Baarle Nassau (in het Vlaams Baarle Hertog) lijkt een gewoon stadje in het zuiden van Noord-Brabant, vlakbij de Belgische grens. Pas als je inzoomt, zie je dat er iets raars aan de hand is: het is een lappendeken van grenzen. Indipendenza fietste erdoorheen en vroeg zich af: hoe zijn al die enclaves en exclaves ontstaan en hoe is het leven daar?
1553 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, grenzen, enclaves, fietsroute / photographs: copyright Indipendenza
Op een dag besloot ik deze mysterieuze grensgemeente in Zuid-Noord-Brabant fietsend te bezoeken.
Ik logeerde in Goirle, vlakbij Tilburg. Langs de oostgrens van België reed ik omlaag via Esbeek. Daar stak door een puntje van België binnendoor (Ravels en vliegveld Weelde), en ging daarvandaan weer omhoog, naar Baarle Nassau.
Opeens zie je op de weg witte plusjes staan met aan de ene kant ‘B’ en aan de andere kant ‘NL’. Je rijdt een stukje door en ziet opnieuw de plusjes maar… andersom. Ik ben dus vanuit België naar Nederland gefietst, daarna vanuit Nederland naar België.
Er is hier zelfs een fietspad voor bedacht: de enclaveroute.
Het enige probleem: ik was helemaal vergeten dat ik deze route een paar maanden eerder had opgezocht. Met de forse noordenwind die er stond was de keuze snel gemaakt, ik moest inbinden.
Zo miste ik helaas mysterieuze stukjes als het ‘schiereiland’ Castelré en de weilanden van Ulicoten. Daar zijn volgens National Geographic spannende verhalen over een stuk niemandsland te vertellen.
Hierdoor miste ik ook andere enclaves in de omgeving:
- De enige Nederlandse enclaves in België bij Ginhoven: N8.
- Twee kleine enclaves vlak over de grens: H19 en H20.
- Een klein stukje België bij het Markske: H21.
- De op een na kleinste enclave ter wereld, ‘niemandsland’, ten zuiden van Ulicoten: H22.
Pas bij Pluktuin de Grens, vlak naast de Rijksweg (ik kan het nummer niet achterhalen), pak ik de route op.
Hier rijd ik via de grensweg van een enclave naar de fietsroute van ‘Bels lijntje’. Dat was een spoorlijn tussen Tilburg en Turnhout dat sinds 1990 een fietspad is. Dit fietspad gaat rechtstreeks naar Baarle Nassau.
Daar aangekomen zie ik mijn eerste Baarle Nassau en Baarle Hertog-borden.
Baarle: een wirwar van grenzen
In het dorp raak ik diverse keren het enclavespoor bijster. Het barst hier letterlijk van de enclaves. Overal zie je er de plussen van de grens. Je kunt er schaken, schommelen én koffie drinken op de grens. Ik ga maar een stukje lopen met fiets in de hand, dan zie ik iets meer.
Soms zie je aparte dingen. Ik zag ergens ook een verkeersbord: het is verboden om met vuurwerk de straat over te steken. Zeer specifiek bord maar aan de ene kant is het toegestaan om vuurwerk te verkopen, aan de andere kant niet, dus kopen en dan snel de straat oversteken is niet toegestaan.
Elders zie ik een fiets met voorband in Nederland en achterband in België – je zou het niet geloven als het niet echt voor je staat. Als die gestolen wordt, hoe zou de verzekering dat oplossen?
Hier vind je ook de kleinste enclave ter wereld (H7) en kleinste counterenclave ter wereld (N3). Bekijk ze allemaal op de site van visitbaarle.nl.
Hoe zit het nou met enclaves en exclaves?
- Een enclave is een stuk van een land dat in zijn geheel binnen de staatsgrenzen van een ander land ligt. Denk aan landen als Lesotho (binnen Zuid-Afrika) of San Marino (binnen Italië).
- Een exclave is land dat los is van een ander land. Kan ook aan zee of een ander land grenzen. Denk aan Alaska (los van VS), Kaliningrad (los van Rusland), Gibralter (los van VK) of Ceuta (los van Spanje).
- In Baarle vind je dertig enclaves, bijna de helft van het totaal aantal enclaves in de wereld.
- Om het extra verwarrend te maken, liggen er acht Nederlandse enclaves binnen de tweeëntwintig Belgische enclaves. Dat noem je counter-enclaves. Die zijn vrij zeldzaam in de wereld.
Lees meer over enclaves op Wikipedia of op de website van Visitbaarle.
Dan is er nog het beroemde huis van Baarle-bewoner Dré Mathijssen, die het niet kan verkopen omdat het deels in België en deels in Nederland ligt. Hij vertelt in dit interview met Omroep Brabant onder andere:
De verkoop van het Belgische deel van het huis en de grond moet via een Belgische notaris worden geregeld en het Nederlandse deel via een Nederlandse notaris.
In een interview op social media, dat viral ging, gaf hij antwoorden op vragen, zoals in welk land hij doucht:
Uhmm… Dat is net België.
Soms wordt het echt bizar, zoals met deze ‘3D grens’ met een Belgische deur naast de Nederlandse, waarbij de Belgische woningen vanwege Nederlandse wetgeving op de eerste verdieping te vinden zijn, dus bovenop de Nederlandse woning.
Na het passeren van nog talloze grenzen keer ik stoempend tegen de wind weer naar Goirle en laat ik het mysterieuze Baarle achter me.
Hoe organiseer je een dorp in twee landen?
Eenmaal terug bedenk je pas hoe lastig het moet zijn om een dorp in twee landen te besturen. Juridisch moet het iets verschrikkelijks zijn. Mag de bar in België langer open dan de bar ertegenover in Nederland? Zijn boekenprijzen in Nederland in België hoger dan bij het zaakje aan de overkant in Nederland? Wie betaalt belasting aan wie?
Om deze en soortgelijke issues te tackelen hebben de twee gemeenteraden van Baarle een paar keer per jaar gezamenlijk overleg over gemeenschappelijke zaken. Je zou denken dat één gemeenteraad die voor beide landen beslissingen neemt misschien makkelijker is maar zo ver zijn ze nog niet. Ook een beetje lastig met verkiezingen misschien.
Ook het gemeentehuis van Baarle-Hertog (dus België) ontsnapt er niet aan. De grens van enclave N1 loopt dwars door het gebouw. Er waren daarom ook twee vergunningen nodig. De grens loopt ook door het politiebureau in het gebouw en daarom werken de Nederlanders en Belgen er zij aan zij.
Dit haal ik allemaal van een informatiebord onderweg. Daar staat ook:
Wanneer de burgemeester in de raadzaal een huwelijk voltrekt, let hij erop dat de ondertekening van de akte op Belgisch grondgebied plaatsvindt. Anders is het huwelijk niet rechtsgeldig!
Hoe is het wonen in Baarle?
Misschien boeiender dan de staatkundige vraag is: hoe gaan de Belgen en Nederlanders in het stadje er zelf mee om?
Het EU-programma Interreg heeft hier een artikel over geschreven: Leven in Baarle-Nassau en Baarle-Hertog: Een unieke situatie. Zij interviewen een man die bij het toeristencentrum werkt – die me misschien nog te woord heeft gestaan maar ik ben het vergeten – en hij zegt onder andere:
We hebben wel verschillende faciliteiten, zo zijn er Belgische en Nederlandse voetbalclubs, basisscholen en kerken, maar de gemeenschappen zijn goed met elkaar verweven; zo ging ik bijvoorbeeld een tijdje naar de tennisclub in Baarle-Hertog.
Over de verschillende regels zegt hij:
In Baarle-Nassau gelden er Nederlandse wetten en regels, en in Baarle-Hertog Belgische. De supermarkten staan daarom bijvoorbeeld allemaal in Baarle-Nassau, omdat boodschappen doen in Nederland flink goedkoper is. Iedereen tankt dan wel weer in België. Zo maken we gebruik van het beste uit beide landen. Maar ook de jeugd heeft het in de gaten en gaat in Baarle-Hertog naar de kroeg, waar de leeftijdsgrens voor alcohol lager is.
Het was aardig geweest als ze ook een Baarle-Hertoger hadden gesproken maar helaas.
In elk geval blijkt ook uit dit interview: Baarle Nassau/Baarle Hertog is een unieke gemeente van zowel Nederland als België.
Hoe is Baarle Nassau / Baarle Hertog zo geworden?
Wat iedereen wil weten: hoe kwam dit nou tot stand? In de kelder van het toeristenbureau in Baarle Nassau / Baarle Hertog is een museumpje gevestigd dat de geschiedenis hiervan uitlegt. Zeker de moeite waard. Het is eigenlijk een situatie die niemand ooit echt goed wilde oplossen. Globaal verliep het zo (bronnen: visitbaarle.nl en National Geographic):
- Rond 1200 draagt de heer van Breda het eigendom van Breda aan Hendrik I over. Als beloning ontvangt de heer van Breda van Hendrik I onder andere de heide rond het dorp Baarle.
- In het dorp vestigen zich voormalige soldaten van Hendrik I. De omliggende gronden vallen onder het beheer van de heer van Breda. Daardoor krijg je dus Baarle-onder-den-Hertog en Baarle-onder-Breda.
- 1648, Vrede van Münster. De Republiek maakt zich los van het Spaanse Rijk. Breda komt bij de Republiek, Turnhout bij Spanje. Zo komen Baarle-Hertog en Baarle-Nassau (het vroegere onder-Breda) in twee verschillende staten terecht.
- Tijdens alle volgende veranderingen (Franse overheersing en Nederland als koninkrijk) blijven Baarle-Hertog en Baarle-Nassau bestuurlijk gescheiden, hoewel ze min of meer een tijdje één land zijn.
- 1839: België scheidt zich af van Nederland. De twee Baarles liggen nu echt in twee verschillende staten. Overal bespreken ze de grenzen tussen Nederland en België. Behalve hier. De ambtenaren zien dat het best ingewikkeld is door het aloude probleem van al die verschillende gronden. Oplossing: 'hier kijken we nog wel een keer naar'.
- 1959: een paardenhandelaar zorgt ervoor dat België er nog een enclave bij krijgt, voorlopig de laatste.
- 1974: nu pas worden de gemeentelijke grenzen in Baarle officieel erkend. Daarmee wordt het ‘gat in de grens’ gedicht.
- 1995: de grenzen van de 30 enclaves vormen de officiële rijksgrens.
- Anno nu: de situatie is onveranderd. Soms levert het grote administratieve uitdagingen op (zoals grenzen die door huizen lopen, zie deze prachtige foto) maar de situatie blijft zoals het is.