken aan Kurt Vonnegut en Maarten Biesheuvel; de spottende humor aan Vladimir Vojnovitsj. Die laatste is misschien nog wel de beste vergelijking aangezien ook hij boeken schreef over de dingen die hij meemaakte in zijn leven (zoals Incident in Hotel Metropole en Iwankiade).

Schrijvers als Kurt Vonnegut en Joseph Brodsky waren een groot fan van hem. Dovlatov zou jammer genoeg toch niet het genoegen hebben om mee te maken dat zijn boeken ook met veel succes in Rusland zouden worden uitgegeven want hij overleed in 1990.

Hoe autobiografisch is het werk van Sergej Dovlatov?

Voor Dovlatov was literatuur onlosmakelijk verbonden met zijn eigen persoonlijkheid. Wat hij deed, werd onderwerp van zijn boeken. Ik kwam ergens het woord autobiografictie tegen – wat hij zelf schijnt te hebben verzonnen – en dat dekt het beste de lading. De vertalers van De vreemdelinge (Annelies de Hertogh en Els de Roon Hertoghe) leggen het uit in het nawoord in dat boek:

Het is typisch voor Dovlatov om autobiografische elementen in zijn proza te verweven en zijn eigen zelf als ik-figuur op te voeren, maar de lezer mag zich er niet door laten misleiden. Dovlatov gebruikt de feiten uit zijn leven slechts als raamwerk om zijn fictieve verhaal aan op te hangen. Toch kunnen vrijwel al zijn werken worden gelinkt aan een belangrijke periode in zijn leven.

Zijn oeuvre had nog veel mogelijkheden tot ontwikkeling. Wat je misschien mist, is het typische ‘meesterwerk’ dat hem overal ter wereld bekend had kunnen maken. Maar hij overleed dus al op 48-jarige leeftijd en liet een klein maar fijn oeuvre achter. En sinds 2014 ook een straat in New York.

In 2018 verscheen ook nog echte biografische film over hem: Dovlatov, die zwaarder op de hand oogt dan het werk van Dovlatov zelf. Meer weten? The New Yorker interviewde de maker, Alexei German Jr.

Waar gaat De Koffer over?

Typisch voor Dovlatov is dus dat hij zelf sterk aanwezig is in zijn boeken. Een bepaalde aanleiding uit zijn leven is de bron van een boek, of dat nu autobiografisch is of een roman. De grens is zelden duidelijk te trekken. Dat zagen we ook al bij André Baillon.

Kortom: veelal herinneringen en anekdotes. Hij schrijft het zelf al in het voorwoord van Het Kamp:

Het is een soort dagboek vol chaotische herinneringen, een verzameling ongeordend materiaal. (…) Deze warrige constructie zat de uitgevers niet lekker. Zij verlangden een meer reguliere vorm.

Hoe kwam De Koffer tot stand? Dat legt Dovlatov zelf ook al goed uit:

En zo ben ik met een koffer vertrokken. Een met stof overtrokken, triplex koffer met nikkelen hoekverstevingen. Het slot deed het niet. Ik moest mijn koffer met een stuk waslijn dichtmaken. (…) Vier jaar verstreken. Ons gezin werd herenigd. Mijn dochter werd een jonge Amerikaanse. Ik kreeg een zoon. Hij groeide op en begon kattekwaad uit te halen. Op een dag verloor mijn vrouw haar geduld en riep: ‘En nu ga je in de kast!’

Mijn zoontje bracht een minuut of drie in de kast door. Daarna liet ik hem eruit en vroeg: ‘Vond je het eng? Moest je huilen?’

Maar hij zei: ‘Nee. Ik heb op een koffer gezeten.’

Toen haalde ik de koffer tevoorschijn. Maakte hem open. (…) En toen welden herinneringen in me op, zoals dat heet. Waarschijnlijk hadden ze zich in de plooien van de armzalige lorren verscholen gehouden. En nu braken ze los. Herinneringen die je zou moeten betitelen als: Van Mars tot Brodski. Of als laten we zeggen Wat ik vergaarde. Of bijvoorbeeld gewoon De koffer.

De Koffer is een frappante uitzondering op de aanpak van de andere boeken van Dovlatov. Die andere boeken gaan over een specifieke periode in zijn leven. In dit boek gaat het over een hele lading herinneringen.

Aan ieder kledingstuk of ding in de koffer kleven er herinneringen. Het jasje van Legér dat hij cadeau kreeg, de wintermuts die hem doet herinneren aan de zelfmoord van iemand van de redactie, een paar handschoenen die hem laten terugdenken aan filmopnamen, de klasseschoenen die hij steelt van een apparatsjik, de Finse crêpe sokken die hij op de zwarte markt verkocht.

Ik ken geen soortgelijk verhaal. In De koffer zijn we zijn getuige van korte en langere herinneringen. Ze hebben gemeen dat ze een gevarieerd beeld van Dovlatovs leven – en dus het leven van die tijd in de Sovjet-Unie – laten zien.

Met name verhalen als Het jasje van Fernard Léger en Een officiersriem (zie hieronder) zijn sterke absurde momentopnamen van een burger die in de Sovjet-Unie probeert te overleven.

Stelt u zich nu het schilderachtige tafereel voor: voorop loopt, huilend, een soldaat. Daarna komt een gestoorde gevangene met een pistool. En de stoet wordt gesloten door een korporaal met een bloederig verband om zijn hoofd. Een militaire patrouille, bestaande uit een legerjeep met drie mitrailleurpajotten en een potige wolfshond rijdt ze tegemoet. (…) Toen ik de auto zag, verloor ik het bewustzijn.

Het is lastig om te bepalen wat fictie is en wat niet. Dat is ook het knappe van De koffer: het is niet relevant, de literatuur gaat voor op de werkelijkheid. Anders moet je immers maar een waargebeurd verhaal maken.

In De vreemdelinge, waar je dezelfde vraag kunt stellen, komt Dovlatov op pagina 83 opeens met deze aankondiging:

De auteur van De vreemdelinge, Sergej Dovlatov, verzekert de lezers ervan dat alle personages in deze roman fictieve personen zijn, met uitzondering van de papegaai Lolo, die een fictieve papegaai is. Elke gelijkenis tussen bestaande personages en de personages in De vreemdelinge berust derhalve op toeval.

Wat is er bijzonder aan de stijl van De Koffer?

Ook al ogen de boeken van Dovlatov redelijk spontaan en niet zo doordacht, hij had enorm veel aandacht voor de schrijfstijl. Hij schaafde lang aan teksten. De vertalers van het boek De vreemdeling leggen in het nawoord helder uit hoe hij werkte: 

Toch ging er achter die schijnbaar achteloze, laconieke zinnen een Spartaanse discipline schuil. Toen men hem probeerde over te halen op de computer over te stappen gaf hij aan dat hij zijn teksten nog liever in steen beitelde. Hoe langzamer hij schreef, hoe beter. Daartoe had hij zichzelf de regel opgelegd dat geen twee woorden binnen een zin met dezelfde letter mochten beginnen. Hij ging hierin zo ver dat hij ook citaten aanpaste, zelfs als ze van de als zowat heilig beschouwde Poesjkin afkomstig waren. ‘Het is mijn gekte,’ zei hij zelf.

Ze hebben daar in de Nederlandse vertalingen niet strikt aan Dovlatovs eigen regel gehouden, omdat het ‘vooral het schrijfproces van de auteur moest sturen. Het zou in het Nederlands met al zijn de, het, een, en ge- maar vergezochte zinnen opleveren.’

Ik denk dat dit keuze juist is. De aantrekkingskracht zit hem in het taalgebruik van Dovlatov. Dat nonchalante, relativerende, eenvoudige, maar ook die zelfspot (hij benoemt heel makkelijk zijn eigen on-talenten). De boeken zijn ondanks alle drama niet cynisch van toon, eerder lichtvoetig en spottend.

Wat telkens opvalt: Dovlatov was een mild persoon. Hij schreef nooit met woede, boosheid, rancune. Hij rekende niet met mensen af, zoals je veel essayisten ziet doen. Hij zag ze juist als kansen om eerlijk neer te zetten als karakters in een verhaal.

Dovlatov had een nuchtere omgang met de werkelijkheid. Hij wist dat hij als mens of schrijver een ontzettend geringe invloed had op dingen. Dat laconieke spat van de bladzijden af in De koffer.

Laconiek gedrag wordt bij ons meestal als iets slechts beschouwd maar het leerzame van Dovlatovs boeken is dat het je ook redding kan brengen. Het is een beschermde laag tegen de onzin van het bestaan. Met die nuchterheid kun je literatuur een hoger niveau krijgen, tijdlozer maken, bevrijden van al te verheven bedoelingen, die vaak de kwaliteit van proza in de weg zit.

Ik denk dat Dovlatov zich met dit luchtige denken ook wapende tegen de tegenslagen – die hij als satirisch schrijver in de Sovjet-Unie onophoudelijk meemaakte. Wie of wat kan je dan nog omver kegelen?

Of hij blij of somber is met het bestaan, krijg je ook nooit helemaal helder. Dovlatov slaat denken over emoties over: dat is niet nodig als het verhaal voorop staat.

In De koffer legt hij zichzelf uit:

Van jongs af aan ben ik bereid alles te verduren, zolang ik overbodig gedoe maar kan vermijden.

Er was een tijd dat ik nogal veel dronk. En dus overal en nergens rondhing. Daardoor dachten veel mensen dat ik gezellig was. Hoewel ik maar nuchter hoefde te worden, en alle gezelligheid was vervlogen.

Daarbij kan ik niet alleen leven. Ik vergeet waar de elektriciteitsrekeningen liggen. Ik kan niet strijken en niet wassen. En wat het voornaamste is, ik verdien te weinig. Ik ben het liefst alleen, maar wel in iemands buurt.

Mijn vrouw overdrijft altijd: ‘Ik weet waarom je nog steeds bij me woont. Zal ik het zeggen?’

‘Nou waarom?’

‘Je bent gewoon te lui om een stretcher te kopen!’

Hierop zou ik kunnen zeggen: ‘En jij? Waarom heb jij dan geen stretcher gekocht? Waarom heb je mij in de moeilijkste jaren niet in de steek gelaten? Jij die kan stoppen, wassen, vage kennissen verdragen en vooral geld verdienen!’

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Uitgeverij Vleugels over Dovlatov
• Weblog Tzum over Dovlatov (het boek Omtrekkende bewegingen)
• Boekreporter.nl over Dovlatov
• Recensie in Friesch Dagblad (achter paywall)
• Dovlatov op Wikipedia
• Hoe woonde Dovlatov in Sint-Petersburg: een video
• Dovlatov Way op Facebook: hier begon het initiatief voor een straat in New York
• Artikel over Dovlatov op de website vna Dershavin Institute

1 juli 2021 / 1714 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: komedie, Australië, Nieuw-Zeeland, satire, televisie / Dit artikel heeft (in andere vorm) op de voorganger van deze website gestaan.

Bij verveling is het raadzaam om op YouTube eens alle episoden van John Clarke en Bryan Dawe te gaan kijken. Ze maakten jarenlang video’s waarin ze de politieke en economische thema’s van onze wereld bespotten. De mensen achter de invasie van Irak, de mensen die gouden handdrukken weggeven, de mensen die de handel in CO₂-emissies bepalen, de mensen die de kredietcrisis veroorzaakten met risicovolle leningen. Zeg maar de Australische Koefnoen (wel in een heel ander jasje).

Het duo bestond al sinds 1989. De spotinterviews verschenen voor het eerst op Nine Network. Ze werden een populair item tijdens het programma A Current Affair. Later kwamen ze in grotere getale op ABC TV. Via YouTube bereiken ze nu wereldwijd een publiek.

Ik zeg bestond want John Clarke is in 2017 overleden. Hij kreeg een hartaanval tijdens een beklimming van de Mount Abrupt in Victoria. De Clarke & Dawe-video’s hielden uiteraard per onmiddellijk op met bestaan. De Australische premier (Turnbull) zei: “His satire served a noble purpose. It spoke truth to power. It made our democracy richer and stronger. It kept politicians on their toes.”

John Clarke – het komische genie achter deze serie – was een niet te onderschatten beroemdheid in Australië en Nieuw-Zeeland. Zijn show rondom het Nieuw-Zeelandse cultkarakter Fred Dagg was ‘zo beroemd als The Beatles’. Later vertrok hij naar Australië. Halverwege de jaren tachtig werd hij daar beroemd met de humoristische tv-show The Gillies Report. In deze monologen herken je al wat van de latere Clarke en Dawe shows.

John Clarke speelde ook geregeld in films en series en schreef scripts. Van 1998 tot en met 2000 deed hij mee aan de populaire mockumentary-serie over de Olympische Spelen: The Games, die in opzet wel aan The Office doet denken (die overigens later werd gemaakt). Clarke schreef ook het script van de film The man who sued God.

Dawe zelf is schilder, muzikant en fotograaf, en was ook acteur in The Games.

1. Satirische video’s maak je door snel, grappig en spottend te zijn

De situatie is altijd hetzelfde: Bryan Dawe aan de ene kant sluwe vragen stellend, John Clarke lastige vragen ontwijkend. Bryan Dawe speelt zichzelf, vragensteller Bryan Dawe, en John Clarke speelt mediatycoon, politicus, bankier, economisch expert, wat dan ook. Snel, geestig, goed gespeeld. Ze doen geen snorretjes op of andere kleding aan, en het decor is zo donker als mogelijk, zodat je niet wordt afgeleid van de messcherpe teksten.

Zelfs hun video’s uit 1989 waren al opgezet volgens dit concept. Neem dit voorbeeld.

Je kunt denken aan een type sketch van Van Kooten & De Bie of Koefnoen. Alleen dan slechts twee minuten lang. De namen Paul Rudd, John Howard, Peter Costello zeggen ons weinig, maar omdat politieke satire een universele taal is, begrijp je de grapjes ook zonder al te veel kennis van de Australische actualiteit.

Het zegt wel iets dat de filmpjes erg statisch zijn maar toch goed worden bekeken op YouTube. Een goed voorbeeld van hun stijl is hun klassieker The Front fell off, over een ramp met een olietanker:

2. Je moet veel lol hebben tijdens de productie van de video’s

In 2013 trokken de video’s van Clarke & Dawe mijn aandacht. Ik stuurde een mail naar de productiemaatschappij van John Clarke. Ik wilde onder andere weten: ‘Hoe lang duren de voorbereidingen wel voor die drie minuten opnamen?’ Ik verwachtte er weinig van maar een paar weken later kreeg ik antwoord van een medewerker van John Clarkes productiemaatschappij. Met daarin antwoorden van John Clarke persoonlijk.

Hij schreef:

‘Iedere week doen we een interview. Vaak worden er twee opgenomen, over verschillende onderwerpen, en eentje wordt gekozen afhankelijk van relevantie en amusementswaarde, vlak voordat de show wordt uitgezonden. Zo doen we het al sinds 1989. De scripts worden pas geschreven op de dag van de uitzending, omdat ze moeten beantwoorden aan het nieuws en de ontwikkelingen.

‘Deel van het plezier is het vloeiende ritme van het gesprek en de karakters, waar Bryan en ik beiden veel van genieten. Maar het is inderdaad juist dat het script heel nauwkeurig wordt geschreven en het script vaak dingen zegt die Bryan en ik niet zeggen.’

Dat de teksten van hoog niveau zijn, merk je aan de comments van fans op YouTube. Hoewel de video’s vaak nog geen drie minuten duren, quoten de fans allemaal een andere favoriete zin uit de sketch. Dat komt ook hoe het gebracht wordt door John Clarke, die natuurlijk zijn komische tv- en filmervaring meeneemt. Zonder de spervuur van vragen van een altijd koel blijvende Bryan zou dat ook niet goed werken.

John Clarke en Bryan Dawe kiezen vrijwel altijd voor een interviewvorm om dingen te bespotten. Die vorm geeft veel ruimte om het elke keer net even anders aan te pakken. Clarke speelt niet altijd bijvoorbeeld een minister of een premier maar ook consultants, experts, gewone mensen.

Binnen die interviewvorm kozen ze de laatste jaren vaak voor een quiz-vorm. Let in onderstaand gesprek bijvoorbeeld op hoe effectief de quiz werkt om spottend dingen uit te leggen. Of neem deze video over een bepaalde politicus in een quiz over zichzelf; deze quiz zonder vragen; of deze quiz met een ‘simpeletaalvertaler‘.

3. Een paar minuten kan voldoende zijn voor scherpe satire

Andy Palmer, redacteur bij de Nieuw-Zeelandse filmwebsite Lumiere Reader, vindt dat er veel samenhang zit in hun interviews.

‘Ik denk dat dat vooral te danken is aan het feit dat Clarke en Dawe alleen maar een paar minuten hoeven te vullen. Daardoor zijn ze voortdurend scherp, snijdend en supergrappig. Ridiculiseren is wat Clarke en Dawe zo goed kunnen: het deconstrueren van argumenten, om de mankementen in logica aan te kaarten, en het bespotten van hypocrisie en dubbele moraal.’

Niettemin zijn Clarke en Dawe vreemd genoeg alleen bekend in Australië. Hoe kan dat?

Palmer: ‘John Clarke is een Nieuw-Zeelander. Hij heeft met Fred Dagg een bekend typetje gecreeerd. Zijn Australische werk is grotendeels genegeerd door media in Nieuw-Zeeland. Waarschijnlijk is de reden dat Clarke en Dawe grotendeels Australisch nieuws behandelen en het potentieel geïnteresseerde publiek in Nieuw-Zeeland hiervoor te klein wordt geacht.’

Een pluspunt is dat de dingen van de Australische overheid vaak ook wel herkenbaar zijn voor mensen in andere landen. Deze video bespot bijvoorbeeld de overheid van Australië. Deze advocaat die de VN adviseert, krijgt vragen over de Australische overheid. ‘Het kost enorm veel geld, al het nieuws gaat erover, maar het doet helemaal niets.’ ‘Ontmoeten ze elkaar?’ ‘Ja.’ ‘Dan doen ze niet helemaal niets, Bryan.’

4. Goede satire is begrijpelijk voor iedereen

Als Clarke en Dawe al genegeerd werden in het land waar John Clarke oorspronkelijk vandaan kwam, dan is het geen wonder dat in Europa alleen een paar liefhebbers de komedianten hebben leren kennen. Zonder YouTube hadden we vermoedelijk nog steeds niets van de twee geweten, tenzij je een Australische of Nieuw-Zeelandse kennis met gevoel voor humor in je omgeving had.

En dat is zonde! Als je meer video’s kijkt, zie je dat de twee goed in staat zijn om lastige onderwerpen, zoals de kredietcrisis of hysterie rondom immigratie, in twee minuten volledig te fileren tot het bizarre waar het werkelijk op neerkomt. En vaak door alleen maar door via feiten de situatie belachelijk te maken.

Nabijheid zorgt vaak voor scherpe satire, maar afstand werkt dus ook goed: het plaatst alles in perspectief. Neem deze video over de bankwereld. De crisis van 2008 was mondiaal en daardoor is ook deze video goed te begrijpen voor Nederlanders. En het is ook niet moeilijk om de satirische humor van deze (iets oudere) video over milieurampen te begrijpen:

5. Humor is universeel

YouTube heeft veel voorbeelden van video’s van Clarke en Dawe waarbij de politieke satire goed te begrijpen is voor Nederlandse kijkers:

• Immigration
• A Concern for the Whale
• Can we have our $ 29 dollar back?
• Never has so much been owed to so many, by so few
• The use of the English language in Australia
• Slight problem with the Cypriot Banking System
• The G20 explained
• It’s the Planet, Stupid
• General knowledge
• Extremely Well-Thought-Out Policy Number 212
• The Abnegation of Responsibility
• Quantitative Easing
• All Birds are Cats
• The right to be wrong. Enshrined in statute at last
• The Energy Market Explained
• Doing the ‘Easy’ Crossword Can Sometimes be Tricky
• What went wrong?

In deze opmerking op YouTube (over de vierde video) kan ik me goed vinden: This clip always fills me with sadness and dread because of its simplicity and elegance with which it outlines the most important trouble of our lifetimes. As the masters put it: ‘Deeply fascinating but terribly sad.’

6. Kortom…

…Wat kun je leren van Clarke en Dawes satire?

• Hoe scherpe satirische teksten de kwaliteit van de satire bepaalt.
• Hoe snelheid de kwaliteit van komedie bevordert.
• Hoe je binnen een minimalistisch concept heel goed kunt variëren.
• Hoe een strak concept je creativiteit ook verbetert.
• Dat een goede tekst (en de ‘delivery’ ervan) belangrijker is dan show en imitatie.
• Dat je in twee minuten meer kan brengen dan in een sketch van tien minuten.
• Hoe je andere mensen kunt aanspreken dan alleen Nederlanders (dat is altijd goed).

Ik denk dat je als Nederlander ervoor kan zorgen dat Nieuw-Zeelanders en Australiërs lachen om je satire (ook al gaat het over Nederlandse politiek), dat je dan iets goeds doet. Andersom deden Clarke and Dawe het ook, tenminste bij mij.

Hun video’s doen altijd wonderen in een mindere stemming. Jammer genoeg zal er nooit meer een nieuwe verschijnen. Ik sluit me aan bij deze YouTuber: “I miss straight-ahead satire like this.”

Meer lezen, kijken of luisteren

• Een aandoenlijke afscheidsvideo voor John Clarke uit 2017
• Bekijk de website van John Clarke en John Clarke op IMDb
• Bekijk alle video’s op het YouTubekanaal van Clarke and Dawe
• Lees John Clarkes necrologie in een Nieuw-Zeelandse krant
• Lees de necrologie in Business Insider
• Interview met John Clarke over parodie
• Interview met John Clarke uit 1981
• De allerlaatste Clarke en Dawe
• Fred Dagg op Bandcamp
• John Clarke over Australische poëzie