1440 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: literatuur, satire, film, Hollywood, jaren dertig

Wie was Nathanael West?

Als je boek alsmaar niet goed wordt begrepen door het publiek van je eigen tijd is dat best lastig. Dat overkwam Nathanael West in zijn leven. Zijn The Day of the Locust (De Dag van de Sprinkhanen, de vertaling draagt de Engelstalige titel) werd pas bekend 35 jaar na zijn overlijden als – ironisch genoeg – Hollywoodproductie: een film van John Schlesinger. Het cynische verhaal paste veel beter bij het publiek van die tijd.

Even een stap terug: wie was Nathanael West? Hij was een Amerikaanse schrijver van Russische afkomst, geboren als Nathan Weinstein. Hij werd geboren in 1903 als de zoon van een projectontwikkelaar en had het financieel goed als (enig) kind. Tot de economische crisis van eind jaren twintig losbrak.

Hij besloot om schrijver te worden, geïnspireerd door de Russische romans. Hij reisde naar Parijs en verbleef er een paar maanden. Keerde terug naar New York, kreeg baantjes in hotels, eerst als nachtportier, daarna als manager. En ging daadwerkelijk romans schrijven.

Daarmee begon de volgende struggle voor een schrijver: gebrek aan erkenning. Zijn eerste roman verkocht maar 500 exemplaren. Het zat hem ook niet mee toen bij zijn tweede roman, Miss Lonelyhearts, een schets van het leven tijdens de Depressie in New York, de uitgeverij failliet ging. (En dan te weten dat er sinds zijn dood drie films, een toneelstuk en een opera van het boek werden gemaakt.)

Hij ging naar Los Angeles om te werken als scriptschrijver. Hij droeg onder andere dialogen bij aan de aardige film It Could Happen to You (komedie uit 1937) en Stranger on the Third Floor (film noir uit 1940). Het gaf hem stabiliteit. Helaas, door het negeren van een rood licht, overleed West al op 37-jarige leeftijd in 1940, en zijn vrouw Eileen McKenney bezweek eveneens aan de gevolgen.

Uit zijn ervaringen van het werken in de filmindustrie ontstond het boek The Day of the Locust in 1939, volgens de cover van de Arbeiderspers:

Hij was jarenlang een weinig succesvolle scenarioschrijver in de bizarre onderwereld die de glamour van Hollywood in de jaren dertig vormde.

Ook dit boek verkocht niet geweldig: slechts 1500 exemplaren.

Mensen in de jaren dertig waren niet helemaal klaar voor een verhaal met vrij grimmige levensgeschiedenissen. Ze stonden misschien zelf te dicht op dat leven. Entertainment was gewenst. Het was ook de tijd dat de screwballcomedy tot bloei kwam. Het is ook niet zo vreemd dat het pas een (film)hit werd in de jaren zeventig: hét decennium voor dit soort grimmige, satirische verhalen.

In 1964 schreef de schrijver Cees Buddingh verbaasd over het gebrek aan erkenning in Tirade (zie dbnl.org):

(…) veronachtzaamd is West in hoge mate: niet alleen vindt men zijn naam niet in Prof. A.G. van Kranendonks Geschiedenis van de Amerikaanse Literatuur (G.A. van Oorschot, Amsterdam, 1946/47), maar ook in het nog slechts tien jaar geleden gepubliceerde The Literature of the United States (Penguin Books) van Marcus Cunliffe, wordt hij slechts even in de ‘Notes on Further Reading’ vermeld.

Waar gaat The Day of the Locust over?

In het boek komt Tod in de jaren dertig naar Hollywood om te werken. Hij is schilder en zoekt inspiratie voor een nieuw meesterwerk dat hij The Burning of Los Angeles noemt. Hij ontmoet andere personages, die in de marge van Hollywood proberen te overleven.

Zo raakt hij verliefd op de jonge wannabe-actrice Faye Greener, die een voorkeur heeft voor rijke, succesvolle mannen. Ze moeten vooral niet ‘slap’ zijn. Haar vader is Harry Greener: een verlopen musicalster. Verder ontmoet hij de hyperagressieve kleine man Abe Kusich; schrijver Claude Estee; en nep-cowboy Earle Shoop. En raakt hij bevriend met naar LA afgereisde ex-kantoorklerk Homer Simpson (wiens naam inderdaad de makers van The Simpsons inspireerde).

Het is een makkelijk leesbaar verhaal waar opvallend veel chaos in verborgen ligt. Zo zijn er hanengevechten, vuistgevechten en massa’s die op drift raken. Niet verrassend eindigt het met een ongelooflijke chaos, bijna een apocalyps, geschreven in een soort stream-of-conciousness-stijl die aan Céline doet denken (zijn Reis naar het einde van de nacht was in 1932 verschenen en kan West hebben geïnspireerd).

Het zijn allemaal schimpscheuten naar de jaren dertig in Hollywood, waar zich dit afspeelt, dat in Wests beleving een buitengewoon immorele toestand moet zijn geweest. Voordat mensen het al te serieus nemen: het is natuurlijk een satire, dus er zit veel zwarte humor bij. De geïnteresseerde hierover kan terecht bij een wetenschappelijk boek over Hollywood en de Grote Depressie.

Het valt dan ook op dat het boek het zonder karakters met een goed hart doet – niemand, zelfs Tod niet. Ze zijn allemaal vrij immoreel en ik zou zelfs zeggen dat ze niet helemaal sporen. Misbruik van elkaar maken, speelt een grote rol. Nathanael West schetst dit groepje met veel plezier volgens mij, hij doet in elk geval geen enkele poging om die slechtheid op een of andere manier uit te leggen.

Ook opmerkelijk, zoals een anonieme schrijver op Wikipedia ook opviel, is dat heel veel dingen in het boek ophouden voor ze daadwerkelijk een climax bereiken. Zoals een filmoperator die er net voor het einde mee ophoudt. Waar dat naar verwijst, mag de lezer zelf verzinnen.

Ik moest bij The Day of the Locust soms denken aan de moderne serie House of Lies: dezelfde agressie en grofheid. En toevallig speelt die zich ook af rondom een economische crisis (1987).

De crisis van 1929 vormde West, legt vertaler Cees Boos uit in het nawoord:

Zijn figuren leven in een angstaanjagende, volkomen irrationele wereld. De samenleving is een chaos: de chaos van het Amerika van ná de krach van 1929, die definitief een einde maakte aan de leef- en denkwereld van de negentiende eeuw en een gigantisch Wat nu? achterliet.

Een onbekende redacteur op Wikipedia legt goed uit wat het werk van West kenmerkt:

Sommige modernisten stellen zichzelf op tegenover massacultuur; West laat het zien en maakt het een onderdeel van de roman. Met het gebruik van groteske beelden en situaties doet de roman een beetje denken aan een Juvenaliaanse satire.

Zijn er voorbeelden van de stijl?

Aardig van de stijl van West is een gematigde vorm van humor. Het had misschien af en toe komischer gekund, waar iemand als Vladimir Vojnovitsj erg goed in was, die je een beetje kunt vergelijken met Wests werk. Humor maakt satire vaak nog wat sterker – maar hier is het allemaal nogal grimmig.

Wests stijl vond ik heel allround. Hij schrijft in een stijl die soms satirisch is, dan weer gewoon roman-achtig en dan dus bijna Céline-achtig. Het past allemaal binnen zijn verhaal. Met geestigheden zoals:

‘Ze is weg’
‘Ja weet ik. Drink je koffie.’
‘Ze is weg.’
Tod wist dat hij veel geloof hechtte aan spreekwoorden en daarom zei hij: ‘Opgeruimd staat netjes.’

Of als ze een vrouw ontmoeten dat haar kind (Adore) zoekt:

‘En trouwens,’ ging ze voort, ‘ik moet hier wel wonen vanwege Adore.’
‘Is hij dan ziek?’
‘O nee, vanwege zijn carrière. Zijn manager noemt hem de grootste kleine attractie van Hollywood.’
Ze sprak er met zoveel vuur over, dat Homer achteruit deinsde.

Hij heeft ook aandacht voor de beschrijvingen van het uiterlijk van karakters, wat in veel romans vervelend is om te lezen, maar niet in dit boek:

Hij was zeker een meter tachtig. De hakken van zijn laarzen maakten hem nog vijf centimeter langer en de grote Stetsonhoed deed er nog eens tien bovenop. Met zijn smalle schouders en heupen en platte billen leek hij op een lange plank. (…)
Tod begreep wel waarom Faye hem zo knap vond. Hij had het twee-dimensionale gezicht dat door een getalenteerd kind met passer en liniaal getekend had kunnen zijn. Zijn kin was als een cirkel zo rond, en ook zijn ogen, die ver van elkaar stonden. De hoeken van zijn mond liepen recht omhoog naar zijn neus, die loodrecht naar beneden wees. Hij had een roze-rood verweerd gezicht van voorhoofd tot hals, alsof een handige tekenaar het zo gedoezeld had, waardoor hij des te meer op een schoolse tekening leek.

Karakteriseringen gaan soms heel subtiel:

Terwijl ze praatte, besefte hij dat ze een zoveelste droom toevoegde aan het zeer dikke pak dat ze al had.

Beschrijvingen zijn een specialisme van West en heel geregeld heeft het iets agressiefs, wat de ‘stream of conciousness’-stijl soms in herinnering roept:

Ze deed de deur weer open en begon zijn kleren de gang op te smijten. Een jasje en een broek, een overhemd, sokken, schoenen en ondergoed. Zijn das en hoed volgden daarna snel achter elkaar door de lucht. Elk kledingstuk kreeg zijn eigen vloek mee.

In een video op YouTube gaan professoren in op het boek en geven ze aan dat ze vooral moeite hebben met de wat ongestructureerde manier van schrijven van West. Ik heb dat zelf niet zo ervaren, de variatie van stijlen vind ik eerder een verademing – een teken van vakmanschap. Het boek is wel af en toe vrij grof. Ook al past het bij zijn schets van een bandeloze tijd, je moet er wel een beetje rekening mee houden als lezer.

Ik geloof niet dat Wests kleine oeuvre in Nederland een tweede leven krijgt, hoewel zijn donkere en sombere aanpak ook heel goed bij deze tijd zou passen. Misschien iets om te ontdekken voor de uitgevers?

Meer weten/luisteren/kijken?

• Nathanael West op Wikipedia
• Schrijver Cees Buddingh in DBNL.org over Nathanael West
• Discussie over YouTube over het boek (twee uur)
• BBC Podcast over het boek, niet meer online
• Longread in Hollywood Dynamics over Hollywood in de jaren dertig

2200 woorden / 12 minuten leestijd / Thema’s: stijl, variatie, literatuur

Wie was Jean Paul?

Jean Paul is het pseudoniem van Johann Paul Friedrich Richter, geboren in Wunsiedel in 1763. Zijn ouders verhuisden naar Hof, het gezin dijde uit met twee dochters en zes zoons en er waren weinig inkomsten. Dat betekende schulden maken. Het werd allemaal nog moeilijker toen Richters vader overleed (hij was pas zestien jaar).

Hoe kwam zo’n jongen, uit zo’n arm gezien, in contact met literatuur? Ingeborg Lesener, de vertaalster van het boek Het leven van Quintus Fixlein, legde het in 1979 goed uit in een artikel in het literaire tijdschrift Raster:

Hij blijkt al jong bijzonder begaafd en trekt de aandacht van een predikant uit een naburige plaats, die hem zijn bibliotheek ter beschikking stelt. Onder invloed van geschriften uit de Verlichting, theologische en filosofische werken en tijdschriften ontwikkelt hij zich zover dat hij in 1779 voor verdere studie naar het gymnasium kan. Daar verbijstert hij de leraren met zijn kennis.

Hij dacht eraan om in Leipzig hetzelfde vak als zijn vader te studeren (Theologie) maar veranderde snel van plan – hij schreef satirische essays (Grönländische Prozesse). Daarin ging hij flink spottend tekeer tegen alles wat hem niet beviel. Alle uitgevers in Leipzig wezen ze af, maar één uitgever in Berlijn wilde er toch aan beginnen. Een spaarzaam momentje van succes.

Hij keerde terug naar zijn moeder in Hof, die het gezin met haar werk als naaister probeerde te onderhouden. Hij bleef schrijven aan de keukentafel – met vallen en opstaan – en hield zich in leven als privédocent. Op zeker moment besloot hij om romans te gaan schrijven.

Zijn eerste succes kwam met de roman Die unsichtbare Loge in 1793, die hij schreef onder zijn nieuwe pseudoniem Jean Paul. Die werd goed ontvangen door de literaire critici van die tijd.

Daarna schreef hij in amper vier jaar zeven boeken, waaronder zijn echte doorbraak: Hesperus (1795). En dus Leben des Quintus Fixlein (1796). Hij werd een populair schrijven en kon zich hiermee in leven houden, nog sterker: er bleef geld over voor zijn moeder, die dit succes nog net meemaakte voor ze overleed in 1797.

Hij verkaste weer een paar keer, woonde in Leipzig en Weimar (ontmoette nooit Goethe of Schiller, die ook geen fan waren van zijn stijl). Trouwde met Caroline Meyer. Ze verkasten nu samen een paar keer, Meiningen, Coburg en Bayreuth. Hij schreef nog diverse boeken. Titan (1800 – 1803) werd gezien als zijn meesterwerk. Geld was geen probleem meer en hij ondersteunde ook familieleden.

Een mooi literair leven dat wreed werd verstoord toen zijn zoon Max – ook getalenteerd – in 1821 op negentienjarige leeftijd overleed. En daarna overleed Jean Paul zelf ook, in 1825, nadat hij eerst nog blind was geworden.

Tegenwoordig kennen nog maar weinig mensen de boeken van Jean Paul. Dat is wel opvallend gezien het feit hij vroeger zo geliefd was als schrijver. De vertaalster Ingeborg Lesener verbaast zich daar ook over:

Over weinig Duitse schrijvers van zijn tijd zijn zoveel studies en dissertaties verschenen als over Jean Paul. Toch is hij een ongelezen schrijver. Zijn werk is zelfs zo onbekend dat mij regelmatig werd gevraagd of ik vaker uit het Frans vertaalde en zelfs of ik mijn vertaalproblemen niet aan de schrijver zelf kon voorleggen.

Wat is er opvallend aan zijn romans?

Jean Paul hield niet van hokjesdenken. Hij was een taalvirtuoos en speelde met metaforen in zijn werk. Er zaten vleugjes satire, humor, romantiek, avontuur in zijn romans. De schrijver August Schlegel noemde zijn romans ‘monologen, waarin zijn lezers deelnemen’.

Vaak wordt de vergelijking gelegd met Laurence Sterne, die deze ‘afdwalende monologenstijl’ in Tristam Shandy beroemd maakte. Ingeborg Lesener licht toe:

Hij is in de nationale literatuur van zijn tijd bij geen enkele stroming in te delen. Hij verafschuwt het klassicisme maar verwerpt evenzeer de romantiek met haar natuur opvattingen en gedweep met de middeleeuwen. Als hij al schrijft in een traditie is het in die van schrijvers als Swift en Sterne. (…) Friedrich verenigde ongeveer alle stromingen van de late 18e eeuw in zich, bijtende satire, sentimentaliteit, nationalisme, gevoelige zielsbeschrijvingen wisselen af met geestige metaforen’.

De kracht (of zwakte, als je er niet van houdt) van zijn werk ligt in deze meanderende stijl, waar de meningen al sinds de boeken uitkwamen over verdeeld zijn. Ingeborg Lesener legt deze schrijfstijl zo goed uit dat ik het in zijn geheel citeer:

De uitweidingen die in het verhaal zijn gevlochten lopen bladzijden lang uit, zonder dat de verteller terugkomt op zijn uitgangspunt. Het wemelt als in al zijn werken van de geleerde citaten, parabels en metaforen en zijn werk is dan ook sterk bepaald door de ongelofelijke hoeveelheden literatuur die de ‘polyhistorische boekenwurm’ parafraseert en persifleert. Evenals in de door hem bewonderde ‘Tristram Shandy’ van Sterne, is de handeling bijzaak, de bespiegeling hoofdzaak. De schrijver knoopt aan menig betoog ook nog een reeks associaties vast waarbij de lezer de geheime samenhang mag raden.

Zijn schrijfstijl is niet een van de makkelijkste, maar literatuur is meer dan verhalen vertellen en hij had duidelijk zijn eigen stijl, die aan de ene kant aan Laurence Sterne (overleed toen hij vier was) doet denken en aan de andere kant ook aan Georges Pérec (werd ruim een eeuw later geboren).

De gevoelige kant valt ook op. Jean Paul was zelf een sociaal persoon die zich niet schaamde voor gevoelens. Dat zie je ook terug in zijn boeken, met veel karakters, sentimenten en variaties in verteltoon. Misschien is het dan ook niet zo gek dat veel van zijn boeken inspiratie vormden voor muziek, zoals Symphony No.1 van Mahler (het boek Titan) of Papillons van Robert Schumann (Fiegeljahre).

Volgens een redacteur op Wikipedia vielen zijn romans bij vrouwen in de smaak, omdat zijn vrouwenkarakters zo empathisch waren, en met zelden vertoonde psychologische diepgang. Hij nam de tijd om vrouwen persoonlijk te leren kennen, om ze later te transformeren in een karakter in een van zijn boeken.

Waar gaat Het leven van Quintus Fixlein over?

Dit boek beschrijft drie jaar uit het leven van een ‘Quintus’, Fixlein geheten. Een Quintus is een leraar van de vijfde rang op het gymnasium, het laagste niveau. Aardig om te weten dat zijn eigen vader les had gegeven op het niveau Tertius, en dat dat al als laag niveau werd gezien. Quintus was helemaal een kansloos bestaan.

Fixlein wil toch wat bereiken. Predikant worden is zijn doel. Hij heeft zijn biografie geschreven en in laden gestopt. De auteur beschrijft nu zijn biografie aan de hand van de inhoud van de laden (wat doet denken aan De koffer van Sergej Dovlatov). Dat armoedige studenten- en schoolmeestersleven van Fixlein is grotendeels gebaseerd op Jean Pauls eigen leven.

Fixlein heeft alleen een groot probleem: hij denkt dat hij net de rest van zijn mannelijke familieleden op zijn tweeëndertigste jaar zal sterven. Het lastige is dat niemand in het dorp precies weet wanneer hij of zij geboren is omdat het kerkarchief is afgebrand. Dus Fixlein weet niet precies wanneer het onheilspellende moment eraan komt, maar wel dat hij rond de 32 jaar is. Wat dat betekent, lezen we op pagina 56:

En hier kom ik bij een belangrijke episode in het verhaal, waarin ik tot nu toe niemand een blik heb laten werpen. Nu echter hangt het niet langer van mijn wil af om het tot nu toe aanwezige kamerscherm van het verhaal opzij te schuiven maar moet ik er zelfs reflecterende lantaarns boven hangen. Het is namelijk in de medische geschiedenis heel bekend dat men in bepaalde families op dezelfde leeftijd sterft, zoals men ook op dezelfde leeftijd wordt geboren (namelijk van negen maanden). Ja, ik herinner mij uit Voltaire een familie waarvan de leden altijd op dezelfde leeftijd de hand aan zichzelf sloegen. Welnu, onder de voorouders van Fixlein heerste de gewoonte dat de mannelijke afstammelingen altijd op hun tweeëndertigste op cantatezondag gingen liggen en stierven. Ieder moet op zijn exemplaar van De dertigjarige oorlog, daar Schiller dat helemaal heeft weggelaten, aantekenen dat daarin een Fixlein aan de pest, een van de honger en een aan een geweerkogel stierf, allen op hun tweeëndertigste. De ware wijsbegeerte legt dit feit aldus uit: ‘De eerste keer geschiedde dat bij toeval – en de overige keren stierven de kerels van louter angst, anders kan men de hele zaak beter in twijfel trekken.’

Fixlein heeft ieder jaar veel angst als de cantatezondag eraan komt. Maar voor het zover is, heeft hij de wind mee. Hij trouwt met de freule Thienette, kan zijn schulden afbetalen en realiseert zijn droom: het predikantsambt in zijn geboorteplaats Hukelum. Tot de angst over de doodsdatum hem samen met koorts waanzinnig maakt.

Zijn er voorbeelden van de schrijfstijl?

Er zit dus veel variatie in stijl in het boek. Sla het willekeurig open en je krijgt al een enorme variatie te zien.

Veel momenten van subtiele humor. Bijvoorbeeld als Fixlein het dorp Hukelum binnenkomt:

Zijn moeder liep zijn groeten in tranen tegemoet, die zij over de lijken vergroot – van treurnis en over het testament – van vreugde-.

Als hij zich een leerplan (een boek) maakt als voorbereiding op een schooljaar:

Hij reeg nog enkele gedachtenstreepjes, als rijgdraden, door zijn rede en keek zijn opus daar niet meer in, omdat hij het wilde vergeten, zodat hij zich na het afdrukken zou kunnen verwonderen over zijn eigen gedachten. Nu kon hij de boekenbeurscatalogus, die hij elk jaar kocht in plaats van de boeken zelf, opslaan zonder te zuchten: hij was ook gedrukt, net als ik.

Of deze mooie karakterisering:

Ondanks al deze vreugde kon Fixlein maar eventjes blijven, omdat hij naar de kerk moest, die voor zijn geestelijke maag een moederlijke, een koninklijke keuken was. Elke preek beviel hem, gewoon omdat het een preek was en omdat hij er zelf al een had gehouden.

Daarnaast vind je ook plotselinge momenten van megaromantiek:

Niets maakte het hart voller en moediger dan op en neer lopen in de nacht. Fixlein bood het meisje nu zonder bedenkingen zijn arm. Door haar gewonde arm kon Thienette alleen haar hand liefkozend in de zijne leggen en hij drukte, om haar het vasthouden wat te verlichten, haar vingers zo stevig als hij kon, met zijn armen tegen zijn borst. Men moet wel een totaal gebrek aan manieren hebben wil men de zijne berispen. Ondertussen zijn beuzelingen de proviandbakkerij van de liefde; – de vingers zijn de elektrische ontladers van een in alle vezels vonkelend vuur; – zuchten zijn de geluiden van convergerende harten en het neteligste maar tevens sterkste is een ongeluk; want de vlam van de liefde drijft, evenals die van nafta graag op traanwater. – Twee druppels tranen, een in een vreemd en een in het eigen oog stelden uit twee convexe lenzen een microscoop samen, die alles vergrootte en die alle leed bekoorlijk maakte.

Daarnaast treedt Jean Paul vaak op als een soort ‘voice-over’:

Ik weet, miljoenen van mijn lezers zouden zelf voor de ritmeester het verzoek willen opstellen om ermee naar Schadeck, naar zijn heer te rijden, opdat de arme donder de schaapskooi zou krijgen, met het aangebouwde trouwhuis, omdat tot hen doordringt dat daarna een van de beste laden zou worden geschreven die ooit uit een ladenkast werden gelicht.

En je komt veel literaire zinnen tegen:

Kalm aan maar, wij willen de toverkelk der fantasie niet al om zes uur leegdrinken maar nuchter blijven tot aan de avond!

De auteur is een soort imker voor de lezerszwerm, ten behoeven waarvan hij de flora, die hij er voor hun plezier op nahoudt, verdeelt over verschillende tijden, waarbij hij de bloei van de verschillende bloemen nu eens verhaast, dan weer vertraagt, opdat in alle hoofdstukken bloemen bloeien.

Drank is de gewrichtssmeer van de tong, zoals voedsel haar remblok.

Het boek eist echt concentratie – met de vele uitwijdingen leest het heel anders dan de romans die je gewend ben, die je meer scannend kunt lezen van handeling naar dialoog (want veel meer is er vaak niet). Dit is anders. Ook mijn gedachten dwaalden regelmatig af tijdens het lezen. Maar bij herlezing pakten de zinnen me dan wel.

Ik denk dat de moderne lezer dat niet meer voor elkaar krijgt. Die is zo platgeslagen door de meest eenvoudige manier van romans schrijven, dat Jean Pauls boek gegarandeerd wordt weggelegd na een bladzijde of twee. Voor hen bevat het teveel ideeën die niets met het verhaal te maken hebben.

Ik geef toe: af en toe een innerlijke commentaartje minder, een gedachtensprong of halve geestigheid laten liggen zou het boek leesbaarder hebben gemaakt à la de werken van zijn tijdgenoot Stendhal. Het is nu wel echt proza voor Jean Paul-fans.

En dat bevestigt de vertaalster:

Mensen die een verhaal lezen om het verhaal, zullen Jean Pauls werken nauwelijks kunnen waarderen. Het mee-oplossen van zijn cryptogrammen is voorwaarde voor lees-plezier. Het verhaal is de schering, de satirische uitweidingen zijn de inslag en samen vormen zij het patroon.

Veel hiervan vliegt over het hoofd van de lezer. De notenlijst helpt een beetje om de wetenschappelijke verwijzingen van Jean Paul te kunnen vatten.

In vroegere vertalingen werden deze uitwijdingen als ‘ballast’ gezien voor het verhaal en soms weggelaten. Ik snap dat zijn boeken dan vlotter lezen. Het probleem is dat je daarmee ook het eigene weghaalt van Jean Paul.

Toch blijft het fascinerend. Jean Paul is zo lastig te duiden, tweehonderd jaar later hebben we er nog steeds moeite mee. En dat kan alleen maar positief zijn voor een schrijver. Laten we hem een mooie herkansing geven!

Meer lezen, luisteren, kijken

• Jean Paul op Wikipedia
• Vertaalster Ingeborg Lesener op Dbnl.nl
• Artikel uit 1914 van Geertruida Carelsen op Dbnl.nl
• Video op YouTube met gedachten van Jean Paul (Franstalig)

1485 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: komische satires, Romeinse tijd, spotternij

Wie was Juvenalis?

Juvenalis leefde in de periode 60-140 (na Christus) en het Romeinse rijk ging toen al een paar eeuwen mee. Hij maakte carrière in het leger en als declamator in Rome. Hij was niet rijk en leefde als cliënt bij een rijke burger, zoals het veel armere mensen afging. Of te wel: een groep minder rijke burgers leefden van de steun van een rijke burger.

Vanwege een verbanning (vermoedelijk door een belediging) verbleef hij een tijdje in Egypte. Daar is verder niets over bekend.

Hij begon pas op middelbare leeftijd met het schrijven van verzen. Dat had ook te maken met het feit dat hij leefde in een tijdperk van een tiran: keizer Dominitianus – en er nagenoeg geen vrijheid was.

Zijn vertaler, M. d’Hane Scheltema, legt uit dat zijn talent werd onderschat in zijn tijd:

Achteraf bleek hij een van de grootsten. Wat Tacitus in dezelfde periode betekent voor het proza van het ‘zilveren’ Latijn, doet Juvenalis voor de poëzie.

In het eerste vers in dit boek (een soort kennismaking) schrijft Juvenalis dat hij wilde schrijven als zijn twee eeuwen eerdere satirische voorganger Lucilius:

dwaas zou het zijn papier uit te sparen uit bescheidenheid, terwijl zoveel poëten het verprutsen. En dat ik dan dezelfde baan wil rijden, die eens Lucilius zo roemvol reed

Maar Romeinse satire is meer dan deze twee schrijvers, zo legt d’Hane Scheltema uit in het voorwoord:

Pas in de eerste eeuw na Christus, als Rome alle defecten en irritaties van een miljoenenstad gaat vertonen en geregeerd wordt door keizers als Caligula, Claudius, Nero en Domitianus, gaat de satire werkelijk met scherpe stekels bloeien: Tacitus en Martialis, historicus en epigrammendichter, schrijven geen satiren maar ademen wel een satirieke geest, en Seneca, Petronius, Oersius eb Juvenalis maken die periode tot een hoogtij van het genre.

Juvenalis gebruikte als een van de weinigen de hexameter bij het schrijven. Daardoor hebben zijn teksten volgens de vertaler meer literair gewicht.

Zestien satiren zijn overgeleverd. De inspiratie haalde hij meestal uit zijn leven in Rome, waar hij opgroeide in de niet-welvarende kringen. Later kreeg Juvenalis iets meer succes en had hij zijn eigen boerderij.

Over Juvenalis als mens is verder zo goed als niets bekend, schrijft d’Hane Scheltema. Zijn werk is vrijwel alles wat er van hem over is.

Waar gaan Juvenalis’ Satiren over?

Juvenalis was als satireschrijver cynisch over veel zaken die hij zag in zijn maatschappij. Juvenalis’ minder rijke achtergrond zal ongetwijfeld een rol hebben gespeeld met waarom op Wikipedia deze zin te vinden is:

Satiren verraden een diepe afkeer voor de rijken en de “winners” en een warme sympathie voor de “losers”, de armen en marginalen.

Hij bespotte van alles: homoseksuelen; machthebbers (van Pompeius tot Caesar); vrouwen die profiteren van macht in een huwelijk; mensen van rijke families; religieus fanatisme en meer. De laatste verzen gaan meer over thema’s, zoals oplichterij, hebzucht en opvoeding.

Zijn verzen zijn geregeld grof, seksistisch en persoonlijk. Sommige zijn zelfs te grof om nú nog voor te lezen, zei iemand in een podcast. De vraag is vooral hoe letterlijk je zijn verzen van twee eeuwen oud moet nemen – het was vermoedelijk spottend entertainment in die tijd, niet gehinderd door enige politieke correctheid.

Krijg een idee van Juvenalis’ spot via deze video uit 1995 van Ian Hislop en Stephen Fry, die hem in modern Londen tot leven brengen (gedeeld voor educatieve doeleinden):

Zijn verzen hebben intussen een lange periode van geschiedenis doorstaan. Hij blijft een van de meest populaire Romeinse schrijvers, te vergelijken met Cicero, Vergilius en Ovidius. In de renaissance- en barokke periode krijgt zijn werk meer aandacht. Hamlet zit bijvoorbeeld in Shakespeare’s beroemde toneelstuk een werk van Juvenalis te lezen.

Ook in Nederland krijgt hij herwaardering, vooral eind zeventiende eeuw. Daarna is het een tijd stil. De vertaling van 1984 (herzien in 2003) is de eerste druk sinds 1709!

Wat is er bijzonder aan Juvenalis’ verzen?

Zijn verzen zijn ironisch en soms zelfs een beetje informerend, maar ook scherp, cynisch en grof, waar je dus van moet houden. Die combinatie is best wonderlijk en doet me wel denken aan bijvoorbeeld Aristofanes, hoewel die nog grover is.

In elk geval is het boek prima te lezen, de zinnen zijn niet moeilijk en er is ook nog een flinke berg noten voor de lezer die meer context wil. Iets wat ik wel kan aanraden met een verschil van tweeduizend jaar tussen schrijver en lezer (ter vergelijking: dat is als iemand in het jaar 4.000 De Avonden van Gerard Reve leest).

Ik kon af en toe goed genieten van de verzen. Ze zijn goed te lezen en duidelijk amuserend bedoeld, zodat je ze in een theater kon declameren. Zijn spot richtte zich op de dingen die hij om zich heen zag. Ongetwijfeld herkenbaarder voor de mensen van die tijd.

Zelf hou ik iets meer van de school-of-life-achtige teksten in het tweede deel. Iets tijdlozer en leerzamer als je zoekt naar inhoud.

Hieronder heb ik een paar mooie stukjes verzameld.

Over zijn afkomst en hoe moeilijk het is om rond te komen:

Maar hier in Rome eisen modegrillen
meer geld dan redelijk is en vaak betaalt men
uit vreemde beurs. Ons leven hier gaat mank
aan kale bluf. Er is ook niets voor niets,
Nietwaar? Van A. de vingertoppen raken,
één blik van B.; met toegenepen lippen,
kost geld, net als de koekjes die je eet
bij feestjes thuis na ’t offeren van iets dierbaars,
zoals een haarlok of de eerste baard –
je krijgt wel maar het is een zure beet,
want zonder fooi aan ’t luxepersoneel
krijgen wij, arme schooiers, niet erg veel!

En over wonen in Rome als je weinig geld hebt:

Maar onze stad staat grotendeels te rusten
op dunne palen, die de huisbaas aanbrengt
als iets verzakt: de scheur lijkt goed verbonden,
de huurders worden weer in slaap gesust
onder een dreigend dak! Nee, ik woon liever
waar ’s nachts geen brand of wat voor vrees dan ook
de mensen kwelt. Hier roept je buurman “water!”
en redt zijn boeltje. Zelfs de derde woonlaag
slaat uit van rook. Maar jij weet niets.
Jij bent hoog bovenin onder je dakpandak
vlakbij de regen en de duivennesten
de laatste prooi der vlammen.

Over zijn eigen situatie:

Ik, brave borst,
ben niemands dievenmaat,
geen briefbesteller
van wat een minnaar een getrouwde vrouw
belieft te schrijven. Niemand heeft mij nodig,
Ik voel me vleugellam en overbodig.

Over de voorsprong die afkomst geeft:

‘Maar ik, ik stam van dr Cecrops,’ zeg je. Nou toch.
gelukgewenst! Lang leve deze afkomst!
Toch vind je in de onderlaag van ’t volk
de ware redenaars, die hoor je pleiten
voor ongeschoolde rijkaards, en de man
die elke rechtsvraag, elke wetboektekst
ontraadselen kan, komt evenzeer uit ’t plebs
als de soldaat die kloekgewapend afreist
naar de Eufraat of naar ons bezettingsleger
in ’t pasveroverd batavierenland
Maar jij stamt af van de Cecrops!
(…) Wil je dus bewonderd worden zonder voorgeslacht,
vertel ons dan wie je bent, niet wat je hebt

Over het perspectief van een dichter in de Romeinse tijd:

verscheur die nachtenlange
pennengevechten, arme dichter jij,
die in je zelf de mooiste verzen bouwt,
hopend ooit met een krans en mager borstbeeld
vereerd te worden. Heus, er is geen kans
op andere maecenaten: elke rijkaard
zit op z’n geld en heeft geleerd naar de dichters
bewonderend te kijken, verder niet,
als kinderen naar een pauw. En zo verstrijken
de jaren om met helm, houweel of roeiriem
bezig te zijn, waarna berouw ontstaat
omdat een oude dag met niets dan verzen
eigen bestaan en eigen Muze haat

Een voorbeeld van zo’n school-of-life-achtige tekst:

laten wij nu maar de toga’s uitdoen
en onze rimpelhuid ontspannen in
de lentezon. Je mag ook zonder gêne
nu hier in het bad gaan zitten, ook al is het
nog midden op de dag. Want zoiets doe je
één keer, nooit lange tijd, omdat een leven
van luxe gauw verveelt. Echte genoegens
blijven genoegens door hun zeldzaamheid

En een voorbeeld van de genadeloze afrekeningen:

U weet niet half hoezeer mijn lever soms
van woede kookt, wanneer ik ’t volk zie lijden
Onder de vriendenkliek van profiteurs
en souteneurs, die ondanks strafvervolging
onkwetsbaar zijn, omdat geen smaad of straf
hun veilig opgeborgen munten schaadt.
Kijk maar naar Marius, oud-gouverneur:
ver weg verbannen zit hij ’s middags vroeg
al aan de wijn, lacht om de boze goden,
terwijl de burgerij die hem verjoeg
nog altijd huilt…

Meer kijken, lezen of luisteren?

• Juvenalis op Wikipedia
• Complete video met alle zestien verzen van Juvenalis (vertaald naar het Engels)
• Video van Will Durant over Juvenalis
• Podcast van AD History over Juvenalis (via Youtube)

1725 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: stripverhaal, achttiende eeuw, satirisch, komedies / Copyright afbeeldingen: Meulenhoff Uitgevers

Wie was Rodolphe Töpffer?

Rodolphe Töpffer werd nog nét in de 18e eeuw geboren, in 1799 in Genève, Zwitserland. Hij kreeg veel artistiek vernuft mee in zijn jeugd dankzij zijn vader, die schilder en karikaturist was. Na zijn studie in Parijs, keerde hij terug in Genève. Daar werd hij leraar Latijn, Grieks en oude literatuur. Hij trouwde in 1823 en in hetzelfde jaar – dus pas 24 jaar – begon hij zijn eigen kostschool.

Dat klinkt als het begin van een vrij gewone carrière. Het verschil is dat hij – zoals Wikipedia het formuleert – ‘activiteiten in vrije tijd’ had. Hij tekende.

Dankzij kunstenaar William Hogarth, die een verhaal maakte in elkaar opvolgende gravures, kwam hij ook op het idee om daar iets mee te doen. Karikaturen werden steeds populairder om sociale en politieke kritiek te geven, zoals J.J. Grandville en Honoré Daumier ook lieten zien.

In een periode van vijf jaar tijd tekende hij zes beeldverhalen: Les Amours de Mr. Vieux Bois (1827), Docteur Festus (1829), Histoire de M. Cryptogame (1830), Monsieur Trictra (1830), Histoire de Monsieur Jabot (1831) en Monsieur Pencil (1831). Beeldgeschiedenissen noemde hij ze zelf. Het waren in feite komische tekeningen met onderschriften.

Alleen vrienden kregen een paar exemplaren. Toen volgde een brief van Goethe. Hij schreef dat hij veel plezier had gehad aan Dr. Festus (ook een beetje een play-on-words van Goethes Faust). Hoe enthousiast staat in het nawoord:

“Het is werkelijk al te gek!”, riep hij zo nu en dan uit, telkens een blad omslaand; “alles sprankelt van talent en geest. Sommige afbeeldingen zijn van onovertrefbare kwaliteit!”

Töpffer begon er anders over te denken en zijn tekenverhalen werden vervolgens uitgegeven als tekstuele boeken met illustraties. In 1832 verscheen dan zijn eerste beeldverhaal in druk. Veel titels werden bestsellers.

Töpffer wordt gezien als de uitvinder van de strip. En niet alleen van de Europese strip, maar ook van de Amerikaanse. Zijn uitgave The adventures of Mr. Obadiah Oldbuck (een bewerking van het eerder genoemde Histoire de Mr. Vieux Bois) zou ook de oudste Amerikaanse strip zijn.

In ons land is Mr. Cryptogame, of te wel Mijnheer Prikkebeen, enorm bekend geworden. De ietwat gekuiste versie (vertaling J.J.A. Goeverneur) werd in 1980 herzien door schrijver Gerrit Komrij. De andere titels zijn vreemd genoeg veel minder bekend.

Laten we daarom de stripautoriteit Lambiek eens aanhalen, die een uitstekende biografie heeft over hem op hun website (vertaling van ondergetekende):

Rodolphe Töpffer was de invloedrijkste striptekenaar van het begin van de 19e eeuw. Zijn impact klinkt zelfs decennia later nog door. Naast zijn historisch belang toont Töpffers werk ook artistieke diepgang. Zijn verhalen zijn grappig, fantasierijk, goed geschreven en hebben een satirisch randje.

Toch was Töpffer meer dan ‘een striptekenaar’, ook al was dat nog niet eens een bestaand beroep in die tijd. Hij reisde veel rond, organiseerde reizen en publiceerde erover, zoals Voyages en Zig-Zag in 1843.

Hij schreef ook essays over kunst. Daarnaast werd hij professor Retorica bij de universiteit en was hij politiek actief. Nog afgezien van zijn vroegere pedagogische project in de vorm van een kostschool.

Niet voor niets schreef Komrij in het nawoord van Dr. Festus:

Het geval wil dat ik iets moet vertellen over iemand die iedereen kent, en die niettemin een volslagen onbekende is.

Waar gaat het boek Reizen en avonturen van doctor Festus over?

Dr. Festus zet in zekere zin vragen bij het doel van Töppfers eigen reizen (als een vroeg Antitoerismeboekje). Dr. Festus verscheen tegelijk als stripverhaal (met 210 tekeningen) én als komische roman (6 tekeningen). Deze paperbackuitgave van Meulenhoff – uitgegeven in 1969 – heeft meer tekeningen en is een soort tussenvorm.

Het verhaal is nauwelijks na te vertellen maar we doen een poging. Dokter Festus is een wetenschapper. In een bepaald stadje begint alles in het honderd te lopen als hij de verkeerde hotelkamer binnenloopt. Dieven dieven stelen de koffer waar hij in zit. Hij ontsnapt en verstopt zich in een hooiberg. Iedereen komt op een of andere manier aan de verkeerde kleding aan en wordt aangezien voor iemand anders. Dat brengt vooral de burgemeester, de majoor en Milady en Milord (de bazen van het land) in de problemen. En zo gaat het verder met rare gebeurtenissen. Het naburige land Utterzomp krijgt ermee te maken, en het wordt steeds absurder.

Iedereen wordt bespot in het boek, zoals deze passage over Milady en Milord beiden voor schut zet:

Maar MIlady, die een mens van uitersten was (zoals reeds gezegd), viel in katzwijm, als het ware dronken van vreugde. Mylord zag het diep bewogen aan; toen hij evenwel zijn horloge te voorschijn had gehaald en op zijn vingers kon uitrekenen dat deze katzwijm hem zeeën van tijd zou kosten, te meer daar zijn ezel dwars van tred was, nam hij het notitieblokje uit de tas van Mylady en schreef daarop, in het Engels, dat hij vast vooruitging, op zijn dooie gemak, en dat zij hem, door er de draf in te zetten, maar moest inhalen, vervolgens stopte hij haar het opschrijfboekje in de hand en verwijderde zich, glimmend van tevredenheid.

Als vervolgens de commissie (een soort parlement) deze notities leest, halen zij er heel iets anders uit:

(…) hoefde ze alleen nog maar de sleutel te vinden tot deze geheime correspondentie. Eens dit gebeurd was, bleek zij ontzaglijke, doorslaggevende en angstaanjagende onthullingen gedaan te hebben, geschikt om alle burgers van goede wil het bloed in de aderen te doen stollen.

Zo zie je maar hoe tijdloos onderwerpen kunnen zijn (in dit geval mensen die geloven in samenzweringstheorieën). Toch ontsnappen ook de wetenschappers niet aan de spot, zoals deze schets van een astronoom die iets te ver van de normale wereld afstaat:

Alvorens met zijn schets verder te gaan, werpt hij een korte blik op de gezamenlijke amtediluviaanse volkeren, waarin hij in het voorbijgaan nagaat of het mogelijk is om langs trigometrische weg de hoogte van de berg Ararat vast te stellen, hetgeen hem op enkele algemene geodetische beschouwingen brengt, waarmee hij zijn inleiding afrondt. Daarna drinkt hij een glas suikerwater; de geleerden geeuwen, een groot aantal van hun kuchen en tweeënvijftig niezen er in hun jabots.

De stripwebsite Lambiek legt goed uit waar de spot in zit (wederom vertaling van ondergetekende).

Töpffer drijft de spot met de incompetente politiemacht die altijd de verkeerde conclusies trekt. Terwijl de blindelings gehoorzame en hersenloze soldaten een onderwerp vormen dat hij later in Monsieur Pencil weer oppakt. Ook de astronomische wereld wordt belachelijk gemaakt. Een groep wetenschappers probeert allemaal als eerste een ‘nieuwe komeet’ te vinden zodat ze die naar zichzelf kunnen vernoemen. Velen ‘dragen al een ooglapje omdat ze te veel naar de dierenriem staren’. [ … ] In sommige herdrukken hebben de censors de scène geschrapt waarin een comité de waslijst van Milord en Milady verkeerd interpreteert en zien als een samenzwering om de monarchie omver te werpen.

De academische kennis van Dokter Festus is regelmatig het doel van Töppfers satire:

Maar toen de kar zich in beweging zette en toen hij duidelijk het lawaai hoorde van een eliptische en parabolische omwenteling, en van de voerman die veelvuldig de woorden: ‘hu! hu! hoeja!’ herhaalde – toen twijfelde hij er niet langer aan, of hij hoorde het idioom van een bewoner van Saturnus, aangezien in het rijtje van zijn tweeëntwintig talen het boerentaaltje ontbrak.

Sterk satirisch is dit stukje over filosofie:

Maar toen hij zich, in een reeks algemene stellingen, de gebeurtenissen voor de geest had gehaald, zoals die elkaar hadden opgevolgd sedert de dag waarop hij zijn hertslederen handschoenen had aangetrokken, begon hij te twijfelen over zijn zelfkennis en in plaats van uit te gaan, gelijk Descartes, ‘Ik denk, dus ik besta’, ging hij uit van het principe: ‘Ik ben in de kop van een windmolen, dus ik ben niet thuis’; en hij ging als volgt verder: ‘maar ik kan thuis zijn, en in dat geval dromen dat ik in de kop van een windmolen ben; dus het is niet bewezen dat ik in de kap van een windmolen ben.’

Of deze grappige sneer naar dichters:

Een en ander had tot gevolg dat de acht Ierse varkens, die zonder erg kwamen grazen aan de begroeide voet van de molen, hogelijk verbaasd waren toen ze langs een parabolische baan werden weggeslingerd naar het verre land Utterzomp, waar zij, na verloop van drie weken, in de visnetten vielen, die lagen te drogen aan de oever van het meer Waterluister, dat sindsdien het Varkensmeer werd genoemd, zéér tot ontstemming van de plaatselijke dichters.

Het is niet alsof Töppfer alleen intellectuelen wilden bespotten. Hij bespotte iedereen. Ook gelovigen, zoals dit moment als een telescoop door gelovige burgers voor klokkentoren (die ze wilden laten maken maar niet konden betalen) wordt aangezien:

‘Een wonder! Een wonder! Het is een klokkentoren!’ Daarop trad de gemeente zonder schroom nader, met de pastoor voorop, die er uit naam van de Kerk bezit van nam. Onmiddellijk trokken ze het op het droge, en zetten hun schouders er tegen om het naar het dorp te rollen, dat uit een één enkele straat bestond (…).

De stripstijl komt ook soms tot uiting in de tekst:

(…) omdat de voet van Mylady zich neergeplant had op het borstbeen van de doctor, juist daar waar het diafragma de overgang vormt tussen de thorax en de onderbuikstreek, ontstond er op deze plek een druk van hondervenvijfzeventig pond (à zestien oncen), die hun invloed op de doctor pijnlijk deden gelden.

En dat is dan alleen de tekst. En juist de tekeningen zijn erg genieten, deze striptekeningen uit de 19e eeuw. Ook al moest striptekenen nog worden uitgevonden, Töpffer tekent grappiger dan menig hedendaagse striptekenaars.

Neem deze geestige tekening, waarbij wetenschappers op de vliegende telescoop staan te ruzieën:

Dit boekje van Töpffer is dus erg vermakelijk als je de beste stukjes achter elkaar leest. Als komische roman – dus het geheel – ervaarde ik als lezer wel wat moeite op het einde. Je wilt op dat moment in het verhaal iets meer rust via karakterontwikkeling. In dit boek – het lijkt soms de Marx Brothers of Mel Brooks wel – blijven de grappen op je afgevuurd worden. Romankwaliteiten zouden hier Töppfer hebben geholpen, maar die moesten nog uitgevonden worden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Rodolphe Töppfer op Wikipedia
• Rodolphe Töppfer op dbnl 1, 2 en 3
• Rodolphe Töppfer op Britannica
• Rodolphe Töppfer op Toonsmag
• Podcast over Rodolphe Töpffer

1 februari 2024 / 1428 woorden / 8 minuten leestijd / thema’s: boeken, romans, verbeelding, fantasie

Wie is Bernard Quiriny?

Bernard Quiriny, geboren in 1978 in Wallonië, is docent Recht aan de universiteit van Bourgogne. Maar ook schrijver. Hij schreef tien boeken in de periode 2005-2021. Vaak zijn het fantastische korte verhalen. Tamelijk science fiction is bijvoorbeeld de roman Les assoiffées, waarin België in een soort Noord-Korea is veranderd, geleid door radicale feministen. En in Contes carnivores heeft een botanicus een passie voor zijn vlees­etende plant.

Een aantal van deze boeken speelt hetzelfde karakter een grote rol: Pierre Gould. Deze Gould is een intelligente, charmante ‘dandy’ die graag vertelt over zijn passies. In Les assoiffées bezoekt hij als eerste man sinds de mysterieuze science-fiction-versie van België. En in Bizarre Bibliotheek (oorspronkelijk een van de drie verhalen van Une collection très particulière, uitgegeven in 2012) vertelt Gould aan de hoofdpersoon over zijn bijzondere bibliotheek.

Veel van zijn werken bestaan uit fantastische korte verhalen en daarom zie je ook telkens vergelijkingen terugkomen met Edgar Allen Poe. Hij wordt ook vaak vergeleken met Borges en Kafka. Maar de naam die ik maar een keer terugkwam en waar ik meteen een associatie mee had, is Georges Perec, vooral met diens meesterwerk Het leven een gebruiksaanwijzing.

Wat is er zo bijzonder aan Een bizarre bibliotheek?

Je hebt schrijvers die vanaf pagina 1 vertrouwd aanvoelen. Die passen bij jouw eigen stijl en denkwijze. Die niet hoog zullen scoren op de bestsellerslijsten. Dat heb ik met dit boek van Bernard Quiriny. Helaas heb ik zijn andere werk nog niet gelezen maar dat volgt ongetwijfeld wel want ik ben een fan.

Quiriny werd in Nederland opgepikt door uitgeverij Voetnoot, wat – de naam zegt het al – een wat kleinere uitgeverij is. Toch is het interessanter proza dan menig moderne roman. Het is grappiger, absurder, lichtvoetiger dan de meeste romans die wel de bestsellerslijsten halen.

Een bizarre bibliotheek trof me door de sterke fantasie. Anders dan met de fantasie in fantasyboeken, is deze fantasie geaard in satire en parodie. Dat maakt dat het Nederlandse publiek, doorgaans huiverig voor zulke boeken, er niet zo ontvankelijk voor is. Daarom staat er ook op de achterkaft van deze uitgave:

Hoewel zijn werk in het Franse taalgebied veelvuldig is bekroond, is hij daarbuiten vooralsnog een nobele onbekende.

Een bizarre bibliotheek gaat over de immense boekencollectie van Pierre Gould. De ik-persoon bezoekt die bibliotheek en leert de collecties van Gould kennen, die vooral opvalt met zijn passie voor ongewone boeken. De matroesjkaboeken, boeken die met artistieke verveling zijn gemaakt, boeken die zichzelf overbodig maken, onmogelijke kookboeken: Gould laat de ik-persoon (en daarmee de lezer) keer op keer verbazen.

(Ik zou het onder mijn neus willen houden om de muffe geur ervan op te snuiven, maar Gould zou deze actie waarschijnlijk afkeuren, dus ik houd me in.)

Als ex-boekverkoper genoot ik dubbel met de verhalen over de vele verschillende soorten boeken in Goulds bibliotheek. Ik schoot regelmatig in de lach. Al gaat het niet heel veel dieper dan de parodie zelf: de vercommercialisering van de literatuur komt niet aan bod. Het is hele milde, zachte spot.

Wat heeft Georges Perec ermee te maken?

De fantasieën van Georges Perec – met name uit zijn roman Het leven een gebruiksaanwijzing – echoeën door in dit boek. Dat is absoluut een compliment aangezien ik zelf Perec beschouw als een van de beste schrijvers ooit.

Dat lees je in de:

• opzienbarende geschiedenissen
• rijke details in die geschiedenissen
• vertellerige manier van beschrijven (waarbij Gould de rol heeft van Bartlebooth in Perecs roman)
• schematische opzet (je zou ook dit boek door elkaar kunnen lezen)

De verbeelding in dit boek – net als bij Perec – is sterk. Geestig bijvoorbeeld is dat de schrijver Guérard in zijn jonge een rebels boek schreef genaamd Stinkhol. En dat later gaat verloochenen. Hij wordt een optimistiche humanist. Hij gaat al zijn oude werken tegen alle kosten proberen terug te kopen. Dat brengt gewiekste boekverkopers op ideeën. Ze gaan zoeken naar exemplaren van Stinkhol omdat ze weten dat hij er absurde bedragen voor wil neertellen. Natuurlijk heeft Gould ook een exemplaar. Dit stuk deed me wel denken aan Perec.

Ik genoot ook erg van de passage waarbij uit de dertien boeken van Lespallières een groep liefhebbers nieuwe boeken ‘ontdekt’. Al zijn boeken zijn namelijk opgedeeld in alinea’s van tien regels. En de karakters zijn hetzelfde in de boeken. En omdat zijn romans combineerbaar zijn (uiteraard ontdekte men dat na zijn overlijden), kun je er tientallen, honderdtallen andere romans uithalen.

Dat deed me weer denken aan het werk Centes Mille Milliards de Poèmes van Raymond Queneau. Ik heb die een keer in een boekhandel in mijn handen gehad: een boekje bestaand uit talloze strookjes – die voldoen aan de regels van de sonnet – die je kunt combineren. Per regel heb je tien mogelijkheden en bij elkaar levert dat honderdduizend miljard mogelijkheden in totaal op.

Iets soortgelijks is het ‘matroesjkaboek’ Frisse Ochtenden van ene Hercule. Niet leuk om te lezen. Totdat bleek dat je uit dit ene boek andere boeken kunt halen, als je bijvoorbeeld woorden overslaat. Het is een ontdekkingstocht – koren op de molen van Gould. ‘De eerste letters van de even pagina’s vormen acrostichons.’ Het vinden van nieuwe romans wordt een nieuwe uitdaging voor Gould en zijn vrienden.

Ook nogal geestig is dat in het boek Vergrijpen tegen de goede zeden van Alfred Benders geen woord te veel staat. Zo strak is dat boek geschreven dat er nog steeds af en toe woorden verdampen.

Het zou voor deze romans het beste zijn geweest als ze nooit waren geschreven – en nu dit niet haalbaar is, als ze zich in het geheel zouden ‘ontschrijven’.

Daarnaast is Gould net als Bartlebooth een prikkelend hoofdpersoon. Eigenzinnig, ontwikkeld en intelligent. De ik-persoon is een paar niveaus te eenvoudig voor hem en hij verbijstert hem dus nonstop met zijn verzameling boeken en eigenwijsheid. Het is bijna als een artiest die zijn kennis wil doorgeven aan de volgende generatie.

En tegelijkertijd is dit boek ook heel anders. Er is bij mijn weten geen Oulipoïaanse (van de literaire beweging Oulipo) manier van werken. Het wiskundige element ontbreekt. Dat maakt dit boek ten opzichte van Het leven een gebruiksaanwijzing, dat verhalen vertelt op basis van ogenschijnlijk lukraak uit een encyclopedie getrokken woorden, wel iets makkelijker te lezen.

Een pluspunt is ook dat er diverse, spottende grappen over schrijvers, literatuur en boeken in staan (zie de voorbeelden hieronder).

Zijn er voorbeelden van de stijl in Een bizarre bIbliotheek?

Literatuur was voor hem geen doel, maar een middel, het ultieme middel om zich voor de volle honderd procent te vervelen.

Een paar seconden later volgt het verdict: ofwel is er sprake van een dood spoor en hervat hij teleurgesteld de wandeling, ofwel begint hij te stralen en roept met triomfantelijk geheven wijsvinger uit: ‘Hier is literatuur in de buurt!’ (…) uiteindelijk staat hij buiten adem stil voor een deur en zegt: ‘Hier is het.’ HIj belt aan en als hij binnen mag komen (wat altijd het geval is, want hij is goed van de tongriem gesneden, zelfs zodanig dat hij zelden weggaat zonder dat hem koffie is aangeboden) gaat hij op zoek naar het object dat zijn reukzintuig heeft geprikkeld. Meestal is dit een zeldzame uitgave in een boekenkast, een brief onder in een la of een vergeten manuscript in een kast.

De vrouw des huizes die hem discreet voorstelt de wc te wijzen antwoordt hij fluisterend: ‘Hebt u niet in plaats daarvan een kamer, een potlood en een leeg blad? Ik voel een gedicht opkomen en ik kan het niet lang meer ophouden.’

‘Het lijkt me dat u onderschat hoe schadelijk deze werken zijn,’ antwoordt hij, ‘waarschijnlijk omdat u weigert te geloven dat ze een ziel hebben – u bent te rationeel. Ikzelf hoor af en toe wanneer ik deze kamer betreed – en dan vooral ’s nachts – gemor en allerlei geweeklaag. Deze geluiden komen uit de boeken, dat weet ik zeker.

(…) de auteurs hebben zo gloedvol geschreven, zoveel energie in hun werk gestoken dat hun boeken hierdoor zijn opgeladen. Ze geven de energie nu op verschillende manieren vrij: deze hier zijn elektrisch, maar ik heb ook exemplaren die magnetisch zijn of warmte afgeven. Sommige zijn fluorescerend, maar dat spectaculaire verschijnsel laat zich niet afdwingen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Recensie van Een bizarre bibliotheek in de Volkskrant
• Bernard Quiriny op Étonnants Voyageurs
• Artikelen van Bernard Quiriny in L’Opinion (Franstalig)
• Interview met Bernard Quiriny over liberalisme op YouTube (Franstalig)

1 augustus 2021 / 1921 woorden / 14,5 minuten leestijd / thema’s: New York, schrijverschap, satire, mensen / Featured image via Wikimedia Commons

James Purdy klinkt als de schrijver die je denkt te kennen maar waarvan je bij nader inzien toch geen flauw idee had wie hij was.

Purdy volgde niet de heersende mode en schreef ook geen ‘klassieker’ die leerlingen nog braaf lezen voor hun boekenlijstjes. Purdy:

‘Ik heb geen appeal voor een speciaal soort kliek. Je moet jezelf vertegenwoordigen. En als je dat doet, kun je andere mensen raken.’

Wie was James Purdy?

Purdy werd in 1914 geboren in Ohio, kwam uit een boerenfamilie, werkte als tolk, ging lesgeven in Cuba en later Wisconsin, reisde rond, begon met fulltimeschrijven, woonde in Brooklyn, overleed in 2009.

Zijn culturele geschiedenis begint in de jaren dertig. Hij kwam vaak in de salon van Gertrude Abercrombie. Daar ontmoette hij interessante mensen, waaronder praktisch alle jazzgrootheden. Dat inspireerde hem. Hij schreef ook verhalen over Afro-Amerikaanse karakters. Sommigen dachten dat hij zelf van Afro-Amerikaanse afkomst was.

In de jaren vijftig debuteerde hij met een verhalenbundel. Malcolm in 1959 was zijn eerste roman. Vele romans volgden. In 2000 schreef hij zijn laatste boek.

Zijn boeken waren portretten over outsiders in de Amerikaanse maatschappij. Maar ook waren ze satirisch, plagerig en bloederig. Laat Wikipedia het maar uitleggen: Hij hanteert een zeer eigenzinnige, duistere stijl; de toon is vaak ironisch of satirisch, en de verhalen zijn grotesk of bevreemdend. De enige schrijver met wie ik het kan vergelijken, is de eveneens Amerikaanse outsider Richard Brautigan.

Op de vraag of hij tragisch of komisch schreef, zei hij: ‘Ergens in het midden.’ Hij was liefhebber van Gogol maar ook van Hemingway. Dat zag je ook terug in zijn werk: het is niet écht komisch, het is niet écht tragisch, maar een interessante middenweg.

Omdat hij een zeer vriendelijk man was, schokte het veel mensen dat er zo vaak iets bruuts gebeurde in zijn boeken.

‘Ga je mee naar huis, mevrouw Klein?’, zei hij en hij sloeg haar weer. Haar lip sprong open tegen haar tanden, zodat je het bloed kon zien stromen.
(…) Plotseling sloeg hij haar tegen het trottoir. Ze bleef daar wel een minuut liggen, zonder dat er een woord gewisseld werd. ‘Ben je bij bewustzijn?’ zei hij naast haar knielend. ‘Zeg me of je pijn hebt wilde hij weten.’ ‘Je hebt iets in mijn hoofd bezeerd, geloof ik’, zei ze.

Hij kreeg een beurs via Guggenheim Fellowship, maar die verdween snel nadat hij een boek had geschreven over een beurshandelaar die serieverkrachter werd (misschien herkenbaar voor mensen die American Psycho kennen). Ook de uitgeverswereld kreeg flink van langs in dat beruchte boek (Cabot Wright Begins). Oordeel van een criticus: ‘The sick outpouring of a confused, adolescent, distraught mind.’

Purdy’s outsidersreputatie was gemaakt. Mensen verwonderden zijn hele schrijfloopbaan waar hij die donkere kant vandaan haalde. Hij zei zelf:

Als je je agressie creatief als uitlaatklep gebruikt, zo maak je dat je zelf geen behoefte daaraan heb. Ze zijn niet autobiografisch. Onze echte persoonlijkheid zit verborgen. Je vindt wel veel van jezelf in de ervaringen van anderen. Ik hou van verhalen van iemand anders die ik kan vertellen. Ik krijg veel fanbrieven. Ze zeggen: je hebt mijn leven beschreven, hoe deed je dat?

Hij is geen shockschrijver. Soms is zijn proza ook erg aandoenlijk en gevoelig:

‘Toen ze naar haar zuster [Mahala] keek, voelde ze voor het eerst de liefde die Plumy gekoesterd had voor een zoontje dat Mahala nooit had gezien, George Watson. Voor het eerst begon ze in Plumy iets van een moeder te herkennen, en plotseling voelde ze een genegenheid voor haar, die ze nooit eerder had gevoeld.

Dan is er nog de terugkerende (homo)seksualiteit. Hij haatte het zelf dat hij in het hoekje homoseksuele schrijvers was ingedeeld. ‘Ik ben een monster. Homoseksuele schrijvers zijn veel conservatiever.’

Marcel van Lieshout schreef er een essay over en legt het zo uit:

Vooral de veelvuldig beschreven liefdesbetrekkingen tussen mannen gaan in zijn romans gepaard met geweld en vernietiging.

Gra Boomsma die hem vertaalde schreef destijds:

De dood fungeert in Purdy’s werk vaak als verlossing, een vlucht uit het te ingewikkeld geworden leven.

Waarom verafschuwde hij ‘mainstream’ zo?

Purdy verafschuwde commercie en mainstream cultuur als geen andere schrijver in die tijd.

We leven in een extreem onbeschaamde maatschappij, waarbij commercialisme en marketing ingrijpen in menselijke waardigheid en geestelijke gezondheid. We bestaan alleen om gemanipuleerd te worden door erg slimme verkopers.

Zelden laat hij de kans ongelegen om daartegen te fulmineren – vooral tegen de broodschrijvers die hij overal zag. Dan kwam de boze satiricus naar boven. ‘Er is conventie en dan de tirannie van kunst’, zo zag hij het.

Satire was zijn wapen om tegen de labbekakkerij te strijden. Het was dan ook niet vreemd dat hij zelf ook vaak werd aangevallen. James Purdy ‘was his own strange bird’ zegt liefhebber Sam Lysite in een interview. Kansen op succes liet hij liggen en hij liet geen kans onbenut om anderen aan te vallen. Weer uit het stuk van Van Lieshout:

Als hij geïnterviewd wordt, zal Purdy de kans niet laten lopen zijn gal te spuien over het literaire establishment in zijn woonplaats New York, door hem ‘Zombie City’ gedoopt.

Waarom haatte hij het dan zo? Hij had immers ook zijn schouders erover kunnen ophalen. Purdy voelde zich vermoedelijk minder serieus genomen dan de saaiere broodschrijvers:

Een boek dat literaire waarde heeft wordt niet erkend of weggemoffeld. De echt goede redacteuren en lektoren bij uitgeverijen zijn uitgestorven.

Of deze zin: ‘Mannen in de reclame hebben labels nodig om iets te verkopen, maar ze konden mij nooit zo indelen want al mijn boeken zijn verschillend.’

Misschien ligt ook een verklaring in zijn achtergrond. Door de ontmoetingen met al die jazzmusici begon zijn eigen stijl te ontwikkelen. Hij was al een outsider voor zijn schrijfcarrière begon. Wie een outsider is, zal nooit volgens de ‘literaire kliek van een tijd’ de beste schrijver zijn. Dat gold in elk geval ook voor Purdy.

Veel was ook toeval in zijn rol als outsider. Zo werd gedacht dat hij Brooklyn om principiële redenen koos als woonplek. Niets was minder waar:

Ik weet echt niet waarom ik hier woon. Ik had niet echt een keuze. Ik verhuisde hierheen omdat ik wanhopig was om een huis te vinden.

En Purdy’s oncompromisloze aanpak leverde ook fans op. Critica Edith Sitwell vond hem erg goed – ook tot zijn eigen verrassing. Uit bovenstaand interview uit 1972 blijkt dat menig progressief criticus hem in die tijd ook zag als een belangrijke schrijver. Purdy kopt de vragen over literaire principes gretig in.

Outsiderschrijvers worden nooit enorm populair maar trekken vaak wel een trouwe schare liefhebbers aan. Ook in Nederland. Waaronder Adriaan van Dis, die hem interviewde in 1990. Jan Siebelink interviewde hem ook een paar keer. En schrijver/vertaler Graa Boomsma, die hem in 1985 bezocht in Brooklyn, en toen schreef:

Waar het fabeltje vandaan komt dat de Amerikaanse schrijver James Purdy zelden interviews zou toestaan weet ik niet. Er verschijnen zo weinig vraaggesprekken met hem omdat bijna niemand op de gedachte komt contact met hem te zoeken.

Wat was zijn stijl?

Purdy’s romans en verhalen zijn niet moeilijk te lezen. Heel veel dialogen, de beschrijvingen staan er alleen voor de lardering, en verder heel weinig moeilijke ‘literaire’ zinnen. Dat zou ook niet bij zijn stijl hebben gepast.

Wat is zijn stijl? Je leest meestal twee mensen die met elkaar praten en een soort verbaal conflict hebben. Dat loopt soms uit de hand, maar soms ook niet. Soms verstrijkt er tijd, soms ook niet. Soms zie je echt een toneelscène voor je, een andere keer wordt een mini-roman verteld.

Wat ook meteen opvalt als je Kleur van duisternis leest, is dat hij hield van simpele en treffende zinnen:

Paul wist niets van zijn vader, totdat hij de doos met foto’s in een trapkast vond.

Philip keek op de cafetariaklok en begon weinig beleefd op zijn stoel te draaien.

Uit zijn mond dropen dikke zwarte draden, alsof hij zijn bittere verdriet had uitgespuugd.

Alles rook naar karbonaden in dat huis. Die moest hij per se eten.

Ze werd echt een beetje bang, met hem daar in die donkere, muf ruikende apothekersruimte.

Toch was wat hij schreef geen technisch verrukkelijk proza dat zich aldoor leent voor citeren. Daarvoor is het wat al te sober, met soms iets te lomp ogende beschrijvingen.

Dat is ook een bewuste keuze. Purdy zei:

Stijl zou niet tussen de schrijver en de lezer in moeten zitten. Het maakt de communicatie kapot.

Het eigenaardige van die opmerking, die je wel vaker hoort bij schrijvers, is dat ook een sobere stijl, of een stijlloze stijl, een bepaalde stijl is. En dus ook tussen de schrijver en de lezer in kan zitten.

Het is in elk geval proza dat past bij de vroege twintigste-eeuw toen computers nog niet bestonden: er is geen woord te veel. Schrijven viel hem ook niet makkelijk. Na vier bladzijden schrijven moest hij echt bijkomen. Hij schrijft graag zo ver mogelijk door om pas achteraf te gaan editen:

Het is als bergbeklimmen: je kunt beter doorgaan.

Wat waren zijn zwakke punten?

Een eigengereide en oncompromisloze kerel, maar ook dat soort types hebben zwakke punten. Zoals zijn ijdelheid. Maurice van Lieshout zegt in dit stuk nog: James Purdy (1923). In een interview met Graa Boomsma zegt hij zelfs letterlijk: ‘Rond 1960, toen ik 37 was…‘ Na zijn dood bleek hij toch in 1914 te zijn geboren. Dat scheelt toch praktisch een decennium!

Hij hoorde zichzelf ook graag praten. In interviews stelde hij zich dienstbaar op als ‘auteur met wijsheden’ – omdat hij vermoedde (denk ik) dat van hem die rol werd verwacht. Hij schermde ook graag met positieve reacties op zijn werk. Zo vertelde hij vaak hoe de criticus en dichter John Cowper Powys hem ’the best kind of original genius’ noemde. Elke vorm van bevestiging gaf hem een duwtje in de rug. Gek is dat ook niet: dat zijn de halmen om je aan vast te klampen als outsiderartiest.

Ik denk dat hij er enorm van genoten zou hebben dat sinds zijn dood de waardering voor zijn werk toeneemt. Hij koesterde dat idee vermoedelijk zijn hele leven. Zoals blijkt uit dit stuk in The New Yorker.

Hij had natuurlijk ook niet veel meer dan zijn schrijven.

Het is het enige wat ik kon om te overleven. Als ik iets anders was geweest, was ik overleden.

Zijn leven was zwaar en ook geregeld niet leuk, met weinig erkenning en weinig geld, maar daardoor is zijn werk wel houdbaarder voor een toekomst als hij er zelf niet meer is. Het is een wrange ironie die veel kunstenaars meemaken.

Waar te beginnen als je Color of Darkness hebt uitgelezen?

De best gewaardeerde Purdyromans zijn:

• Cabot Wright Begins
• Eustace Chisholm and the works
• Mourners Below
• In a Shallow Grave
• The Nephew
• Malcolm

The House of the Solitary Maggot (1974) was zijn eigen favoriete boek.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Herwaardering in The New Yorker
• The Guardian beschrijft Purdy bij dienst overlijden
• Interview met Purdy in 1982 op Archive.org
• Gore Vidal over Purdy (achter een paywall)
• Graa Boomsma in gesprek met Purdy in 1985
• Kort verhaal van James Purdy in DBNL in 1987
• Maurice van Lieshout over de mannelijke passie in het werk van Purdy

1 juli 2021 / 1714 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: komedie, Australië, Nieuw-Zeeland, satire, televisie / Dit artikel heeft (in andere vorm) op de voorganger van deze website gestaan.

Bij verveling is het raadzaam om op YouTube eens alle episoden van John Clarke en Bryan Dawe te gaan kijken. Ze maakten jarenlang video’s waarin ze de politieke en economische thema’s van onze wereld bespotten. De mensen achter de invasie van Irak, de mensen die gouden handdrukken weggeven, de mensen die de handel in CO₂-emissies bepalen, de mensen die de kredietcrisis veroorzaakten met risicovolle leningen. Zeg maar de Australische Koefnoen (wel in een heel ander jasje).

Het duo bestond al sinds 1989. De spotinterviews verschenen voor het eerst op Nine Network. Ze werden een populair item tijdens het programma A Current Affair. Later kwamen ze in grotere getale op ABC TV. Via YouTube bereiken ze nu wereldwijd een publiek.

Ik zeg bestond want John Clarke is in 2017 overleden. Hij kreeg een hartaanval tijdens een beklimming van de Mount Abrupt in Victoria. De Clarke & Dawe-video’s hielden uiteraard per onmiddellijk op met bestaan. De Australische premier (Turnbull) zei: “His satire served a noble purpose. It spoke truth to power. It made our democracy richer and stronger. It kept politicians on their toes.”

John Clarke – het komische genie achter deze serie – was een niet te onderschatten beroemdheid in Australië en Nieuw-Zeeland. Zijn show rondom het Nieuw-Zeelandse cultkarakter Fred Dagg was ‘zo beroemd als The Beatles’. Later vertrok hij naar Australië. Halverwege de jaren tachtig werd hij daar beroemd met de humoristische tv-show The Gillies Report. In deze monologen herken je al wat van de latere Clarke en Dawe shows.

John Clarke speelde ook geregeld in films en series en schreef scripts. Van 1998 tot en met 2000 deed hij mee aan de populaire mockumentary-serie over de Olympische Spelen: The Games, die in opzet wel aan The Office doet denken (die overigens later werd gemaakt). Clarke schreef ook het script van de film The man who sued God.

Dawe zelf is schilder, muzikant en fotograaf, en was ook acteur in The Games.

1. Satirische video’s maak je door snel, grappig en spottend te zijn

De situatie is altijd hetzelfde: Bryan Dawe aan de ene kant sluwe vragen stellend, John Clarke lastige vragen ontwijkend. Bryan Dawe speelt zichzelf, vragensteller Bryan Dawe, en John Clarke speelt mediatycoon, politicus, bankier, economisch expert, wat dan ook. Snel, geestig, goed gespeeld. Ze doen geen snorretjes op of andere kleding aan, en het decor is zo donker als mogelijk, zodat je niet wordt afgeleid van de messcherpe teksten.

Zelfs hun video’s uit 1989 waren al opgezet volgens dit concept. Neem dit voorbeeld.

Je kunt denken aan een type sketch van Van Kooten & De Bie of Koefnoen. Alleen dan slechts twee minuten lang. De namen Paul Rudd, John Howard, Peter Costello zeggen ons weinig, maar omdat politieke satire een universele taal is, begrijp je de grapjes ook zonder al te veel kennis van de Australische actualiteit.

Het zegt wel iets dat de filmpjes erg statisch zijn maar toch goed worden bekeken op YouTube. Een goed voorbeeld van hun stijl is hun klassieker The Front fell off, over een ramp met een olietanker:

2. Je moet veel lol hebben tijdens de productie van de video’s

In 2013 trokken de video’s van Clarke & Dawe mijn aandacht. Ik stuurde een mail naar de productiemaatschappij van John Clarke. Ik wilde onder andere weten: ‘Hoe lang duren de voorbereidingen wel voor die drie minuten opnamen?’ Ik verwachtte er weinig van maar een paar weken later kreeg ik antwoord van een medewerker van John Clarkes productiemaatschappij. Met daarin antwoorden van John Clarke persoonlijk.

Hij schreef:

‘Iedere week doen we een interview. Vaak worden er twee opgenomen, over verschillende onderwerpen, en eentje wordt gekozen afhankelijk van relevantie en amusementswaarde, vlak voordat de show wordt uitgezonden. Zo doen we het al sinds 1989. De scripts worden pas geschreven op de dag van de uitzending, omdat ze moeten beantwoorden aan het nieuws en de ontwikkelingen.

‘Deel van het plezier is het vloeiende ritme van het gesprek en de karakters, waar Bryan en ik beiden veel van genieten. Maar het is inderdaad juist dat het script heel nauwkeurig wordt geschreven en het script vaak dingen zegt die Bryan en ik niet zeggen.’

Dat de teksten van hoog niveau zijn, merk je aan de comments van fans op YouTube. Hoewel de video’s vaak nog geen drie minuten duren, quoten de fans allemaal een andere favoriete zin uit de sketch. Dat komt ook hoe het gebracht wordt door John Clarke, die natuurlijk zijn komische tv- en filmervaring meeneemt. Zonder de spervuur van vragen van een altijd koel blijvende Bryan zou dat ook niet goed werken.

John Clarke en Bryan Dawe kiezen vrijwel altijd voor een interviewvorm om dingen te bespotten. Die vorm geeft veel ruimte om het elke keer net even anders aan te pakken. Clarke speelt niet altijd bijvoorbeeld een minister of een premier maar ook consultants, experts, gewone mensen.

Binnen die interviewvorm kozen ze de laatste jaren vaak voor een quiz-vorm. Let in onderstaand gesprek bijvoorbeeld op hoe effectief de quiz werkt om spottend dingen uit te leggen. Of neem deze video over een bepaalde politicus in een quiz over zichzelf; deze quiz zonder vragen; of deze quiz met een ‘simpeletaalvertaler‘.

3. Een paar minuten kan voldoende zijn voor scherpe satire

Andy Palmer, redacteur bij de Nieuw-Zeelandse filmwebsite Lumiere Reader, vindt dat er veel samenhang zit in hun interviews.

‘Ik denk dat dat vooral te danken is aan het feit dat Clarke en Dawe alleen maar een paar minuten hoeven te vullen. Daardoor zijn ze voortdurend scherp, snijdend en supergrappig. Ridiculiseren is wat Clarke en Dawe zo goed kunnen: het deconstrueren van argumenten, om de mankementen in logica aan te kaarten, en het bespotten van hypocrisie en dubbele moraal.’

Niettemin zijn Clarke en Dawe vreemd genoeg alleen bekend in Australië. Hoe kan dat?

Palmer: ‘John Clarke is een Nieuw-Zeelander. Hij heeft met Fred Dagg een bekend typetje gecreeerd. Zijn Australische werk is grotendeels genegeerd door media in Nieuw-Zeeland. Waarschijnlijk is de reden dat Clarke en Dawe grotendeels Australisch nieuws behandelen en het potentieel geïnteresseerde publiek in Nieuw-Zeeland hiervoor te klein wordt geacht.’

Een pluspunt is dat de dingen van de Australische overheid vaak ook wel herkenbaar zijn voor mensen in andere landen. Deze video bespot bijvoorbeeld de overheid van Australië. Deze advocaat die de VN adviseert, krijgt vragen over de Australische overheid. ‘Het kost enorm veel geld, al het nieuws gaat erover, maar het doet helemaal niets.’ ‘Ontmoeten ze elkaar?’ ‘Ja.’ ‘Dan doen ze niet helemaal niets, Bryan.’

4. Goede satire is begrijpelijk voor iedereen

Als Clarke en Dawe al genegeerd werden in het land waar John Clarke oorspronkelijk vandaan kwam, dan is het geen wonder dat in Europa alleen een paar liefhebbers de komedianten hebben leren kennen. Zonder YouTube hadden we vermoedelijk nog steeds niets van de twee geweten, tenzij je een Australische of Nieuw-Zeelandse kennis met gevoel voor humor in je omgeving had.

En dat is zonde! Als je meer video’s kijkt, zie je dat de twee goed in staat zijn om lastige onderwerpen, zoals de kredietcrisis of hysterie rondom immigratie, in twee minuten volledig te fileren tot het bizarre waar het werkelijk op neerkomt. En vaak door alleen maar door via feiten de situatie belachelijk te maken.

Nabijheid zorgt vaak voor scherpe satire, maar afstand werkt dus ook goed: het plaatst alles in perspectief. Neem deze video over de bankwereld. De crisis van 2008 was mondiaal en daardoor is ook deze video goed te begrijpen voor Nederlanders. En het is ook niet moeilijk om de satirische humor van deze (iets oudere) video over milieurampen te begrijpen:

5. Humor is universeel

YouTube heeft veel voorbeelden van video’s van Clarke en Dawe waarbij de politieke satire goed te begrijpen is voor Nederlandse kijkers:

• Immigration
• A Concern for the Whale
• Can we have our $ 29 dollar back?
• Never has so much been owed to so many, by so few
• The use of the English language in Australia
• Slight problem with the Cypriot Banking System
• The G20 explained
• It’s the Planet, Stupid
• General knowledge
• Extremely Well-Thought-Out Policy Number 212
• The Abnegation of Responsibility
• Quantitative Easing
• All Birds are Cats
• The right to be wrong. Enshrined in statute at last
• The Energy Market Explained
• Doing the ‘Easy’ Crossword Can Sometimes be Tricky
• What went wrong?

In deze opmerking op YouTube (over de vierde video) kan ik me goed vinden: This clip always fills me with sadness and dread because of its simplicity and elegance with which it outlines the most important trouble of our lifetimes. As the masters put it: ‘Deeply fascinating but terribly sad.’

6. Kortom…

…Wat kun je leren van Clarke en Dawes satire?

• Hoe scherpe satirische teksten de kwaliteit van de satire bepaalt.
• Hoe snelheid de kwaliteit van komedie bevordert.
• Hoe je binnen een minimalistisch concept heel goed kunt variëren.
• Hoe een strak concept je creativiteit ook verbetert.
• Dat een goede tekst (en de ‘delivery’ ervan) belangrijker is dan show en imitatie.
• Dat je in twee minuten meer kan brengen dan in een sketch van tien minuten.
• Hoe je andere mensen kunt aanspreken dan alleen Nederlanders (dat is altijd goed).

Ik denk dat je als Nederlander ervoor kan zorgen dat Nieuw-Zeelanders en Australiërs lachen om je satire (ook al gaat het over Nederlandse politiek), dat je dan iets goeds doet. Andersom deden Clarke and Dawe het ook, tenminste bij mij.

Hun video’s doen altijd wonderen in een mindere stemming. Jammer genoeg zal er nooit meer een nieuwe verschijnen. Ik sluit me aan bij deze YouTuber: “I miss straight-ahead satire like this.”

Meer lezen, kijken of luisteren

• Een aandoenlijke afscheidsvideo voor John Clarke uit 2017
• Bekijk de website van John Clarke en John Clarke op IMDb
• Bekijk alle video’s op het YouTubekanaal van Clarke and Dawe
• Lees John Clarkes necrologie in een Nieuw-Zeelandse krant
• Lees de necrologie in Business Insider
• Interview met John Clarke over parodie
• Interview met John Clarke uit 1981
• De allerlaatste Clarke en Dawe
• Fred Dagg op Bandcamp
• John Clarke over Australische poëzie