Baarle Nassau (in het Vlaams Baarle Hertog) lijkt een gewoon stadje in het zuiden van Noord-Brabant, vlakbij de Belgische grens. Pas als je inzoomt, zie je dat er iets raars aan de hand is: het is een lappendeken van grenzen. Indipendenza fietste erdoorheen en vroeg zich af: hoe werkt dat met al die enclaves en exclaves?
1553 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, grenzen, enclaves, fietsroute / Foto’s: copyright Indipendenza
Op een dag besloot ik deze mysterieuze grensgemeente in het zuiden van Noord-Brabant fietsend te bezoeken.
Ik logeerde in Goirle, vlakbij Tilburg. Langs de oostgrens van België reed ik omlaag via Esbeek. Daar stak door een puntje van België binnendoor (Ravels en vliegveld Weelde), en ging daarvandaan weer omhoog, naar Baarle Nassau.
Opeens zie je op de weg witte plusjes staan met aan de ene kant ‘B’ en aan de andere kant ‘NL’. Je rijdt een stukje door en ziet opnieuw de plusjes maar… andersom. Ik ben dus vanuit België naar Nederland gefietst, daarna vanuit Nederland naar België.
Dit is schering en inslag in dit stukje Brabant. Er zijn dertig enclaves rondom de gemeente Baarle Nassau/Baarle Hertog (de Vlaamse benaming). Je vindt hier enorm veel grenzen op een paar vierkante kilometer.
Er is hier zelfs een fietspad voor bedacht: de enclaveroute.
Het enige probleem: ik was helemaal vergeten dat ik deze route een paar maanden eerder had gevonden. En met de forse noordenwind die ik tegen had, moest ik wel inbinden. Zo kon ik gedag zeggen tegen het mysterieuze ‘schiereiland’ Castelré en de weilanden van Ulicoten, waar volgens National Geographic spannende verhalen over een stuk niemandsland zijn te vertellen.
En miste ik ook andere enclaves:
- De enige Nederlandse enclave in België bij Ginhoven: N8.
- Twee kleine enclaves vlak over de grens: H19 en H20.
- Een ministukje België bij het Markske: H21.
- De op een na kleinste enclave ter wereld, ‘niemandsland’, ten zuiden van Ulicoten: H22.
Terug naar de fietstocht. Via de grensweg van een enclave reed ik naar de fietsroute van ‘Bels lijntje’. Dat was een spoorlijn die ooit reed tussen Tilburg en Turnhout. Sinds 1990 is dat een fietspad. Het fietspad gaat rechtstreeks naar Baarle Nassau.
Daar aangekomen zie ik mijn eerste Baarle Nassau en Baarle Hertog-borden.
Baarle: een wirwar van grenzen
In Baarle raak je het enclavespoor snel bijster. Het barst hier letterlijk van de enclaves. Overal zie je er de plussen van de grens. Je kunt er schaken, schommelen én koffie drinken op de grens. Ik ga maar een stukje lopen met fiets in de hand, dan zie ik iets meer.
Ik zag een verkeersbord: verboden om met vuurwerk de straat over te steken. Zeer specifiek bord maar aan de ene kant is het toegestaan om vuurwerk te verkopen, aan de andere kant niet, dus kopen en dan snel de straat oversteken is dan niet toegestaan.
Elders zie ik een fiets met voorband in Nederland en achterband in België – je zou het niet geloven als het niet echt voor je staat. Als die gestolen wordt, hoe zou de verzekering dat oplossen?
Hier vind je ook de kleinste enclave ter wereld (H7) en kleinste counterenclave ter wereld (N3). Bekijk ze allemaal op de site van visitbaarle.nl.
Hoe zit het nou met enclaves en exclaves?
- Een enclave is een stuk van een land dat in zijn geheel binnen de staatsgrenzen van een ander land ligt. Denk aan landen als Lesotho (binnen Zuid-Afrika) of San Marino (binnen Italië).
- Een exclave is land dat los is van een ander land. Kan ook aan zee of een ander land grenzen. Denk aan Alaska (los van VS), Kaliningrad (los van Rusland), Gibralter (los van VK) of Ceuta (los van Spanje).
- In Baarle vind je dertig enclaves, bijna de helft van het totaal aantal enclaves in de wereld.
- Om het extra verwarrend te maken, liggen er acht Nederlandse enclaves binnen de tweeëntwintig Belgische enclaves. Dat noem je 'counter-enclaves'. Die zijn vrij zeldzaam in de wereld.
Lees meer over enclaves op Wikipedia of op de website van Visitbaarle.
Dan is er nog het verhaal van de Baarle-bewoner die zijn huis niet kan verkopen omdat het deels in België en deels in Nederland ligt. Hij vertelt in dit interview met Omroep Brabant onder andere:
De verkoop van het Belgische deel van het huis en de grond moet via een Belgische notaris worden geregeld en het Nederlandse deel via een Nederlandse notaris.
In een interview op social media, dat viral ging, gaf hij antwoorden op vragen over zijn situatie, zoals in welk land hij doucht:
Uhmm… Dat is net België.
Soms wordt het echt bizar, zoals met deze ‘3D grens’ met een Belgische deur naast de Nederlandse, waarbij de Belgische woningen vanwege Nederlandse wetgeving op de eerste verdieping te vinden zijn, dus bovenop de Nederlandse woning.
Na het passeren van nog talloze grenzen keer ik stoempend tegen de wind weer naar Goirle en laat ik het mysterieuze Baarle achter me.
Hoe organiseer je een stadje in twee landen?
Eenmaal terug bedenk je pas hoe lastig het moet zijn om een stadje in twee landen te besturen. Juridisch moet het iets verschrikkelijks zijn. Mag de bar in België langer open dan de bar ertegenover in Nederland? Zijn boekenprijzen in Nederland hoger dan bij het zaakje aan de overkant in België? Wie betaalt gemeentebelasting aan wie?
Om deze en soortgelijke issues te tackelen hebben de twee gemeenteraden van Baarle een paar keer per jaar gezamenlijk overleg over gemeenschappelijke zaken. Je zou denken dat één gemeenteraad die voor beide landen beslissingen neemt misschien makkelijker is maar zo ver zijn ze nog niet.
Ook het gemeentehuis van Baarle-Hertog (dus België) ontsnapt er niet aan. De grens van enclave N1 loopt dwars door het gebouw. Er waren daarom twee vergunningen nodig bij het bouwen. De grens loopt óók door het politiebureau in het gebouw en daarom werken de Nederlanders en Belgen er zij aan zij.
Dit haal ik allemaal van een informatiebord onderweg. Daar staat ook:
Wanneer de burgemeester in de raadzaal een huwelijk voltrekt, let hij erop dat de ondertekening van de akte op Belgisch grondgebied plaatsvindt. Anders is het huwelijk niet rechtsgeldig!
Hoe is het wonen in Baarle?
Misschien boeiender dan de staatkundige vraag is: hoe gaan de Belgen en Nederlanders in het stadje er zelf mee om?
Het EU-programma Interreg heeft hier een artikel over geschreven: Leven in Baarle-Nassau en Baarle-Hertog: Een unieke situatie. Zij interviewen een Baarlenaar en hij zegt onder andere:
We hebben wel verschillende faciliteiten, zo zijn er Belgische en Nederlandse voetbalclubs, basisscholen en kerken, maar de gemeenschappen zijn goed met elkaar verweven; zo ging ik bijvoorbeeld een tijdje naar de tennisclub in Baarle-Hertog.
Over de verschillende regels zegt hij:
In Baarle-Nassau gelden er Nederlandse wetten en regels, en in Baarle-Hertog Belgische. De supermarkten staan daarom bijvoorbeeld allemaal in Baarle-Nassau, omdat boodschappen doen in Nederland flink goedkoper is. Iedereen tankt dan wel weer in België. Zo maken we gebruik van het beste uit beide landen. Maar ook de jeugd heeft het in de gaten en gaat in Baarle-Hertog naar de kroeg, waar de leeftijdsgrens voor alcohol lager is.
Het was aardig geweest als ze ook een Baarle-Hertoger hadden gesproken maar helaas.
In elk geval blijkt ook uit dit interview: Baarle Nassau/Baarle Hertog is een unieke gemeente van zowel Nederland als België.
Hoe is Baarle Nassau / Baarle Hertog zo geworden?
Wat iedereen wil weten: hoe kán dit? In de kelder van het toeristenbureau in Baarle is een museumpje gevestigd dat de geschiedenis uitlegt. Het komt erop neer dat dit een situatie was die niemand in de geschiedenis ooit heeft opgelost. Globaal verliep het zo (bronnen: visitbaarle.nl en National Geographic):
- Het begint rond 1200. De hertog van Brabant wil niet dat de graaf van Holland gebieden krijgt in zijn regio. Godfried II van Schoten, de heer van Breda, draagt het eigendom van Breda aan hertog Hendrik I (een ver familielid) van Brabant over.
Hendrik I geeft een gebiedje (de Baronie) terug aan Godfried II. Alleen had hij al percelen in dat gebiedje weggegeven aan zijn voormalige soldaten en die houdt ie in eigen beheer.
Hier beginnen de twee besturen: Baarle-onder-den-Hertog (Hendrik I) en Baarle-onder-Breda (Godfried II).
- Via erfopvolging komen de gebieden in de Baronie van Godfried I in bezit van het geslacht Nassau. Je kreeg dus Baarle-Nassau, maar dat was toen niet de enige. Je had bijvoorbeeld ook Zundert-Nassau, Sprundel-Nassau en (Princen)Hage-Nassau.
- 1648: de Republiek maakt zich los van het Spaanse Rijk. Breda (Baarle Nassau) komt bij de Republiek, Turnhout (Baarle-Hertog) bij Spanje. Baarle-Hertog en Baarle-Nassau komen zo bij twee verschillende staten terecht.
- Tijdens alle volgende veranderingen (Franse overheersing en Nederland als koninkrijk) blijven Baarle-Hertog en Baarle-Nassau bestuurlijk gescheiden.
- 1839: België scheidt zich af. De twee Baarles liggen nu echt in twee verschillende staten. Overal bespreken ze de grenzen tussen Nederland en België. Behalve hier. De ambtenaren zien dat het best ingewikkeld is door het aloude probleem van al die verschillende gronden. Een 'Hier kijken we nog wel een keer naar' situatie.
- dat wordt dus 130 jaar later in 1974: nu pas worden de gemeentelijke grenzen in Baarle officieel erkend. Daarmee wordt het ‘gat in de grens’ gedicht.
- Sinds 1995 vormen de grenzen van de 30 enclaves de officiële rijksgrens.
Soms levert het grote administratieve uitdagingen op (zoals grenzen die door huizen lopen, zie deze prachtige foto) maar de situatie blijft zoals het is. "Als enige plaats in de wereld is hier de middeleeuwse gebiedsindeling in stand gebleven", zegt Visitbaarle.nl.