942 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: biologie, koeien, grazen / Eerder gepubliceerd in Jegens & Tevens / Afbeeldingen copyright: PolakVanBekkum.

Dieren komen steeds meer uit hun verdomhoekje. Ze hebben geen stem die wij kunnen verstaan maar soms lijkt het toch alsof ze succes hebben met hun emancipatie. Een Partij voor de Dieren, discussies op wereldniveau over verkleinen van de veestapel, vegan-labels op veel producten, en wetenschappers die meer interesse hebben voor de emoties van dieren.

Het meest opvallend is de entree in documentaires. Met Gunda – film van Victor Kossakovsky – was er vorig jaar op IDFA een documentaire die een zwijn, kippen en koeien observeerde. Dit jaar op IDFA zijn er de films Cow en Vedette, die ook koeien observeren. Wie anders dan documentairemeester Kossakovsky kan hier het beste over vertellen (in gesprek met acteur Joaquin Phoenix)?

Wat is de choreografie van grazende koeien?

Je kunt nog verder. Zoals je verdiepen in de choreografie van dieren. Niet vanuit wetenschap, maar vanuit de kunst. Esther Polak en Ivar van Bekkum begonnen op een dag in het Zwitserse Tschlin de sporen van koeien te tekenen.

Polak en Van Bekkum maakten tekeningen met aquarelpotlood, waarbij ze het papier steeds nat spoten met een plantenspuit. Er is geen kwast aan te pas gekomen. Voor hen blijven het primair tekeningen.

‘We nemen een vel papier, een aquarelpotlood, water. We gaan de bewegingen van de koeien tekenen, als een menselijke GPS. Maar hoe en waar te beginnen? Waar begint het weiland en waar ons vel papier? En welke koeien mogen meedoen? We proberen maar gewoon, de nieuwe ervaring wijst ons vast de weg.’

Ze observeren en leren:

Al tekenend en kijkend beginnen we te vermoeden dat koeien ook paden hebben, navigeren door hun landschap, samenwerken, de weg effenen voor elkaar.’

Ze leren ook steeds meer over de karakters van koeien:

‘De derde [koe], die aanvankelijk ook zuidwest liep, schaamde zich misschien en liep de andere kant op: noordoost.’

Er zijn avonturiers:

Uiteindelijk is deze koe in zijn eentje vertrokken in zuidwestelijke richting.’

Die ook nodig zijn, want deze koeien ontdekken de fijne plekjes gras.

Volgens hen kun je koeien in een paar categorieën verdelen:

‘(…) de Beweeg-Eenheid ‘leider’ trekt de Beweeg-Eenheid ‘kudde’ voort. Deze kudde waaiert dan weer uit in de Beweeg-Eenheden ‘recalcitrante individuen’ (zij die van driften houden en zo ruimte voor autonomie opeisen) en Beweeg-Eenheden ‘volgers’ (koeien die de leider in een zo recht mogelijke lijn volgen.’

Zijn koeien de ware surrealisten?

Ook in Feerwerd, Groningen slaan ze aan het tekenen. De koeien in Zwitserland en Groningen ontlopen elkaar niet veel in hun choreografie. Wat grappig is om te zien, is dat de koeien vaak een stukje doorlopen en dan weer een beetje teruglopen, en dan weer doorlopen. Koeien houden van zigzaggen.

Het is ook telkens kronkelig, als een beekje op een landkaart, of een rondslingerend klosje garen. Ik moest ook soms denken aan een geblinddoekt persoon die horizontale strepen probeert te trekken.

De graaschoreografie levert spontane beelden op. In de strepen van nummer 20 zie ik een rennend paard met slingerende manen.

Verder zie ik een schaatsende wezel (22); een kruipend zeepaard (14); een nieuwsgierige mier (26); een gevecht waarbij iemand sterretjes ziet (33); twee mensen met een heuvel in de verte (36/37); een das die zich aan touw omhoog probeert te trekken (26).

Ik vind het ook wel aardig dat je soms vlekken ziet (het blijft ook natuurlijk een uitgelopen aquarelpotlood). Deze lijnen horen wel thuis op vlekkerig terrein. Daarnaast legt de tekst vaak uit hoe de vlekken er gekomen zijn.

Die willekeur van de natuur is iets waar ik wel van hou (ik denk ook bijvoorbeeld aan de fotografische kunstwerken van Yann Arthus-Bertrand). De aanpak is niet nieuw voor PolakVanBekkum maar in hun eerdere projecten gingen ze vooral met GPS te werk.

Notities bij het gedrag van koeien

De notities bij de tekeningen zijn soms bijna korte verhaaltjes:

‘Toen ik begon, waren vijf koeien oostwaarts aan het grazen. Ik verwachtte dat dat door zou zetten, maar dat was niet zo.’
‘Tekening weggegooid. Achterkant ook niet bewaard.’
‘De leider, of voortouw-koe, laat het er niet bij zitten en stapt kordaat door in noordoostelijke richting. De groep doet niet mee.’
‘Ik besefte dat ik in hun weiland stond en ze zeker met z’n allen (zo’n teamgeest heerste er wel) om mij heen zouden gaan staan. Dat gebeurde.’
‘Een rytmisch afwisselen van achter elkaar lopen, om ergens te komen, en náást elkaar te lopen, om te grazen.’

Maar ja, die koeien lopen daar wel voor ons natuurlijk. Daar zijn ze onwetend van en dat maakt ze ook zo tragisch. Dat merk je als een koe een keer oprecht verdriet heeft wanneer haar kalf wordt meegenomen:

‘De melk wordt met het vele scheiden van koe en kalf betaald.’

Graaschoreografieën is uitgegeven door uitgeverij Müller in Den Haag en het ingenieuze uitklapontwerp is van Karen Polder. Het is te bestellen via de website van PolakvanBekkum of via online boekhandels.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website PolakvanBekkum met informatie over het kunstproject
• Videoversie van het boek
• Een van de plaatjes van het boek
• PolakvanBekkum op IFFR
• Dagblad van het Noorden over het project
• Museum Oudewolen over het project
• Artikel op Natural History Museum: over choreografie van dieren die dansen voor een partner

1157 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: kunst, AI, experiment / Bewerking van eerder gepubliceerd artikel in Jegens & Tevens

We gaan terug naar de nazomer van 2023. De Hoogstraat op nummer 19 (voorloper van Noordeinde) in Den Haag, op de eerste verdieping. Daar zit galerie Sis Josip. Binnen zie je talloze foto’s van mensen met hun favoriete vogels. Wie zijn die mensen en hoe komen ze aan die vogels? Wat is het verhaal hier?

Eerst even een stapje opzij naar het Mauritshuis bij Plein. Daar vind je in zaal 7 het portret Portret van een edelman met een havik. Hans Holbein de Jonge maakte dit portret in 1542. We zien een 28-jarige man die tot de betere kringen behoorde. Dat blijkt uit zijn kleding, de ringen die hij om zijn vingers heeft en… de havik.

Het inspireerde kunstenaar Dimitri van der Werf tot het maken van de serie Conference of Birds. De inspiratie kwam daarbij niet uit de klassenverschillen, maar om wat we letterlijk zien op het portret: de verhouding tussen mens en vogel.

De edelman in het portret van Hans Holbein de Jonge heeft een havik laten africhten om voor eigen doeleinden te gebruiken. Valkeniers bestaan nog steeds. Je kunt bijvoorbeeld een valkenier inzetten tegen overlast van andere vogels.

Verder is onze band met vogels best moeizaam. Je kunt ze niet knuffelen, ze maken je ’s ochtends wakker met gekrijs en verplaatsen zich ook nog eens anders dan wij. En wij, wij sluiten ze op in kooitjes waar ze niet in kunnen vliegen en met rechte stokjes die voor hen wereldvreemd zijn.

Echte/niet-echte vogelaars

Conference of Birds is naar eigen zeggen de eerste solotentoonstelling in een Nederlandse galerie die met hulp van kunstmatige intelligentie tot stand kwam. Ik heb het niet gecheckt maar ik heb zelf ook niet het tegendeel al bewezen gezien. Kunstenaars gebruiken AI regelmatig in de kunst maar zo full frontal overgeven aan de ideeën van AI kan ik mij nog niet herinneren.

In Sis Josips galerie in de Hoogstraat kijken we naar vrienden van vogels. Gróte vrienden. Ze staan met hun vogels afgebeeld alsof het hun enige vrienden ter wereld zijn. Sis Josip, de galerie-eigenaar, geeft mij een vriendelijke rondleiding langs de werken en licht een en ander toe.

(Wie nooit naar een galerie gaat, ga er toch in godsnaam een keer heen: je ontmoet altijd de vriendelijkste personen die je graag willen vertellen over kunst.)

De afgebeelde personen lijken opdracht te hebben gegeven aan Dimitri van der Werf om zich à la Holbein de Jonge te vereeuwigen met hun favoriete vogel. Zwanen, roofvogels, pinguïns, uilen. Ze houden enorm veel van hun vogels, dat is duidelijk.

Het is absurd. Wie heeft flamingo’s in huis? Een eigen pinguïn? Welk kind heeft nou zijn eigen uil? En hoe blijven de vogels zo relaxed bij het maken van een foto?

Ze bestaan dus niet. De vogels noch de mensen. Kunstmatige intelligentie schiep de werken. Natuurlijk kwam er veel nabewerking bij kijken maar in de kern was AI de bedenker en zat er alleen een mens aan het stuur om er een geheel van te maken.

Geen uncanny valley meer

Anders dan met digitale gezichten van vóór het huidige AI-tijdperk, heb je bij deze portretten veel minder een ‘uncanny valley‘ gevoel. Met name op Minerva Was Once a Little Girl, This Bird Rocks en Death and the Maiden ogen de personen alsof je ze nog gisteren bij de supermarkt zag (met vogel op hun schouder).

Hoe kan dat zo goed zijn? Hoe beeld-AI werkt is lastig om uit te leggen. En de ontwikkelingen gaan heel snel dus wat je nu uitlegt, is volgende maand gedateerd. Deze video van Vox Media (van een jaar geleden) probeert het toch in 10 minuten.

Van der Werf legt het zelf zo uit:

“Een jaar geleden zou deze tentoonstelling onmogelijk met behulp van AI tot stand hebben kunnen komen. AI-beelden waren nog uiterst primitief. Ook nu schiet AI vaak nog te kort. AI-personages moeten niet zelden met zes vingers door het leven.”

Nieuw gereedschap voor beeldmakers

Dimitri van der Werf ziet het als ‘nieuw gereedschap voor beeldmakers’:

“Ik zie het liever als een speelse vraag dan als een manifest pro AI. Want alleen vragen en vervolgvragen brengen ons verder. (…) En vragen geven ook ons vleugels: naar een domein met onbegrensde mogelijkheden.”

Van der Werf vertelt op zijn website meer over het maakproces. Aanvankelijk probeerde hij de AI nog te temmen:

“Verwoed probeerde ik de vogels te modelleren naar het echte leven, de computer steeds driftiger voedend met instructies. Het leidde meestal tot niets. Uiteindelijk heb ik het opgegeven en de algoritmes de vrijheid gegeven ook totaal nieuwe vogelsoorten tot stand te brengen.”

Kunstmatige intelligentie op de surrealistische toer

Ik denk dat deze keuze gelukkig uitvalt. Juist niet te veel willen sturen in de vaak bizarre keuzes van AI. Die ene dwarse veer is bijvoorbeeld mooi. Wat mij betreft had er nog wel iets meer raars in de AI-mix gemogen. Dat komt vast nog wel in de AI-evolutie.

De kracht van AI is dat het met dingen komt die je als mens (vermoedelijk) niet had kunnen voorspellen. “De supercomputer heeft een ongebreidelde fantasie”, legt Van der Werf uit.

Daarmee heeft het ook wel verwantschap met sommige surrealistische oefeningen, zoals het automatisch schrijven, cadavre exquis, of in beeld met coulage of decalcomania. Dus een soort… SurreAIlisme (een primeur: Google kende deze term nog niet).

Dat levert in de expositie Conference of Birds een paar formidabele toevalstreffers op. The Last Empress is hilarisch. Je wenst dat er echt zo’n excentriek persoon zou bestaan die leeft temidden van haar pinguïns en haar levensverhaal vertelt aan The National Geographic.

De man van Pink Delight bewijst dat AI totaal geen last heeft van schaamte als het gaat om clichés. Het zelfportret van de priester met een pelikaan is ook goed gelukt.

Heeft AI gevoel voor humor? Je zou het bijna denken.

Jammer voor het milieu

Ik denk ook dat AI voor kunstenaars interessante creatieve avonturen kan opleveren. Er zijn aardig wat experimenten, zie hieronder voor wat links. AI is een medium en het ligt te wachten op kunstenaars met originele ideeën.

Wel moeten er nog oplossingen komen voor diverse problemen. Bijvoorbeeld op het gebied van copyright (AI leert van input en die input krijgt er niets voor) of energieverbruik (datacenters slurpen stroom en water door de toename van AI-gebruik).

Hoe dan ook: waar menselijke fantasie en AI-fantasie elkaar gaan brengen, kun je alleen maar over mijmeren. De ideeën vliegen nu pas net het nest uit.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Sis Josip Galerie
• Dimitri van der Werf
• Vox Media: AI art explained
• Vox Media wat kunstenaars denken van AI en kunst
• Medium: The 10 Most influential Works of AI Art
• Medium: 10 Mind-Blowing Ideas Generated by AI
• Neuroflash.com: Hoe je beelden maakt met AI

1 augustus 2022 / 1894 woorden / 14,6 minuten leestijd / thema’s: fotografie, literatuur, 19e eeuw

Fotografen fotograferen, schrijvers schrijven. Soms gaat het anders. Zo schreven we al eerder over een ambassadeur met literair talent, een verzetsheld met literair talent, en een kunstenares die essays schrijft. Het is juist heel aardig als je verschillende talenten hebt. Die kunnen elkaar zelfs aanvullen.

Wie was Felix Nadar en wat was zijn betekenis als fotograaf?

Felix Nadar werd in 1820 geboren als Gaspard-Félix Tournachon. Zijn familie ging van Lyon naar Parijs, van Parijs naar Lyon en weer van Lyon naar Parijs. Daar begon hij te leven als schrijver/bohemien. Zijn naam was best lastig dus gebruikte hij een pseudoniem: Felix Nadar.

Nadar begon als schrijver en leerde veel mensen kennen, waaronder De Nerval en Baudelaire. Hij bleek een betere karikaturist dan schrijver. Dat deed hij een poos. Maar het was lastig om dat vol te houden tijdens het Keizerrijk van Napoleon III. Hij begon met het tekenen van schilders, musici en schrijvers – een soort logische stap voor de portretfotografie die later zou volgen, hoewel hij dat toen nog niet wist natuurlijk.

Vertaler Mechtild Claessens legt in het nawoord uit hoe Nadar begon met fotografie. De opkomst van het nattecollodiumprocédé hielp hem daarbij. Ineens werd fotografie een stuk makkelijker om uit te oefenen.

Nadar opende in 1855 een fotozaak in Parijs, verhuisde in 1860 naar een grote pand. Fotografie was populair aan het worden. Veel fotografen in Frankrijk droegen bij aan de ontwikkelingen; Nadar evenzo. In zijn verhaal De oertijd van de fotografie beschrijft hij de pioniers.

In 1897 verhuisde hij naar Marseille waar hij ook weer een fotozaak begon. Hij beschrijft dat in zijn verhaal De bijentemmer.

Ik moet wel vertellen (…) dat we ons in Marseille bevinden, in dat bruisende, schitterende, fascinerende en zo aangename Marseille, dat me benevelt. Ik kan mezelf nooit vergeven dat ik het zo laat ontdekt heb.

Nadar leefde vooral van de portretfotografie. Over die ‘business-kant’ heeft hij in dit boek ook een hoofdstuk geschreven. Hij geeft als voorbeeld dat hij een keer slechte kwaliteit foto’s weigerde te verkopen, hoewel de klant ze toch wilde hebben:

Wat zouden mijn drie Engelsen wel niet gedacht hebben, als ze hadden kunnen vermoeden wat op die dag die afgewezen tien louis d’or van hen voor mij betekenden – in die tijd als beginner, toen ik het zo moeilijk had en gebrek aan alles… Maar ik blijf van mening dat zó, alleen maar zó, goede huizen worden opgebouwd.

Nadar had twee interessante eigenschappen: hij nam het zakelijke element van zijn beroep als fotograaf serieus én greep soms kansen aan tot vernieuwing.

Geweldig is zijn eigen beschrijving hoe hij de eerste fotograaf werd die luchtfoto’s maakte (De eerste foto vanuit een luchtballon). Dat viel niet mee. Hij moest de foto’s in de luchtballon ontwikkelen en door het vervuilde gas uit de ballon mislukten ze keer op keer. Uiteindelijk had hij succes. Hij hoopte op gouden bergen toen hij deze uitvinding onder de knie had (hij zag kansen in de cartografie en de huizenverkoop) maar dat liep toch anders.

Een andere keer ging hij juist de kelders van Parijs in: de catacomben en de riolering. Dankzij de flits had duisternis geen impact meer op fotografie. Ook hier vond hij de vernieuwing interessanter dan de commerciële uitbaterij.

Een van de grappigste experimenten is dat hij een soort gifje van zichzelf maakte. Bekijk het gifje op Wikipedia. Hij had het gifje natuurlijk niet gemaakt maar wel de foto’s van zichzelf, alsof hij al verwachtte dat een gifjesmaker het ruim honderd jaar later zou doen.

Hij is ook de eerste die ooit een fotografisch interview hield. 21 foto’s vergezelden het gesprek met wetenschapper Michel-Eugène Chevreul, die toen honderd jaar was geworden.

Alsof dat nog niet genoeg credits zijn om hem in een encyclopedie op te nemen: zijn fotostudio was in 1874 de plek van de eerste expositie van de Impressionisten. Uiteraard werd dat een rel. Lees het korte stukje hierover in Thought & Co.

Het nawoord van de vertaler, Mechtild Claessens, beschrijft Nadars experimenteerdrift in twee zinnen: “[Hij] zag zichzelf graag als de tegenpool van de zogeheten specialist (…). Hijzelf hield zich met zoveel uiteenlopende dingen bezig dat een latere vriend vóór hun kennismaking dacht een bonte stam Nadars te zullen ontmoeten, waaronder een ballonvaarder, een fotograaf, een romanschrijver en een karikaturist.”

Wat je misschien vergeet als je dit boek leest: Nadar was een erg beroemd fotograaf in zijn tijd. Dat zie je ook aan alle grote namen die zich door hem lieten vastleggen.

Waar gaat het boek Toen ik fotograaf was over?

In het boek kijkt Nadar terug op zijn leven als fotograaf. Nadar hield van grenzen opzoeken – dat blijkt uit ieder hoofdstuk. Alleen al een fotograaf die schrijft, dat is een prachtige tegenstelling.

Een typische autobiografie? Dat valt wel mee. Hij schrijft over zijn werk als fotograaf met hemzelf als rode draad. Die twee zijn onlosmakelijk verbonden. Zonder Nadar niet deze fotograaf. Zonder deze fotograaf geen Nadar.

Zo beschrijft hij hoe iedereen bevooroordeeld is door één misdaadfoto (De fotografie als moordwapen). Hij twijfelt erover of rechtspreken een positie van een fotograaf is. In Het beroepsgeheim gaat het over het fotograferen van iemand die dood is. In Vrouwelijke en mannelijke klanten gaat het over een zeer hedendaags thema: ijdelheid. De mannen blijken veel ijdeler te zijn als klant. En in Fotografie van een belegerde stad beschrijft Nadar hoe hij tijdens de strijd tegen de Pruisen (de oorlog van 1870) met zijn luchtballon de post meeneemt uit de belegerde stad Parijs.

In een ander hoofdstuk (De rehabilitatie van Gazebon) vertelt hij over hoe een jonge arbeider bij hem thuiskomt en een technisch verhaal houdt over ongekende mogelijkheden. Nadar reageert er sceptisch op, zeker als de jongen om geld vraagt.

‘De menselijke geest gaat van het ingewikkelde uit om tot het eenvoudige te komen…. Omdat ik geen draden nodig heb, heb ik de draden afgeschaft.’

Mijn verbazing sloeg om in verbijstering…

Niet veel later vindt Marconi de uiteraard draadloze telegraaf uit en Nadar kan het niet geloven: draadloos bestaat echt. Het is niet moeilijk om hier de uitvinding van wifi in te lezen, ook al zou die uitvinding nog een eeuw op zich laten wachten (een Nederlandse uitvinding!).

In 1863 laat hij zijn grootste ballon bouwen: Le Géant. In 1867, na een verbouwing, kon hij in de luchtballon twaalf mensen kwijt. De eerste vlucht in Parijs trok 250.000 nieuwsgierigen. Jules Verne zag hier inspiratie in voor Cinq semaines en ballon (1863) (en inspireerde het karakter Michel Ardan ook op Nadar). De tweede keer ging het minder goed met Le Géant: Nadar en zijn vrouw Ernestine (en de overige ballonpassagiers) raakten gewond bij een crash.

Nadar had een tamelijk bizar leven. Het mooie van zijn autobiografie is dat hij daar weer de essentie uithaalt. Het is geen boek waarin je veel achtergrond leert over hem of zijn familie. Wel eindigt het boek met een prachtig stuk over zijn jeugd: 1830 en daaromtrent. Het is als een fotografische tekst: zeer observerend, alsof je in 1830 op straat loopt. Nu is dat best een normale truc bij het schrijven van reportages en longreads maar toen natuurlijk nog niet:

Op de boulevards, overal, was het onvoorstelbaar druk en de algemene stemming was er een van uitbundige vreugde, opmerkelijk vriendelijk; heel wat schorre stemmen konden waarschijnlijk vóór de avond al geen geluid meer uitbrengen. Het krioelde van de met gemaskerde personen volgestouwde rijtuigen, die stapvoets reden en elk moment halt moesten houden.

Wat valt op aan de stijl?

Met vriendschappen met schrijvers als De Nerval, Baudelaire en De Banville is niet vreemd dat hij met meer flair en plezier schrijft dan een gemiddelde broodschrijver uit die tijd. De zinnen zijn niet zo ‘quotebaar’ als je misschien hoopt. Met Nadars lichtvoetigheid zijn de teksten nog prima te lezen, ook al zijn ze anderhalve eeuw oud.

De eerste twee hoofdstukken zijn wat lastig doorheen te komen. Het betere werk zit achteraan. Kortere zinnen, meer dialogen en anekdotes. Met name het hoofdstuk over de foto’s maken (en ontwikkelen: hoe moeilijk is dat) in de luchtballon heeft Biesheuveliaanse kwaliteiten.

Nadar is denk ik op zijn best als hij boos wordt, zoals in dit stukje:

Maar wilt u zien hoe de zelfingenomen van een man tot waanzin verwordt? Dat wordt het duidelijkst gedemonstreerd door de onbegrijpelijke onnadenkendheid van bepaalde kandidaten voor politieke functies, die op het idee zijn gekomen om als beste, doorslaggevende verleidingsmiddel hun foto, de afbeelding van een praatjesverkoper, naar de kiezers te sturen! Welke aantrekkingskracht kan volgens deze lui hun miezerige gezicht hebben, waar alle gemeenheid en lelijkheid op afgetekend staan, waar laaghartigheid en schaamteloze leugenachtigheid van afstralen en waarvan alle trekken verraden dat ze onoprecht en hebzuchtig zijn, overheidsgelden verduisteren en malversaties plegen? Is dit niet het toppunt van egotistische monomanie, dit waanidee om aller harten te veroveren en stemmen te kunnen werven door met dergelijke snuiten in de openbaarheid te treden? Zou Niepce er niet de brui aan hebben gegeven als hij had voorzien hoe zijn uitvinding nu misbruikt wordt?

Heel aardig is zijn onbescheidenheid. Vaak is het normaal in autobiografieën de gewoonte om je prestaties zo te formuleren dat de lezer zelf wel denkt: wat een prestatie! Nadar ziet dat toch anders:

Nooit, nog geen enkele maal is het voorgekomen dat ik aan deze bladzijden, die men niet vaak genoeg kan lezen en herlezen – de mooiste die het menselijke hart en de menselijke geest heeft ingegeven – dacht zonder dat ik meteen aan mijn geliefde Van Monckhoven moest denken (…).

Hij doelt hierbij op een man die veel voor de fotografie heeft betekend. Hij schetst hem door flink tekeer te gaan over het tegenovergestelde van wat hij moet voorstellen – een aardige schrijftruc:

Deze productieve man was namelijk het tegendeel van het type dat maar al te bekend is in een wereld waar de brutalen het voor het zeggen hebben; ik heb het over de pseudogeleerde, de onzichtbare of liever gezegd luisachtige parasiet die zich vaker in de antichambre dan in het laboratorium ophoudt en altijd met andermans veren pronkt, gewichtig, opgeblazen, met ordetekens overladen, wiens enige talent erin bestaat boven op anderen te klimmen om zo zijn eigen kleinheid groter te doen lijken (…), de horzel die gedurende heel zijn onvruchtbare bestaan rond de bijenkorf blijft zoemen zonder er ooit binnen te gaan.

Nadar schreef het boek Quand j’étais photographe aan het einde van zijn leven. Het werd in 1900 uitgegeven, ruim tien jaar voor zijn dood. De Franse versie is op de site van de Franse bibliotheek te lezen. Het is pas in 2014 in het Nederlands vertaald.

Nadars foto’s en tekeningen vertellen hun eigen verhaal. Bekijk zijn foto’s en tekeningen in een gallery op Wikipedia.

Meer lezen, luisteren of kijken

• Werken van Felix Nadar op Project Gutenberg
• Britannica over Felix Nadar
• Arbeiderspers en deze uitgave
• The New York Review of Books: Luftmensch in Paris (2018)
• The Guardian: The The absurd life of Félix Nadar, French portraitist and human flight advocate (2015)
• The Canvas op YouTube: The Best Portrait Photographer? The Intrepid Nadar (2021)
• VPRO: De IJzeren Eeuw (over de 19e eeuw)

1 april 2022 / 2974 woorden / 22,9 minuten leestijd / thema’s: kunst, corona / dit artikel is gebaseerd op de serie Post-Corona interviews die ik heb gedaan voor Jegens & Tevens

Hoe heb je persoonlijk het begin van de coronaperiode ervaren?

Erik Pape (kon door corona niet zoals ieder jaar naar Parijs):

“Moeilijk! Een jaar geleden zou er een tentoonstelling opengaan bij Galerie Logman in Utrecht. Daar deed ik ook aan mee. Maar die opening viel net op de dag dat alles dichtging. De tentoonstelling was tijdens de eerste lockdown alleen op afspraak te bezoeken. In maart dacht ik toen: misschien dat in augustus alles over is, kan ik in september toch naar Parijs. In de zomermaanden was het ook iets minder met corona. Ik vond dat toch te riskant. Als ik de enorme mensenmassa’s de Parijse métro zag binnenstromen… Liever niet daartussen.

“De lockdown in Parijs was ook heel heftig. De wijk waar ik altijd rondzwerf, was min of meer afgesloten. Er waren straten waar je alleen met een mondkapje op in mocht. De vrienden waar ik ieder jaar logeer, mochten alleen naar buiten met een attest om boodschappen te doen. En dan alleen 1 kilometer in de omtrek. Zij gingen daarom naar hun tweede huis in het zuiden van Frankrijk. Alle restaurants waren ook dicht.”

Karin van Pinxteren:

“Ineens is daar corona. Voor iedereen komt alles op losse schroeven te staan. Paniek over het welzijn van familie en vrienden. Er is veel contact, zijn de naasten oké? In het dorp is de lijkwagen te vaak aanwezig.

Je kijkt ernaar en gaat vooruit door een stap terug te doen naar je reserve. Dat moet je doen om het inzicht, het doorzettingsvermogen, de noodzaak, de verwachting in het werk en de geest te kunnen blijven voeden.

Altijd voorzichtig, spaarzaam, omdat je nooit weet wat de dag van morgen zal brengen. Wat dat betreft is het kunstenaarsbestaan wankel.”

Gerco de Ruijter:

“Ik had een reis geboekt met mijn partner om drie maanden in de VS te zijn, van februari tot begin mei. We trokken daar rond met een campertje en een tent en ik werkte ook een beetje op het Lesnini Field.

“Toen brak de coronacrisis uit. Ook in de VS ging alles op slot. We kwamen de nationale parken niet meer in. Je kon niet meer eten in restaurants. Al die dorpen werden ghosttowns. Uiteindelijk keerden we in april al terug.

“En in Nederland was het toen opeens heel stil en angstig. Als ik ging reizen om ergens foto’s te maken met mijn vlieger, kwam ik ook op parkeerplaatsen waar je niet mocht staan en alles afgezet was. Ik dacht: als ik ergens buiten sta en ik adem de goede kant op, zal het allemaal wel loslopen.”

Heeft de coronacrisis je werk beïnvloed?

Iris Bouwmeester, maker van het boek Corona Drawings:

“Ik ben van nature een beeldhouwer. Beelden maken is een traag proces en is ook heel openlijk. Tekenen heeft iets veiligs. Je kunt snel reageren in situaties dat je denkt: ik weet niet wát er gebeurt maar het is heel intens. (…) En ik moet echt iets maken, ik ben heel beweeglijk van nature! Dus toen iedereen wc-papier ging hamsteren, kocht ik tekenpapier en kleurpotloden, en begon te tekenen.

“Het gekke is dat ik het ook meteen gaaf vond om zo’n periode mee te maken. Ik hou wel van spektakel! Daar heb ik nou eenmaal een merkwaardige voorliefde voor. De eerste drie tekeningen maakte ik als houvast. Ik had me ook een taak gegeven: een per dag. Ik ging ze delen op social media. Na een paar dagen kreeg ik reacties als: oh, dit ga je dus elke dag doen. Ik voelde ineens een soort verantwoordelijkheid om ermee door te gaan…

“Ik wist niet van alle tekeningen of ze goed of slecht waren. Daar ging het ook niet om. Ik wilde laten zien wat de kracht van een creatief proces kan zijn. Helemaal ongefilterd! Alleen maar het kader van een dag, een A4’tje en een potlood.”

Katarina Petrovic:

“I should be able to work against the odds, like any artist. Though the circumstances can be difficult sometimes. For a new exhibition I want to create an installation of networked vacuum tubes that have audio feedback systems within them. In these chambers you can control the pressure, therefore you can control the tones. It would be, in fact, an instrument to compose or make music using air.

“It is very difficult to develop this type of instrument right now! I can’t just go to the university and meet with scientists. It is also hard to get in contact with technicians that work with glass and electronics. They are not very eager to meet. I understand that.

“Luckily, I received a lot of help from friends last year. A long time ago I moved away from the practice in which you are the lone artist. This is why I am very much involved in research around arts and science.”

Alex Meidam, maker van The Covid Diary:

“Vanaf eind januari was ik onafgebroken op mijn atelier, ook zaterdags en zondags. Ik ben er ingegaan en niet meer uitgekomen. Ik kon toch nergens heen!

“Als je kunstenaar bent, wil je reflecteren op de tijd en de maatschappij waarin je leeft. Ik gebruikte de informatie die ik las voor de schilderijtjes die ik maakte. Die haalde ik uit diverse media op de dag zelf. De eerste doekjes in februari kregen als werktitel ‘There is something in the air’. Op de achterkant van de schilderijtjes die ik maakte, staat een soort label met ‘Stay home’, een nummer, datum en een titel.

“Ik had geen plan; het gebeurde gewoon. Ik sprak er veel over met Lynda, mijn vrouw, en ecosoof Henk Oosterling. Fotograaf Rick Messemaker legde vast hoe ik de verf maakte. Gaandeweg werd het een soort Gesamtkunstwerk. De titel van de tentoonstelling (The Covid Diary: sparks in the dark) hebben we ook samen bedacht.”

Judith Scheepers, werkte mee aan het project One Plague Year:

“Ik werd benaderd door Anneke Sools, een psychologe van de universiteit van Twente. (…) Samen met filosoof Yashar Saghai van de universiteit Twente deed zij onderzoek naar morele dilemma’s in de coronasituatie. Hoeveel morele dilemma’s zien leerlingen als je iets voorlegt? Ze wilde samenwerken met een tekenaar die deze morele dilemma’s uit kan beelden. (…)

“Ik dacht meteen: Oh, leuk, een keer iets heel anders! Dat maakte het ook wel lastig… Veel zoeken en met hen overleggen. Soms had ik een beetje invloed op de scènes. Ik had net zelf een begrafenis meegemaakt, echt zo’n situatie waar je je afvraagt: wie ga ik nu aanraken, wie niet. Dat sloot aan bij wat zij zochten.”

Heb je in deze periode nog je oude werk doorgenomen?

Gerco de Ruijter:

“Dankzij de coronacrisis ben ik veel meer met mijn archief bezig geweest. Ik heb teruggekeken naar wat ik al die jaren bij elkaar gefotografeerd heb. Op een gegeven moment kwam ik erachter dat ik al twintig jaar op dezelfde plek foto’s maak, een plekje in de buurt van Herkingen, bij het Grevelingenmeer.

“In mijn archief zag ik dat dat een interessante reeks begon te worden die ik de afgelopen jaren steeds heb aangevuld met nieuw materiaal. Een mooi successieverhaal van een landschap. Het interessante van die plek is dat daar een hek in staat. Dat hek heb ik altijd in beeld. Doordat de wind steeds anders is, is de stand van het hek in mijn kader ook steeds anders. De stand van dat hek is steeds als loodlijn in beeld. Daaromheen draait in verschillende composities dat land. Ik probeer er een plek voor te vinden voor een mooie tentoonstelling.”

Midas Zwaan, verhuisde van atelier tijdens de coronacrisis:

“Heel lang werkte ik vanuit mijn huis in Hoofddorp. In de woonkamer, schuurtjes, in de tuin, ik werkte overal en nergens. (…) In dit nieuwe atelier wil ik het zo regelen dat je een tas boodschappen mee naar binnen kunt nemen, zodat je kunt koken, slapen en zonodig doorgaan als het moet. Een plek waar je je helemaal terug kunt trekken. Vlak voordat het coronavirus uitbrak, stond het hier nog helemaal volgestapeld. Op een gegeven moment neem je afscheid van je oude kunstwerken. Ik heb er toffe tentoonstellingen mee gehad en dat was mooi.

“Tien jaar lang heb ik met gevonden spullen gewerkt. Dus kringlopen en marktplaatsen afstruinen – het hele land heb ik afgereden om dingen op te halen. Ik was het best zat dat ik mezelf van alles aan het opleggen was door al die spullen en projecten. (…) Ik werk ook als tekendocent in het onderwijs en als je na de zoveelste keer vakantiegeld en dertiende maand in je kunst stopt, denk je: dit moet anders… Je moet ook leven!

“Waar andere mensen de coronaperiode ervaren als een verloren tijd, is het voor mij dus een inhaalslag. Ik heb honderd vierkante meter in alle rust kunnen verbouwen. En als alles weer gaat draaien, is hier ook alles opgeruimd en ingericht, kan ik weer mensen uitnodigen voor een presentatie van nieuw werk.”

Erik Pape:

“Ik heb in het atelier video’s gekeken die ik de afgelopen jaren heb opgenomen. Dat lampje daar is uit een etalage van een lingeriezaak en heb ik op video gefilmd. Die lampjes zie je in overvloed in Frankrijk. Elke hotelkamer had er vroeger een. Op het moment dat je dat ziet, denk je meteen aan het hotel in 1980 waar het lampje boven de wastafel hing. Het is een samenstelsel van jaren.”

Heeft de coronaperiode je visie op dingen veranderd?

Thijs Ebbe Fokkens:

“In het begin ervoer ik het eigenlijk wel redelijk positief. Het vervreemdende moment; de door iedereen gedeelde pas op de plaats. Zo’n moment – een soort ‘buiten de tijd’ – heeft wel verwantschap met mijn werk, de plekken, scènes en situaties die ik verbeeld. Ik zag ook een soort maatschappelijke opluchting: de toestemming om alles te laten vallen. Als een pauze in de rat race.

“En eventjes leek het ook best beloftevol… Dat de coronacrisis de mensheid zou nopen tot grote heroverwegingen. Hoe gaan we om met de aarde, met de dieren, met elkaar? Wat is essentieel? Enzovoort.

“Dat is allemaal behoorlijk ingezakt. Iedereen lijkt nu toch vooral te wachten op een soort terugkeer naar ‘normaal’. En om eerlijk te zijn krijg ik deze wachtmodus ook niet van me afgeschud. Zeker wat mijn kunstpraktijk betreft, omdat het werk zich steeds meer beweegt richting componeren van tijds- en plaatsgebonden ervaringen.”

Alex Meidam:

“Dit is eigenlijk maar een voorbode van wat er straks globaal gaat gebeuren met de klimaatcrisis. Die schaalsprong moeten we nog maken. We zijn er nog niet van af! Ik ben nu bezig met grotere doeken. Maar ook keert alles terug, maar altijd anders. Alles hangt met alles samen. Het is een kwestie van tijd. Mijn schilderijen zijn zo een soort feedbackloop.”

Katarina Petrovic:

“I was born in former Yugoslavia. I grew up in a country that was in a state of crisis! Corona as a warstate enemy, I don’t think it’s a good metaphor. It is not a war. What a pandemic and a war have in common is… the immediacy. Whatever you do, it is immediate, right there with you. When you think of buying coffee, you can’t go buy coffee. When you think of meeting a friend, you can’t go meet a friend. When I was twelve, there was bombing, and I just wanted to go out and hang out with friends. And I couldn’t. You kept being met with this, over and over.

“I saw people here stricken with fear while I was in action mode. It is in our Balkan mentality but we don’t do well with fear. When we were bombed by NATO, instead of being fearful, we created targets, we walked on the streets with a target T-shirt. I kind of have that mentality as well. Come on, bring it on!”

Karin van Pinxteren:

“Corona heeft de tankstations van het onverwachte weggevaagd. Er zijn geen openingen voor verwondering en ontspannende conversaties, geen tentoonstellingen om je visie te voeden, geen reizen naar andere oorden en als je vrienden of familie al kunt zien, moet je afstand houden of vroeg naar huis. Wat dat betreft is het leven vacuüm getrokken.”

Hoe kijk je nu terug op de coronaperiode?

Midas Zwaan:

“Als kunstenaar zijnde ben je al veel op jezelf, alleen in je atelier, op jezelf teruggeworpen. Voor mensen die in zorginstellingen wonen, verandert er ook niet zoveel, dat was toch al hun leven. Veel mensen vergeten dat veel andere mensen voor corona al leefden in die beperking, die geen berg aan sociale contacten hebben, die niet altijd kunnen feesten of reizen. Als kunstenaar behoor je in principe ook tot die groep. Je bent toch op je atelier… Waar ben je anders? Dan kun je geen kunst maken.”

Judith Scheepers:

“Ik heb ook wel af en toe gebaald hoor, maar er is ook wel iets moois gebeurd afgelopen jaar: dat je weet dat niets vaststaat. Eén gekke wending en dan verandert er van alles. Ik vind het ook wel fijn dat de toekomst niet zo vastligt. Dat maakt het dynamischer en interessanter. Heel interessant om te zien hoe je als mens mee kunt veren met alles!”

Marie Civikov:

“Als ik iets positiefs moet noemen voor mezelf, dan denk ik aan het lagere tempo waarmee ik de dingen ben gaan doen. Die komen voort uit de eerste ‘intelligente’ lockdown, toen bijna iedereen daadwerkelijk thuis zat en de straten leeg waren. Het aannemen van die tragere modus bevalt mij ergens wel. (…) De periode waarin wij ons nu begeven, zie ik daarom ook als een mogelijkheid om ‘gedwongen’ de tijd te nemen mijn ervaringen te verwerken. Ik ben minder vaak onderweg en veel aan het werk op mijn atelier.

“Waar ik voorheen vaak de druk ervoer van louter het produceren, accepteer ik nu meer de tijd die ik nodig heb om tot verdieping te komen, om te lezen en dingen te zien of simpelweg na te denken. Samen met – of beter gezegd als onderdeel van de ervaring van het leven zelf – vormen zij de voedingsbodem voor het werk dat ik maak.

“Ik hoop dat ik bij de opening van de eerste tentoonstelling in april in Sofia aanwezig kan zijn, maar daar kan ik nu nog geen voorspelling over doen. Dat is denk ik ook iets waar we allemaal mee om hebben moeten leren gaan; de onvoorspelbaarheid van de hele situatie, waaraan we hier nog weinig gewend waren. Binnen een paar dagen kan alles anders zijn.”

Annemarie Slobbe:

“Ik denk dat het afgelopen jaar voor veel mensen een soort spoedcursus bleek te zijn doordat de wereld zich in grootse contrasten wist te tonen. Kijkend naar de samenleving zag ik hoe ieders ‘state of mind’ werd uitvergroot; Waar de een werd bevangen door angst, kon de ander juist op adem komen doordat de dagelijkse ratrace werd onderbroken.

“Wanneer zekerheden weg lijken te vallen en er geen afleiding meer is, zie je hoe stabiel iemand werkelijk is. Met het streven om tot rust te keren, is de confrontatie de grootste leermeester. Het is een goede periode om kritisch te kijken naar het geestelijk fundament. Wanneer je op de proef gesteld wordt, kun je gericht werken aan de blootgelegde zwakke punten.”

Iris Bouwmeester:

“Ik merk dat ik veel geconcentreerder werk, zorgvuldiger met mijn materiaal omga. (…) Voorheen had ik wel last van the fear of missing out. Ik moest altijd iedere week naar minimaal een optreden, een tentoonstelling, een feestje. Nu denk ik: oe, dit is lekker, ik ga door en door. Ik stel me zo voor dat kunstenaars van vijftig jaar geleden die concentratie die ik nu ook ervaar veel meer kenden.

“Om me heen zie ik ook veel fantastische dingen gebeuren. Ook omdat al die kunstenaars een beetje met rust gelaten worden, denk ik, dat komt de werken ook ten goede! Ik heb het idee dat er een inniger relatie kan plaatsvinden tussen kunstwerk en de maker. Nu is het persoonlijker. Ik hou daarvan, dat vind ik heel mooi.”

Peter Vink:

“Je hebt ook winnaars in 2020, zoals Albert Heijn… Ik weet niet of ik bij de winnaars hoor, ik probeer gewoon door te gaan met mijn projecten. Ik heb eerlijk gezegd ook niet zoveel last van corona gehad. Voor een groot deel werk ik achter mijn laptop natuurlijk. En ik kan ook nog steeds een-op-een afspreken met collega’s, om contact te houden. En ik heb altijd wisselende inkomsten, daadoor ben ik van nature al crisisbestendig.

“Het is wel een bijzondere tijd om mee te maken. Vooral de realisatie dat niet alles vanzelfsprekend is. Daarbij heb ik nog meer bewondering gekregen voor de curatoren en organisatoren dan ik al had. Zoals bijvoorbeeld van Big Art. De energie die zij hebben om er in deze omstandigheden toch steeds weer wat van te maken… die is echt heel bijzonder.”

Met dank aan alle kunstenaars die aan dit project meewerkten. Bij de links naar de interviews staan de links naar hun eigen websites en projecten:

• Karin van Pinxteren
• Erik Pape
• Marie Civikov
• Thijs Ebbe Fokkens
• Annemarie Slobbe (door Frits Dijcks)
• Gerco de Ruijter
• Iris Bouwmeester
• Peter Vink
• Midas Zwaan
• Judith Schepers
• Katarina Petrovic
• Alex Meidam

1 september 2021 / 4410 woorden / 34 minuten leestijd / thema’s: podcast, radio, wetenschap, humor / featured image: Image by Tumisu from Pixabay

Er zijn alleen al meer dan 100.000 Engelstalige podcasts op internet. En dan nog tallozen in andere talen. De beste podcasts, de krenten uit de pap: hoe vind je die? Hoe kun je in het oerwoud van podcasts je weg vinden?

Ik ben een fanatieke podcastluisteraar en help je op weg via dit artikel. Deel 2 van een reeks wat je online gratis aan leerzame dingen kunt vinden. Bekijk ook onze eerder gepubliceerde episode over YouTube.

Wil je zelf podcasts maken? Dit is niet zo’n artikel – hoewel je veel kunt leren van onderstaande podcasts. Dit is ook geen startpagina voor podcasts en er zal altijd iets ontbreken: we houden er slechts een aantal voor het voetlicht. Dit is meer een gids voor mensen die net ‘instappen’ in de wondere wereld van de (informatieve) podcasts.

Eerst een stapje terug: wanneer ontstond de podcast?

Het begrip podcasts is uitgevonden rond 2004 en 2005. Lees deze column in The Guardian waarin volgens sommigen de ‘podcast’ het eerst wordt genoemd (in de zin ‘But what to call it? Audioblogging? Podcasting? GuerillaMedia?’). Een samenvoeging van i-pod (de draagbare audiospeler van Apple) en casten, dus uitzenden. 

Een woord is ook maar een woord: de nog-niet-podcasts-hetende-podcasts bestonden al. De BBC-podcast In our Time heeft bijvoorbeeld een archief dat teruggaat tot 1998. De podcast This American Life gaat zelfs terug tot 1995. Alleen heette podcast toen nog ‘audiobloggen’. En het begin daarvan gaat zelfs terug naar de jaren tachtig.

De geschiedenis van de podcast is een complex verhaal dat samenhangt met de technieken die er beschikbaar waren (zoals de RSS-feed). Ook onze eigen Adam Curry staat aan de wieg ervan, samen met pionier David Winer, met hun vroege i-podder podcasts.

Wat is een podcast nou precies?

Dat blijft lastig te definiëren. Veel luisteraars zeggen bijvoorbeeld het verschil tussen radio en podcast niet te begrijpen. Dat is logisch. Tegenwoordig heet bijna elke radio-uitzending een podcastuitzending. En het digitale element maakt ook geen verschil meer nu analoge radio niet meer bestaat.

Toch blijft de podcast echt wel wat anders dan een radioprogramma. Alles nu een podcast noemen, is een commerciële truc. Als de podcast niet zo hip was, zou het niet zo alomtegenwoordig zijn in ons medialandschap.

Ik kan alleen mijn eigen definitie geven: een podcast is in mijn ogen een vaak speels, creatief een aandachtig gemaakt audioverhaal over een bepaald onderwerp, via een herhaalbaar concept (‘show’), met vaste presentatoren en een vaste stijl. Die stijl is iets waarin je je kunt onderscheiden: met monologen, dialogen of interviews; met lichtvoetigheid of ernst; met muziek of alleen stemmen; met reportage-elementen of puur studiowerk. Zelfs met fictie iets overbrengen is mogelijk.

Het grote verschil tussen radio en podcast zit hem wat mij betreft in creativiteit en marketing. Een goede podcastaflevering is tijdlozer dan een radio-uitzending. Dat betekent meer creatviteit in titels, vorm, presentatie, montage. Het is als een radio-uitzending die het radiostation ontgroeid is en herkenbaar wordt door een eigen stijl.

Daarnaast reflecteert een podcast, net als een documentaire, op een onderwerp. Radio is meer bezig met de actualiteit zelf. Dat reflecteren begint al met een prikkelende titel. Neem deze fraaie titels van Planet Money-podcastafleveringen: Owner of a broken Hertz, All your genes are belong to us, Biden time, How to get trillions to millions, Journey to the center of the Fed.

Een podcast komt uit radio zoals street-art komt uit graffiti, of zoals de graphic novel komt uit de strip. De betere podcast is in mijn ogen een klein audiokunstwerk.

Wat kun je leren van onderstaande voorbeelden?

Je kunt leren hoe je een informatieve podcast maakt. Om te beginnen heb je creativiteit, productieskills en research nodig. Een professioneel team is dus heel handig. Niet iedereen heeft een BBC of NPR achter zich die deze productieskills al in huis hebben.

Vermakelijkheid is een prettig hulpmiddel voor podcasts om aan te slaan bij een breed publiek. Humor is niet het doel an sich. Dat bewijzen onderstaande podcasts ook. Je moet er natuurlijk ook de presentatoren voor hebben.

Veel onafhankelijke podcasts verzamelen zich rondom podcastplatforms, zoals we hieronder zullen zien. Ze hebben vaak een systeem van lidmaatschap of patreons, proberen te leven van reclame. Hopelijk houdt dat de ‘onafhankelijke podcaster’ niet tegen en blijft het een levendig en innovatief medium waarin talent zich kan uitleven.

Een goede podcast staat en valt bij de kwaliteit van de presentatoren en hun team. Ze moeten wel echt oog hebben voor hun publiek. Zijn ze snel, grappig, goed voorbereid, vermakelijk?

HIeronder lichten we er een paar uit hopen dat het helpt bij je ‘podcaststress’.

1. In our Time: de kans om een culturele snob te worden

In Our Time was de eerste podcast waar ik echt verslaafd aan raakte. Een van de langslopende podcasts. Intussen zijn er 918 episodes, teruggaand tot 1998. Sinds de eerste episode over de Tweede Wereldoorlog is er weinig veranderd. Alleen het befaamde kopje thee op het einde was er nog niet. En dat presentator Melvin Bragg nu veel sneller inbreekt.

In Our Time gaat over filosofen, kunstenaars, geschiedenis, wetenschap, noem maar op. Een stuk of drie academische docenten praten mee over het onderwerp. Geen foefjes of rubrieken, maar een goed en intellectueel stimulerend gesprek van bijna een uur (in vrij hoog tempo).

Veel mensen rennen hard weg van dit soort hardcore wetenschap. Liever naar een tv-show kijken waarbij iemand niet iets mag uitleggen. Dat is jammer. Want In our time is juist niet zo saai als het had kunnen zijn. Melvin Bragg houdt het tempo hoog en het gesprek down-to-earth.

Academici komen goed uit de verf met zo’n kordate gespreksleider. Begint iemand te zwammen bij een vraag, dan zegt Bragg onmiddellijk dat dat geen antwoord is op zijn vraag. Bragg heeft een groot gevoel voor tempo en essentie. In driekwartier leer je hierdoor heel veel over een onderwerp.

Het is misschien niet de meest entertainende podcast, maar In Our Time is dankzij Bragg wel af en toe geestig en vrijwel altijd interessant. Als je een podcast wilt om je algemene ontwikkeling op te krikken, dan is dit een geweldige om mee te beginnen. Met de meer dan 900 uitzendingen ben je wel even bezig. Je moet uiteraard wel wat interesse hebben in cultuur, geschiedenis en wetenschap om dit te waarderen. Dit is ook een van de weinige podcasts die alleen academici aan het woord laat – geen tussenpersonen. Wetenschappelijk dus heel betrouwbaar.

Presentator Melvin Bragg is een levende legende. Je zou hem kunnen zien als de David Attenborough van de intellectuele podcast. Op moment van schrijven is hij met 81 jaar nog steeds de presentator van In Our Time. HIer zie je hem schrijver Gore Vidal interviewen. Eens zal Bragg met pensioen gaan en dat zal een groot verlies zijn voor deze podcast.

4 episodes om te proberen:

• Keizer Frederik de Grote
• Venus
• Picasso’s Guernica
• Voltaire’s Candide

2. You’re Dead to Me: voor als je niet van geschiedenis houdt

Dit is de anti-In Our Time. In deze eveneens BBC-podcast over geschiedenis vind je wel humor en vaste rubrieken. Greg Jenners show heeft dan ook een andere insteek dan In Our Time: deze luisteraars houden (nog) niet van geschiedenis maar moeten het boeiende er nog van inzien. ‘Met een schep suiker gaat de geschiedenis er een stuk beter in. En suiker is de humor.’ Greg Jenner is bekend van de kindergeschiedenisshow Horrible Histories.

Elke You’re Dead to Me-podcast heeft een professionele komiek en een echte wetenschapper op bezoek, die natuurlijk ook een beetje meedoet met de humor van de show. Greg Jenner is zelf ook historicus en weet vaak veel van het onderwerp. Hij gidst elke aflevering op een prettig bescheiden manier.

Het is een risicovolle opzet. Elke show heeft steeds weer wisselende gasten en het hangt van de geestigheid van de gasten af of het werkt. Vaak werkt het wel prima wat mij betreft. De shows zijn serieuzer en leerzamer dan je misschien denkt. Bovendien is het strak ingedeeld met vaste rubrieken: What do you know?, The nuance window en de quiz What do you know now?. Ook hier dus een hoog tempo.

4 episodes om te proberen:

• Lord Byron
• The Spartans
• The Neanderthals
• Stonehenge

3. Stuff you should know: lekker kletsen over ieder denkbaar onderwerp

Josh Clark en Charles ‘Chuck’ Bryant – de presentatoren van Stuff You Should Know – zijn al dertien jaar podcasters. Op 17 april 2008 ging hun eerste aflevering ‘How grassoline works?‘ live. Die duurde nog maar 6 minuten.

Aanvankelijk was Josh Clark (die toen nog nooit een podcast had geluisterd) de vaste presentator. Hij kreeg gezelschap van wisselende presentatoren, waaronder Chuck Bryant. Omdat de twee duidelijk goed met elkaar kunnen opschieten werd Bryant de mede-vaste presentator. Dat is zo gebleven. 

Ze maakten daarna veel meer podcasts samen. Het werd in feite hun beroep. In 2017 hadden ze hun duizendste episode. Josh en Chuck vertelden een keer met smaak over het feit dat ze een podcast over douane maakten en waren vergeten dat ze er al een over hadden gemaakt. Ze doen tegenwoordig ook veel live, nadat Josh zijn podiumangst had overwonnen.

Ik luister graag naar hun podcasts. Allereerst zijn er oneindig veel om naar te luisteren. Ze gaan over allerlei onderwerpen, maar onderwerpen als wetenschap, biologie, geschiedenis, psychologie komen het meeste terug. Meestal in de vorm van een vraag: How do barcodes work? How do cave dwellers work? How do hurricanes work? Ze zijn goed geresearcht, hoewel ze zelf als eersten zullen zeggen dat ze geen experts zijn. De afleveringen duren meestal ruim drie kwartier en dat is een prima lengte.

Ze zijn vriendelijk, spontaan en goed op elkaar ingespeeld. Josh is iets rationeler, Chuck iets empathischer, dat geeft een prettig evenwicht. Ze hebben allebei veel interesse in van alles en nog wat en vullen elkaar goed aan met die kennis. Als ze persoonlijke betrokkenheid hebben met een onderwerp, loopt de podcast ook beter.

Hun chemie is aanstekelijk. Door hun vermakelijke dialogen blijf je erbij met je aandacht. Ze scripten niets. Ze doen ze hun eigen research en komen dan bij elkaar. Soms komen ze midden in een discussie over een film terecht of moeten ze lachen om elkaars opmerkingen. Dat geeft de show een erg spontaan gevoel. 

Minpunt: de show is wel vrij Amerikaansgericht, Europese cultuur is niet het sterkste punt van Chuck en Josh.

In 2020 behoorden ze tot de top 7 van meest geluisterde podcasts. Ze hebben een fanschare over de hele wereld. Dat is best bijzonder. Josh en Chuck waren voor deze podcast niet beroemd, of hadden ook maar enig succes ervaren. Ze hadden een gewoon leven met veel verschillende banen en verblijfplaatsen. Die persoonlijke ervaringen verrijken hun podcasts. Je leert niet alleen veel over allerlei onderwerpen maar je leert ook twee mensen goed kennen.

De podcast heeft intussen zijn host Howstuffworks.com (een infotainmentwebsite) in populariteit overvleugeld. Tegenwoordig valt het podcastgedeelte onder Iheartmedia. Je kunt ze ook op YouTube vinden. Bekijk de video-interviews van Josh en Chuck als je ze nog beter wilt leren kennen. Of bekijk een gezamenlijk interview, of hun AMA op Reddit van 2014.

Josh: Het mooiste van dit werk? Zo’n beetje alles. We ontmoeten veel mensen, we worden betaald om de hele tijd interessante dingen te researchen. We hebben tot nu toe bijna aldoor nieuwe dingen kunnen proberen. Een ‘sweet deal’ tot nu toe…

4 episodes om te proberen:

• How bigfoot works
• The Satanic Panic
• How wasps work
• How gold works

4. 99% invisible: leren in stijl

99% Invisible is meer een serieuze reportage-podcast, waarbij een vloeiend lopende montage een grote rol speelt. Deze show wordt gedragen door de host, Roman Mars, en hij heeft een groot team eromheen. Die teamleden produceren zelf podcasts, die Roman Mars mede presenteert.

De thema’s van de podcast zijn design en architectuur. Dat is ook zo breed als het is. Van de evolutie in tekeningen van dinosauriërs, tot de geschiedenis van de techno in Berlijn. Dat ontlokte een schrijver van de Chicago Tribune tot deze zinnen: Across a decade now, after more than 430 episodes, 99% Invisible still explains itself as a podcast about design. Which, as the cliché goes, is like saying Moby-Dick is a novel about whales.

De show begon in 2010 en heeft zijn naam van een quote van architect Buckminster Fuller die zei: “99% of who you are is invisible and untouchable.” De show wil die 99% in kunst en design laten zien. De show was ooit een project van Roman Mars voor radiostation KALW en het Amerikaanse Instituut van Architecten in San Francisco. Het begon met korte afleveringen van een paar minuten die werden opgenomen in de slaapkamer van Mars. En het ontwikkelde zich in een 40-50 minuten durende podcasts met een professioneel team in een studio in ‘beautiful downtown’ Oakland. Dat ging onder andere met de hulp van Kickstarter.

Over hoe het begon, vertelde Roman Mars in een AMA het volgende:

Het betekende veel dat Ira Glass ons noemde [ivm de kickstartercampagne, red.]. Podcasting was nog niet de industrie die het nu is. Dus om steun te krijgen terwijl geen enkele partij mij zou steunen, betekende dat de show door kon gaan. Ik ben verbaasd hoe het allemaal is uitgepakt. Ik had het nooit voorzien, omdat niets eerder in mijn carrière zo goed uitpakte. Ik heb altijd het gevoel gehad dat de show goed genoeg was om steun voor te krijgen en dat het ook mijn tijd waard was. Ik heb dat gevoel niet altijd gehad over de dingen die ik maakte. Dus op de een of andere manier voelde het anders.

Meestal vertellen twee presentatoren (een van de producers en Roman Mars) een verhaal en mixen ze dat met reportage-elementen. Die typische ‘micro-montage’ van interviews, voice-overs en prettige muziek klinkt heel verzorgd. De onderwerpen zijn vaak kleinere, obscure onderwerpen. Dat is ongeveer hetzelfde uitgangspunt als Indipendenza. Je interesseert je door hun stijl voor onderwerpen waarvan je niet wist dat je je ervoor interesseerde.

De show is intussen bij zijn 432e show aanbeland. Dit is het hele archief. De podcast is wat serieuzer dan de meeste andere podcasts maar dat betekent niet dat je je hoeft te vervelen. De verhalen worden boeiend verteld en er is best wat subtiele geestigheid in de interviews.

Roman Mars is het gezicht/geluid van deze podcast. Zijn kalme stem is ideaal voor als je de slaap niet kunt vatten. Maar alle leden van het team hebben een belangrijke rol. Net als Stuff You Should Know hebben ze ook een boek gepubliceerd. Meer weten over de podcastmakers? Ze deden twee AMA’s op Reddit: in 2015 en in 2020.

4 episodes om te proberen:

• Dead Cars
• Bundyville
• The Infantorium
• The Sunshine Hotel

5. The curious cases of Rutherford and Fry: lachen om zwarte gaten

Adam Rutherford en Hannah Fry zijn beide wetenschapper en mediabekendheden. Adam (bioloog) en Hannah (wiskundige) plagen elkaar vaak met hun vakgebieden want geen van beide snapt veel van andermans discipline.

De basis van de podcast is een luisteraarsvraag (ook wel ‘curio’s’). Bijvoorbeeld: ‘Kunnen we ons vuilnis niet naar de zon schieten?’ Dan zoeken ze alles uit over de energie die dat kost, hoeveel het oplevert, vragen experts om hun visie, en sluiten af met de vraag of ze de zaak hebben opgelost. 

Zo tackelen ze lastige thema’s als donkere materie, zwarte gaten, wormgaten, muggen, astrologie, schimmel, niets, het getal nul. Ze vertellen een luchtig verhaal, delen hun kennis en opinies, laten flarden van interviews horen met wetenschappers, maken grapjes met elkaar.

De podcasts zijn een schoolvoorbeeld van een zeer vlot gemaakte, prettig wegluisterende podcasts. Net als in 99% Invisible vertellen ze een verhaal waar ze quotes uit interviews in verwerken. Een voordeel voor een BBC-podcast is dat je een professioneel productieteam hebt die dat doet. Daarnaast heb je een flinke voorraad historische fragmenten en liedjes tot je beschikking.

Ondertussen zijn ze ook al de honderdste episode gepasseerd. Sterk punt van de show zijn de experimenten (Adam die moet flauwvallen in een machine, Hannah die vertelt wat in haar vuilniszak zit). Ook de interviews met wetenschappers gaan ze goed af.

Anders dan Stuff you should know, is deze podcast wel erg gescript. De animositeit tussen Hannah en Adam levert wel snelle, strak geproduceerde afleveringen op maar zijn soms ook iets te bedacht.

Podcasts eindigen soms met een terugblik op een aflevering maar Rutherford en Fry maken het wel heel bont. Deze podcast bestaat eigenlijk uit twee podcasts: een formele en een informele. Dat laatste deel is in de loop der jaren steeds groter geworden en is misschien wel leuker om naar te luisteren dan de ‘echte’ podcast. Daarbij komt de chemie en vriendschap tussen Hannah en Adam beter uit de verf.

Wil je Adam en Hannah beter leren kennen? Hier zie je een presentatie van Adam en hier van Hannah.

4 episodes om te proberen:

• The good and bad in funghi
• The noises that make us cringe
• The heart of the antimatter
• Jurassic Squawk

En dat is nog maar het topje van de Engelstalige podcastijsberg…

• 30 Animals that made us smarter: BBC-podcast die duikt in het niche-onderwerp van producten die dankzij inspiratie uit de biologie zijn ontstaan. Denk aan de sonar van vleermuizen. Podcast is na 30 dieren voorlopig klaar.
• The fall of Rome: franjeloze maar inhoudelijke podcast van historicus Patrick Wyman over het einde van het Romeinse keizerrijk. Ook in dit genre: History of Rome van Mike Duncan en Hardcore History van Dan Carlin.
• Made of stronger stuff: een eveneens vermakelijke BBC-podcast over alle onderdelen van ons lichaam.
• This American Life: een beroemde en gevarieerde podcast, gehost door Ira Glass, over mensenlevens.
• Serial: onderzoeksjournalistiek van de makers van This American Life, over een Amerikaanse moordzaak in 1999 (en nog twee andere seizoenen). Niet direct wetenschap, wel een sterk voorbeeld van hoe diepgravend een podcast soms kan zijn.
• Ridiculous history: over de maffe episodes van de geschiedenis. Interessante podcast vol obscuriteit met een enorme productie: om de drie à vier dagen een aflevering.
• Fall of Civilations: veelgeroemde Britse podcast van Paul M.M. Cooper over verschillende beschavingen in de geschiedenis. Bereid je wel voor op een lange zit per aflevering, zo’n drie uur.
• Planet Money: podcast van de Amerikaanse radio-omroep NPR over alles wat met economie te maken heeft. Verschillende presentatoren in korte afleveringen van ongeveer 20 minuten. Vooral interessant zijn de historische podcasts.
• Fresh Air: biografische podcasts, ook van NPR. Host is Terry Gross. Neemt wat meer de tijd voor interviews: meestal 45 minuten. Een van de favoriete podcasts van de makers van Stuff you should know.

En anderstalige podcasts dan?

Dit zijn allemaal Engelstalige podcasts. Uiteraard zijn er ook anderstalige podcasts. Podcasts zijn een universele trend. Ook in Nederland en Vlaanderen vind je podcastmakers. 

Franstalige podcasts

Franse podcasts wijken af van de stijl van de Engelstalige podcasts. Er is meer ruimte voor experiment en creativiteit.

Ik ben bijvoorbeeld een groot fan van Breaking old News. Hoewel het begin nog even zoeken was (het was nog niet zó komisch), hebben ze steeds meer hun draai gevonden, en behoren hun shows tot het geestigste wat podcasts te bieden hebben. Het idee is dat je live terugkeert naar een belangrijk moment in de geschiedenis: de beurskrach van 1929, het zinken van de Titanic, het schandaal van het Panamakanaal, Cleopatra. Dat doen ze met humoristische quasi-interviews met de politieke sterren van die tijd, quasi-reportages en gewoon pure komedie. Alleen al de intro-quote mag er zijn: Premiers sur l’Histoire, derniers sur l’info.

Een totaal andere type podcast is Magma. Slow-journalistiek. Journaliste Clémence Hacquart laat daarin mensen aan het woord over historische gebeurtenissen. Dat is bijzonder: vaak krijgen mensen maar een paar minuten in een talkshow. Hier vertellen ze zonder te worden onderbroken interessante verhalen van een uur, zoals over Jacques Brel (interview met een vriend van hem) of de affaire van de rainbow warrior (met een man die er toen bij was).

Een van de meest experimentele podcasts is vermoedelijk Multimorphoses, die elke podcastaflevering alle regels overboord gooit. Het onderwerp, de vorm en de podcastmakers veranderen per aflevering.

Verdere tips (bekijk dit overzicht of deze Reddit-post voor meer):

• Art est la metière: een uur durende serieuze podcast over kunst. De Franse In Our Time. Elke week een aflevering, waarbij presentator Jean de Loisy diep ingaat op levens van kunstenaars.
• Paname: een podcast over verborgen geschiedenissen in Parijs. Aanrader voor liefhebbers van de stad (en wie is dat niet). Een les ook hoe beperking de meester maakt.
• Culture 2000: vloeiend Frans is toch wel vereist om deze zeer rappe discussies – vol grapjes – over historische onderwerpen goed te volgen.
• Emotions: podcast over de emotionele kant van psychologie. Veel interviews met wetenschappers, interessant onderwerp, vaardig gemaakt.
• Manger: het wordt niet veel Franser met een podcast over eten. Met vragen als ‘Kost goed eten veel geld?’ of ‘Waarom speelt religie zo’n grote rol met wat er op ons bord ligt?’ De laatste aflevering is van maart 2020. Net als Emotions een podcast van Louie Media.
• Mécaniques du Journalisme: zevende seizoen al voor serieus en diepgravend journalistiek programma van France Culture. Meestal vier afleveringen van een kwartier over een onderwerp, zoals de affaire Fillon of Luxleaks.
• Les Couilles sur la Table: een (wetenschappelijke) podcast over mannen en mannengedrag. Gemaakt door een vrouw: Victoire Tuaillon, met hulp van verschillende gasten (zowel mannen als vrouwen).

Veel Franse podcasts zijn aangesloten bij een podcastpodium: zoals Louie Media, Binge-radio en Podcut. Daarnaast bieden omroepen als Arte Radio en France culture (onderdeel van Radio France) ook veel podcasts. En ook in andere Franstalige gebieden maken ze podcasts, zoals Quebec. Opvallend zijn de prachtige websites bij Franse podcasts.

Spaanstalige podcasts

Minder makkelijk te vinden (de meeste podcasts gaan over het leren van Spaans) maar ze zijn er wel. Hier is een overzicht.

• Radio Ambulante: serieuze onderwerpen in journalistiek project uit Peru waarbij een team interessante Latijns-Amerikaanse verhalen vertelt. Presentator is Daniel Alarcón.
• Todopoderosos: amusante podcast over film.
• La Vida Moderna: een satirische radioshow, die misschien wat minder informatief is, maar wel grappig.
• El Abrazo del Oso: podcast over geschiedenis.
• CienciaEs: serieuze wetenschappelijke podcast. Website stamt nog uit 2002 maar de informatie is degelijk.

Italiaanstalige podcasts

Het is ook goed zoeken voor Italiaanstalige podcasts. Hier is een overzicht en hier is een ander overzicht. Storie Libere heeft alleen maar podcasts. Diverse Italiaanse podcasts zijn exclusief voor een medium gemaakt, zoals Veleno en Le Mani Sul Mondo, en die laten we hier buiten beschouwing.

• Demoni Urbani: podcast over historische misdaadverhalen, zoals bijvoorbeeld het verhaal over de collectieve zelfmoord in Jonestown.
• Bistory: podcast over beroemde figuren in de geschiedenis.
• Il gorilla ce l’ha piccolo: podcast over biologie van Telmo Pievani en Michele Luzzatto.
• Mercurio: luchtige podcast over techniek en wetenschap
• Daimon: podcast van Violetta Bellocchio over obsessies.

Nederlandstalige podcasts

Ook in het Nederlands stromen de podcasts door de kabels. In Nederland is de omroep VPRO de meest interessante speler. In België is dat Klara (onderdeel van omroep VRT). Anders dan de podcasts van Klara die je gewoon kunt downloaden, zijn de Nederlandse podcasts zelden anders te beluisteren dan via Apple of Spotify. In mijn ogen is dat geen beste zaak – de podcastcultuur kenmerkt zich juist door een open en toegankelijk karakter.

Bekijk dit overzicht van de Volkskrant voor meer tips.

• Tijdgeest: deze podcast van de VPRO met Julie Blussé staat al een tijdje op mijn lijstje om te proberen: een podcast die de tijdgeest probeert te doorgronden. Waarom gebeurden sommige dingen op sommige momenten in de geschiedenis?
• Het laatste woord: wederom de VPRO: geschiedenispodcast van Jos Palm over boeken of documenten die baanbrekend waren. Aardig idee om over geschiedenis te vertellen aan de hand van boeken.
• Onbehaarde apen: wetenschapspodcast van de NRC. Achter een paywall, dus je moet wel via een ander kanaal luisteren.
• De atlas van kleine praktische utopieën: podcast van Klara met een mooi eenvoudig uitgangspunt: interviews met experts en wetenschappers over hoe zij de wereld proberen te verbeteren.
• Berlijn, het verhaal van de muur: een van de vele goede historische podcasts van Klara. Een andere mooie podcastsserie gaat over De Bourgondiërs, verteld door de schrijver van het boek zelf, Bart van Loo. Daarnaast een tiendelige serie over Leopold II, over Louis XIV (beide met Johan Op de beeck) en een serie over het boek Revolusi van Van Reybrouck. En die kun je allemaal gewoon downloaden. Nederlandse podcasts zouden daar een voorbeeld aan kunnen nemen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Reddit/r/podcasts
• The Economist: The rise of the podcast adaptation
• Elegant Themes: What is a podcast?
• New York Times in 1995 over de podcasttechnologie
• Voices over de podcastgeschiedenis

1 november 2020 / 1416 woorden / 10,5 minuten leestijd / thema’s: biologie, dieren, emoties / Herschreven artikel van de voorganger van deze website

Over emoties van dieren valt nog veel te leren. Wat weten we van de emoties van koeien, varkens, paarden – dieren die ons overal omringen? Weinig. Ik heb zeven lessen gehaald uit dit boek van Jeffrey Masson:

1. Beesten hebben ook plezier

Masson was een psychotherapeut en heeft zich altijd uit interesse verdiept in dieren. Daarna werd hij bioloog. Hij woonde midden in de mooiste flora en fauna van Nieuw-Zeeland en Hawaï. Hij schrijft graag over gevoelens en emoties van dieren (olifanten, honden, boerderijdieren). De teller staat nu op 29 boeken. Dit laatste boek heet (XYZebra, of te wel Altruistic Armadillos, Zenlike Zebra’s).

Een kenmerk: hij citeert ook graag mensen die misschien niet zo wetenschappelijk geoefend zijn, maar wel kunnen observeren en een grote passie voor één bepaald dier hebben. Dit is een subjectief en persoonlijk boek over biologie.

Wat Masson vaak doet, is het op een rij zetten van kennis over een bepaald dier en dan conclusies trekken over vermoedens waar de wetenschappers het nog lang niet eens zijn

Dat is wel een beetje speculeren. Toch kan het denk ik geen kwaad dat iemand suggesties doet die de heren en dames wetenschappers (nog) niet durven te doen: dat maakt het boek leesbaarder en interessanter.

Met het op de troepen vooruit lopen, neemt hij risico: het een zal onwaar blijken te zijn, het ander weer wel waar. Dat risico neem ik als lezer wel voor lief. Ik denk dat iedereen wel snapt dat het soms veronderstellingen zijn waar nog meer onderzoek voor nodig is.

Ik wilde over ieder dier minstens iets vertellen dat niet in een standaardencyclopedie te vinden is, zelfs niet in de beste. Ik ben ervan overtuigd dat de auteurs daarvan ook hun persoonlijke opvattingen hebben, maar zij vinden waarschijnlijk terecht dat het hun werk is om de lezer van informatie te voorzien, niet van gevoelens. Geheel in de lijn van alles wat ik tot nu toe heb gepubliceerd, hetgeen altijd in de eerste plaats over de gevoelens van dieren ging, vond ik het logisch dat ik de lezer voor de verandering eens inzage zou geven in mijn gevoelens over dieren.

2. Traditionele biologie is voorzichtig met gevoelens van dieren

De vraag die Indipendenza via mail aan Jeffrey Masson stelde: Hoe kan het dat de traditionele biologie zich zo beperkt bezighoudt met de gevoelens van dieren?

Ik denk dat het onze trots is dat we niet durven in te zien dat sommige dieren gevoelens hebben zo diep als die van onszelf, in het bijzondere positieve gevoelens als liefde, vriendschap en compassie, of zelfs, in sommige gevallen, gevoelens die groter zijn dan onze, zoals bijvoorbeeld het verdriet van rouwende olifanten. Wij mensen zien ons zelf altijd graag als het toppunt van beschaving!

Wat we dan nodig hebben, zijn voorbeelden. Daarmee weten we als mens wat onze plek is. Zijn wij klaar voor karakters van dieren die soms mensen overtreffen? In moed, zorgzaamheid, lef of opofferingsgezindheid? Deze voorbeelden komen uiteraard uit Massons boek.

3. Voorbeeld 1: zebra’s hebben pittige karakters

Zebra’s laten zich niet temmen. Of tenminste: bijna niet. Want waarom rijdt de politie anders niet op zebra’s in plaats van op paarden, als de zebra’s nog indrukwekkender en sterker zijn?

Ja, in de zeventiende eeuw trokken er wel een paar zebra’s koetsen in Londen, als een attractie. Maar door de bank genomen kun je zebra’s niet temmen en dat heeft te maken met hun pittige karakters.

In de Serengeti, waar ze veel voorkomen, laten zebrahengsten bijvoorbeeld hyena’s tot op enkele meters nabij komen zonder ze aandacht te schenken. Ze kunnen met hun hoeven de kaak van een leeuw breken.

Sowieso verdedigen zebra’s elkaar in een groep. Als er een gewond is, gaan ze eromheen staan om de gewonde dan te verdedigen. Weinig dieren durven dat. In gevangenschap kunnen hengsten zelfs antilopes en impala’s aanvallen. Als huisdier zijn ze dus niet aan te raden, tenzij je snel een gesloopt huis wenst.

Interessant aan zebra’s is ook dat ze elkaar schijnen te herkennen aan het strepenpatroon. Voor de rest zijn er nauwelijks verklaringen voor de strepen. Ze dienen niet als schutkleur aangezien zebra’s zich niet verbergen, alhoewel sommige wetenschappers wel denken dat een hele groep rennende zebra’s op hoge snelheid een verwarrend effect kan hebben.

4. Voorbeeld 2: mierenegels zijn slim en vreedzaam

De mierenegel behoort samen met de vogelbekdier tot de eierleggende zoogdieren en heeft een buitensporig grote neocortex. Niemand begrijpt waarom ze die hebben. Masson denkt dat het te maken kan hebben met een slimheid om niet gevangen te worden. ‘Zelfs met voedsel zijn ze niet te lokken.’

In gevangenschap heeft men wel eens een mierenegel blikjes frisdrank zien opstapelen om zo te ontsnappen.

Het zijn ook vreedzame dieren. De paring van de beesten is al even vreedzaam. Een wijfje klemt zich aan een boomstam en de mannetjes duwen elkaar zachtjes in een greppel om de boom. Het is niet duidelijk waarom de winnaar wint en de verliezer verliest maar er blijft een winnaar over. De verliezers lopen weg zonder pijn of bloed.

Bij dreiging kunnen de mierenegels dankzij hun sterke klauwen vrijwel verticaal de aarde in duiken.

5. Voorbeeld 3: neushoorns zijn altruïstisch

De meeste rapporten over neushoorns beklemtonen de agressie van het dier. Masson is het daar niet mee eens: ‘Waarom (…) wordt er niet op gewezen dat uit directe observaties blijkt dat zwarte neushoorns soms altruïstisch gedrag vertonen?’

Er zijn notities dat neushoorns tevreden zijn (het lijken wel Nederlanders) en dat zelfs een agressief dominant mannetje luistert naar de smeekbeden van een ander, verliezend mannetje. Bij een eerste bezoek aan neushoorns in Oeganda in de jaren twintig reageerden de neushoorns vooral nieuwsgierig. Daarop werden ze allemaal neergeknald.

Iemand die neushoorns lang had geobserveerd, vond dat nervositeit en overgevoeligheid als eigenschappen van neushoorns het meest treffend zijn.

(…) haar gevoeligheid voor mijn stemmingen, (…) heeft mij doen beseffen wat een bijzonder dier een neushoorn is en hoe vreselijk hij door mensen is belasterd.

6. Voorbeeld 4: koala’s zijn zorgzaam

Koala’s zijn niet zo slim. Inderdaad, dat is zo, ze hebben een klein hersenvolume. Maar de nuance is dat ze ook niet meer nodig hebben. Ze hebben geen contact met andere dieren, en slapen bovendien twintig van de vierentwintig uur. Meer hersenen betekent ook meer brandstof. Nu kunnen ze zich rustig laven aan eucalyptusbladeren.

Koalawijfjes behoren tot de zorgzaamste moeders ter wereld.

De levenswijze (…) is (…) al 25 miljoen jaar onveranderd.’ De jongen ontwikkelen zich hierdoor heel erg langzaam. Geen enkel zoogdier produceert melk die zo weinig voedzaam is. Maar het werkt en de koala’s zijn tevreden.

7. Emoties van dieren zijn nog onontgonnen terrein

Zo heeft dit boek honderd verhalen over dieren en het is moeilijk om het weg te leggen. Emoties bij dieren maken ze zo menselijk dat je er als lezer graag gelooft dat het allemaal zo werkt. Een romantisch beeld dat het dierenrijk minder gewelddadig laat lijken.

Misschien neemt Masson hier en daar een te grote stap in veronderstellingen  – zoals een kreeftenwetenschapper kennelijk een keer boos opmerkte – maar je hebt altijd nog je eigen hersenen om te beseffen dat je een roofdier niet gezellig op de thee uitnodigt om over hun psyche te praten.

Hij is niet de enige die over emoties van dieren praat. Zie hieronder hoe Carl Safina, publicist en ecoloog, uitleg wat hij denkt dat dieren denken en voelen.

Massons lezingen gooien soms olie op het vuur, zie bijvoorbeeld deze keynote speech voor de Animal Studies Association Conference. Toch zullen ook zijn critici moeten erkennen dat er in de biologie niet al te veel aandacht is voor de emoties van dieren.

Het is misschien aardig om af te sluiten met een quote van Barbara King, auteur van De spirituele aap. Ze legt in haar boek een Masson-achtige lijn met onze voorouders, de homoniden:

De hersenen reageren op emotie, en emotie draagt bij aan de vormgeving van de hersenen. In de vroegere prehistorie van de menselijke afstammingslijn speelden emoties van hominiden een belangrijke rol; dat kan niet anders. Onze voorouders overleefden onder zware omstandigheden, en niet alleen omdat ze rechtop konden lopen, aan een roofdier konden ontsnappen of een stuk Oldowan-gereeedschap konden maken. Ze moeten hun leven gevóéld hebben.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Jeffrey Masson
• Interview met Jeffrey Masson
• Masson op Wikipedia
• Documentaire ‘Animals like us: Animal emotions’

1 juli 2020 / 1529 woorden / 11,8 minuten leestijd / thema’s: kunst, astronomie / dit artikel is in iets andere vorm al gepubliceerd in Jegens & Tevens / Featured image: Mars (Luke Jerram) en Oude Spirituele Reiziger (Jan Fabre)

1. Mars is geen aarde maar wel mooi

Mars en kunst laten zich goed combineren, blijkt uit de expositie in Kunsthal KAdE. Maar hoe goed? En wat zien we er nu al van terug?

Allereerst moeten we weten waar we het over hebben. Wat is Mars? Mars is onze buurplaneet op (gemiddeld) 231 miljoen kilometer afstand van de aarde. Mars is maar iets groter dan de helft van de aarde. ‘De rode planeet’ want het bestaat vooral uit rotsen met ijzeroxide en stof.

In veel dingen lijken we op elkaar. Aarde en Mars roteren in bijna hetzelfde tempo. We doorlopen bijna dezelfde seizoenen. Ooit – lang geleden – was Mars een aardeachtig land, nat en warm.

En in veel dingen verschillen we van elkaar. De gemiddelde temperatuur (Mars is gemiddeld net zo koud als een winter op Antarctica). Een jaar op Mars duurt 687 dagen. Het heeft een dampkring met een dikte van 1% van die van de Aarde. Voornamelijk koolstofdioxide. Doe je je helm af, dan kookt je gezicht. Geen ozonlaag om je te beschermen tegen radioactieve zonnestraling.

Het landschap: stoffig woestijnlandschap. Met deze foto van NASA kun je er een idee van krijgen.

2. Extreem landschap waar je foto’s van móet maken

De geografie is er ook extremer en dus erg fotogeniek. Je vindt op Mars de grootste vulkaan/berg van het zonnestelsel: Olympus Mons is drie keer zo groot als de Mount Everest en aan de voet breder dan de afstand Amsterdam-Parijs.

Hierboven afgebeeld: de Marscanyon Valles Marineris, waarin je, als je niet oppast, 8 kilometer omlaag kunt vallen. Qua water passen er 100 à 200 amazonerivieren in. Hoe kun je daar niet naar verlangen om schitterende panoramafoto’s van te maken met je i-phone?

Dan hebben we het nog niet eens gehad over de enorme wervelstormen op Mars (denk aan deze scène in de film The Martian).

Je zou zeggen: wat moet je dan op zo’n plek doen? Moeten we er echt kolonies stichten zoals bijvoorbeeld Elon Musk met zijn Space X-project wil, of Mars One (gevestigd in Amersfoort)?

Zou Mars ooit, zoals de sf-serie The Expanse ons wil doen geloven, een even grote militaire macht ontwikkelen als aarde en dan in een soort koude oorlog met ons terecht komen (zo ironisch). Of blijft het altijd ploeteren en strijden tegen de elementen?

Voorlopig kun je er dus nog geen kunst maken – wel kunnen we op afstand genieten van de planeet.

3. Mars inspireert kunstenaars al eeuwen

Laten we deze vragen maar even rusten en terugkeren naar de expositie. Het is moeilijk is om kunst en wetenschap te combineren. In het gunstigste geval geeft kunst menselijke context over een onderwerp. In het slechtste geval is er te weinig samenhang om iets mee te kunnen.

De expositie weet hier een aardige middenweg in te vinden – ook omdat Mars een onderwerp is dat al decennia kunstenaars en schrijvers aanspreekt. Heel lang was er geen beeld, geen foto, niets. De fantasie van de kunstenaars was heel belangrijk om in de behoefte te voorzien.

De nieuwsgierig werd nog meer geprikkeld door de ontdekking van kanalen op Mars door Schiaparelli. Althans, dat was gewoon een vertaalfout. Hij zei ‘canali’, van kanalen, verbindingen, maar men maakte daar letterlijke kanalen van. Het zorgde ervoor dat veel mensen gingen denken dat er leven op Mars was, met name de astronoom Percival Lowell.

Ze bleken later optische illusies. Net als Mars’ eigen kunstwerk: the Face of Mars (pure pareidolia). Zo kan gevoel voor kunst zelfs wetenschap soms op het verkeerde been zetten.

Mars werd via Jules Verne (1890) en H.G. Wells’ The War of the Worlds (1898) in de popcultuur geslingerd om nooit meer terug te keren. Angst voor eventueel leven op de rode planeet was toen opecht en reëel. Je hoeft maar te kijken naar de legendarische hoorspelvariant uit 1938 van Orson Welles waardoor iedereen in paniek raakte.

Vooral film zou een mooi duo worden met Mars. Een mooi voorbeeld is Aelita, een prachtige Sovjet-Russische SF-film uit 1924. Sommige kunstenaars raakten echt in de ban van de rode planeet. Zoals Ludek Pesek. Hij schilderde veel planeten. Van 1981 tot 1985 schilderde hij 35 schilderijen over Mars.

De lijst van boeken en films die Mars als onderwerp namen is bijna eindeloos. Zelfs NASA heeft al artistieke posters klaarliggen voor als het zover is (met een knipoog natuurlijk). En met de toename van de ontdekkingen en betere CGI zal de stroom films en series over Mars (en kolonisatie) alleen maar toenemen.

4. Het eerste kunstwerk bevindt zich al op Mars

Ja, dat is is al. De Calibration target for the Beagle 2 Mars Lander van Damien Hirst, die echt gebruikt werd, spoorloos was, maar weer is gevonden. Hirsts eerste kunstwerk bevindt zich dus al op Mars (nu nog de eerste marsveiling om het voor veel marseuro’s te verkopen).

En de audio van kandidaten die vrijwillig solliciteerden op initiatieven als Mars One (Critical System Alert van Bjørn Melhus) levert in zekere zin ook al Marskunst op.

Je kunt kunst ook praktischer benaderen. Neem de klokken met alle planetentijden van Katie Paterson. Spreken we af op de tijd van de maan, Mars of Jupiter?

Dat is misschien ludiek maar veel moderne Marskunst is bloedserieus en zeer wetenschappelijk gericht. Veel mensen denken er al professioneel over na.

De Ice Hab van Layla van Ellen (afgestudeerd op het gebied van bouwen op Mars) is een goed voorbeeld. Of de infographic van de universiteit van Wageningen. Die legt uit wat er allemaal komt kijken bij een dergelijke operatie. Dat is toch behoorlijk echte wetenschap.

Of het nabootsen van de onherbergzame omstandigheden op Mars:

Een serieuze tentoonstelling dus, maar ook met aandacht voor wat je in je Marsenthousiasme misschien zou vergeten: de psychologische effecten.

5. Heimwee zou een groot thema zijn in de kunst op Mars

Zoals heimwee. Daarover gaat dit mooie, relatief eenvoudige werk van Henk Stallinga, dat ongetwijfeld tranen oproept bij de astronaut die ergens in de Daedalia Planum zit te mijmeren over thuis:

Nu is dit nog geen thema dat wij in het heden meteen snappen maar een anime-serie als Planetes maakte voor mij wel duidelijk hoe je naar de aarde kunt verlangen. Ook een emotie waar astronauten vaak over beginnen. De beroemde foto Earthrise raakt deze snaar ook.

Misschien wordt er voor Henk Stallinga’s werk straks op Mars wel een speciaal museumpaleis gebouwd en gaan mensen er mediteren en huilen. We kennen de toekomst niet, het kan raar lopen.

6. Spirit en Opportunity zijn de eerste Marsfotografen

Een gemiste kans is dat er geen quasifotoexpositie is van de foto’s van de rovers Spirit en Opportunity.

Spirit en Opportunity zijn toch echt de eerste echte kunstenaars van Mars. Juist hier hadden ze erkenning kunnen krijgen. Een mooie reeks foto’s, zwart-wit en kleur, profielen van de makers, plaatjes en jaartallen.

Maar nee, niets hiervan. In plaats daarvan zien we een model van een rover en een grote foto. Een fantasieloze en weinig creatieve oplossing. Daaruit blijkt toch wel weer onze drang om mensen altijd op de eerste plaats te zetten.

7. De fantasie is leuker dan de werkelijkheid op Mars

De beste overbrugging tussen kunst en wetenschap is het Marskamertje van De Spullenmannen – een verrassing waar je bijna aan voorbij zou lopen. Zowel fantasie als wetenschap.

Volgens de toelichting zal iemand ooit zo onder de grond van Mars leven en vooral vers kroos eten (heerlijk!).

De expositie levert soms te veel in op het gebied van kunst. Sommige dingen zijn er voor mijn gevoel iets te veel met de haren bijgesleept, zoals de dingen die mensen zullen missen als ze op Mars zijn, de posters van NASA of het bekende filmpje uit 1977 van Charles en Ray Eames (waarvan hier de schets uit 1969), dat elke keer met de factor tien uitzoomt. Prachtige video, nog steeds, maar Mars heeft alleen een bijrol.

Daarnaast mis ik afgezien van het Marsportret van Olphaert den Otter nog wel een paar echte kunstknallers. Ligt dat aan het feit dat nog steeds weinig kunstenaars zich geroepen voelen om eens over de aardse grenzen heen te kijken?

Maar een ding is zeker: eventueel leven op mars zal vooral shit zijn. De uitspraak van Bas Nugteren (directeur observatorium Sonnenborgh) maakt het niet veel beter:

‘Leven op Mars is een idee-fixe, een wrede illusie waar je in het gunstigste geval als een soort gerobotiseerde mol kunt leven. Mars is alleen spannend zolang je er niet bent. Ben je er, dan is het het absolute niets.’

Het is duidelijk: Mars is leuk en aardig maar geef mij toch liever de romantiek dan de werkelijkheid.

Meer lezen, kijken of luisteren

• KunsthalKAdE
• Independent over Hirst en Mars
• Stenen van Mars op aarde
• Fotokunst van de Spirit en Opportunity op Mars
• Mars: A Traveller’s Guide to Mars
• Vergelijking aarde en Mars in cijfers
• Leesaanrader: Planets van Dava Sobel
• Kaart van Mars
• Parool over deze tentoonstelling
• AD over deze tentoonstelling

Publicatie 1 mei 2020 (update: 11 november 2024) / 3686 woorden / 20 minuten leestijd / Featured image van ‘Wormholes explained’ van Kurzgesagt

Elk artikel over YouTube begint met duizelingwekkende cijfers. Deze dus ook. Stel je voor: alle YouTubevideo’s die je in je hele leven zal zien, zijn nog maar een fractie van de video’s die de dag dat je dit leest worden geüpload.

In mei 2019 liet YouTube weten dat er maar liefst 500 uur video per minuut wordt geüpload. Dat is per uur 30.000 uur video, per 24 uur 720.000 uur. Meer dan een half miljoen nieuwe video’s per dag dus. (Update november 2024: uit cijfers van 2023 blijkt dat dit nog steeds 500 uur video per minuut is.)

Hoeveel is dat omgerekend in mensenlevens? Antwoord: 82 jaar aan video’s. Zet iemand van geboorte af aan voor de video’s die vandaag zijn geüpload dan is diegene (zonder te slapen) 82 jaar later klaar met kijken.

De website everysecond kan het nog iets makkelijker, iets visueler uitleggen.

Het is een speld in de videoberg om hier wat goeds in te vinden. Lijkt het. Want dat is eigenlijk niet zo heel moeilijk. Er zijn bronnen genoeg om die spelden te vinden.

Onderstaande vijf kanalen bieden naar het idee van Indipendenza een combinatie van interessante feiten, vermakelijke vertelstijl, sterke videokwaliteit, inventiviteit en hoog tempo. Wat je bij een medium als YouTube mag verwachten: de grote aandacht voor presentatie bij al deze kanalen. Humor en theater blijken ook voor deze kanalen belangrijk om een verhaal te vertellen.

1. Kurzgesagt: prachtige video’s over taboerijke onderwerpen (23,2 miljoen subscribers, 3 miljard views)

Kurzgesagt is Duits voor ‘in een notendop’. Ik viel na een eerste ontmoeting meteen voor de video’s van dit kanaal: mooie, strakke animatie, goede research, intelligente onderwerpen. Ik kon me erg vinden in de reactie van een anonieme Reddit-user, die zei: ‘The production quality on Kurzgesagt videos is just astonishing.’

In 2013 sprak ik met Kurzgesagt. Ze bestonden toen net een jaar, hadden 200.000 subscribers, 8 miljoen views. Bij het schrijven van dit artikel (mei 2020) hebben ze 10,8 miljoen subscribers en 855 miljoen views. Vijftig keer zoveel subscribers. (Update november 2024: 23,2 miljoen subscribers en meer dan 3 miljard views!)

Je kunt zien dat ze geëvolueerd zijn in die tijd. Van random onderwerpen (hoe werkt ‘fracking’, hoe werkt de beurs) uit eigen interesse, werd het kanaal professioneler, werkten er meer mensen aan mee, duren de video’s langer en zijn de onderwerpen nog veel ingewikkelder geworden en beter wetenschappelijk onderbouwd. Kurzgesagt wordt nu ook gesponsord en het kanaal heeft zijn eigen shop.

Ik zou graag willen vragen wat het succes met ze doet, maar ik kreeg geen antwoord meer op nieuwe vragen. Dan doen we het maar met het oude interview uit 2013 dat ik hield met Philipp Dettmer, de stichter en woordvoerder van Kurzgesagt:

‘De initiële inspiratie was Crash Course History met John Green en Thought Cafe. Na een tijdje deden we een video en het is vanaf dat moment gaan rollen. We hebben het niet gepland om dit met vaste regelmaat te gaan doen.

‘Visueel zijn we dus allereerst door Thought Cafe beïnvloed, maar ook (kinder) wetenschapsboeken uit de jaren vijftig tot en met zeventig. Ze zijn vaak minimalistisch en tamelijk geometrisch. In die tijd was wetenschappelijke uitleg fel en kleurrijk, de illustraties waren ook echt mooi en veel wat ze toen gebruikten, wat we tegenwoordig infographics noemen. Ik spaar deze boeken en krijg daar veel inspiratie van om te gaan tekenen.

‘Van script tot en met de muziek kost het maken van de video ongeveer 250 uur werk. We doen het vanuit passie, in het weekend en ’s avonds. De kortste video was een dag, de langste duurde vijf maanden. Het onderwerp hangt af van waar we momenteel interesse in hebben. Er is geen plan of zoiets. Als we denken dat we iets meer willen weten over een onderwerp maken we er een video over.

‘Tot nu toe zijn 259 mensen een Patron geworden. Ik denk dat Patreon uiteindelijk het hele project kan betalen, dat doet het ook voor anderen. Voor ons geldt dat wij veel te klein zijn om te kunnen overleven van ons Patreon-account. Maar het blijft groeien en misschien geeft het ons op een dag meer vrijheid.’

Op dit moment heeft Kurzgesagt meer dan 12.000 Patrons. (Update november 2024: er zijn er geen gegevens meer openbaar, maar volgens een site zijn het er nog ruim 11.000). Dat is dus wel goedgekomen. Van 2 medewerkers zijn ze nu een team van 25 dat werkt aan 6 à 7 video’s tegelijkertijd. Mettertijd bleek dat twee video’s niet meer voldeden aan hun eisen (‘Addication’ en ‘Refugees’). Hoewel de video’s juist aansloegen (31 miljoen views), hebben ze die video’s verwijderd. Niet objectief genoeg.

Bang voor taboerijke onderwerpen zijn ze niet. Ik weet zeker dat de video’s over vlees eten, overbevolking, homeopathie en mazelen veel reacties oproepen. Kurzgesagt heeft op basis daarvan een leuke, open video geproduceerd met de titel: Can You Trust Kurzgesagt?. Daarin leggen ze ook helder uit hoe ze werken en gaan ze in op de twee video’s die ze hebben verwijderd.

Wil je het team achter Kurzgesagt beter leren kennen? Lees dan de AMA die ze in 2019 op Reddit hielden. Daarin geven ze onder andere aan dat Loneliness hun favoriete video is, dat ze doorbraken met de fracking-video (‘Reddit happened’).

‘And we just decided that this was our job now.’

2. Captain Desillusion: met humor en in een oud trainingspak fake video’s onder de loep nemen (2,51 miljoen subscribers, 266 miljoen views)

Als Captain Desillusion er niet zou zijn, wie zou dan zo grappig beelden van ufo’s, drijvende steden of krankzinnige basketbalshots moeten debunken? Ik kan niemand verzinnen – Captain Desillusion (CD) is uniek. Als fan van Penn & Teller’s Bullshit serie, dacht hij: dat wil ik ook! Hij begon een kanaal en de beroemdste debunker aller tijden, James Randi, nodigde hem zelfs bij hem thuis uit.

Achter CD zit Alan Melikdjanian, een Amerikaan uit Letland (maar zijn familie was Armeens). Zijn ouders waren circusartiesten met komisch talent, gespecialiseerd in hoelahoep. Hij heeft het dus niet van een vreemde. Hij werd geboren in Riga en kwam op zijn twaalfde naar de Verenigde Staten. In twee interviews (interview 1 en interview 2) vertelt hij wat hij nog weet van zijn geschiedenis in de Sovjet-Unie.

CD’s kanaal gaat al een tijd mee: zijn eerste video is van september 2007. Het is wonderlijk dat er in die dertien jaar tot nu toe er bijna niets is veranderd. De intro, het trainingspak, het zilveren gezicht, de stijl: alles is nog hetzelfde als in de eerste video.

Wel heeft hij Mr. Flare geïntroduceerd, een element dat bij het vervalsen van video’s vaak een belangrijke rol speelt. En ook Holly, een krankzinnige stalkergodin, doet af en toe mee.

Een nerdy kanaal over over special effects en beeldbewerking. Toch geen saaie kost, de films gaan gepaard met erg veel humor en sarcasme, telkens weer even anders. ‘Het is 95% amusement en 5% inhoud,’ zegt hij zelf. Maar die 5% is niet onbelangrijk want hij prikt met veel kennis van zaken door visuele manipulatie heen, zoals bij een super e-bracelet. Je leert er best wat over wetenschap van.

Of te wel: een pixel justice crusader, aldus medepresentator Holly in deze aandoenlijke video, die goed laat zien hoeveel subtiele grapjes er wel in de scripts voorkomen. Hij legt zijn werkwijze met gevoel voor humor uit in een van zijn video’s:

‘Ik staar naar video’s. En de frames die video’s maken. En de pixels die de frames maken die de video’s maken. En de metadata verborgen achter de pixels die de frames maken, die de video’s maken. En dan zie ik iets.’

Waar CD zijn succes aan te danken heeft, legt hij uit in een ander interview.

let me tell you about my 3 Rs of YouTube success: 1) Regularize your posts, 2) Rally your subscribers, 3) Ride the social media wave. If you use my patented system, I GUARANTEE that you will become an instant YouTube success!’ No, I’m actually a terrible case study for how to do well on YouTube because I’ve always actively avoided doing all of the above.

In de video’s is hij meer een klootzakkerige versie van zichzelf, licht hij toe, zoals hij meer in het echte leven zou willen zijn.

‘My videos may show an obnoxious, quick-witted super(ish) hero, but I’m very different in real life. Alter ego? He’s ALL ego. (…) I, for one, don’t think we look anything alike.’

Captain Desillusion was mede-oprichter van Openfilm, dat in 2015 ophield te bestaan. Je kunt hem steunen via Patreon.

3. Vsauce: wetenschap enthousiast verteld (23 miljoen subscribers, 5 miljard views)

Michael Stevens, alias Vsauce, zou je de onbetwiste koning van de populaire YouTubewetenschap kunnen noemen. En dan zijn er nog twee kanalen, Vsauce 2 (Kevin Lieber, 4,5 miljoen subscribers) en Vsauce 3 (Jake Roper, 4 miljoen subscribers).

Stevens, geboren en getogen in Kansas, had altijd al een talent voor comedy en theater. Na zijn studies in Chicago verhuisde hij naar New York en deed klussen met komedianten, zoals Funny of Die. Hij speelde het karakter the Bearded nun. Wat anders dan YouTube kan beter vertellen over deze bizarre geschiedenis.

In 2011 begon hij zijn kanaal Vsauce dan ook met het idee om komisch bedoelde gamevideo’s te maken (even de knop oudste drukken). De reacties waren wisselend.

Tot hij een video over hete pepers maakte. Toen merkte hij ineens dat de reacties positiever waren, maar ook dat hij het leuker vond. Hij evolueerde in wat hij zelf noemt ‘een curator van informatie’. De oude video’s geven ook aan dat niet iedere YouTuber meteen geboren is te doen waar hij of zij later beroemd mee wordt. Captain Desillusion is daarin een uitzondering.

Vsauce, Stevens’ kanaal, is nu bekend van video’s waarin hij zijn eigen nieuwsgierigheid volgt met gekke vragen. En daarbij zoekt naar zo wetenschappelijk mogelijke antwoorden. ‘What if the moon was a disco ball?’ ‘When do we feel nostalgia?’ ‘Why do we wear clothes?’ ‘What is the speed of dark?’ ‘Did the past really happen?’

De vragen geven Stevens een kader om enthousiast een verhaal te vertellen. Je wordt aangestoken door zijn nieuwsgierigheid en zijn theatrale talent. Hij spreekt prettig en duidelijk en varieert in het beeld, soms zichzelf, soms animatie.

Vsauce is nu zo populair dat hij zelfs een onderdeel van YouTube-premium (voorheen Red) is geworden met het programma MindField. Stevens reist daarin de wereld rond, vertelt over wetenschappelijke fenomenen (bijv: The psychedelic experience, The electric brain). Hij was ook te gast bij president Obama, deed TED-talks (onvermijdelijk: ‘Why do we ask questions?’).

Professionele producties als Mindfield druisen wel in met wat YouTube zo YouTube maakte, een medium van enthousiaste amateurs waarbij alles voor nop is. Niet iedereen is fan. Zoals een redditor die in deze forumdiscussie zegt: ‘The day that show came out is the day Vsauce died.’ Vsauce deed inderdaad lange tijd geen ‘gewone’ video’s meer (tot er ineens weer eentje verscheen in februari 2020). (Update november 2024: sindsdien zijn er maar een paar nieuwe video’s verschenen. Stevens zit vooral op Instagram als Electricpants.)

De meeste MindField-video’s zijn nu gratis te zien en ik vind ze wel een aanrader. Iedereen mag zich ontwikkelen en Vsauce doet dat met deze serie. De techniek is professioneler maar de show niet minder vermakelijk dan de reguliere Vsauce-video’s.

Waar laat hij zich eigenlijk door leiden? Zijn nieuwsgierigheid lijkt onbegrensd. Stevens geeft aan in een interview uit 2014 dat hij probeert te doen wat hij leuk vindt: de hele dag lezen en rare vragen googelen.

‘Ik schrijf dingen op die mij verrassen. Zoals een gek die een complottheorie volgt, verbind ik die dingen aan elkaar en probeer ik te bedenken hoe ik er een script van kan maken. Als je mijn video bekijkt, zie ik waarmee ik de afgelopen twee weken geobsedeerd was.’

Vsauce is minder zelfspottend dan CD, maar de aanstekelijke nieuwsgierigheid en Stevens’ vertelstijl is moeilijk te weerstaan.

En waar komt de naam toch vandaan? Via de website fakenamegenerator.com. Daar kwam de naam ‘Vsauce’ uit. ‘Er is geen diepere betekenis.’ Volg Michael Stevens via Twitter, Reddit, Instagram of kijk op zijn Wikipedia.

4. CGP Grey: stokken figuurtjes vertellen verhalen (6,5 miljoen subscribers, 1 miljard views)

CGP Grey is een van de namen die altijd vallen als je vraagt: ken je leuke video’s op YouTube waar je nog wat kunt leren. Hij gaat intussen al een decennium mee en weet met zijn tempo, eenvoudige animatie en interessante onderwerpen een groot publiek te bereiken. Hij vertelt met een prettige stem, maakt diverse grapjes en legt goed uit.

Het sterke van CGP Grey is dat hij vragen weet te stellen waar iedereen wel eens naar vraagt. Hoe moeilijk is het eigenlijk om paus te worden? Wat zijn continenten? Wie is de eigenaar van Antarctica? Hoe zit het met de grens tussen de Verenigde Staten en Canada? Voor je internationale kennissen: wat is nou het verschil tussen Holland en Nederland?

Wie is hij? Je kunt CGP Grey beter leren kennen via… YouTube. Hij heeft via Reddits AMA’s Q&A’s gedaan op YouTube. Voor zijn 500.000e, miljoenste subscriber, ‘1000 jaar aan aandacht’ en zo nog wat redenen.

Daaruit blijkt onder andere dat hij Iers-Amerikaans is, opgroeide in New York, woonde in Londen, natuurkundeleraar is geweest, 10 tot 20 uur doet over 1 minuut video, soms een jaar van te voren begint met research, niet veel geeft om social media of YouTube-schema’s, op de vier video’s er maar een goed genoeg vindt voor YouTube, liever alleen werkt en zelden echt tevreden is met het resultaat.

Verrassend is zijn liefde voor Nederland. Hij zou van alle steden het liefst in Amsterdam willen wonen, zegt hij in een Q&A. In deze Q&A legt hij uit wat voor hem de aantrekkingskracht is.

Hoe hij eruit ziet? Dat is onduidelijk. Hij is in zijn video’s altijd een stickman en treedt in andere video’s ook onherkenbaar op.

Voornaamste kenmerk vanaf de eerste video uit 2011 is het enorm hoge tempo. ‘Imagine if he was your teacher and you had to take notes.’ staat niet voor niets in een comment.

CGP Grey is er duidelijk onmiddellijk van overtuigd dat je met tempo de aandacht kunt krijgen van mensen. Vijf minuten investering is ook al heel wat – en dat is een andere houding dan bij lezingen of hoorcolleges, die best uren kunnen duren. Een comment op YouTube verwoordt het goed: ‘A one hour documentary in five minutes. I appreciate that.’

CGP Grey doet ook podcasts (Hello internet en Cortex) en streamt games (CGP Play). Volg hem via Twitter, Reddit of zijn eigen site, Wikipedia, of steun hem via Patreon.

5. Universiteit van Nederland: alles maar dan ook álles over muggen (253 duizend subscribers, 50 miljoen views)

Universiteit van Nederland is géén YouTuber maar hoort wel in dit rijtje thuis. Zeker voor het Nederlandse publiek.

Het is best spijtig dat het zo lang duurde voor de échte wetenschap realiseerde welke mogelijkheden YouTube biedt om kennis mee te delen. Jarenlang werd het maar weinig serieus genomen als medium. Visionairs heb ik hier niet in kunnen ontdekken – maar ze zullen er vast zijn.

Alexander Klöpping en Marten Blankesteijn, twee techondernemers en oprichters van Blendle, vroegen zich in elk geval ook af waarom die wetenschappelijke wereld zo ver van ‘de mensen’ staat. Colleges kunnen ook goed werken op YouTube, redeneerden zij, als je ze maar uit het saaie klaslokaaldecor weghaalt. Zij begonnen de stichting Universiteit van Nederland. Intussen staan zo’n 600 colleges online (update november 2024: het zijn nu 935 colleges).

Een puur Nederlands initiatief, in het Nederlands dus, en dus soms ook ’typisch Nederlands’ met hier en daar wat klungelige en houterige presentaties. Als een soort ‘polderTED’ met alle charmes én minpunten van dien.

Het sterkste van Universiteit van Nederland vind ik zelf de vijfdelige afleveringen. Je kunt beginnen met deze acht:

• Entomoloog Bart Knols over muggen
• Sterrenkundige Ralph Weijers over het heelal
• Historicus Fik Meijer over de Romeinen
• Historicus André Gerrits over de koude oorlog
• Planeetwetenschapper Bert Vermeersen over planeten (ook aarde)
• Genen- en gelukswetenschapper Meike Bartels over geluk
• Historisch letterkundige Lotte Jensen over Nederlander-zijn
• Klinisch ethicus Erwin Kompanje over de dood

Sinds 2016 is de opzet enigszins veranderd en kijk je naar vijf video’s van vijf (top)wetenschappers.

(Update november 2024: de colleges zijn vervangen door korte video’s met een universiteitsdocent die iets uitlegt. Neem dit voorbeeld over waarom je hersenen krimpen als je te veel piekert.)

De colleges gaan altijd uit van vragen: Mag je jouw nier ruilen voor een Porsche? Tank jij straks ijzer? Kun je je depressie wegdansen? Doet denken aan Vsauce maar ze prikkelen mij wel meer om te klikken dan een saaie titel (bijv: Tanken in de toekomst of Depressie en dans).

Universiteiten zijn er genoeg en ze zitten ook op YouTube. Het contact met het populaire medium en die universiteiten is nog altijd stroef. Angst voor eenvoud, ben ik bang, gebrek aan nuanceringen. Liever die hele feitenbrij in plaats van een ‘gewaagde’ selectie.

Daarom ben ik wel blij met UvN: een belangrijke stap naar het toegankelijk maken van boeiende weetjes. Want waarom zouden universiteiten die informatie alleen voor zichzelf mogen houden? Sinds 2017 is er ook een Universiteit van Vlaanderen. Die lijkt als twee druppels water op de Nederlandse versie, en is ook opgericht door Klöpping en Blankesteijn (samen met VTR en Knack). Het gaat dus de goede kant op!

Nog eens tips!

Er is zoveel op YouTube… Het is een komen en gaan van interessante kanalen. Het kaf van het koren scheiden is nog een van de grootste uitdagingen. Neem een kijkje in deze lijst op Medium.com, met 60 kanalen die meer op onderwerp zijn gesorteerd.

Nog een paar tips:

• ASAP Science: kanaal met video’s met allemaal dezelfde opzet, tekeningen op een whiteboard die iets (MinutePhysics is bijna hetzelfde)
• Bill Wurtz: creatieve en muzikale manier van vertellen over (o.a.) geschiedenis. History of the World en History of Japan zijn al ‘klassiekers’
• Crash Course: klassiek kanaal op YouTube van John Green, die ook vermakelijk en vlot cursussen geeft in geschiedenis, scciologie, psychologie, enz.
• Geography Now: vlot gemonteerde, grappige video’s over geografie
• It’s Okay to be Smart: verteller die samen met grappige animaties iets vlot uitlegt, vragen als: waarom heeft februari maar 28 dagen
• Numberphile: niet echt iets voor discalculie-mensen zoals ik, dit wiskundekanaal, maar de cijferliefhebber komt hier aan zijn trekken
• Overly Sarcastic Productions: uitleg over mythen en geschiedenis met grappige video’s en een eigen animatiestijl
• TED: TED (inspiratiebron van UVN) is vrijwel bij iedereen bekend, maar er zijn veel varianten. Je kunt ook naar de officiële TED-website en kijken op topics.
• Thought Cafe: mooi geanimeerde video’s over wetenschappelijke onderwerpen, doet enigszins denken aan Kurzgesagt maar hier vertellen wetenschappers er nog bij
• Tom Scott: Brits kanaal over allerlei onderwerpen, video’s zijn luchtig en vlot gemonteerd
• Vlogbrothers: John en zijn broer Hank Green hebben ook dit kanaal, met educatieve en vlot gemonteerde video’s

Meer lezen, kijken of luisteren

• Reddit/r/kurzgesagt
• Quora: Wat denken wetenschappers van deze kanalen?
• Interview met Captain Desillusion
• Website Universiteit van Nederland
• University for the People: beste educatiekanalen voor onderwijs
• College Info Geek: links naar 100 educatiekanelen
• Coursera: gratis online lessen