1 april 2024 / 2326 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: literatuur, surrealisme, poëzie, fantastisch proza

Twee ruggen van Marcel Béalu’s werken staarden mij ooit aan in de boekenkast van de boekwinkel waar ik werkte. Een strak groen en blauw gebonden exemplaar. Met foto’s van Eugene Atget op de cover. Onderaan de mij toen onbekende uitgeverij Coppens & Frenks.

Ik dacht meteen: dit moet wat zijn. Het is de combinatie van zo’n vrij onbekende schrijver in een vertaling, ook mooi uitgegeven door liefhebbers, dan moet er wat goeds aan de hand zijn. Ik begon met een paar zinnen en voor ik het wist zat ik in de wereld van een schrijvende surrealist.

Slechts twee echte romans, dan heb je zijn hele oeuvre wel. Toch is dat oeuvre qua titels enorm: dat komt door al zijn korte verhalen. Bekijk ze hier maar eens. Uitschieters zijn de enige twee romans die hij schreef en vertaald zijn: De ervaring van de nacht (1945, vertaling Tineke van Dijk) en Onpersoonlijk avontuur (1954, vertaling Jeanne Holierhoek).

Beide zijn in Nederland uitgegeven na Béalu’s overlijden (in 1993) bij uitgeverij onbekende uitgeverij Coppens & Frenks, die hard zijn best deed om kleine pareltjes in de literatuur af te stoffen. Helaas is de uitgeverij ook ter ziele gegaan.

Wie was Marcel Béalu en wat voor leven leidde hij?

Béalu heeft geen typische geschiedenis van een schrijver die in Parijs opgroeide en de mode van de tijd snel onder de knie kreeg. Hij werd geboren in 1908 en groeide op in Selles-sur-Cher. Dat is een stadje ten oosten van Tours en ten zuiden van Orléans. Hij werd hoedenmaker in Montargis (stadje ten zuiden van Parijs) en leerde zichzelf ondertussen literatuur – zoals je vroeger sowieso veel meer autodidacten had (die markt is tegenwoordig commercieel geworden met schrijfcursussen).

Zijn jeugddroom is schrijver worden, vertelt Jeanne Holierhoek in het nawoord:

In 1944 besluit Marcel Béalu, op dat moment zesendertig jaar oud, zijn hoedenwinkel in Montargis vaarwel te zeggen en daarmee ruimte te scheppen voor de realisering van zijn jeugdideaal: een leven als schrijver, in dienst van de literatuur.

De schrijver Max Jacob was een groot supporter van Béalu. Hij motiveerde hem om het schrijven nog iets meer na te streven, maar ook om de hoeden trouw te blijven, ‘want ze horen straks bij je legende’. Béalu kwam er inderdaad op een originele manier op terug, toen hij jaren later zijn autobiografie schreef met de titel: Le chapeau magique (De magische hoed).

In 1944 gaf Gallimard Béalu’s eerste boek uit. Een bundel met korte, poëtische teksten. De reacties waren vrij positief.

Zijn proza werd nogal eens in een adem genoemd met andere surrealistische werken die in dezelfde tijd werden gemaakt. Die vergelijking gaat wel een beetje mank. Volgens vertaler Jeanne Holierhoek heeft het eerder wat van de soms absurde, mysterieuze werken van schrijvers Gérard de Nerval en E.T.A. Hoffman. Ik zou het ook niet echt surrealisme noemen, meer een soort mysterieuze en fantastische verhalen.

Marcel Béalu wilde het zelf ook geen surrealisme noemen:

Ik probeer een klassieke, een voor iedereen begrijpelijke taal te schrijven, wat niet direct de ‘écriture automatique’ of de surrealistische spelletjes typeert. Mijn surrealisme ligt in de personages, de situaties, de plaatsing. Boven ‘surrealisme’ verkies ik woorden als het bovennatuurlijke, het irreële, het surreële, het onirische, allemaal termen die je in het woordenboek kunt terugvinden.

Béalu ambieerde het hogere, het ongrijpbare van literatuur. Het was na de oorlog moeilijk om fulltime schrijver te zijn en hij begon daarom een meubelwinkel in Fontainebleau. Daarvoor bezocht hij veel veilingen, waarover het boek Onpersoonlijk avontuur gaat.

In 1948 dacht hij: waarom meubels als ik meer van boeken hou? Hij begon een boekhandel in Parijs, Le Pont Traversé. Die verplaatste nogal eens. Hij vestigde zich eerst in de Rue de Beaune, later in Rue Saint-Séverin en uiteindelijk in Rue de Vaugirard. En daar zit de zaak tot vandaag de dag nog steeds, maar het is wel een eetgelegenheid geworden.

Als oud-boekverkoper kan ik genieten van deze opmerking van hem:

Iedere schrijver zou eens stage moeten lopen in een boekhandel. Als je ziet hoeveel boeken er al geschreven zijn, word je wel wat terughoudender in het aanbieden van je eigen schrijfsels, en dat kan de kwaliteit alleen maar ten goede komen.

Met zijn boekwinkel hield hij, zoals Jeanne Holierhoek het zegt, vinger aan de pols van wat met schrijven in de mode was, en kan hij zich sterk maken voor schrijvers die volgens hem meer aandacht verdienen. In 1957 begon hij ook nog oom die reden een literair tijdschrift: Réalité secrètes. Dat zou blijven bestaan tot 1971.

Jarenlang schreef hij talloze gedichten en korte verhalen (of in het Frans: micro-nouvelles). Een redelijk vaak geciteerd gedicht is Poemes à dire. Zijn twee eerder genoemde romans gaven hem enige bekendheid.

In 1971 werd de surrealistische film L’Araignée d’eau gemaakt naar een verhaal van Béalu. Hij schreef mee aan de dialogen. Ik heb het geprobeerd maar toch hield ik het niet tot het einde vol. De taal van Béalu werkt volgens mij juist goed op papier, hoewel zijn verhalen zeker iets filmisch hebben.

Béalu overleed in 1993.

Waar gaat De ervaring van de nacht over?

Marcel Adrien heeft last van bijziendheid. Hij bezoekt oogarts Fohat. Die geeft hem een pakket met een heleboel pillen mee en Adrien begint spontaan te lopen. Tot hij aan een plein een hotel vindt met een kamer te huur.

Er is iets vreemds met het hotel. Een eigenaar of eigenaresse is in geen velden of wegen te bekennen. Een vrouw – Edith – is de enige andere bewoner. Het was een voormalig poppenfabriek, vertelt zij, en ontwikkelde zich als een soort huwelijksbureau door toeval. Zo ging het in de ‘betere jaren’: een mannelijke huurder komt en trouwt met de enige vrouwelijke huurster. Zo ging het jarenlang maar Edith had nog geen succes.

Adrien krijgt prompt een baan aangeboden bij de winkel Andco & Cie. Daar is ook al iets vreemds mee aan de hand. Het is een door-en-door corrupt bedrijf, ontdekt hij. Ze bezitten alle zaken in de buurt. Die buurt is ‘het armoedigste zootje krotten dat men zich kan voorstellen’. Uit sommige sloppen komt een geur naar boven die ‘een bataljon rioolarbeiders op de vlucht zou jagen’. Alleen het pleintje waar hij woont, is gevrijwaard gebleven. Toch is alles is met elkaar verbonden, beseft hij.

Zijn oogkwaal bepaalt zijn lotsbestemming, merkt hij op zeker moment op. Dankzij de pilletjes van dokter Fohat kijkt hij anders naar de werkelijkheid.

Ik moest dit provisorische leven aanvaarden, zelfs als het altijd zo zou blijven, zeker als het altijd zo zou blijven.

Hij pakte de taxi en komt terecht in een rijke buurt, de Avenue. Mensen kijken hem na om zijn mooie ogen, waar hij zelf ook wel verbaasd over is. Hij leidt er een mondain leven dat hem niets anders opleverde ‘dan de muffe smaak van een reeks teleurstellingen’. En dan, als hij echt goed gaat zoeken, komt hij dokter Fohat weer tegen. Ditmaal op een zolder en niet meer praktiserend als oogarts. Die kan hem wel nieuwe ogen geven met superkracht als gevolg.

Voor de ik-persoon begint dan een vreemde periode: dingen die hij lief heeft, verpulvert hij met zijn enorme kracht. Deze droomwerkelijkheid waar hij nu permanent in verkeert, begint meer en meer op een nachtmerrie te lijken:

De onzichtbare macht van het kwaad zorgde ervoor dat aan die leegte weldra slechte gedachten ontsproten. Bij het ochtendgloren kwamen ze in giftige bosjes op. Ik had mezelf mijn reden van mijn bestaan kunnen teruggeven door eenvoudig de bril af te zetten. Maar ik had even geen zin meer om dat gebaar te maken. De prachtige wereld die ik had gezien, interesseerde me niet meer, aangezien me niets zou bevrijden van de vernietigende kracht die er de prijs voor was.

Wat een hoop mysterie! Het is verleidelijk om het boek te gaan analyseren, te ‘begrijpen’. Béalu geeft veel materiaal waar je wat mee kunt als gretig interpreterende lezer. Het probleem met de ogen, de verpauperde en corrupte stad (achter de facade van het plein), het hotel zonder bewoners, het chique gedeelte van de stad en hoe ze zijn ogen bewonderen, het atelier waar alles misgaat, het God-achtige karakter van Fohat, het verpulveren van intimiteit. Maar, zoals kunstenaars dan zelf altijd zeggen, iedereen haalt er wat anders uit. Dat geldt hier ook.

Het is duidelijk dat het met onze blik op de werkelijkheid te maken heeft. Aangezien de ogen van Adrien de aanleiding zijn van alles wat er gebeurt. En hij met verschillende blikken de werkelijkheid bekijkt. Wat weer effect heeft op hoe iedereen hém ziet. Is het de blik van het onderbewustzijn?

Als de lezer toch gaat interpreteren… Vergeet dan niet dat Béalu ook niet zou weten wat alles in deze bijzondere roman precies betekende. Ik kan het niet vaak genoeg herhalen: literatuur is geen puzzel, het is mooi proza.

Wat is er zo bijzonder aan zijn stijl?

Tineke van Dijk schrijft het zo in het nawoord van deze roman:

Béalu verstaat de kunst om het uiterlijk van de dingen open te werken, om de blik van de lezer mee te voeren tot achter de buitenkant. (…) Hij onderzoekt de realiteit van het bewustzijn dat met de werkelijkheid botst.

Het maakt dat labels als fantasie of surrealisme lastig op hem te plakken zijn. Zoals veel fantasierijke verhalen vaak het predikaat ‘bizar’ krijgen. Denk aan schrijvers als Belcampo of E.T.A. Hoffman. Zelden is duidelijk wat mensen daarmee bedoelen.

Denk dan bijvoorbeeld aan fantasierijke momenten als deze:

(…) stak ik bijna in looppas over naar het andere trottoir en ging de eerste de beste winkel binnen. Ik kom op die personeelsadvertentie…’ zei ik op goed geluk.
Ze gaven me een grijze stofjas en ik ging direct aan de slag.

Béalu’s surrealisme is eerder een zachte, vriendelijke en droomachtige fantasie, die helemaal niet moeilijk te lezen is. De decors zijn heel normaal. En de karakters laten zich gewillig meevoeren in de stroom van gebeurtenissen.

Via fantasierijke zinnetjes worden de verhalen gaandeweg steeds mysterieuzer. Een voorbeeld:

Zonder een bepaald doel liep ik nu door de lange straten van een voorstad, tussen drommen arbeiders die van de fabriek kwamen. Ze hadden hun armen vrij, hun handen leeg, en met mijn belachelijke pakket was ik hun mikpunt. Ze kwamen me zelfs vlak voor min neus nieuwsgierig aankijken, alsof ze van plan waren tegelijk met de inhoud van mijn pak ook mijn gedachten te stelen.

Ook prachtig mysterieus is een passage als deze:

Het slot klikte, ik drukte de deur open en ik betrad een grote hal (alles had hier bovenmenselijke afmetingen). Hoewel er geen raam te zien was heerste er een zelfde schemering als op de binnenplaats, zodat ik al gauw ontdekte dat er talloze namen op de muren stonden geschreven. Ik bekeek die lijsten van dichtbij maar kon er met geen mogelijkheid ook maar één naam van lezen. Sommige bestonden uit een reeks van dezelfde klinkers, andere uitsluitend uit medeklinkers. Ik zag echter dat de letters niet op de muren gegraveerd waren maar erop geplakt. Waarschijnlijk waren ze ooit, door een of andere ramp, op de grond gevallen en had een onwetende of kwaadwillende hand ze weer aangebracht in die onleesbare volgorde.

Er zijn ook veel absurditeiten in te vinden. Ze zijn niet echt komisch-absurd – het zijn meer over-de-top observaties van mensen of gedrag, zoals de beschrijving van deze oudjes laat zien:

Hun voorhoofden hadden de sponzigheid van bouwvallige muren, hun monden leken op gebarsten randen van oude putten, alleen hun fletse ogen flikkerden nog, als een oude lamp, temidden van puinhopen.

Of deze vlijmscherpe schets van de ‘superbrillen’ van Fohat, die stiekem ook een beetje aan de virtualrealitybril doen denken.

Wie er een kocht – en hij hoefde er maar één uit te kiezen, want de ene deed het effect van de andere teniet – kon dat breekbare instrument niet aan zijn lijf vastklinken. Op een gegeven moment moest hij hem toch afzetten en werd hij weer zichzelf: een sukkel die door de kortstondige illusie slechts in verwarring werd was gebracht. Om maar te zwijgen van de per ongeluk gebroken bril die de beroofde eigenaar vertwijfeld achterliet, tot niets meer in staat.

Wat zijn stijl kenmerkt, is vooral een soort kadans, een ritme, een schets van een atmosfeer waarin je je verliest. Verwacht pagina’s zonder alinea’s, vele blokken tekst zonder dialogen. Er zijn sowieso bijna geen dialogen te vinden – alleen de gesprekken met dokter Fohat zijn dat wel – en dat vond ik wel een gemis, want die dialogen met de dokter zijn erg goed gelukt. Het is hét boek voor mensen die zich graag verliezen in een hypnotiserende verteltrant.

Zelf vind ik het boek fijn om af en toe open te slaan en een paar bladzijden te lezen. Een hele roman achter elkaar is wel te veel van het goede. Het tweede deel van het boek treft me ook iets minder dan het sterke eerste deel. De sterke atmosfeer in het boek heeft me sinds het eerste keer lezen niet losgelaten in mijn geheugen, terwijl ik van het verhaal niet zoveel meer kon herinneren.

Minpunt is in Béalu’s stijl is dat er wel wat onnodige ‘literaire’ vergelijkingen instaan. Zoals deze zin ook prima werkt zonder de opmerking over parelhoenders:

‘Waarop ze allemaal nog harder lachten, sommigen met een afgrijselijk geluid, als het gekakel van parelhoenders.’

Ik denk dat een schrijver als Marcel Béalu meer aandacht had kunnen krijgen als hij als een schrijvende Dalí tekeer was gegaan. Voor hem was het echte surrealisme te hardcore. HIj houdt meer van gewone dingen op een subtiele manier uit het lood te laten hangen.

Tevreden over het artikel? Steun het werk van Indipendenza met een kopje koffie:

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Marcel Béalu op Wikipedia (Engelstalig)
• Marcel Béalu op DBNL: Herinneringen uit het donker (1941)
• Marcel Béalu op DBNL: Over de literaire invloed van Max Jacob (1955)
• Alle werken van Marcel Béalu
• Video (zonder beeld) van Oblieuse Posterité op YouTube over Marcel Béalu

1 februari 2024 / 1428 woorden / 8 minuten leestijd / thema’s: boeken, romans, verbeelding, fantasie

Wie is Bernard Quiriny?

Bernard Quiriny, geboren in 1978 in Wallonië, is docent Recht aan de universiteit van Bourgogne. Maar ook schrijver. Hij schreef tien boeken in de periode 2005-2021. Vaak zijn het fantastische korte verhalen. Tamelijk science fiction is bijvoorbeeld de roman Les assoiffées, waarin België in een soort Noord-Korea is veranderd, geleid door radicale feministen. En in Contes carnivores heeft een botanicus een passie voor zijn vlees­etende plant.

Een aantal van deze boeken speelt hetzelfde karakter een grote rol: Pierre Gould. Deze Gould is een intelligente, charmante ‘dandy’ die graag vertelt over zijn passies. In Les assoiffées bezoekt hij als eerste man sinds de mysterieuze science-fiction-versie van België. En in Bizarre Bibliotheek (oorspronkelijk een van de drie verhalen van Une collection très particulière, uitgegeven in 2012) vertelt Gould aan de hoofdpersoon over zijn bijzondere bibliotheek.

Veel van zijn werken bestaan uit fantastische korte verhalen en daarom zie je ook telkens vergelijkingen terugkomen met Edgar Allen Poe. Hij wordt ook vaak vergeleken met Borges en Kafka. Maar de naam die ik maar een keer terugkwam en waar ik meteen een associatie mee had, is Georges Perec, vooral met diens meesterwerk Het leven een gebruiksaanwijzing.

Wat is er zo bijzonder aan Een bizarre bibliotheek?

Je hebt schrijvers die vanaf pagina 1 vertrouwd aanvoelen. Die passen bij jouw eigen stijl en denkwijze. Die niet hoog zullen scoren op de bestsellerslijsten. Dat heb ik met dit boek van Bernard Quiriny. Helaas heb ik zijn andere werk nog niet gelezen maar dat volgt ongetwijfeld wel want ik ben een fan.

Quiriny werd in Nederland opgepikt door uitgeverij Voetnoot, wat – de naam zegt het al – een wat kleinere uitgeverij is. Toch is het interessanter proza dan menig moderne roman. Het is grappiger, absurder, lichtvoetiger dan de meeste romans die wel de bestsellerslijsten halen.

Een bizarre bibliotheek trof me door de sterke fantasie. Anders dan met de fantasie in fantasyboeken, is deze fantasie geaard in satire en parodie. Dat maakt dat het Nederlandse publiek, doorgaans huiverig voor zulke boeken, er niet zo ontvankelijk voor is. Daarom staat er ook op de achterkaft van deze uitgave:

Hoewel zijn werk in het Franse taalgebied veelvuldig is bekroond, is hij daarbuiten vooralsnog een nobele onbekende.

Een bizarre bibliotheek gaat over de immense boekencollectie van Pierre Gould. De ik-persoon bezoekt die bibliotheek en leert de collecties van Gould kennen, die vooral opvalt met zijn passie voor ongewone boeken. De matroesjkaboeken, boeken die met artistieke verveling zijn gemaakt, boeken die zichzelf overbodig maken, onmogelijke kookboeken: Gould laat de ik-persoon (en daarmee de lezer) keer op keer verbazen.

(Ik zou het onder mijn neus willen houden om de muffe geur ervan op te snuiven, maar Gould zou deze actie waarschijnlijk afkeuren, dus ik houd me in.)

Als ex-boekverkoper genoot ik dubbel met de verhalen over de vele verschillende soorten boeken in Goulds bibliotheek. Ik schoot regelmatig in de lach. Al gaat het niet heel veel dieper dan de parodie zelf: de vercommercialisering van de literatuur komt niet aan bod. Het is hele milde, zachte spot.

Wat heeft Georges Perec ermee te maken?

De fantasieën van Georges Perec – met name uit zijn roman Het leven een gebruiksaanwijzing – echoeën door in dit boek. Dat is absoluut een compliment aangezien ik zelf Perec beschouw als een van de beste schrijvers ooit.

Dat lees je in de:

• opzienbarende geschiedenissen
• rijke details in die geschiedenissen
• vertellerige manier van beschrijven (waarbij Gould de rol heeft van Bartlebooth in Perecs roman)
• schematische opzet (je zou ook dit boek door elkaar kunnen lezen)

De verbeelding in dit boek – net als bij Perec – is sterk. Geestig bijvoorbeeld is dat de schrijver Guérard in zijn jonge een rebels boek schreef genaamd Stinkhol. En dat later gaat verloochenen. Hij wordt een optimistiche humanist. Hij gaat al zijn oude werken tegen alle kosten proberen terug te kopen. Dat brengt gewiekste boekverkopers op ideeën. Ze gaan zoeken naar exemplaren van Stinkhol omdat ze weten dat hij er absurde bedragen voor wil neertellen. Natuurlijk heeft Gould ook een exemplaar. Dit stuk deed me wel denken aan Perec.

Ik genoot ook erg van de passage waarbij uit de dertien boeken van Lespallières een groep liefhebbers nieuwe boeken ‘ontdekt’. Al zijn boeken zijn namelijk opgedeeld in alinea’s van tien regels. En de karakters zijn hetzelfde in de boeken. En omdat zijn romans combineerbaar zijn (uiteraard ontdekte men dat na zijn overlijden), kun je er tientallen, honderdtallen andere romans uithalen.

Dat deed me weer denken aan het werk Centes Mille Milliards de Poèmes van Raymond Queneau. Ik heb die een keer in een boekhandel in mijn handen gehad: een boekje bestaand uit talloze strookjes – die voldoen aan de regels van de sonnet – die je kunt combineren. Per regel heb je tien mogelijkheden en bij elkaar levert dat honderdduizend miljard mogelijkheden in totaal op.

Iets soortgelijks is het ‘matroesjkaboek’ Frisse Ochtenden van ene Hercule. Niet leuk om te lezen. Totdat bleek dat je uit dit ene boek andere boeken kunt halen, als je bijvoorbeeld woorden overslaat. Het is een ontdekkingstocht – koren op de molen van Gould. ‘De eerste letters van de even pagina’s vormen acrostichons.’ Het vinden van nieuwe romans wordt een nieuwe uitdaging voor Gould en zijn vrienden.

Ook nogal geestig is dat in het boek Vergrijpen tegen de goede zeden van Alfred Benders geen woord te veel staat. Zo strak is dat boek geschreven dat er nog steeds af en toe woorden verdampen.

Het zou voor deze romans het beste zijn geweest als ze nooit waren geschreven – en nu dit niet haalbaar is, als ze zich in het geheel zouden ‘ontschrijven’.

Daarnaast is Gould net als Bartlebooth een prikkelend hoofdpersoon. Eigenzinnig, ontwikkeld en intelligent. De ik-persoon is een paar niveaus te eenvoudig voor hem en hij verbijstert hem dus nonstop met zijn verzameling boeken en eigenwijsheid. Het is bijna als een artiest die zijn kennis wil doorgeven aan de volgende generatie.

En tegelijkertijd is dit boek ook heel anders. Er is bij mijn weten geen Oulipoïaanse (van de literaire beweging Oulipo) manier van werken. Het wiskundige element ontbreekt. Dat maakt dit boek ten opzichte van Het leven een gebruiksaanwijzing, dat verhalen vertelt op basis van ogenschijnlijk lukraak uit een encyclopedie getrokken woorden, wel iets makkelijker te lezen.

Een pluspunt is ook dat er diverse, spottende grappen over schrijvers, literatuur en boeken in staan (zie de voorbeelden hieronder).

Zijn er voorbeelden van de stijl in Een bizarre bIbliotheek?

Literatuur was voor hem geen doel, maar een middel, het ultieme middel om zich voor de volle honderd procent te vervelen.

Een paar seconden later volgt het verdict: ofwel is er sprake van een dood spoor en hervat hij teleurgesteld de wandeling, ofwel begint hij te stralen en roept met triomfantelijk geheven wijsvinger uit: ‘Hier is literatuur in de buurt!’ (…) uiteindelijk staat hij buiten adem stil voor een deur en zegt: ‘Hier is het.’ HIj belt aan en als hij binnen mag komen (wat altijd het geval is, want hij is goed van de tongriem gesneden, zelfs zodanig dat hij zelden weggaat zonder dat hem koffie is aangeboden) gaat hij op zoek naar het object dat zijn reukzintuig heeft geprikkeld. Meestal is dit een zeldzame uitgave in een boekenkast, een brief onder in een la of een vergeten manuscript in een kast.

De vrouw des huizes die hem discreet voorstelt de wc te wijzen antwoordt hij fluisterend: ‘Hebt u niet in plaats daarvan een kamer, een potlood en een leeg blad? Ik voel een gedicht opkomen en ik kan het niet lang meer ophouden.’

‘Het lijkt me dat u onderschat hoe schadelijk deze werken zijn,’ antwoordt hij, ‘waarschijnlijk omdat u weigert te geloven dat ze een ziel hebben – u bent te rationeel. Ikzelf hoor af en toe wanneer ik deze kamer betreed – en dan vooral ’s nachts – gemor en allerlei geweeklaag. Deze geluiden komen uit de boeken, dat weet ik zeker.

(…) de auteurs hebben zo gloedvol geschreven, zoveel energie in hun werk gestoken dat hun boeken hierdoor zijn opgeladen. Ze geven de energie nu op verschillende manieren vrij: deze hier zijn elektrisch, maar ik heb ook exemplaren die magnetisch zijn of warmte afgeven. Sommige zijn fluorescerend, maar dat spectaculaire verschijnsel laat zich niet afdwingen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Recensie van Een bizarre bibliotheek in de Volkskrant
• Bernard Quiriny op Étonnants Voyageurs
• Artikelen van Bernard Quiriny in L’Opinion (Franstalig)
• Interview met Bernard Quiriny over liberalisme op YouTube (Franstalig)

1 oktober 2022 / 1610 woorden / 12,4 minuten leestijd / thema’s: literatuur, jaren zestig, hippietijdperk

Richard Brautigans naam komt vaak bovendrijven als je zoekt op eigengereide, afwijkende Amerikaanse schrijvers uit de jaren zestig, zeventig en tachtig. Eerder bespraken we al James Purdy in dezelfde categorie. Met Brautigans gevoel voor het absurde, duistere en surrealistische betekent dat we er als Indipendenza ook niet omheen kunnen.

Wie was Richard Brautigan en wat voor leven leidde hij?

Richard Brautigans jeugd was, zegt de Britannica stellig, ‘ongelukkig’. Hij groeide op in het noordwesten van de VS, zijn ouders scheidden nog voor zijn geboorte, ze moesten vaak verhuizen, er was veel armoede. Nog niet genoeg drama? Hij kreeg een diagnose als schizofreen en zoals het in die tijd nog ging, kreeg hij elektrotherapie als behandeling.

Het ging beter toen hij zich vestigde in San Francisco en bevriend raakte met schrijvers. Hij begon met het schrijven van gedichten, wat altijd een goede leerschool blijkt voor schrijvers, om zo mooie en krachtige zinnen te leren schrijven, in plaats van boekvulling. Zijn talent zorgde ervoor dat hij in de literaire ‘avantgarde’ van San Francisco serieus werd genomen. 

Hij werd nooit echt een gelukkig persoon. Hij trouwde weliswaar in de jaren zestig met Virginia Donna Adler en ze kregen ook een dochter. Toch bleef hij last hebben van depressies. Zijn alcoholgebruik als gevolg van de depressies zorgde ervoor dat de relatie niet kon standhouden. 

Later hertrouwde hij met Akiko Yoshimura, een Japanse vrouw die hij in Tokio had ontmoet. Na hun scheiding in 1980 had hij wat korte relaties. Hij leefde alleen in een groot huis in Bolinas en pleegde daar uiteindelijk in 1984 zelfmoord, waar hij het volgens zijn dochter al diverse keren over had gehad.

Ondanks zijn moeilijke leven en zijn depressies, was zijn werk vrij lichtvoetig en maf. Daardoor bleef het altijd een inspiratiebron voor diverse artiesten en fans. Van liedjes die op zijn werk werden gebaseerd, tot literaire clubs, tot een documentaire van Adam Curtis dat naar zijn boek is genoemd. Lees over de inspiratie op Wikipedia. 

Zijn invloed reikt verder dan je zou denken. Ook dit is bijvoorbeeld een gedicht van Brautigan:

Welke boeken schreef hij zoal?

Hij begon dus als dichter en na zo’n tien jaar gedichten schreven, vloeide er in 1964 een roman uit zijn pen: A Confederate General from Big Sur. Dat werd uitgegeven maar maakte nauwelijks een rimpel. 

Hoe anders ging het met zijn tweede roman uit 1967, Trout Fishing in America, dat maar liefst vier miljoen exemplaren heeft verkocht. Misschien kwam het omdat het boek op een speelse manier de Amerikaanse cultuur behandeld. Fishing Trout, ook de naam van de hoofdpersoon (Forel Vissen in het Nederlands), daalt af op de maatschappelijke ladder en wordt een staatsvijand. Terwijl hij dol is op de Amerikaanse hobby: forellen vissen.

Best grappig dat het gaat over forellenvissen en dat Fishing Trout ook een karakter is (in de Nederlandse vertaling Forel Vissen).

“De invalide Forel Vissen in Amerika verscheen plotseling vorig jaar herfst in San Francisco, zich zigzaggend verplaatsend in een magnifieke chroomstalen rolstoel.” 

Het is wel een grappig boek om te lezen, maar ik zou het niet makkelijk noemen. Niet omdat het ingewikkeld is, maar omdat het nauwelijks iets realistisch of dramatisch heeft, iets om je aan vast te houden. Het is geen manier van schrijven die je vaak ziet en lezers zullen denk ik moeite hebben om eraan te wennen.

Ik denk dat het ook veel succes had omdat het ook (niet opzettelijk) goede timing had. In 1967 sloeg het boek aan bij jongeren en hippies en daardoor kon het ook zo vreemd en merkwaardig zijn. Die symbiose had ook een schaduwkant. Want Brautigan bleef wel schrijven maar met het langzaam weer verdwijnen van die hippiecultuur verdween ook zijn aanzien als schrijver. De ironie was dat Brautigan zich niet identificeerde met de beweging maar de beweging wel met zijn werk.

Hij schreef nog meer romans en vooral korte verhalen. Ze werden gepubliceerd in The Rolling Stone. Hij verloor aan populariteit maar was nog wel populair in Europa en Japan. Volgens de website Brautigan.net werden zijn boeken vertaald in veertig talen.

Wat is er zo typisch Brautigans? 

De inspiratie van Brautigans werk is dus nog springlevend. Maar wat is het dan wat mensen zo aanspreekt?

Het is moeilijk uit te leggen hoe de boeken zijn omdat ze niet zo makkelijk vergelijkbaar zijn met andere schrijvers. Dit artikel van Sarah Hall in The Guardian uit 2014 geeft wel een goede indruk. Met name dit stukje is treffend:

The more you read, the less there seem to be regulations and governing forces, ways of qualifying Brautigan. The mind of the author is simply too unbound, too childlike in its enormous, regenerative capacity to imagine.

Zijn zinnen zijn echt zinnen waar hij zijn best op deed, zonder dat ze bedoeld zijn om het verhaal voorwaarts te laten gaan:

Het was als de eeuwigdurende negenenvijftigste seconde die de minuut volmaakt en er dan wat schaapachtig uitziet.

Het Monster in de Kelder

Dit boek uit 1974 hoort nog tot zijn hippieproza maar bevindt zich ook al weer een volgende fase. Hij was toen al een literaire beroemdheid. Het is nog steeds bizar als wat maar er zit voor mijn geval iets meer logica en rust in dan Forel vissen in Amerika. 

Vijf dingen vallen me op aan Het Monster in de Kelder:

• vrijheid in stijl
• simpele zinnen
• nonchalance van de karakters
• bijna terloops surrealisme
• een merkwaardig soort humor

Als ik een minpunt moet noemen, is dat het soms wat te ‘hard’ is geschreven. Wat ik daarmee bedoel is dat je hier en daar wat zachtere, neutralere zinnen mist die je helpen om de bizarre vondsten te kunnen omarmen. In dit boek wilde Brautigan dat alles tot de essentie komt. Dat put je wel uit als lezer.

Daarom is Brautigan ook sterk geworden in korte verhalen. In feite bestaan zijn romans uit allemaal korte microromannetjes. Later leefde hij van het verkopen van deze verhalen.

Graa Boomsma vroeg zich af waarom Brautigans korte verhalen zo genegeerd werden:

Hoe snel kan een jarenzestig-cultschrijver en hippieheld op de literaire vuilnisbelt en in het vergeetboek terechtkomen? Was hij het slachtoffer van modieuze lezers en trendgevoelige recensenten die om opportunistische redenen de ene tijdgeest voor de andere inruilden zonder zich ooit te verantwoorden? Misschien komt het ook door de, schijnbare, onooglijkheid van de meer dan tweehonderd verhalen die hij aanvankelijk publiceerde in uiteenlopende bladen als Playboy, Rolling Stone, Mademoiselle, Esquire, New Orleans Quarterly, Vogue en Ramparts. (…) Zijn kortste verhaal, Scarlatti’s hellend vlak, kan ik gemakkelijk in deze korte alinea kwijt: ‘“Het is heel moelijk in een appartement te wonen met een man die viool leert spelen.” Dat zei ze tegen politieagenten toen ze hun de lege revolver gaf.’

Ook treffend is deze observatie van Boomsma over Brautigans schrijfbrein:

Richard Brautigan is de eerste literaire sampler. Zijn nauwgezette waarnemingen zijn intuïties van het belangwekkende moment, als haiku’s of bewaarplaatsen van wat niet verloren mag gaan in de tot dumpplaats en vuilnisbelt verworden, gekmakende twintigste eeuw. ‘Mijn hersenpan wordt langzamerhand een vuilnisbelt. Ik heb er een enorme berg roestige blikken zo hoog als de Mount Everest en wel een miljoen afgedankte auto’s die hun laatste rustplaats hebben gevonden tussen mijn oren.’

Graag geef ik het woord aan Brautigan zelf:

De begrafenis van Magisch Kind

“Wie van jullie is Magisch Kind?” zei Greer.
De juffrouwen Hawkline hielden op met hun post-ontbijt-keukengescharrel en keken naar Greer.
“Magisch Kind is dood,” zei een van de vrouwen.
“Waarom?” zei Greer. “Ze was een aardig iemand, ik mocht haar.”
“Ik mocht haar ook,” zei Cameron. “Maar zo is het leven.”
Cameron had het soort mentaliteit dat alles kon aanvaarden.
“Je sterft als je lang genoeg geleefd hebt,” zei een van de juffrouwen Hawkline. “Magisch Kind leefde zolang ze moest leven. Wees niet treurig. Het was een pijnloze, noodzakelijke dood.”
Ze glimlachten beiden vriendelijk naar Greer en Cameron. Je kon nu geen verschil meer zien tussen de vrouwen. Alles aan hen was eender.
Greer zuchtte.
“Wat dachten jullie van een andere naam om het verschil aan te geven,” zei Greer.
“Er is geen verschil. We zijn dezelfde persoon,” zei een van de vrouwen.
“Ze zijn allebei juffrouw Hawkline,” zei Cameron om er een punt achter te zetten. “Ik mag juffrouw Hawkline en nu hebben we er twee van. Laten we ze allebei juffrouw Hawkline noemen. Wat maakt het uit op de lange duur?”
“Een goed idee,” zei juffrouw Hawkline.
“Ja, noem ons gewoon juffrouw Hawkline,” zei juffrouw Hawkline.
“Ik ben blij dat we dat tenminste opgelost hebben,” zei Cameron. “Jullie hebben één monster in de kelder. Niet? En die moet dood.”
“Niet in de kelder,” zei juffrouw Hawkline. “In de ijsgrotten.”
“Dat is de kelder,” zei Cameron.
“Vertel ons wat meer over dat vervloekte creatuur. Dan gaan we naar beneden en helpen we hem naar de andere wereld.”

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Postuum in Rolling Stone
• Website over Brautigan
• Interview met de eerste vrouw van Brautigan
• Graa Booomsma in DBNL: De Tussenstation van Richard Brautigan
• Kort verhaal van Richard Brautigan in DBNL
• The Guardian over Brautigan: The brilliance of Ricahrd Brautigan
• Brittanica over Brautigan

1 januari 2022 / 1901 woorden / 14,6 minuten leestijd / thema’s: surrealisme, symbolisme, 19e eeuw, inspiratiebron / Featured image via Wikimedia Commons

De allerbeste surrealist is natuurlijk de surrealist die het al was zonder het te weten. Gaspard de la Nuit is een beroemd werk maar toch maar bij weinigen echt bekend.

Het is een uniek boek: met de eerste echte prozagedichten, een stap in de Franse literatuur, die de prozagedichten van Baudelaire, Rimbaud en Lautreamont zou inspireren.

Wie was Aloysius Bertrand?

Aloysius Bertrand werd in 1807 in Italië geboren. Hij leefde een groot deel van zijn leven in Dijon. Dat leven duurde trouwens niet lang: hij werd maar 34 jaar.

In het nawoord schetst vertaler Hans van Pinxteren het miserabele leven van Bertrand. Geen succes met toneelstukken en ook zijn prozaschetsen werden niet uitgegeven. Hij kon geen aansluiting vinden bij de schrijvers van de romantiek in Parijs. Financieel ging het ook niet geweldig.

Het was een leven dat geplaagd werd door pech. In Dijon werkte hij een poos bij een krant en later schreef hij ook voor tijdschriften. Hij moest ook zijn moeder en zus onderhouden. Van 1828 tot 1830 woonde hij in Parijs en leefde er in armoede. In de tussentijd werkte hij vijf jaar aan zijn prozagedichten (1827 – 1832) maar geen mens viel ze op. In 1829 vond hij een uitgeverij voor zijn gedichten maar die ging failliet en Bertrand was zelfs zijn manuscript even kwijt.

Na een paar jaar in Dijon verhuisde hij in 1833 weer naar Parijs. Zijn moeder en zus voegden zich bij hem. Een uitgever genaamd Renduel wilde ze wel uitgeven, gaf in 1836 zelfs een voorschot, maar de gedichten bleven op de plank liggen.

De tweede periode in Parijs was ook niet gelukkig. Een toneelstuk van zijn hand werd niet opgevoerd, hij moest geld lenen, moest als secretaris in een fabriek werken, kreeg tuberculose in 1838. En zijn moeder zag zijn vriendinnetje (Célestine) niet zitten.

Een andere uitgeverij wilde het boek wel uitgeven maar dat kon niet omdat Renduel nog steeds het manuscript had. Weer uit het ziekenhuis wilde Bertrand toch zakendoen met Renduel: maar die was intussen failliet gegaan. Na een nieuwe aanval van tuberculose stierf Bertrand in 1841 voordat het boek was uitgegeven.

In 1842 publiceerde het trio Sainte-Beuve (een bevriende schrijver), David d’Angers (bevriende beeldhouwer) en Victor Pavie dan toch het boek op basis van het manuscript van Renduel.

Het boek verkocht slecht. Erkenning kwam veel later. Vooral toen de literaire beroemdheid van zijn tijd, Charles Baudelaire, in 1862 in een brief schreef dat hij was beïnvloed door de stijl van Bertrand:

J’ai une petite confession à vous faire. C’est en feuilletant, pour la vingtième fois au moins, le fameux Gaspard de la Nuit d’Aloysius Bertrand (un livre connu de vous, de moi et de quelques-uns de nos amis, n’a-t-il pas tous les droits à être appelé fameux?) que l’idée m’est venue de tenter quelque chose d’analogue, et d’appliquer à la description de la vie moderne, ou plutôt d’une vie moderne et plus abstraite, le procédé qu’il avait appliqué à la peinture de la vie ancienne, si étrangement pittoresque. (Nederlandse vertaling via DeepL. Bron: Wikipedia)

Andere bekende schrijvers en dichters lazen en noemden hem daarna ook, zoals Stephane Mallermé en Max Jacob. 25 jaar na zijn dood maakten de symbolisten van Bertrand een soort cultschrijver. En de surrealisten herontdekten hem nogmaals, maar als surrealist avant la lettre. André Breton noemde Bertrand een ‘surrealist in het verleden’. Wat tamelijk surrealistisch is.

In 1908 schreef Maurice Ravel een pianowerk met de naam Gaspard de la Nuit.

Het manuscript was trouwens bij uitgave nog niet helemaal af en bevatte nogal wat fouten. In 1925 werden bij een nieuwe druk de meeste fouten eruit gehaald en pas in 1992 verscheen een versie die echt recht deed aan het oorspronkelijke werk. In 2004 vertaalde Hans van Pinxteren het opnieuw omdat de oude vertaling intussen te gedateerd was.

Waar gingen Bertrands prozagedichten over?

Leuk allemaal, maar waar gaat dit boek nou over? En waarom die ondertitel met Rembrandt? Het boek begint met een introductie: op een bankje in Dijon ontspint zich een gesprek. Twee mannen hebben het over Dijon en zijn kerken, abdijen, kathedraal, en de kartuizerkerk.

Dijon ontwaakt, staat op, loopt, snelt voort! Dertig klokken beieren in de ultramarijne lucht, zo blauw als Albrecht Dürer haar schilderde op zijn oude dag.

Ze praten ook over kunst en poëzie.

Kunst is het weten van de dichter. – Een definitie zo helder als een diamant van het zuiverste water.

Tot slot spreken ze over ene Gaspard de la Nuit. De ene man geeft de andere een manuscript om te lezen. De titel: Gaspard de la Nuit. Fantasieën in de trant van Rembrandt en Callot. En dat is natuurlijk ook de titel van dit boek van Aloysius Bertrand. Gaspard de la Nuit is de duivel zelf! En die schreef het voorwoord bij zijn ‘eigen’ boek.

De prozagedichten die dan volgen zijn geïnspireerd op voorstellingen van beroemde schilderijen, vooral van Hollandse en Vlaamse schilders, zoals Gerard Dou, Breughel en Rembrandt.

Volgens Van Pinxteren zijn de prozagedichten ‘visionair aandoende teksten’. Het ene gedicht wat serieuzer, het andere wat kolderieker. Het een doet wat duidelijker denken aan een bepaalde periode (het middeleeuwse verleden van Dijon bijvoorbeeld) en het ander is wat meer een tijdlozere anekdotische fantasie.

Welke voorbeelden zijn er van zijn stijl?

Hoe kwam het dan toch eindelijk toch beroemd en gewaardeerd? Ten eerste omdat de stijl erg atypisch was voor de tijd dat hij het schreef. Van Pinxteren legt het uit: ‘Korrelige zinnen; gebald; ritmisch; fragmentarisch weergegeven verhalen; caleidoscopisch over elkaar heen vallende beelden. Meer dan een taal die beschrijft, hanteert Bertrand een taal die oproept en suggereert.’ Bertrand wilde volgens Van Pinxteren ‘de ervaring en het bewustzijn van de mens’ vergroten met hulp van de taal.

Die stijl van het prozagedicht biedt mogelijkheden, zegt ook literaire criticus Arnold Heumakers:

Het grote voordeel van het prozagedicht is de geconcentreerde vorm ervan. Er hoeft niet een compleet verhaal te worden verteld, een paar aanduidingen of suggesties volstaan, bij Bertrand – op uitdrukkelijk verzoek, getuige een premature brief aan de zetter – afgewisseld met brede witregels. Zo ontstaat een caleidoscopisch geheel van even kleurrijke als raadselachtige beelden, dat het vooral van sfeer en stemming moet hebben.

Kijk bijvoorbeeld naar deze zin:

Elke golf is een meerman die zwemt in de stroom, en elke stroom een pad dat slingert naar mijn paleis, en mijn paleis verheft zich op de bodem van het meer, vloeibaar bouwwerk in de driehoek van vuur, aarde en lucht.

Zijn kennis van geschiedenis (de Britannica vertelt daar meer over) zorgt ervoor dat deze prozagedichten echt gaan leven. De historische begrippen en namen mengen zich met mooie, fantasierijke taal, zoals in het gedicht De Alchimist:

Nog niets! – En vergeefs heb ik drie dagen en drie nachten lang, bij het vale schijnsel van de olielamp, de hermetische geschriften doorgebladerd van Raymundus Lullus!

Nee, niets, behalve dan, bij het gesis in mijn fonkelende kolf, de spotlachjes van een salamander die het leuk vindt om mij te storen in mijn overpeinzingen. Nu eens bindt hij een voetzoeker aan een haar in mijn baard, dan weer schiet hij met zijn boog een vuurpijl op mijn mantel.

Of hij poetst zijn wapentuig en blaast de as uit het fornuis over mijn bladen met formules en over de inkt in mijn koker.

En de kolf die steeds meer fonkelt, sist het zelfde wijsje als de duivel toen Sint-Elooi zijn neus met een tang in het smidsvuur hield.

Maar nog altijd niets! – En opnieuw zal ik drie dagen en drie nachten lang, bij het vale schijnsel van de olielamp de hermetische geschriften doorbladeren van Raymundus Lullus!

Een ook mooi is De Praalhans:

De opgedraaide punten van mijn snor lijken op een drakenstaart, mijn ondergoed is net zo wit als een servet in de kroeg en mijn wambuis is niet ouder dan een wandtapijt in het paleis.

Zou je, als je mij zo pront ziet paraderen, ooit geloven dat de honger, die kwelduivel gehuisvest in mijn buik, door een koord aansnoert dat mij worgt als een gehangene!

Ach, was er maar uit het raam waarin het kaarslicht flakkert bovenop mijn vilten hoed een gebraden lijster neergevallen in plaats van die verwelkte bloem.

De Place Royale is vanavond bij het schijnsel van al die lantaarns zo helder als een kerkkapel. ‘Pas op, een draagstoel!’ ‘Frisse limonade! Napolitaanse bitterkoek!’ ‘Hé, ventje, laat me eens mijn vinger dopen in die forellensaus van je! Nou, jij kunt ook niet tegen een grapje: 1 april!’

Dat is toch Marion Del’orme aan de arm van de hertog De Longville? Drie keffende schoothondjes trippelen achter haar aan! Die jonge lichtenkooi heeft mooie diamanten in haar ogen! Die oude lichtmis heeft mooie karbonkels op zijn neus!

En de praalhans paradeerde met de hand op zijn heup, hij stiet met zijn elleboog tegen de wandelende heren en lachte naar de dames. Hij had niets te eten; hij kocht een bos viooltjes.

Over het feit dat hij de eerste zou zijn met deze prozagedichten zijn de meningen verdeeld. Bertrand had ook voorgangers. Piet Meeuse schreef bijvoorbeeld in 1981 in een stuk in De Revisor:

Die claim bleek bij nader onderzoek echter niet te handhaven. Niettemin vormt Gaspard de la Nuit een belangrijke schakel in de ontwikkeling van het genre, dat later een belangrijke plaats innam in het werk van de drie voornoemde poètes maudits en niet weinig heeft bijgedragen tot het ontstaan van een nieuwe poëzie.

Dat neemt niet weg dat Bertrand een stijl omarmde die (nog) weinig gebruikt werd. Het heerlijke van het boek is dat je er redelijk willekeurig (in de geest van het surrealisme) verhalen van kunt lezen… en herlezen. Het zijn korte verhaaltjes waarin je steeds iets anders in opvalt. Het is niets iets om te begrijpen, er is geen verhaal om nauwgezet te volgen, het is eerder taal om van te genieten.

Sommige prozagedichten zijn wel lastig om te volgen – je bewondert dan meer de kadans van de zinnen. Het zou fijn zijn als iemand ook had uitgezocht welke kunstwerken de inspiratiebronnen waren geweest (als dat nog mogelijk is). Het geeft de af en toe broodnodige context. Maar niet te veel, vindt Aloysius Bertrand zelf:

Hier is mijn boek, zoals ik het gemaakt heb en zoals ik wil dat het gelezen wordt, vóór de uitleggers het met hun verklaringen hebben verduisterd.

De link met het surrealisme heeft iets gemakzuchtigs, maar geeft de moderne lezer misschien steun om Aloysius Bertrands werk een plekje te geven. Want dat was het lot van Bertrand zelf: als je geen voorgangers hebt, pas je in geen enkel straatje. Hij had er bij zijn dood geen enkele weet van dat men ooit in Nederland in de eenentwintigste eeuw nog steeds zijn werk aan het lezen zou zijn. Het is wel op wrange manier ironisch dat iemand die zelf volop gebruik maakt van de vergankelijkheid van geschiedenis om op die manier zelf de geschiedenis in te gaan.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Aloysius Bertrand op Wikipedia
• Alysius Bertrand op DBNL (Piet Meeuse gaf in 1981 in De Revisor wel context bij een paar gedichten)
• The Guardian over het boek en het werk van Ravel
• Gaspard de la Nuit op Goodreads
• Arnold Heumakers over Gaspard de la Nuit (artikel in NRC uit 2004)

7 april 2020 / 1689 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: kunst, film, animatie / dit artikel is op 15 febuari 2019 in iets andere bewoordingen gepubliceerd in Jegens & Tevens (naar aanleiding van de expositie januari 2019 in Eye)

Twee mannen aan een tafeltje krijgen maar geen aandacht van de ober. Dan gaan ze maar hun bord opeten, hun bestek, hun sokken, hun tafeltje. Er is maar een regisseur bij wie deze film (Food) hoort. Wat Indipendenza wil weten: hoe word je Jan Svankmajer? We zetten dat in 4 punten op een rij.

1. Start niet waar je eindigt

Hij begon niet als regisseur, Jan Svankmajer. Hij zit in hetzelfde straatje als regisseurs als bijvoorbeeld David Lynch, Julian Schnabel en Jean Cocteau. Die waren ook kunstenaars voor ze regisseurs werden.

Vaak hebben creatieve mensen een bepaald doel voor ogen, en dat kan werken, maar beter is nog open te staan voor iets anders. Het brengt je soms op plaatsen waar je niet had verwacht te komen.

Neem Svankmajer. Hij studeerde beeldende kunst in Praag, daarna werd hij theaterdirecteur, begon korte films te maken en maakte uiteindelijk lange speelfilms. In die zin lijkt zijn carrière op die van Luis Buñuel. Die maakte ook later in zijn leven (zelfs toen hij de zeventig al was gepasseerd) zijn meest interessante werk.

Hij maakte een wonderlijk oeuvre van toeval, passie en gekheid: je doet hem tekort door hem te gooien in de grote poel van surrealistische kunstenaars, waar hij in de jaren vijftig zich wel bij aansloot. Hij is dat krappe (en vaak ook nietszeggende) jasje al lang geleden ontgroeid.

Het werk van Svankmajer staat bol van verlangen naar vrijheid. Daaraan zie je goed dat de liberale jaren zestig en zeventig ook het toenmalige Tsjechoslowakije beïnvloedde (lees hier meer over de Praagse lente).

Alles heeft een kern: vrijheid bepaalt alles. ‘Als je ‘lager’ dan absolute vrijheid begint, dan eindig je met niets.’

‘Gezien de manier waarop de beschaving evolueert, lijkt het mij dat het thema vrijheid het enige thema wordt waarvoor het nog steeds zinvol is om te gaan zitten en kunst te maken. Maar ik geef de voorkeur aan het woord “bevrijden” boven het woord “vrijheid” omdat het een eindeloos proces is.’

Wrang is dat hij juist in die tijd (tot 1979) geen films mocht maken van de overheid. De antivrijheid muilkorfde dus de kunstenaar die dat juist hard nodig had.

Het leerde hem om flexibel te worden. Hij richtte zich dus op tekeningen, collages en sculpturen. Daarvan krijg je hier veel te zien. Jan Svankmajers werk is een klassiek voorbeeld van een alsmaar evoluerend oeuvre.

Later pakte hij zijn filmideeën weer op – als een handschoen die hij weer terugvond – en intussen was hij als mens een stuk rijper geworden. Met zijn tactiele kunst had hij bijvoorbeeld gebruik gemaakt van een zintuig die zelden gebruikt wordt bij kunst: tastzin. En ik weet zeker dat je dat terugvindt in zijn films – ook al kun je ze natuurlijk niet ruiken, je ruikt en proeft bij Svankmajers films soms dingen door het scherm heen.

Svankmajer kan dit zelf het beste uitleggen naar aanleiding van zijn film Surviving Life in 2010:

‘Ik dacht dat we met geanimeerde foto’s van acteurs geld konden besparen, zowel op de acteurskosten als op het vervoer. Dan kon ook het hele filmproces naar de studio worden verplaatst. Toen de producent toch het geld vond voor een normale acteursfilm, was ik al volledig in de ban van deze geïmproviseerde oplossing. Ik realiseerde me dat het gebruik van de foto’s in een collage een nieuw creatief, fantastisch, symbolisch niveau voor de film betekende.’

2. Durf te evolueren

Svankmajer is relatief laat begonnen met het maken van speelfilms (na Alice in 1988 volgde Faust in 1994, toen hij al zestig was). Er ligt dus een enorm ontgonnen terrein van kunstwerken en korte films dat je als liefhebber waarschijnlijk nog niet kent.

Het aardige van de expositie in Eye is dat je van zijn kunstwerken loopt naar zijn korte films. Hierdoor krijgt de artiest Svankmajer al lopend context – zijn kunst en films beïnvloeden elkaar natuurlijk enorm.

De films zijn soms wat aan de lange kant maar omdat het tempo zo hoog ligt, vervelen ze niet.

Ik word vooral getroffen door het enorme plezier dat vanaf het begin van zijn werk spat. Met niet al te grote budgetten, in een communistisch land, wist de spottende Svankmajer zich toch staande te houden.

Van relatief ‘braaf’ surrealisme (in zoverre je dat hebt in die stroming) zoals in The flat, zie je hier goed hoe hij zijn eigen stijl ontwikkelt. De tentoonstelling in Eye is ook zo opgezet dat je er op die manier naar gaat kijken.

Ik geniet net zo makkelijk van zijn De grote avonturenroman als van de voetballers die een voor een het loodje leggen in Virile Games. Zijn tactiele objecten die je wel móet aanraken (maar toch liever niet van de suppoost, ze zijn breekbaar) zijn net zo speels als zijn bizarre Dream of Mountain Climbers.

Ook te zien: zijn kortefilmmeesterwerk Dimensions of Dialogue (1982) dat geïnspireerd lijkt door Guiseppe Arcimboldo.

Food is en blijft een van mijn favorieten. Svankmajer is hier op zijn meest satirisch. Laat de video voor zichzelf spreken:

3. Zoek niet naar grote thema’s

Svankmajer is altijd goed geweest in gebruik maken van symbolen. Dat komt onder andere door de censuur in de communistische periode. Daardoor moest hij wel creatief zijn om een boodschap te geven in zijn kunstwerken. Hoe je die symbolen vervolgens vertaalt, dat is aan jezelf, en het spreekt voor Svankmajer dat hij nooit een dichtgetimmerde boodschap door je strot wil duwen.

Frappant is deze uitspraak van Svankmajer:

‘Ten tijde van het totalitaire Tsjechoslowaakse regime deed alleen het passeren van de censuur ertoe. Vandaag de dag draait het allemaal om het krijgen van geld, en de processen lijken naar mijn idee erg op elkaar.’

Hij ziet zelfs voordelen van de censuur die hem zeven jaar tegenhield met produceren: ‘Het helpt je door bergen afgewezen scripts in je bureaula te stoppen die je later in je leven toch kunt gebruiken, als je net zoveel geluk hebt als ik.’

Thema’s die dan ook vaak terugkomen, zijn consumentisme en totalitaire regimes. Svankmajer snijdt opvallend vaak dingen aan reepjes – alsof hij zijn grootste vijanden van zijn creatieve leven wil ontleden.

Klei is dan bijna het ideale materiaal: het is ook ongrijpbaar, verandert, en alleen de film blijft over. Wat je hebt gefilmd, is er niet meer.

Maar is het een doel op zich? Nooit. Svankmajer danst zich lichtvoetig een weg door alle ellende en horror. En met flinke doses psychologie – en net zoveel humor – brengt hij alles terug tot het menselijke. In de systemen die Svankmajer de artiest heeft moeten overleven, zijn dat letterlijk wapens om niet aldoor depressief te zijn.

4. Laat je gidsen door artistieke principes

Svankmajers wereld is een wereld van lichamen, obsessies, seks, eten en geweld. Het voordeel van klei is dat je natuurlijk zo iemand iemand anders kunt laten verzwelgen. In tegenstelling tot het meeste geweld in films, is dit voornamelijk grappige zwarte humor.

Met de tentoonstellingbrochure krijgen we via zijn teksten een kijkje in zijn geest. Zijn tien geboden zijn de gids naar zijn creativiteit, met tips als: ‘Koester creativiteit als een vorm van zelftherapie. Dit anti-esthetische standpunt brengt kunst dichter naar de poort van de vrijheid.’

Of deze: ‘Hoe dieper je in een fantasieverhaal duikt, des te realistischer moeten de details zijn.’

Persoonlijk vind ik deze ook inspirerend:

‘Geef je volledig over aan je obsessies. Iets beters heb je toch niet. (…) Het gaat niet over herinneringen maar over emoties. Niet over bewustzijn maar over onderbewustzijn. Laat deze ondergrondse stroom vrijelijk door je innerlijke zelf stromen. (…) Zo wordt je film een triomf van kinderlijkheid. En daar gaat het om.’

De expositie in Eye voelt aan als een zeer vruchtbaar landschap van fantasierijke geest – waarbij het kind je in je net zoveel plezier heeft als de volwassene.

5. Laat tijd in je voordeel werken

Jan Svankmajer is intussen de tachtig gepasseerd maar nog steeds even scherp als vroeger. Wie zijn laatste film heeft gezien (Insect in 2018), ziet een ogenschijnlijk simpele film die toch verrassend diepzinnig werkt.

Een amateurtoneelgezelschap repeteert het stuk Insect. Dat is een al bijna honderd jaar oud satirisch toneelstuk van de gebroeders Capek uit 1922. Het geeft kritiek op de politieke situatie van de jaren twintig aan de hand van het gedrag van insecten.

Het is een komedie met vijf lagen – dat maak je niet elke dag mee. De eerste laag is Svankmajer die we regieaanwijzingen zien geven. De tweede is de repetitie van het toneelstuk. De derde laag is de betekenis van het originele stuk. De vierde zijn de acteurs die als mens vertellen over hun nachtmerries. De vijfde, zou je kunnen zeggen, is deze film zelf, een optelsom van al die dingen.

Insect is letterlijk een kijkje in de keuken van de meester. Je zou het zelfs beschouwen als de wens van de leraar om een stokje door te geven aan om het even wie. Het is sowieso zijn laatste film, belooft hij in het interview hierboven.

Dat heeft iets wonderlijks. Alsof hij graag zijn talent en inzichten wil doorgeven aan de volgende generatie. Hoe krijg je een raam vol insecten? Hoe film je een bal mest die alsmaar groter wordt? Hoe maak je kots (‘Als ze maar niet gaat overgeven van het overgeven’, grinnikt Svankmajer)?

Let maar eens op de geluiden, die bij Svankmajer bijna allemaal bijdragen aan het komische effect. Het lijkt alsof Svankmajer de extra’s van een dvd in de film zelf heeft gemonteerd. Zijn de extra’s niet stiekem de film over de film over het toneelstuk? Veel genietbare scènes.

Het is typisch Svankmajer dat het idee al sinds een kort verhaal 1970 op de plank lag. ‘Ik houd ervan als ideeën rijpen.’ Uiteindelijk hielp een moderne methode (crowdfunding) met het betaald krijgen van de film. ‘Realiteit heeft me geleerd niet te veel vooruit te plannen.’

En dat, zoals Svankmajer zelf zegt, met ‘een film zonder psychologie’.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Eye: de tentoonstelling
• Jan Svankmajer op IMDB.com
• Interview met Jan Svankmajer
• Jan Svankmajer: essay op Senses of Cinema
• Tentoonstelling over Svankmajer in Kunstraum Dornbirn
• NRC over expositie in Eye
• Kunstenaars die ook regisseurs werden