3632 woorden / 19 minuten leestijd / Thema’s: games, romans, literatuur, Lovecraftian / Vorm: kort essay / Headerfoto © presspack The Invicible

Voor iemand meteen in de pen klimt: een game-roman bestaat niet. Ik heb er in elk geval nooit van gehoord. Ik weet niet eens hoe je er een zou moeten schrijven. Het is bij gebrek aan betere woorden. Hoe vat je anders de fusie tussen de gameswereld en de literaire wereld samen?

Eerst maar even een stap terug. Ooit – de 18e eeuw – had je tijdschriften waar schrijvers aan werkten. Denk aan de Hollandsche Spectator van Justus van Effen, waarvan het eerste nummer in 1731 verscheen. Die was gebaseerd op buitenlandse bladen. Dat waren (volgens anonieme redacteuren op Wikipedia):

Koffiehuisgeschriften voor een doorsnee-publiek met brede culturele belangstelling.

Later ontstond de cultuur van ‘literaire tijdschriften’. Dat was in feite het kloppend hart van de literatuur en opstapjes voor nieuwe romans. Zoals deze website het goed uitlegt:

Nagenoeg alle auteurs van de negentiende, twintigste en eenentwintigste eeuw publiceerden hun eerste teksten in een tijdschrift. Tijdschriften hebben bovendien veel literaire debatten op gang gebracht en mee bepaald wat wij vandaag als belangrijke literatuur zien. Tijdschriften spiegelen dus niet alleen wat er in de maatschappij gebeurt, maar beïnvloeden ook actief onze kijk op literatuur en maatschappij. Meer dan eens blijken ze ook een vrijplaats voor nieuwe ideeën of een broedplaats voor nieuw talent.

Tegenwoordig hebben literaire tijdschriften een vrij marginaal bestaan. De fase van oefenen slaan schrijvers nu vaak over, op zoek naar dé bestseller.

Met miljoenen verkochte boeken is het duidelijk dat er een enorme markt blijft voor verhalen. En als 43% (een dalend percentage) als literair-cultureel wordt aangeduid, heb je het nog steeds over heel veel boeken, de meeste hardcopy, want slechts een op de 10 boeken die wordt verkocht is volgens Stichting Lezen een ebook.

Waar gaan we heen met deze lange intro? Het gaat erom dat niets voor eeuwig is. Het is de literatuur die evolueert, niet het boek. Zoals je spoken word hebt om verhalen te vertellen. Of schrijvers die hun werk verkopen via een abonnement op een website. Sommigen tekenen en maken ‘graphic novels’. Anderen gebruiken mediaplatforms zoals Instagram of YouTube om iets literairs te delen.

En in die evolutie spelen games ook een rol. Het is niet raar dat ook de gamewereld ook experimenteert met de technieken uit literatuur. Hoe gaat dat eigenlijk?

Wat bieden games aan literatuur en verhalen?

Vrijwel alle games – zelfs kleine indiegames – maken gebruik van ‘storytelling’. Het is zelfs een speciale tag op gameplatforms, ‘story rich’, wat zoiets betekent als: verwacht een game met de nadruk op een verhaal.

In dat soort games heeft alles een ‘background story’. Je trekt laadjes open, leest e-mails, vindt snippers papier, ziet videoberichten, etc. Zo krijg je door wat er is voorgevallen.

Ik vond het tijd voor een kort onderzoek naar welke trends er gaande zijn in de fusie tussen games, romans en literatuur – aangezien ik dat nog bijna nergens eerder heb gezien. Paar disclaimers vooraf: dit zijn door de bank genomen geen actuele trends – veel literaire games gaan al een tijdje mee. En er is veel meer dan we hieronder schetsen. Ga ook zelf op onderzoek uit!

1. Games naar auteurs

Vroeger zat je te wachten wanneer een bestsellerauteur verfilmd zou worden. Nu is het de vraag wanneer de games ervan verschijnen.

Neem de thrillerschrijver Tom Clancy. In games is er ook al een serie van gemaakt. Eurogamer biedt een overzicht.

Schrijvers van spannende verhalen doen het sowieso vaak goed. Agatha Christie overleed in 1976, toen de personal computer maar net bekend begon te worden. Toch kun je nu diverse games spelen naar verhalen van Agatha Christie, in de huid van haar beroemde detective Hercule Poirot:

• Murder on the Orient Express
• Hercule Poirot: The First Cases
• The ABC Murders
• Death on the Nile

Arthur Conan Doyle is een andere populaire auteur die goed past bij games. Diverse verhalen over zijn detective Sherlock Holmes zijn al vergamet door de developer Frogwares:

• The Awakened
• Versus Jack the Ripper
• The Hound of the Baskervilles

De games hervertellen sommige verhalen van Conan Doyle (Conan Doyle schreef 56 korte verhalen en 4 romans). Het aardige is daarbij dat je zélf Sherlock speelt.

Crimes & Punishments – mijn favoriet in deze serie – is voor een deel gebaseerd op zaken uit de boeken van Conan Doyle. Ik weet niet zeker of dat bij de nieuwste games (The Devil’s Daughter en Chapter One) ook zo is, maar er zal zeker inspiratie uit gehaald zijn. Sowieso komen bekende karakters uit zijn proza voor in de games: Mycroft, Moriarty en Irene Adler.

Niet alles werkt in een game. Ik vraag me af hoe je een nuffige auteur als Konsalik zou kunnen vergamen. Het oeuvre van Danielle Steel? De boeken van Mulisch zouden ook kansloos zijn voor een game. De Avonden in een game? Ik zie het misschien alleen voor me in een geanimeerde versie. Veel literatuur is nou eenmaal meer dan alleen een soort platte tekst waar je een film van kunt maken.

Ik ben nieuwsgierig of iemand het ooit in zijn hoofd zal halen om van Ulysses een game te maken. Misdaad en Straf van Dostojewski? Zeg nooit nooit maar eenvoudig zal het niet zijn. Verder is denk ik geen van de auteurs die hier op Indipendenza is behandeld kansrijk voor een game.

Andersom is het zo dat bepaalde minder bekende schrijvers juist een grote inspiratiebron vormen voor de gamewereld. H.P. Lovecraft is er zo een. ‘Lovecraftian’ is zelfs een aparte tag op gaming platforms. Denk bijvoorbeeld aan titels als:

• Call of Cthulhu
• Remnant: From the Ashes
• Bloodborne
• Sinking City
• Gibbous – A Cthulhu Adventure (comedy)

Deze video beschrijft het verhaal van de eerste game.

De vraag is: waarom Lovecraft? Zijn romans waren fantasierijk en werden in het pre-gametijdperk niet beschouwd als de top van de literatuur. Maar er is een klik bij gamers die er niet is met veel andere schrijvers. Een student stelde aan aan forum Reddit exact die vraag. Een Redditor zegt:

Sfeer en anticipatie zijn de belangrijkste redenen waarom ik het leuk vind. Het moment waar alles normaal lijkt, maar er zijn al signalen van iets onder de oppervlakte. De sluipende horror en angst, die het gezonde verstand van de speler onder druk zetten.

Ook de al genoemde Sherlock-game The Awakened (remake uit 2023) wordt ook vaak geroemd om de gelukte ‘Lovecraftiaanse’ sfeer.

Meer schrijvers worden herontdekt. Neem de game The Invincible. Een van de allermooiste games die ik ken, gebaseerd op het klassieke SF-boek The Invincible uit 1964 van de Poolse schrijver Stanisław Lem. Niet alleen was hij een erg interessante SF-schrijver (vrij satirisch en geestig) maar ook zaten zijn werelden vol (ironische) details. Denk ook aan de verfilming van Solaris van Tarkovski, ook naar een verhaal van hem.

In een interview met het game-blad Gamerant legt de developer uit waar de aantrekkingskracht van Lem vandaan kwam:

Lem werkte als een magneet voor veel ontwikkelaars die zich bij onze studio aansloten. Door hem hebben we onze originele visuele stijl ontwikkeld. De game zelf, gebaseerd op de ideeën van Lem, werkt als een hedendaags commentaar op de werkelijkheid. (…) We hebben veel moeite gedaan om de wereldvisie van Lem te vertalen naar het medium van de game (…). Lem creëerde deze adembenemende wereld – we wilden alleen dat mensen het via een ander medium konden ervaren.

De meerwaarde van de game is het scheppen van een retro-sf-wereld die nergens anders op lijkt. En waar je zelf in kunt rondlopen. Het is een zeldzaam geval waarbij alles op zijn plek valt: game, tekst en beeld. (Foto © The Invicible: still van de website.)

2. Literaire games

Deze categorie is een stuk lastiger. Bij mijn weten maakt maar een game aanspraak op de titel game-roman: Wanderlust Travel Stories. Het is een serie reisverhalen in fictievorm. Met verhalen over reizen naar Afrika, Thailand, Europa, Amerika en de Cariben. Je doet ongeveer twee uur per verhaal.

Deze games zijn gemaakt door de Poolse designers Artur Ganszyniec en Jacek Brzeziński, die een soort ‘slow gaming’ nastreefden. Lees het verhaal van Artur Ganszyniec in het online magazine Medium voor meer achtergrond over hun project. Hij zegt onder andere:

We wilden niet de soms saaie logistieke kant van het reizen laten zien, maar vooral de gevoelens en emoties die een reiziger ervaart. Om dit te bereiken stelden we een cast samen van personages die zeer verschillende ideeën over reizen vertegenwoordigen, en schreven we een verzameling verhalen vanuit hun persoonlijke perspectieven – een soort interactieve memoires.

Je leest de verhalen maar hoort ook muziek en achtergrondgeluiden. En dan zijn er nog foto’s.

Na een kort stukje tekst krijg je vaak een keuze. En die keuzes bepalen de loop van het verhaal:

• I was fascinated
• I kept my distance

In je keuzes moet je rekening houden met je stress- en moeheidsniveaus. Met andere woorden: het verhaal verandert tijdens het lezen. Maak je contact met iemand of niet? Ga je even lopen of niet? Ga je liften of niet?

Het is een concept waar veel overleden experimentele schrijvers van gedroomd zouden hebben. Neem Julio Cortazar, die met het boek Rayuela, een hinkelspel in zekere zin ook een interactief werk heeft gemaakt.

Zie de gameplay voor een voorbeeld:

In Wanderlust Transsiberia – een verhaal dat een jaar na de Travel Stories verscheen – gaat ik-persoon Henry samen met zijn zwager met de Transsiberië-express. Ze passeren steden als Yaroslavl en Perm op weg naar het eindpunt, Vladivostok. Waarom die trip vraagt medepassagier Irina terecht. ‘Zijn wij als wilde dieren voor jullie?’ De reis is lang en bij Irkoetsk gaat het mis.

De tekst leest makkelijk weg maar het is geen eigenzinnige schrijfstijl. Het is het soort proza dat mensen ‘literair’ vinden omdat het zo klinkt:

The rumbling of the tracks was like an undercurrent to everything we did – an inescapable rhythm.
Sometimes I felt like it was the only thing that was certain, the only thing left in the world.
Rumbling.

Ieder verhaal is door iemand anders geschreven – dat zegt in feite genoeg. Bij literatuur verwacht je meer eigenwijsheid van een auteur.

Daarnaast is ook hier, zoals in menig roman, een karakter getroffen door een dramatisch verleden. Drama wordt ontzaglijk vaak misbruikt om een ‘romangevoel’ over te brengen. In het geval van Henry is zijn vrouw overleden en moet hij ermee in het reine komen.

Toch zie ik wel veel mogelijkheden in deze manier van romans lezen. Voor je het weet lezen we romans allemaal zo. Er komen vast ooit gameprogrammerende literaire schrijvers die grenzen gaan verleggen.

3. Games over een beroemd literair werk

Een andere indiegame gaat over het beroemde boek van Henry David Thoreau: Walden, a Game.

In deze literair getinte game loop je in 1845 als Henry Thoreau door bossen op zoek naar interessante biologische zaken om te noteren. Hij kreeg van zijn vriend en mentor Ralph Waldo Emerson een stukje land om aan natuurexperimenten te werken, rondom het Waldenmeertje. Dat zou de basis zijn van zijn beroemde boek Walden or Life in the Woods.

Het is best leuk om Thoreau te spelen. Je scharrelt door het bos, doet ontdekkingen, schrijft het een en ander, ontvangt brieven van Ralph Waldo Emerson, vangt vissen, bouwt aan je huisje en doet soms klusjes. Soms kom je een herinnering tegen.

Her en der verspreid liggen er boeken en lees je af en toe wat van Homerus en Confucius. Ook lees je echte teksten van Thoreau en Emerson zelf. ‘I have learned that the swiftest traveller is he that goes afoot.’ Hun persoonlijkheden krijgen kleur door de game.

Het is een van de meest stressloze games die ik ooit heb gespeeld en een mooi voorbeeld van hoe je literatuur voor een game kunt gebruiken. Bekijk een video van de totale gameplay (5,5 uur) om een idee te krijgen.

Deze indiegame van Tracy Fullerton en het USC Game Innovation Lab kreeg bij verschijning in 2017 veel aandacht. Lees dit stuk op cnn.com. Het biedt ook kansen. Ik zou het wel leuk vinden om bijvoorbeeld een paar dagen als Paul Léautaud rond te lopen in het Parijs van een eeuw geleden. Of een dagje James Joyce, Kafka, Homerus of Dante te zijn.

Tracy Fullerton vertelde in dit interview hoe de game tot stand kwam (ongeveer op twee-derde):

Ik heb zeven jaar aan het project gewerkt. (…) Toen we de basic survival simulation hadden, gingen we lagen toevoegen. Wat hebben we als mensen nodig om onze geest te ontwikkelen? Dat zijn stukjes inspiratie om het boek Walden te schrijven.

Verder zijn er nog niet zo heel veel games gebaseerd op boeken, zoals de deelnemers aan deze thread in het sociale netwerk Reddit zich ook beseffen. Er zijn twee voorbeelden van echt beroemde boeken die zijn vergamed:

• Metamorphosis van Kafka (Ovid Works)
• Animal Farm van George Orwell (Nerial)

In het SF-, horror- en fantasygenre zijn wel een aantal series van boeken vergamed. Denk aan The Witcher (Andrzej Sapkowski), Stalker (Boris en Arkady Strugatski), Metro 2033 (Dmitry Glukhovski). Gebaseerd op comics zijn er ook een paar, waaronder het bekende verhaal The Walking Dead.

Deze games zijn misschien bijna allemaal wel bekender dan de boeken waar het mee begon. Toch zijn ze heel anders dan een boek – het zijn pur sang games. De gamevertaling gaat niet uit van woorden maar van gameplay. De literatuur zie je terug in de karakters, de achtergrondverhalen (de ‘lore’) en de aankleding.

Globaal lijkt het alsof Oost-Europese gamestudio’s meer inspiratie halen uit boeken. In elk geval liggen er nog genoeg kansen voor SF, fantasy en horror. Die zullen de komende jaren, als goede verhalen steeds belangrijker worden, nog wel gegrepen worden. Waarom moeilijk doen als diverse SF- en fantasy-auteurs al geweldige verhalen hebben bedacht?

4. Games met veel dialogen

Niet-gamers hebben vaak een clichébeeld van games. Ze vergeten soms dat er een enorme diversiteit is in games. Er zijn games met net zoveel teksten als een roman of boek.

Een goed voorbeeld hiervan is de game Minds Beneath Us. Je speelt Jason Dai, tenminste iemand die in het lichaam van Jason Dai terecht is gekomen (met wie je soms conversaties hebt). Je werkt in een ‘flop’ fabriek, waar arme mensen voor geld hun hersenen in dienst stellen voor de rekenkracht van een super-AI. Een paar grote bedrijven maken hier de dienst uit en nemen het met ethiek niet zo nauw.

In dit indrukwekkend doordachte verhaal (2D, je speelt alleen van rechts naar links of andersom) zitten talloze karakters en letterlijk duizenden dialogen. Je hebt praktisch een boek gelezen als je de game hebt uitgespeeld.

Er zijn meer games met (soms geestige) goed geschreven dialogen. Denk aan indiegames als American Arcadia, The Silent Age, Neo Cab, The Darkside Detective en The Wreck. Ze compenseren het gebrek aan gamingmogelijkheden met boeiende karakters en conversaties. Er is meestal meer leesgenoegen dan actie.

Old Skies – een tijdreisgame met puzzels – is een andere dialoogrijke game waar ik veel plezier aan had. Een vrij geestige 2D-game over een tijdreizigster die tijdreizende mensen moet vergezellen om te voorkomen dat ze al te grote fouten in het verleden maken. Dat gaat vaak mis. Een goed voorbeeld van een tekstuele game die niet verveelt, door de aantrekkelijke stripachtige stijl en de menselijke personages.

Dit is de trailer, maar er is voor de liefhebber ook een gameplay van ruim 11 uur op YouTube:

Aardig om naar een interview met Dave Gilbert, van Wajet Eye Studio’s, te luisteren. Hij is de maker van deze game. In dat interview hoor je hoe belangrijk hij de ‘schrijfkwaliteiten’ van de game vindt:

Het is anders dat wat ik eerder heb gedaan. Maar mensen kunnen nog steeds merken dat het door mij is geschreven. Het heeft dat ongrijpbare, dat een specifieke schrijver of creator aan iets kan meegeven, en ik ben blij dat dat er nog steeds is.

Tot slot moeten we nog de detectivegame Disco Elysium noemen. De Estische schrijver Robert Kurvitz schreef in 2013 het boek Sacred and Terrible Air. Het verkocht niet. Kurvitz raakte in een depressie. In 2019 hermaakte hij zelf het verhaal naar een game. Dat werd wél een succes, want ondanks het vele lezen in de game werd het toch het Game of the Year. Waarna er helaas onvermijdelijk rechtszaken volgden rondom de gamestudio. Lees dit artikel uit 2022 in PCGamer.

5. De visuele roman

Dan is er nog in het spoor hiervan de visual novel (VN in jargon). Een visuele roman dus, die nog iets verder gaat dan de game met veel dialogen. Het is ontstaan (en enorm populair) in Japan. Lees meer over de geschiedenis van de visual novel in het online magazine Medium.

In een VN ga je van plaatje naar plaatje en lees je de dialogen tussen karakters. Het is het meest te vergelijken met een getekende schets voor een filmscript. Maar dan interactief. Want hoe een VN verloopt, bepaal je door je eigen keuzes. Er is dus altijd meer tekst dan je zou kunnen lezen.

De meeste VN’s zijn vriendschap-, dating- en relatiesimulators. Het idee is (net als bij romans) dat je de karakters al lezende beter leert kennen. En dan beslist met wie je een relatie zou willen. Je moet wel nadenken over je antwoorden. Net als in het echte leven is het nog lang niet zo makkelijk om echt iemands hart te veroveren. Het verkeerde antwoord kan aversie opwekken.

Je kunt cruciale momenten opslaan om later een ander antwoord te geven en kijken welke reactie je dan krijgt. Een vreemde manier van de werkelijkheid manipuleren, die je in het echte leven ook goed zou kunnen gebruiken.

Een aardig voorbeeld is de indiegame Arcade Spirits. Je bent de nieuwe manager van een ‘Funplex’ vol arcademachines en jouw doel is om het bestaan ervan te redden. Daarvoor moet je keuzes maken. Vind je bijvoorbeeld de technische gamegeek Naomi leuk, dan wil je waarschijnlijk de zeldzame game redden om haar liefde op te wekken. Als je voor Gavin gaat, zal je zijn hart veroveren met een sterke zakelijke beslissing. Eentje die Naomi niet leuk zal vinden. Er is intussen ook een vervolg, Arcade Spirits: The New Challengers.

De makers van Arcade Spirits – Stefan Gagne and Aenne Schumann – vertellen in dit interview over hun aanpak:

Toen we besloten om een project te starten, kwam het vrij snel tot stand. Neem wat je weet, waar je van houdt en maak daar een spel van. In die tijd hield ik erg van YouTube-kanalen voor de restauratie van retro arcadehardware. Naomi’s personage kwam daaruit voort. Ik hield ook van klassieke werkplek-sitcoms uit de jaren 80, zoals Night Court, Cheers, Wings, Murphy Brown, enz. en ik dacht dat ‘werkplek-romantische sitcom’ plus ‘arcades’ heel logisch waren.

De rest van het spel groeide rond dat idee en ik probeerde zoveel mogelijk klassieke arcadecultuur en -geschiedenis in het verhaal te verwerken. Verjaardagsfeestjes voor kinderen, arcade-invallen en -veilingen, persevenementen in de industrie, wedstrijden, elk klein aspect dat we maar konden bedenken, stopten we erin.

Kijk hoe een gamer dit speelt om een idee te krijgen.

Er zijn ook visual novels die het onderwerp wat grappiger proberen te benaderen, zoals de ‘antivisual novel’ Class of 09, waarbij het juist loont om je potentiële dates ’te vernietigen’. Of de ‘meta-game’ Stuck in a Yandere Visual Novel, over een visual-novel-speler die zélf wakker wordt in een visual novel. Science fiction bestaat ook, zoals Andromeda Six. Veel van deze games zijn te vinden via de gameplatforms Itch.io, Gog en Steam.

De VN’s zijn vaak erg LHBTQI-vriendelijk en je kunt als speler alle kanten uit met je relaties. Sommige zijn specifiek voor vrouwen en worden otome-games genoemd. Kijk op de subreddit voor visual novels voor tips.

Dan is er ook nog een snel groeiend aantal erotische visual novels. De meeste zijn vreselijk, maar er zijn een paar uitzonderingen met iets meer humor en aandacht voor karakters. Dat zijn in feite ook dating- en relatiesimulatoren, alleen gaat de band van de karakters tot en met de lakens zeg maar.

De game Leap of Faith heeft humor maar gaat ook over depressie (heeft te maken met een persoonlijke geschiedenis van de maker). Race of Life en Artemis zijn ook voorbeelden voor verhalen met aandacht voor schrijfwerk en karakters. Toch is het voor erotica allemaal wel explicieter dan nodig – daar moet je van houden. Veel van deze verhalen werken met ‘seizoenen’ zoals series ook doen.

Hoe dan ook zijn veel visual novels persoonlijke projecten die leven van steun van ‘patreons’ (liefhebbers die je project financieel steunen). Daardoor kan het even duren voor ze af zijn. Of komen nooit af. Een nadeel maar een directe link met je supporters geeft je wel meer artistieke vrijheid dan je bij een uitgeverij zou hebben gehad.

Kortom…

Als je ergens op moet klikken, is het niet meteen een game. Als er teksten zijn om te lezen, is het niet meteen literatuur. Toch, zolang het fictie is en er karakters in voorkomen, zou ik wat een roman (of literatuur) is vooral zien als een ‘semantische discussie’.

En voor wie denkt dat alles bij het oude papieren werk moet blijven: dat mag. Het is alleen dat de toekomst nooit zo werkt. Misschien zijn we niet meer zo ver verwijderd van rondlopen in een Ilias of Odyssee met een virtualrealitybril op. Je leest geen literatuur meer. Je doet het.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Wetenschappelijke thesis over dit onderwerp: Exploring narratives in video games as literary texts
• Video op YouTube met analyse van verhaaltechnieken in games (voorbeeld: The Line)
• Artikel op Jstor Daily: Are video games like novels?
• Het indiegamesplatform Itch.co

1 februari 2022 / 4080 woorden / 30,9 minuten leestijd / thema’s: games, serious gaming, games art, kunst in games, kunstzinnige games / Featured image © Presskit Gris / Dit artikel maakt voor educatieve redenen gebruik van gameplay-video’s die op YouTube worden geplaatst

Als liefhebber van zowel kunst als games vraag ik me soms af: kunnen ze ook fuseren? 

Je zou zeggen van niet. Games hebben een praktische instelling: het draait om entertainment. Je kunt geen kunstwerk van Kandinsky spelen. 

En je zou zeggen van wel: kunst laat zich zelden tegenhouden door belemmeringen. Het is ook al eerder gedaan: spellen als cadavre exquis van de Surrealisten, experimenten van Fluxus en meer. In kunst is alleen je fantasie de grens. Je kunt dus toch wél Kandinsky spelen (daarover later meer).

Ze fuseren al zonder dat je het weet. Je kunt tegenwoordig ook al wandelen door een Van Gogh (Remastered in Rotterdam), virtueel musea bezoeken, of je zelfs middenin een Dali-kunstwerk begeven.

Even een disclaimer vooraf: dit stuk streeft niet naar compleetheid en is ook geen wetenschappelijk onderzoek. Ik ben zelf ook geen expert op dit gebied. Dit artikel gaat ook niet de puzzel oplossen of art games bestaan en waar die dan onder vallen. Ik wil alleen opklaren wat er zoal leeft in deze schemerzone.

NB: Ik maak hierbij gebruik van gameplayvoorbeelden op YouTube. Voor wie hier niet mee bekend is: de video’s worden gebruikt als raadgever bij het gamen. Wie dus zelf een game-ervaring wil meemaken, kan beter de video’s niet kijken en zelf gaan spelen.

Zijn games kunst? Dat is de hamvraag!

Deze discussie heeft al heel wat toetsenborden in actie gekregen. Wie heeft hier geen mening over?

Veel gamers geloven er niet in. Die vinden dat een game gewoon een game is. Zou je een bord scrabble kunst noemen? Of Kolonisten van Catan? Nou dan.

Een gamer schreef bijvoorbeeld in dit essay: “​​Video games are not art. They never were, never will be, and never should be considered as such.”

Sommige kunstliefhebbers geloven er ook niet in. Bekijk deze column van Jonathan Jones in The Guardian uit 2012. Toen MOMA games exposeerde, schreef hij: “A work of art is one person’s reaction to life. Any definition of art that robs it of this inner response by a human creator is a worthless definition. Art may be made with a paintbrush or selected as a ready-made, but it has to be an act of personal imagination.”

Andere kunstliefhebbers zijn het daar niet mee eens. Kunstenaar Alle Jong die kunst maakt met VR-techniek legt het eenvoudig uit in dit interview: “Als je vanaf de grottekeningen en de schilderkunst, via de fotografie de lijn doortrekt naar film en video, horen videogames er gewoon bij. Het is ook een manier om een verhaal te vertellen, het is net zo goed een middel tot expressie.” En kunstenaar Paolo Pedercini: “Artists don’t want to be confined into ghettos like video art, installation art, new media art. They want to be able to adopt different media according to their needs.”

Ook game-designer Brenda Romero ziet dat zo:

Toch: wie geregeld musea en galeries bezoekt, wordt niet overspoeld met games in kunstvorm. Terwijl we wel leven in een tijd dat je game art als avantgardekunst zou kunnen beschouwen. Hoe zit dat? Als je er meer over leest, komen er ook meer vragen bovendrijven. Wat is het verschil tussen een game met art-design van een kunstenaar, en een game die door een kunstenaar is gemaakt? Wat is het verschil tussen art games en digital art? Welke rol speelt virtual reality? Hoe zit het met kunst in een 3D-platform als Second Life? En niet onbelangrijk: hoe evolueren kunstzinnige games?

Om iets meer helderheid te krijgen, delen we dit artikel in vijf thema’s in:

• Games met bijzondere art-design
• Games met ongewone verhalen
• Kunstenaars die games maken
• Games en de link met films
• Games over kunst

1. Games met bijzondere art-design

Waar de grens tussen game en kunst ligt: de makers liggen er zelf volgens mij niet wakker van. Ze willen gewoon de mooiste game maken die er bestaat. Dat kan met het kunstzinnige uiterlijk van de game, of met het unieke, eigenzinnige idee van de game zelf. Hoe anderen dat vervolgens opvatten, zal ze een zorg zijn.

Een goed voorbeeld van games met een kunstzinnige inborst zijn de puzzelgames van de Tsjechische gamestudio Amanita Design. Zoals Botanicula, Machinarium, Samorost en Chuchel. Ze zijn grappig om te spelen en een lust voor oog.

Veel van Machinarium kun je beschouwen als onderdeel van een artistieke Tsjechische traditie. De games van Amanita refereren aan de klassieke Oost-Europese animatie en een poppentraditie. Ze doen ook denken aan de absurde humor van de kunstenaar/cineast Jan Svankmajer. Alleen al de naam van de hoofdpersoon: Josef Čapek, naar de man die het woord ‘robot’ bedacht.

Geen wonder dat de directeur van die studio ook filmanimatie heeft gestudeerd. En dat de kunstenaar Adolf Lachman regelmatig met de studio samenwerkte. Lees meer in dit artikel van The Guardian uit 2016.

Gris (2018) is een voorbeeld van zo’n game. Deze Spaanse game van Nomada Studio wilde iets heel ambitieus doen: “Een van de belangrijkste doelen met Gris is om te laten zien dat games kunst kunnen zijn”, legde Adrián Cuevas, maker van de game, uit. De kunst was ook echt afkomstig van een kunstenaar: Conrad Roset. Veel inspiratie kwam van Moebius (striptekenaar), animaties van Ghibli studio’s en architectuur in India en Venetië. Lees het artikel over de game in The Verge, of geniet van de gameplay:

Syberia uit 2002 is ook een interessant voorbeeld. Die game is gemaakt door Benoît Sokal, striptekenaar en game-developer ineen. Deze puzzelgame (en de twee wat mindere vervolgen) maakte hij met de studio Microids. Syberia speelt zich ogenschijnlijk af in een art nouveau-tijdperk van 1900, maar dan met ‘automatons’ en mobieltjes, dus het lijkt ook wel op het heden. Bekijk de gameplay van het eerste hoofdstuk om een idee te krijgen. Sokal is helaas overleden in 2021 maar postuum verschijnt er nog een nieuw deel van de serie (proloog).

Ook de Rusty Lake games van de gelijknamige Amsterdamse gamestudio hebben een herkenbare kunststijl: die van Maarten Looise. Hun games zijn naar eigen zeggen onder andere geïnspireerd door de serie Twin Peaks. “De vreemdheid, humor en onbehaaglijkheid gecombineerd met een donkere sfeer was onze belangrijkste inspiratiebron om onze eigen fantasierijke wereld, Rusty Lake, te creëren.” Lees meer in het interview met de makers op Appodeal Blog.

Ze maakten in 2018 ook een korte film die verweven is met de game: Paradox. In feite is het de game in een filmversie.

Een heel ander voorbeeld van een dergelijk type game is het duistere en soms wrede Limbo (2010) van de Deense ontwikkelaars Playdead. Dit is een puzzle platformer waarin je als jochie rondloopt in een cynische wereld (limbo) om je zus te bevrijden. Ze maakten het al even mooie Inside (2016). Bekijk de gameplay van Limbo.

Andere voorbeelden van games die opvallen met hun art-design:

• Cuphead (2017) van Studio MDHR Entertainment Inc. blaast de oude Walt Disneystijl leven in. Er is ook een serie van op Netflix.
• Braid (2008) van Jonathan Blow wordt geroemd om het ambachtelijke tekenwerk. 
• Sable (2021) van Shedworks doet aan klassieke strips denken. 
• Kentucky Route Zero (2013) van Cardboard Computer is een prachtige point-and-click.
• Abzu (2016) van Giant Squid is een mooie onderwatergame. 
• Journey (2012) van Thatgamecompany lijkt daar ook een beetje op.
• Oxenfree (2016) en Afterparty (2020) van Night School Studio hebben een stijl met veel dialogen en (zwarte) humor.
• Never Alone of Kisima Inŋitchuŋa (2014) van Upper One Games is gemaakt door de inheemse bevolking in Alaska.

2. Games met ongewone verhalen

Een ander kenmerk van art games is dat ze volgens sommigen spelen met klassieke gameregels (gamestereotypen). Ze herdefiniëren als het ware het spel. De kans is groter dat je dat tegenkomt bij kleinere developers dan bij grote studio’s.

The Stanley Parable (2011) van Davey Wreden en William Pugh is een geestige walking sumulator waarbij je niet kunt ontsnappen uit een kantoor. Deze indiegame valt in geen enkele categorie, maar zit boordevol grappige details. Een van de ontwerpers legt uit dat het vooral gaat om het niet meteen accepteren van allerlei ‘gameregels’: “Als je je ontwerp benadert met een vraag in gedachten over hoe je de regels kunt breken en daardoor interessantere spellen kunt maken, lijken mensen dat te herkennen en erop te reageren. De ‘boodschap’ over keuze en gevolgen zit eigenlijk alleen in de details; het is het soort dingen dat op een natuurlijke manier lijkt te ontstaan uit vrij onderzoek in plaats van bewust in het spel geprogrammeerd te zijn.”

De tagline van de game was dan ook: “You will make a choice that does not matter; You will follow a story that has no end; You will play a game you cannot win.”

De game sloeg enorm aan en dat veranderde ook de levens van de makers. De twee nog enorm jonge game developers (Wreden was 22, Pugh 19) maakten de game zelfs samen zonder elkaar ooit gezien te hebben. Lees een gezamenlijk interview dat ze in 2014 gaven aan gamewebsite Rockpapershotgun.

Ook Papers, Please (2013) van Lucas Pope wordt vaak genoemd als een baanbrekende indiegame. Het is een Role-playing game (RPG) waarbij je als douanier werkt in een dictatuur. Moreel de juiste keuzes maken, werkt niet in je voordeel. Dat maakt deze game bijzonder want in veel gevallen wil je in games het goede doen. Pope kwam op het idee doordat hij vaak reisde tussen de VS en Singapore. Ook al is het land waar dit zich afspeelt, Artotzka, min of meer gebaseerd op het leven in de Sovjet-Unie; toch is er geen enkele link met de realiteit. Bekijk het verhaal van de game in deze retrospectief van de YouTuber CloudConnection:

Lucas Pope maakte in 2018 ook de game Return from the Obra Dinn. De drie jaar durende productie bracht hem bijna in een burn-out.

Omdat de software om games te maken in de loop der jaren toegankelijker is geworden, nemen de indiegames flink toe in aantallen. Ook al zitten daar veel matige producties bij, het zorgt er ook voor dat de kansen op eigenzinnige games toenemen. Browse zelf eens door de Steam indielijst, of neem een kijkje bij de indiegamewebsite Itch.co.

Ik heb deze games als heel plezierig ervaren – en vond ze bijzonder – maar legde niet meteen de link met kunst. Dat kan ook mijn eigen tekortkoming zijn trouwens.

3. Kunstenaars die games maken

Er bestaan ook games die echt als artistieke projecten zijn begonnen door programmerende kunstenaars. Games die niet als doel hadden om mensen te laten gamen (nou ja een beetje) maar meer om kunst te maken met games.

Dat wisselt van ‘mods’ van games door creatievelingen tot games van kunstenaars. Lees er meer over dit in blog van de Italiaanse kunstenaar Paolo Pedercini, waarin hij schrijft over kunstenaars die games maken: “Er is een intentie van de kunstenaar, er is identificatie met een bepaalde rol in de samenleving.”

Hieronder vind je een paar voorbeelden, maar er is meer.

Een voorbeeld is het lang lopende project Soviet Unterzoegersdorf van de Weense kunstgroep Monochrom. Dat evolueerde van een korte film, in publieke optredens, een game, interventies, tot een speelfilm. 

Nøtel (The Hague) van Lawrence Lek bood in 2018 in Stroom een rondleiding door een toekomstig hotel. Met de VR-bril op en een controller kun je rondlopen door het hele complex, tot en met het dak. Ik schreef toen: “Het is ook een volgende stap naar installaties die ons met virtual reality en games zulke interessante spiegels kunnen voorhouden.”

Een ander gamekunstproject is 10.000 Moving Cities – Same but different van Marc Lee. Je ziet hier duidelijk een verwijzing naar de onzinnigheid van Twitterberichten de wereld in sturen. Bewonder de tweettorens en digitale schapen: 

Ook wordt Proun vaak genoemd: een indieracegame uit 2012 van cellist/programmeur Joost van Dongen. Je crosst door een vreemde geometrische wereld, waardoor het lijkt alsof je de werken van Kandinsky kunt spelen (daar is ie dus…), Mondriaan en El Lissitzky. 

In een interview zei Van Dongen: “Door over te gaan naar 3D ziet het eindresultaat er heel anders uit dan de werken van Kandinsky. Ze hebben dingen gemeen, maar er zijn ook grote verschillen. Uiteindelijk bouwt kunst altijd voort op de schouders van eerdere kunstenaars […] en Proun is niet anders. Het haalt inspiratie uit Kandinsky en maakt daar iets nieuws van.”

De Chinese kunstenaar Feng Mengbo experimenteerde er ook op los door de bekende klassieke shooter Doom te combineren met beelden van een revolutionaire opera Taking Tiger Mt. By Strategy. Het resultaat Taking Mt. Doom by Strategy (1997) is wat je verwacht bij game art. Een ander werk van hem (Long March: Restart uit 2008) is aangekocht door MoMA.

Ook heel aardig vind ik de gameprojecten van de Zweedse kunstenaar Erik Svedäng. Neem deze interactieve microscoop simulator (2019). Zijn Else Heart.Break, een soort sociale hackersgame uit 2015, is helemaal lastig uit te leggen. Svedäng kan dat het beste zelf doen. “De game wil dat je coole dingen overkomt als je rondloopt.”

Zwaar op de hand hoeft game-kunst niet te zijn. Neem de grappige game van Pippin Barr uit 2011 hieronder: The Artist is Present. Die gaat over de beroemde tentoonstelling van Marina Abramovic in het MoMA. Het ene kunstwerk over het andere kunstwerk. Pippin Barr heeft meer ironische games over kunst gemaakt, zoals Art Game uit 2013.

Deze game-kunstenaars (zo noem ik ze maar even) hebben een probleem: ze kunnen in hun eentje moeilijk opboksen tegen de mogelijkheden van grotere gamestudio’s. Het houdt ze gelukkig niet tegen om te experimenteren en te proberen. Omdat ze vaak niet puur commercieel worden gemaakt, hebben ze meestal meer vernieuwingsdrang dan conventionele games.

Tot slot is er nog de pop-artversie van game-art. Denk aan grappige voorbeelden als GiantJoystick van Mary Flanagan of Pieta Game Over van Kordian Lewandovski. Een categorie kunst waar de kunstwereld meer mee heeft (want makkelijker te exposeren).

4. Games en de link met films

In games is de link met film meer aanwezig dan de link met kunst. Denk aan alle filmische scènes tussen de actiescènes in – ook wel ‘cutscenes’ genoemd. Die ogen tegenwoordig filmischer dan scènes uit films zelf. Aangezien de game-industrie meer oplevert tegenwoordig dan de filmindustrie is het ook niet vreemd als schrijftalenten zijn overgestapt naar de gamewereld.

In dit artikel op Rektoverso.be vertelt schrijver Ronald Meeuws dat de noir-game Heavy Rain dezelfde impact had als een film als Citizen Kane in die tijd. Meeuws legt zelfs uit dat het in beide gevallen ongeveer veertig jaar duurde voor het tot een bepaald punt evolueerde.

Een interessante visie. Cinema werd inderdaad in het begin lang gezien als plat entertainment. Vandaar dat de oudste films nauwelijks bewaard werden. Voor de meeste oude games gold ongeveer hetzelfde, hoewel ze nu vaak worden herontdekt via platforms als GOG Galaxy. De jongeren van toen zijn nu volwassenen die sentimentele herinneringen hebben aan deze games. Ik zal bijvoorbeeld mijn ervaringen met het spelen van Giana Sisters op de Commodore 64 ook niet snel vergeten. De muziek alleen al…

Meeus: “Het is, net als bij andere media die stilaan naar een kunstvorm toe groeiden, een verhaal van kleine artistieke doorbraken die door andere makers werden nagevolgd en op die manier stilaan een soort verhalende en technische canon gingen vormen.” 

Games ontwikkelen zich het laatste decennium meer en meer in emotioneel oogpunt. Heavy Rain (2010), Beyond two Souls (2013) en Detroit: Become Human (2016) zijn games van de Franse gamemakers Quantic Dream. Die kenmerken zich door ontwikkelde karakters, verhaallijnen en zelfs momenten van ontroering. Meeus citeert de bedenker van Heavy Rain: “Het is niet omdat er niets ontploft dat het geen interessante ervaring kan zijn.”

Deze games zijn meestal wat trager in vergelijking met andere games maar ze raken je wel meer dan de meeste games – omdat ze zich richten op de menselijke kant van de karakters waarmee je speelt, die in andere games toch vaak vehikels zijn. Zoals de game Life is Strange: Before the storm (2017) van de eveneens Franse game-developers Dontnod. Het eerste deel is al een bijzonder empathische ervaring (je speelt een tiener), en het tweede deel uit 2018 weet echt te ontroeren.

Het is als de doos van Pandora die open is gegaan: meer en meer games worden ‘menselijker’ en krijgen complexere verhaallijnen. Het is een onvermijdelijke stap in de groei van een medium. De komende tien, vijftien jaar gaat dit zich vast nog veel meer ontwikkelen.

Het gaat niet alleen om indiegames. In een van de grootste games van de laatste jaren, Red Dead Redemption II (2018) van Rockstar, ben je niet meer alleen aan het schieten als een cowboy. Je doet pommade in je haar, bezoekt de film, wordt ziek, voert gesprekjes met tijdgenoten, knuffelt met paarden, koopt whiskey, staart naar oude foto’s en gaat naar de film in New Orleans (in de game Saint Denis). Natuurlijk is er aardig wat actie en bot geweld maar de menselijke kant verraste mij persoonlijk.

Deze link tussen films en games heeft misschien wat minder te zoeken in een artikel over kunst en games. Wel is het aardig om te weten dat er steeds meer films uitzien als games – en games als speelfilms (met game-element). Er zijn games gefilmd als films die je kunt spelen als een game. Kun je het nog volgen? Lees meer voorbeelden in mijn stuk met 21 lijstjes met 21 films van de 21e eeuw.

5. Games over kunst

Wat ik aardig vind aan sommige games is dat ze soms ook daadwerkelijk over kunst gaan. In veel games van Sherlock Holmes (van de Oekraïense studio Frogwares) spelen kunstwerken een grote rol. In de laatste game, Chapter One (2021), moet Sherlock naar Verner Vogels Art Gallery, en lost hij daar een mysterie op. Een missie waar kunst een grote rol in speelt. Bekijk de gameplay, waar je ook een heel legio aan cinematografische effecten in ziet langskomen. En in Sherlock Holmes Versus Arsène Lupin zoekt hij naar hints van diefstal bij schilderijen in the National Gallery. Bekijk deze gameplay.

Een andere game waar kunst overdadig aanwezig is, is The Council. Een game waarbij je gesprekken voert met Washington, Napoleon en de paus, maar waar je ook veel prachtige kunstwerken kunt bekijken. De game speelt zich af eind achttiende eeuw en is dus ook boeiend voor mensen met passie voor geschiedenis.

Als er een game is die veel aandacht heeft voor kunst, boeken, meubels, kleding en geschiedenis, dan is het wel deze game van de Franse studio Big Bad Wolf. In deze game zijn dialogen een soort gevecht met de eindbaas, een van de meest bekende tradities van games. Deze recensie legt dit goed uit. Of bekijk een stukje van de gameplay:

Dan zijn er nog games die hun stijl hebben laten inspireren door beroemde kunstenaars. Lees er meer over in dit artikel van Vice.

• Transistor (Gustav Klimt)
• Ōkami (Hokusai)
• Ico (Giorgio de Chirico)
• Dishonered (Canaletto)
• The Bridge en Monument Valley (M.C. Escher)

Tot slot zijn er nog educatief bedoelde ‘serious’ games, gemaakt om te helpen met kunstontwikkeling. ‘Serious gaming’ wordt vaak in de zorg en het onderwijs toegepast. Een paar voorbeelden:

• The palace is yours (met VR door Versailles lopen)
• The dawn of art (project van Google Arts & Culture over prehistorische kunst in de grotten van Chauvet (dit is een 3D-video, die je dus kunt ronddraaien))
• The VR museum of fine art (een niet-bestaand virtual reality-museum)

Een van de aardigste voorbeelden in deze categorie is de game waarbij je je eigen galerie kunt ontwerpen en zelf curator kunt spelen: Occupy White Walls (2019). Altijd al een Rembrandt in je eigen galerie hebben willen ophangen?

Conclusie: is er een conclusie?

Game art is lastig te definiëren, zoveel is duidelijk. En de ontwikkelingen gaan snel. Denk bijvoorbeeld aan het 3D-netwerk Second Life, dat begon in 2003 en in de jaren nul een enorme hype was. Strikt genomen was het geen game maar het heeft wel overeenkomsten met (multi) role-playing games. Het trok ook kunstenaars die er performances deden, mensen bouwden er virtuele galeries en musea. Je kunt zelfs kunst maken met je avatar, zoals Martine Menegon hier laat zien. Maar is het een ‘art game’?

VR-brillen zie je wel vrij vaak bij kunstprojecten, maar een kunstwerk waar een VR-bril bij komt kijken, is niet meteen een game. Je ziet ze ook zelden bij gamers thuis: ze zijn toch nog te duur.

Hoewel de flirt tussen games en kunst al teruggaat tot de jaren tachtig, gaat de omarming van kunst met games door de kunstwereld dus niet zo snel. Er is wel aandacht voor, maar het blijft moeizaam. MoMA heeft games toegevoegd aan de collectie en geëxposeerd. Het Stedelijk Museum hield in 2006 een expositie over games. In 2021 was er in museum Belvedere in Heerenveen een expositie over art-design in games (let op: geluid staat hard).

Toch voelt het niet alsof de musea en galeries echt raad weten met deze vorm van kunst. Misschien ook niet zo raar. Denk er maar eens aan hoe je dat moet exposeren. Een nachtmerrie voor iedere galeriehouder! Of je zit met iemand die drie uur een scherm bezet houdt; of je moet met zijn allen staren naar een video waarbij iemand het spel speelt (nooit leuk).

Dus is er volgens het wetenschappelijk onderzoek van John Sharp voor MIT sprake van een kloof: “Kunst gebruikt de mogelijkheden van videogames, maar heeft ze niet beschouwd als een culturele vorm met zijn eigen conceptuele, formele en ervaringsmogelijkheden. Games-ontwikkelaars en gamers van hun kant richten zich op de ervaringen die games bieden, en besteden weinig aandacht aan wat het betekent om beeldende kunst te maken, of te evalueren.”

En dat is best jammer. Er zijn vast al diverse kunstenaars die programmeren (van games) zien als hun ‘kwast’. Of games wel of geen kunst zijn, is in mijn ogen daarmee een overbodige discussie. Dat is niet de vraag waar het om gaat. Games zijn een medium waartoe verschillende kunstenaars zich toe aangetrokken voelen. Zij bewijzen dat je met games kunst kunt maken, net als met hout, dakpannen, algoritmen, plastic, video’s, foto’s, software, gevonden voorwerpen, ga zo maar door.

Toch zullen de meningen blijven verschillen.

Neem in dit artikel van Forbes de mening van de in 2013 overleden filmcriticus Roger Ebert: “One obvious difference between art and games is that you can win a game. It has rules, points, objectives, and an outcome. [Someone] might cite a immersive game without points or rules, but I would say then it ceases to be a game and becomes a representation of a story, a novel, a play, dance, a film. Those are things you cannot win; you can only experience them.”

Daar tegenover staat deze mening van Chris Melinissos (curator van een tentoonstelling over games in het Smithsonian) in Time Magazine: “I believe that video games will prove to be one of the most important mediums of art that humanity has ever had at its disposal. Technology has expanded the canvas upon which artists are able to paint and tell their stories. As an art form that has only existed in the digital space, video games are truly a collision of art and science.”

We zien wel waar het heengaat. Geniet ondertussen gewoon van gameskunst of van kunstzinnige games – beide zijn even prachtig.

Meer lezen, kijken luisteren?

• Art Game op Wikipedia
• The Art Assigment: the art of games (video)
• Core-a gaming: Why video games still are not considered art (video)
• Molleindustria: kunstproject met games van de Italiaanse kunstenaar Paolo Pedercini
• Blog op Molleindustria over kunst en games (een van de beste artikelen over dit onderwerp, 2015)
• Boek van Merijn de Boer: Kunst in games (2021)
• OpenVRT: Waarom het niet uitmaakt of videogames kunst zijn of niet (2020)
• NRC: Hoe breng je video games naar het museum (achter een paywall)
• Dagblad van het Noorden: videogames, net zo goed een kunstvorm (2016)
• Art.Uk.org: Video games and art (2018)
• Widewalls: The rise of video game art (2017)
• Hyperallergic: Tracing the Interconnectedness of Art and Video Games (2019)
• Company Insight: Second Life comeback in 2022? (video) (2021)
• Vertex Blog: Podcastserie met game-artists
• Eric Gavin: Press Start: Video games as art (paper) (2014)
• Voxel-art op Jegens & Tevens (2022)