In 1991 bezocht schrijver en tv-presentator Boudewijn Büch de Kanaaleilanden. Dat had te maken met zijn grote liefde voor eilanden én de schrijver Victor Hugo, die daar twintig jaar woonde. We gingen zijn spoor achterna. Wat Indipendenza wil weten: wat is er veranderd op de Kanaaleilanden sinds Boudewijn Büch dit programma maakte?
2030 woorden / 11 minuten leestijd / Thema’s: Jersey, Kanaaleilanden, Boudewijn Büch / Vorm: reisreportage
De Kanaaleilanden stonden in 1991 op het gerecht van het programma De wereld van Boudewijn Büch. Hij bezocht talloze eilanden, wat zijn favoriete bezigheid was. Dunk Island (Australië), Vanuatu, Paaseiland, Britse Maagdeneilanden, Christmas Island, Tahiti, Turks & Caicoseilanden… En dus de Kanaaleilanden.
Het tv-programma van de VARA stelde hem in staat om al zijn passies achterna te reizen, van dodo’s tot Mick Jagger – zijn passies waren overbekend, nog net niet iedere Nederlander kon ze oplepelen. Hij was populair als tv-presentator vanwege die passies en zijn In 14 jaar tijd (tussen 1988 en 2001) verschenen meer dan 175 afleveringen op de Nederlandse televisie.
Büch overleed in 2002 en dat betekent dat een hele groep Nederlanders niet met zijn shows bekend zijn. Toch was dit programma de voorloper van al die moderne reisseries waar je nu in omkomt. Ik keek ze aan de ene kant graag – vanwege Büchs unieke passies – maar aan de andere kant irriteer ik me geregeld aan zijn lompheid, en hoe hij zonder gêne regelmatig stellige conclusies trekt.
Op YouTube zijn alle afleveringen gratis te bekijken. Hieronder is die van de Kanaaleilanden gedeeld voor educatieve doeleinden.
Op het eerste gezicht veranderde er weinig in 35 jaar op de Kanaaleilanden
Van 1991 naar 2026 is een flinke stap – maar de Kanaaleilanden zijn dat niet, want ze zijn dichterbij dan Bretagne of Zwitserland.
In de aflevering hierboven valt in een gesprek bijvoorbeeld het woord Maastricht (Europees akkoord van 1992), en vertelt iemand van de eilanden dat aansluiting weinig zin heeft, “want Europa is zo ontzettend groot”. Intussen zitten we in het Post-Brexit tijdperk, waarbij voor de Kanaaleilanden weinig gevolgen waren, want ze zaten officieel niet in de EU.
Op het oog is er weinig veranderd in die 35 jaar. De bootverbinding tussen de eilanden is nog steeds niet frequent en vrij duur. De Kanaaleilanden zijn allemaal vrij op zichzelf (met name de grote twee: Jersey en Guernsey) en lijken niet bezig met het verbeteren van onderlinge verbindingen. Dat zijn ze al eeuwen dus vreemd is dat niet.
De Kanaaleilanden in vijf kenmerken:
1. De eilanden liggen vlakbij de Franse kust. Het zijn ongeveer dertig eilanden en eilandjes, waarvan vijf bewoond: Jersey, Guernsey, Herm, Sark en Alderney. Ze hebben een roerige geschiedenis, gelinkt aan (het pré-Franse) Normandië. Ze werden diverse keren veroverd en bevrijd. Bekijk deze video op YouTube voor dit verhaal.
2. Bijna alle straatnamen en familienamen zijn Franstalig. Een paar mensen op Jersey spreekt er nog de lokale taal, het Jèrriais.
3. De Kanaaleilanden waren het enige stukje VK dat bezet werd door de Duitsers tijdens WO II.
4. De eilanden zijn géén onderdeel van het VK maar leggen wel verantwoording af aan de Britse koning. De eilanden hebben een eigen regering. Toch zie je overal - zeker rondom Bevrijdingsdag op 9 mei - de Britse vlag hangen. Lees hier meer over op Wikipedia.
5. De getijdenwerking heeft elke dag veel invloed, waardoor het waterpeil bijna negen meter kan zakken en er een groot stuk land bijkomt als het eb is, en de schepen in de havens droog liggen op de zeebodem.
In Büchs video zag je ook veel auto’s rijden – dat is onveranderd. Voor fietsers zijn er nog steeds weinig mogelijkheden (ik heb maar één echt fietspad geteld). Voor voetgangers zijn er smalle stoepen waar je vaak maar met één persoon tegelijk op kunt lopen. Tegenliggers gaan meestal netjes naar de zijkant als je eraan komt.
De getijdenwerking in de haventjes ziet er exact zo uit als tijdens Büchs bezoek. Zie deze foto van Guernseys haven naast een printscreen uit Büchs aflevering (hij staat hier wel een stukje lager):
Nog aardiger is het om met nóg eerder te vergelijken: de thrillerserie Bergerac van begin jaren tachtig die zich op Jersey afspeelt. Ook dan lijkt er niet veel veranderd.
In die serie zie je een bus op de Gorey Pier draaien: dat gaat nu precies zo, zelfs de halte is hetzelfde gebleven in ruim veertig jaar tijd. Het hotel met Moorings in de naam staat er ook nog steeds. De pier is zelfs precies hetzelfde als toen inspecteur Bergerac er rondrende. Het is vermoedelijk nu niet anders dan als je er in 1970 had rondgelopen.
De enige twee dingen die wél anders waren dan de serie uit 1981 (eerste en enige seizoen dat ik heb gezien), zijn het nieuwe entreegebouw bij de Jersey War Tunnels en het veel uitgebreidere incheckgedoe bij de boten (toen liep men min of meer langs een balie en was het klaar).
Een voorbeeld van deze tijdloosheid is ook de eettent The Hungry Man, die al sinds 1947 in de baai van Rozet staat. Bijna tachtig jaar! Dat zou in Nederland echt ondenkbaar zijn. Blijkbaar nooit ten onder gegaan aan concurrentie, mismanagement, het niet vinden van opvolgers of deplorabele economische situaties. Afgezien van de reguliere fish and chips kun je er nu vegetarische broodjes bestellen, dus sommige dingen veranderen wel.
Een verklaring voor dit behoudende karakter kan zijn dat Jersey en Guernsey allebei vrij klein zijn en dus weinig ruimte hebben om iets mee te doen.
Jersey is maar 14,5 kilometer breed en 8 kilometer lang (zie alle feiten op de website van Jersey). Om het in perspectief te plaatsen: zelfs Texel is nog groter. Dat is 8 kilometer breed en 20 kilometer lang. Maar het grote verschil zit hem niet in het land maar in de mensen die erop zitten. Texel heeft bijna 14.000 inwoners, en Jersey meer dan 100.000…
Praten met politici van de Kanaaleilanden
Terug naar Büch en zijn reis in 1991. Hij begint op Guernsey en spreekt daar met een senior parlementslid en minister van toerisme. “Ik ben een echte Guernseyman. We horen niet bij het VK, we zijn onafhankelijk. Mijn voorouders zijn van voor 1066.” (Deze meneer leeft niet meer maar heeft een politiek actief familielid, Jayne Ozanne.)
Büch spreekt ook met een gepensioneerde staatsman van Jersey, die hij naar voren duwt om beter in beeld te komen. Die legt het politieke systeem nog eens uit. “De gouverneur van het VK maakt geen deel uit van het parlement, maar brengt rapport uit aan de koningin.” “Wil hij zelf dan niet zijn mening geven?” vraagt Büch verbaasd. “Hij zal vast soms zijn mening willen geven maar hij mag niets zeggen.”
Hij bezoekt dan de frappante eilandjes Herm en Sark, die vlakbij Guernsey liggen. Hij spreekt met de seigneur van Sark, die dus in naam van de koning of koningin het eiland runt. Het is een wat ongemakkelijk gesprek, door een combinatie van Büchs directheid en dat hij hier niet zo goed geïnformeerd oogt. Opvallend, want Büch had een enorme boekencollectie (100.000 boeken) en prees geregeld zijn eigen belezenheid.
De eilandjes Herm en Sark heb ik door tijdgebrek niet kunnen bezoeken – helaas – maar ik kan als troost wel deze prachtige video van dertig minuten over Herm in de jaren vijftig delen. Een ‘live’ rapportage, waarbij de ongeveer tien bewoners telkens heel toevallig in beeld lopen:
Het enige stukje Verenigd Koninkrijk dat bezet was
Op Guernsey praat hij met schrijver Frank Stroobant, ooggetuige van de Duitse bezetting van het enige stukje Verenigd Koninkrijk. Hij schreef er het in 1967 gepubliceerde boek One man’s war over. Hij schreef aantekeningen tijdens 30 dagen dwangarbeid in Duitsland en werkte het uit tot een boek dat hij zelf uitgaf. Stroobant spreekt over het akelige lot van de vele dwangarbeiders op de eilanden, waaronder veel Polen en Spanjaarden. Een boeiend gesprek.
Je komt Stroobants verhaal tegen als je de Jersey War Tunnels bezoekt. Deze historische attractie is een must-see in de Kanaaleilanden. Overal op Jersey en Guernsey kom je de leftovers tegen van de bezetting van de nazi’s, bunkers en afweergeschutlocaties. De Tunnel was bedoeld als verdedigingslocatie – maar veranderde in een ondergronds hospitaal, gemaakt voor de te verwachten invasie.
Je ziet Duitse poppen met schermen als gezichten. ‘Zou jij een Duitse soldaat een ijsje laten kopen? Hij heeft zelf kinderen en mist ze.’ Redelijk absurd maar je snapt waarom ze hiervoor kiezen: zo maak je invoelbaar hoe lastig het is om met bezetters te moeten leven.
De verhalen over de dwangarbeiders, die uit heel Europa werden meegenomen (ook een aantal Nederlanders) en hier aan de tunnels werkten, zijn heftig: een minder bekend hoofdstuk in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog.
Büch reist door naar Jersey (djursie aldus Büch) en praat daar in de hoofstad St Helier met een oud-senator, ook minister van Toerisme, die ook een paar fraaie uitspraken doet. Al deze mensen klinken erg relaxed voor politici.
Victor Hugo op de Kanaaleilanden
Büch focust zich vervolgens op zijn passie voor de schrijver Victor Hugo. Hugo woonde er twintig jaar toen hij een persona non grata was in Parijs. En schreef er onder andere Les Miserables.
Büch bewonderde een aantal specifieke mannen enórm, zoals Goethe, Mick Jagger en Victor Hugo. Waarom hij Hugo zo bewonderde wordt mij niet duidelijk eerlijk gezegd, maar de anekdote die hij vertelt in de aflevering over het vinden van Hugo’s rots in Jersey (zie hieronder) is wel vermakelijk.
Victor Hugo’s huis heb ik niet gezien maar het is nog steeds te bezoeken. Büch bezocht het diverse keren, zegt hij in de aflevering. Zelf heb ik niet zoveel met schrijvershuizen of -kamers maar voor de Hugo-liefhebber (en ik zou zeggen ook de Büch-liefhebber) is het ongetwijfeld een niet te missen bezienswaardigheid.
Wat mist er in de episode van Boudewijn Büch?
Büch heeft diverse dingen niet benoemd in zijn aflevering destijds. Zo heeft hij meestal weinig aandacht voor kunst – zijn interesse ligt duidelijk bij natuurhistorie – maar ik kan het onderwerp zelf niet links laten liggen. Er zijn best wat galeries en musea, vooral op Guernsey, waar in de Mill Street allerlei galeries verzameld waren en ook aardige streetart te vinden is.
In Central Market vind je ook werk van lokale kunstenaars. Het meeste is nogal toeristisch, maar ik vond er toch een litho van een kunstenaar die een fascinatie heeft voor brutalisme.
Een van de leukste dingen om te doen op Jersey komt niet voor in de aflevering: een wandeling over de zeebodem van Jersey tijdens eb. Je kunt dan opeens honderd meter lopen waar de zee was. Het komt het dichtst bij een bezoek aan een vreemde planeet.
Check eerst online de tijden van eb en vloed. Begin vervolgens op Greenpoint op het juiste moment en loop dan helemaal door tot St Helier en… de plaquette van Victor Hugo, en doe een groetje naar Büch en Hugo in de hemel.
Büch was sowieso niet zo van de fysieke activiteiten. Wat we niet zien in de video, maar bijzonder de moeite waard is, zijn spectaculaire uitzichten langs de kusten. De noordkust van Jersey en de zuidkust van Guernsey zijn niet te missen voor wandelliefhebbers. Het is allemaal prima te doen maar de uitzichten belonen veel. Een rondje om het eiland wandelen behoort tot de mogelijkheden – al moet je er dan wel de pas in zetten.
St. Helier is ook een prettige stad om in te vertoeven. Het voelt qua grootte een beetje aan als Nijmegen of Arnhem. Er zijn diverse supermarkten en cafés. Daar haalde Büch altijd zijn neus voor op want er zijn geen opgezette dodo’s te vinden.
Tot slot miste ik de echt oude geschiedenis. Op deze eilanden zijn veel prehistorische vondsten gedaan. Persoonlijk vind ik La Hougue Bie – ontbreekt in Büchs bezoek – een must-see op Jersey. Het is 4.000 jaar oud en staat in de top tien van oudste monumenten ter wereld. Het is zelfs ouder dan de piramiden. Als je kunt bukken, mag je er gewoon naar binnen en je even een prehistorisch mens voelen.
5 Bezoektips van Jersey:
- Bij eb wandelen over de zeebodem
- Tegenover een Neanderthaler staan in het gratis museum van St. Helier
- Rondlopen door Jersey War Tunnels
- Luisteren naar de levendige vertellers in ‘Georgian House’
- Bukken en de tunnel van La Hougue Bie doorkruipen tot het eind