2118 woorden / 11 minuten leestijd / Thema’s: Spanje, cinema, Luis Buñuel, stromingen, selfpublishing / Vorm: Interview

Cor Oliemeulen is van huis uit een redacteur. Zijn filmblad Indebioscoop.com richtte hij op in 2012, en maakt filmstukken met een ‘illuster team van filmgekke personen’, waar ik ook lid van ben. De redactie veranderde regelmatig in de loop der tijd maar de website geeft nog steeds veel kansen aan nieuwe talentvolle schrijvers met een passie voor film. Cor geeft ze dan altijd opbouwende kritiek.

Op zeker moment ontstond bij hem een plan om een boek over Spaanse cinema te schrijven. Ik heb hiervoor de eindredactie gedaan en bijgestaan met tips over structuur en taal. Het eerste exemplaar werd in februari overhandigd aan de cultureel attaché van de Spaanse ambassade in Den Haag. En is nu te koop.

Ook al heb ik zelf redactioneel aan het boek meegewerkt, ik wilde toch meer van Cor weten over zijn beweegredenen en zijn passie voor Spaanse film. Daarom hielden we een interview over zijn boek.

Ik ben heel benieuwd waarom je nou eigenlijk bent begonnen met het boek. Waarom viel je keuze uitgerekend op het onderwerp Spaanse cinema?

“Een jaar of vijf geleden was ik Spaans aan het leren. Het leek me een goed idee om ook Spaanse films te gaan kijken. Hoe meer films ik keek hoe meer ik ging begrijpen dat Spaanse films te maken hebben met geschiedenis, herinnering en trauma. Dat vond ik zo interessant dat ik daar verder in dook. Voordat ik het wist, was ik een boek aan het schrijven…”

Wat was het idee dat je toen nog voor ogen had?

“Ik had al meteen het idee om de geschiedenis van de Spaanse cinema in grote lijnen te vertellen aan de hand van 15 trilogieën van Spaanse filmmakers. Denk aan drie psychologische thrillers van Alejandro Amenábar (Tesis, Abre los ojos en The Others) die veel filmliefhebbers wel kennen. Of drie dansfilms van Carlos Saura, zoals Carmen. En van Luis Buñuel zouden vast ook wel drie mooie, absurde films bij elkaar passen.

“Uiteindelijk lukte het me om 15 thema’s aan 15 belangrijke regisseurs te koppelen. Ik dacht dat het schrijven van zo’n boek binnen een jaar moest lukken. Daarna De Franse filmgeschiedenis in 15 trilogieën. En dan die van Italië… Het liep anders.”

Wat gebeurde er?

“Ik had dus wel 15 trilogieën van Spaanse filmmakers en 15 thema’s, die samen een aardig beeld gaven van de Spaanse cinema, maar ik vond dat ik die trilogieën moest inleiden. Over elk thema – of het nu gaat om fantasie, film noir, religie, flamenco, mysterie, de Spaanse Burgeroorlog of de dictatuur – viel zóveel meer te vertellen. En er zijn nog zoveel andere boeiende filmmakers.

“Hoe meer films ik zag, hoe meer ik erover ging lezen en hoe sterker ik de behoefte kreeg om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen. Ik koester de uren die wij samen hebben gespard om tot een goede structuur van het boek te komen. En niet te vergeten jouw eindredactie en tekstadviezen, die mijn manier van storytelling verbeterden.”

Dank, aardig! Kun je voor de lezers globaal toelichten welke filmauteurs je in je boek behandelt? Waarom deze namen?

“Deze filmmakers hebben een herkenbare stijl en hebben of hadden creatieve controle over hun eigen films. Dat zijn bijna alle regisseurs die ik aan die 15 thema’s heb gekoppeld.

“Een goed voorbeeld is dé auteur van de Spaanse cinema: Luis Buñuel, ook al maakte hij na vrijwillige ballingschap bijna al zijn films in Mexico en Frankrijk. Met zijn combinatie van surrealisme, zwarte humor en kritiek op de kerk en de burgerij voelen al zijn films onmiskenbaar Buñueliaans.

“Carlos Saura is al even bepalend. Hij maakte zijn beste films onder de Franco-censuur en ontwikkelde een symbolische, diepgaande stijl waar thema’s als herinnering, trauma en de Spaanse identiteit steeds terugkeren, denk aan Cría cuervos.

“En natuurlijk Pedro Almodóvar, de bekendste nog levende Spaanse filmauteur, herkenbaar door zijn melodrama’s, felle kleuren, sterke vrouwelijke personages en thema’s rond (gender)identiteit en verlangen. Vraag iemand een film van hem te noemen, en het is waarschijnlijk Volver.”

Het moet immens veel research zijn geweest over al deze filmmakers. Hoe heb je dat aangepakt? Was er al veel over gepubliceerd?

“Je leert het meest van de cinema van een land door films te kijken, heel veel films. Vervolgens ga je lezen. Ik las veel academische boeken over de Spaanse cinema, of bladerde er eigenlijk vooral doorheen, want vaak struikelde ik over de voetnoten, het onnodig ingewikkelde taalgebruik en de ellenlange analyses.

“Maar ik gebruikte ook andere bronnen: essays, interviews en websites. Zo ging ik op zoek naar verdieping: soms om mijn eigen analyse te toetsen, soms voor nieuwe inzichten, of sterke quotes.

“In een paar gevallen gebruikte ik een bron heel praktisch, bijvoorbeeld wanneer een film zonder ondertiteling verdomd lastig te volgen was door de taal of het dialect, en ik wilde begrijpen waar die precies over ging.”

Van welke regisseur ben je écht fan geworden door dit boek?

“Bijna elke regisseur heeft zijn eigen charme, typische handelsmerken en meesterwerken. Zelfs Jesús Franco! Met zijn horrotica bij het thema: ‘Vunzige cinema’. En Bigas Luna (thema: ‘De macho’) met zijn fixaties op melk en vrouwenborsten. Of Netflix-regisseur Oriol Paulo met zijn oogstrelende, ingenieuze misdaadmysteries.

“Misschien wat voor de hand liggend, maar Buñuel en Saura zijn voor mij dé grote meesters van de Spaanse cinema. In de jaren ’70 en ’80 had ik al veel van hun films op tv gezien, maar toen begreep ik nog niet de helft van wat ik nu heb geleerd.”

Welke geschiedenissen waren het meest een openbaring voor je?

“Een Spaanse Affaire gaat vooral over hoe die donkere periode de Spaanse cinema heeft gevormd: de Spaanse Burgeroorlog en de dictatuur van Franco. Filmmakers moesten creatief zijn om de censuur te omzeilen, bijvoorbeeld via symboliek en metaforen. Ze verstopten hun kritiek op de machthebbers in beelden en dubbele lagen.

“De gevolgen van de oorlog en de decennialang durende onderdrukking werken nog steeds door in de huidige Spaanse samenleving. Er liggen nog steeds meer dan honderdduizend slachtoffers ongeïdentificeerd in de vele massagraven. De ene helft van de Spanjaarden zwijgt, de andere helft is nog steeds op zoek naar erkenning.”

Was dat stuk moeilijk om aan te werken?

“Ja. Niet alleen vanwege de gevoeligheid die dat thema oproept, maar ook om de aanloop ervan en de omstandigheden zo duidelijk mogelijk uit te leggen, zonder dat het een hoofdstuk uit een geschiedenisboek zou worden.”

Welk hoofdstuk gaf je juist het meeste plezier?

“Het boek kent grofweg twee delen: films over en tijdens de burgeroorlog en de dictatuur, en films die na de afschaffing van de censuur in 1977 de bevrijding vieren.

“Die bevrijding veroorzaakte een ongekende explosie van vreugde en creativiteit, die je volgens mij in geen enkel ander filmland zo uitbundig ziet. Films werden openlijker, experimenteler, lichamelijker, brutaler. Alles wat God – of beter gezegd Franco – al die tijd had verboden werd op het scherm gesmeten. Het verkennen en beleven van die periode gaf ook mij meer vrijheid.”

De drie kenmerken van de Spaanse cinema volgens Cor Oliemeulen:

• De Spaanse cinema is overzichtelijk en nauwelijks versnipperd, want ze is sterk gevormd door één dominante geschiedenis: de burgeroorlog en de dictatuur. Je kunt de Spaanse cinema niet begrijpen zonder de geschiedenis van onderdrukking.
• De ongekende explosie van artistieke vrijheid na de afschaffing van de censuur.
• Onverhulde passie die boven het stereotiepe uitstijgt.

Het risico met zo’n groot onderwerp is dat het nooit af is. Wanneer was het klaar voor jou?

“Je hoort het vaak: je hebt een boek geschreven en blijft maar herschrijven en herschrijven, want het resultaat moet ‘perfect’ zijn.

“Ik voelde dat het écht klaar was toen ik op het allerlaatste moment nóg een film had ingevoegd: La Voz Dormida, een indringende, emotionele film over een gevangenis vol vrouwen van wie de meesten zullen worden geëxecuteerd omdat ze volgens de fascisten voor de verkeerde kant hebben gekozen. Die film bracht ook mijn stem tot zwijgen.”

Vervolgens was je druk met het daadwerkelijk uitgeven van het boek. Je hebt gekozen voor selfpublishing. Dat is meestal veel werk omdat je zelf alles moet doen, zoals fotorechten regelen, promotie etc. Hoe heb je dat opgelost?

“Wie een boek schrijft, wil dat publiceren. Mijn boek is ‘niche’, zoals ze dat noemen. De meeste filmboeken zijn Engelstalig, uitgegeven door universiteiten. In Nederland verschijnen maar een paar filmboeken per jaar: populaire onderwerpen van bekende mensen bij grote uitgeverijen, minder populaire onderwerpen van onbekende mensen bij kleine uitgeverijen.

“Ik wilde graag veel foto’s in mijn boek en weet dat uitgeverijen daarvoor huiverig zijn. Als een foto onrechtmatig wordt gebruikt, lopen zij het grootste risico voor claims. Natuurlijk bestaat het citaatrecht, bijvoorbeeld als je een film still gebruikt om een analyse te visualiseren. Maar ja, het meest veilig en fatsoenlijk is wel om toestemming te vragen aan rechthebbenden. Dat viel lang niet altijd mee en duurde soms erg lang. Zo wilde ik foto’s van films van Luis Buñuel, maar stuitte ik op een juridische kwestie tussen twee partijen.

“Aan de andere kant zorgde mijn zoektocht naar de rechtenhouders ook voor leuke en enthousiaste reacties via mails, bijvoorbeeld met toenmalige producenten of nazaten van filmmakers. Dat iemand uit Nederland zich zo verdiepte in de Spaanse cinema vond men best bijzonder.

“Omdat ik veel foto’s gebruik, heb ik gekozen om mijn boek zelf te publiceren, via een platform dat het boek op bestelling drukt en verstuurt, zodat je zelf ook niet hoeft te investeren. Voor je het vraagt: van de opbrengst word je zeker niet rijk; het zou allang mooi zijn als ik een deel van mijn kosten terugverdien.”

Vervolgens de promotie. Je hebt het eerste exemplaar gepresenteerd aan de Spaanse ambassade, contact gehad met het Spaanse filmfestival in Amsterdam en meer. Hoe is het om erkenning voor je werk te krijgen?

“Ruim een jaar geleden stuurde ik een mail naar de Spaanse ambassade dat ik een boek over de Spaanse cinema aan het afronden was. Ik schreef dat we een gemeenschappelijk doel hadden: het verspreiden van de Spaanse cultuur onder de Nederlandse bevolking. Ze wilden graag kennismaken en het boek lezen.

“Omdat enkele proeflezers van mijn boek ook Spaanstalig zijn – zoals Virginia Pablos van het Amsterdam Spanish Film Festival – besloot ik het in het Engels te vertalen. Want, hoeveel Spaanse films ik ook zag, het boek vertalen in het Spaans was nog veel te hoog gegrepen…

“Uiteindelijk mocht ik het eerste exemplaar van de Nederlandse versie afgelopen februari aanbieden aan de cultureel attaché van de Spaanse ambassade, Joaquín Durán. Het was een hartelijke ontmoeting, waarna ze mij in contact brachten met een aantal organisaties. Inmiddels ben ik hier en daar uitgenodigd om lezingen te houden.

“Natuurlijk is het leuk om erkenning voor je werk te krijgen, maar het delen van de relatief onbekende Spaanse cinema vind ik belangrijker. Vraag aan de gemiddelde filmliefhebber om drie Spaanse films van vóór 2000 te noemen, en je ziet het gebrek aan kennis van deze bijzondere filmcultuur. Daarom zie ik het boek vooral als promotie van de Spaanse film en haar unieke rol in de Europese filmtraditie.”

Een paar weken geleden presenteerde je het boek ook aan je eigen filmredactie in Eye Filmmuseum: hoe was dat?

“Het was ook fijn om Een Spaanse Affaire in Eye Filmmuseum uit te kunnen reiken aan mijn zeer gewaardeerde collega’s van InDeBioscoop.com. Zij zetten zich al jaren onbezoldigd in om onze gemeenschappelijke liefde voor film op hun eigen persoonlijke manier te delen met andere filmliefhebbers.”

Wat ligt er nu nog op je te wachten?

“Een Engelse vertaling! De basis ligt er al, onder eindredactie van mijn neef Marco, maar zoals je weet, kon ik het niet nalaten om nog een flink aantal alinea’s en pagina’s toe te voegen, dus er is nog het nodige werk aan de winkel.

“Mijn omgeving dringt ook aan op een Spaanse vertaling. Dat zou natuurlijk prachtig zijn, maar dan moet het boek wel een stuk bekender worden dan nu, zodat ik een Spaanse uitgeverij in de arm kan nemen.

“Of er een vervolg komt? Haha, nee, niet in deze vorm, dat is echt te tijdrovend. Misschien dan maar een boek over ‘de 15 beroemdste Spaanse actrices’ met grote, sexy foto’s? Dat verkoopt sowieso een stuk beter!”

Meer weten, luisteren, kijken?

• Een Spaanse affaire op Indebioscoop.com
• Interview met Cor Oliemeulen door Brabants Dagblad
• Het boek bij Brave New Books
• Het boek bij Bol.com

1 januari 2024 / 4983 woorden / 26 minuten leestijd / Thema’s: film, documentaires, kunstdocumentaires, IDFA / Sommige teksten zijn gebaseerd op reviews op Indebioscoop.com

Wat is IDFA en hoe lang bestaat het al?

Voor degene die dit echt nog niet weet: IDFA betekent het International Documentary Filmfestival Amsterdam. Het is het grootste documentairefilmfestival ter wereld. Er zijn er meer: Sheffield DocFest, Doclisboa, Hot Docs, Documenta Madrid. Maar dit is de allergrootste.

Het IDFA-avontuur begont in 1988. Dertig jaar lang was Ally Derks festivaldirecteur. Sinds 2018 is Orwa Nyrabia de artistiek directeur.

Er komen gemiddeld 250.000 bezoekers per editie (cijfers 2023). Per jaar zijn ongeveer 300 films te zien. Die bestaan uit diverse categorieën: masters (ervaren makers), best of fests (beste van andere festivals), panorama (maatschappijkritische films) en paradocs (experimentele films).

De kern van het festival is bij de kruising Vijzelgracht, Reguliersbreestraat en Munt, bij de bioscopen Pathé Munt en Pathé Tuschinski. Hoewel er ook veel andere locaties zijn, zoals de Brakke Grond in Nes en Eye in Amsterdam-Noord.

Ieder jaar heeft IDFA een eregast van wie er een retrospectief te zien is. Daarnaast kiest de eregast een favoriete top 10. En geven ze soms een masterclass.

Eerst een disclaimer: of ik een expert ben, kan ik lastig zelf beoordelen. Ik deel slechts mijn kennis die ik heb opgedaan in de jaren.

Hoe gaat dat, als pers een filmfestival verslaan?

Je begint met het indienen van een accreditatie. Vervolgens moet je je perskaart ophalen. Dat is in die twaalf jaar vaak veranderd.

De eerste keer moest ik naar het NH Schiller Hotel aan het Rembrandtplein. Daarna naar het NL Hotel aan de overkant. Daarna naar het NH Hotel aan de Vijzelstraat. Daarna naar de Brakke Grond in de Nes. Daarna weer naar het NH Hotel. En daarna naar de Schouwburg op het Leidseplein.

Ik bereid zelden iets goed voor en sta dus geregeld voor een verbaasde receptioniste die me vertelt waar ik heen moet.

Als je uitgedokterd hebt waar de ontvangstbalie is, kom je in een rij met andere geaccrediteerde bezoekers. Daar zit je op je telefoon te staren. Het is ook wel je eigen schuld: moet je maar wat vroeger (of later) komen, als het rustiger is. In 2022 kostte het me anderhalf uur, in 2023 was ik in 5 minuten klaar.

Als je dan een perskaart in je handen hebt, is dat een glorieus moment. Je promoveert van een gewoon persoon in een filmprofessional.

En dan?

Kun je los. Tien dagen films kijken. Een kwestie van goed plannen – waar ik dus niet goed in ben – en heen en weer rennen van de Munt naar de Reguliersbreestraat.

Het wandelen tussen twee voorstellingen in is een leuke bijzaak van IDFA. Sowieso naar de Utrechtsestraat, Concerto, ergens koffie drinken, iets te eten halen. Soms een tripje naar de Brakke Grond, Eye. Ik bezoek ook vrijwel altijd het Gemeentearchief aan de Vijzelgracht ook al heeft dat niets met IDFA te maken.

Voor geaccrediteerde bezoekers zijn er press & industry-voorstellingen. Die zijn altijd wel handig want het is dan altijd rustig in de zaal. Je mist wel de Q&A’s bij de gewone voorstellingen. De sfeer is ook een stuk gezelliger bij de publieksvoorstellingen. Filmprofessionals zijn altijd erg op zichzelf heb ik gemerkt.

Het is niet eenvoudig om goed te plannen: ik woon niet meer in Amsterdam en heb gewoon een baan. Er is sowieso een wet in het universum: als jij eindelijk tijd hebt, zijn films die jij wil zien niet te zien.

Wat levert het op?

Per IDFA schrijf ik inclusief previews ongeveer 10 artikelen. Ik heb dat gedaan voor Planeetcinema.be, Indebioscoop.com en Jegensentevens.nl. Twee van deze drie sites zijn helaas intussen ter ziele.

Schrijven voor kleine online magazines heeft een groot voordeel: je hebt vrijheid als redacteur, je kunt eerlijk voor je eigen mening uitkomen, je kunt meer de diepte ingaan. Een voorbeeld is dat we jaarlijks een top 40 aan tips maken – wat al een kunst is met 300 films. Hoe andere bladen een keuze van 5 kunnen maken uit zo’n programma is mij een raadsel. Ik vind het ook respectloos voor al die documentairemakers.

Daarnaast maakte ik ook jaarlijks een top 10 over kunstdocumentaires. Als je googelt op ‘kunstdocumentaires’ vind je die artikelen. Bij mijn weten ben ik de enige in het land die daar een artikel over maakte.

In alle bescheidenheid denk ik dat wij IDFA het eerlijkste en meest volledig verslaan van alle media in het Nederlandse taalgebied. We plaatsen uiteindelijk bijna altijd wel 10 artikelen per IDFA en ik zie geen enkel ander medium dat doen. En dat terwijl we er vaak nog een baan naast hebben.

Het is wat spijtig dat IDFA die documentaireliefde nooit heeft teruggegeven. Wat meer aandacht voor kleine media zou wel fijn zijn geweest. Bijvoorbeeld door het delen van onze artikelen via social media. Andere festivals hebben daar minder moeite mee.

Misschien heeft het ook iets te maken met het feit dat we geen blije filmpjes maken à la ‘Ik heb nu weer drie gewéééééldige films op IDFA gezien… Check mijn insta-handle!!!’ We schrijven wat serieuzere stukken, soms kritisch, en dat kenmerkt de echte liefhebber. (En zo serieus is het nu ook niet want ik schrijf altijd luchtig.)

Wat doen documentaires met je?

Het grote voordeel ten opzichte van speelfilms is dat de werkelijkheid je gids is. Het zijn echte karakters, echte mensen, echte problemen. Er valt ook oneindig veel te vertellen: alles op de hele wereld is een potentieel onderwerp. Documentaires vertellen mij meer over de menselijke natuur dan speelfilms.

Daarnaast zijn er ook in de documentaires artistieke geesten. Een voorbeeld is de misdaaddocumentaire Kill Your Darling van Jaap van Hoewijk. Die zag ik in 2012 en hoorde er vrijwel niemand over. Toch sprak me de eigenzinnige manier van vertellen meer aan dat de gelikte variant die je ziet bij streamingdiensten. Dat krijg je als je een ‘auteur’ aan de knoppen zet. De film is nu nog te zien via 2Doc. Van Hoewijk is helaas in 2020 overleden.

Wat leer je van documentaires? Drie voor de hand liggende dingen: informatie over wat er in de wereld gebeurt, empathisch denken en originele beeldideeën. Welke documentaire je ook kijkt: je hersenen raken erdoor geprikkeld.

Wat voor documentaires bestaan er?

Voor iemand me een boos mailtje stuurt dat deze indeling onjuist is: ik ben géén expert. Dit zijn slechts filmtypes die ik het meeste voorbij zie komen.

• De ‘fly on the wall’ documentaire: iemand observeert zonder in te grijpen een groep op een vaste locatie, bijvoorbeeld A Provincial Hospital.
• Een ‘microkosmos’ documentaire: schetst met interviews en gesprekken een bepaald wereldje, bijvoorbeeld King of the Cruise.
• De biografische documentaire: levensloop van een beroemd persoon met veel interviews, bijvoorbeeld Finding Fela.
• De anekdotische documentaire: luchtige, losse beschrijving van mensenlevens, bijvoorbeeld The Balcony Movie.
• De journalistieke documentaire: op feiten gebaseerde ontrafeling van schandalen, bijvoorbeeld Shadows of Liberty.
• De reconstructiedocumentaire: via interviews terugblik op een drama, vermengd met nagespeelde scènes, voorbeelden te over op Netflix.
• De egodocumentaire: documentairemaker onderzoekt geschiedenis in eigen familie, bijvoorbeeld Fragile Memory.
• De nagespeelde documentaire: betrokkenen van dramatische gebeurtenis spelen het na, bijvoorbeeld The Act of Killing.
• Een auteursdocumentaire: keuzes van de maker domineren de film en er is niet echt een ‘verhaal’; bijvoorbeeld Aquarela.
• De experimentele documentaire: grenzen verleggen door verhalen op een andere manier te filmen of vertellen, bijvoorbeeld New Gods.

Er valt veel meer over te vertellen. Neem eens een kijkje op IDFA Articles. Je kunt je ook verdiepen in alle thema’s van IDFA van de laatste jaren.

Victor Kossakovsky – al jaren een veel geziene gast bij IDFA – had in 2012 een masterclass. Dat was een eye-opener voor mij. Ik leerde hoe principes je als documentairemaker kunnen helpen om interessante films te maken. Chique gezegd heet dat de auteursfilm, dus waarbij de eigen stijl en handtekening van de auteur belangrijker is dan het onderwerp.

Het artikel dat ik toen heb geschreven is nu helaas offline. Ik kan er dus niet naar linken. Ze stonden in mijn boek Het Lef van Altman maar die is niet meer te koop. Ik heb wel zijn tien stelregels overgenomen, die geen regels zijn:

1. Ga niet filmen als je zonder filmen kunt leven.
2. Ga niet filmen als je iets wilt zeggen.
3. Ga niet filmen als je al weet wat je boodschap is voordat je gaat filmen.
4. Film wanneer je haat en liefhebt op hetzelfde moment.
5. Gebruik niet je verstand bij het filmen, maar je instinct.
6. Shots moeten de kijkers nieuwe indrukken bieden.
7. Dwing mensen niet om een actie of woorden te herhalen.
8. Verhaal is belangrijk, maar perceptie is nog belangrijker.
9. Probeer menselijk te blijven, in het bijzonder wanneer je aan het monteren bent.
10. Volg mijn regels niet, vind je eigen regels.

Hoe zijn documentaires veranderd in die tijd?

In deze twaalf jaar zijn de films op IDFA ook veranderd. Identiteit en persoonlijke geschiedenissen spelen een steeds grotere rol. Documentairemakers springen ook in op trends. Dus krijg je dus een toename van films over deze onderwerpen. En veel van die films over identiteit bieden – als je eerlijk moet zijn – niet veel vernieuwing.

Daarnaast lijken documentaires (nog) serieuzer te worden. Serieuze verhalen over oorlog, vluchtelingen, ziektes, traumaverwerking. Ze waren altijd wel serieus en maatschappijkritisch, maar ik heb toch de indruk dat er vroeger meer variatie en luchtigheid was. Soms denk ik dat dit voortkomt uit het grote misverstand dat luchtige verhalen betekenisloos zouden zijn.

Sommige soorten documentaires zijn op hun retour. Journalistieke docu’s (door Kossakovsky gezien als een misverstand) komen steeds minder voor bij IDFA. Aan de ene kant snap ik het, als nieuwsgierig persoon mis ik ze wel. Een kans voor een nieuw festival?

Je zou dan een golf heel interessante films verwachten maar ik vind het reguliere programma toch vrij behoudend. Ik mis interessante vernieuwingen of experimenten in de filmstijl van de documentaire. Het Paradocs-programma is hiervoor opgezet maar dat zijn weinig films. En DocLabs – wel echt experimenteel – is meer kunst dan documentaire.

Niet perse de schuld van het festival. Het is denk ik ook de markt van documentaires zelf. Zoals Kossakovsky eens uitlegde is het heel moeilijk om financiers te vinden voor een documentaire waarvan je niet precies kunt vertellen waar het over gaat.

Tijdens de laatste IDFA blonken wel twee films hierin uit: The Tuba Thieves en Knit’s Island. Het kan dus wel!

Get on with it!!

Laten we vooral doen wat we beloofd hebben: per festival schrijf ik iets over twee films van dat jaar die me zijn bijgebleven. Een vanwege het verhaal, een vanwege de stijl. Noot vooraf: ik heb heel veel goede films gemist, die staan hier dus niet bij.

In 2012…

…bezocht ik mijn eerste IDFA als pers! Ik deed dat voor Planeetcinema.be. Ik schreef er één lang artikel over en dat verscheen in mijn boek, Het Lef van Altman, dat nog steeds te koop is. Er waren veel toegankelijke films, zoals The Imposter, de al eerder gememoreerde misdaaddocu Kill you Darling, Reportero (media in Tijuana, Mexico), het trieste The Sons of the Land, Searching for Sugerman, The King (film over voetballer Jari Litmanen), Room 237 (over de film The Shining). Morgan Spurlocks film over steeds hoger wordende mannelijke schoonheidsidealen (Mansome) was vermakelijk. En Victor Kossakovsky was de eregast!

Verhaaltip: The Imposter: Een verhaal dat niet waar kan zijn

Over The Imposter moet je niet te veel vertellen. Iedereen die de film zag had er zijn eigen mening over. Ik zou zeggen: geef de film een kans en kijk wat jouw mening is. Je kunt de film zien op Vimeo want iemand heeft het daar geupload.

Stijltip: Alias Ruby Blade: Moderne geschiedschrijving

Niet dat de filmstijl zo bijzonder is van Alias Ruby Blade, maar wat wel bijzonder is, is dat dit geschiedschrijving anno nu is: álles is gefilmd. De geschiedenis voltrekt zich in beeld als een film, letterlijk. Je ziet hoe de Australische journaliste Kirsty Sword de onderdrukking filmde van Oost-Timorezen door het Indonesische leger. Ze doet haar objectieve journalistenmasker af en gaat onder de alias Ruby Blade informatie doorspelen aan de charismatische verzetsleider Xanana Gusmão. Na zijn invrijheidsstelling ontmoet ze hem en trouwen ze niet veel later. (Trailer)

In 2013…

…kwam ik op een heel gevarieerd geprogrammeerd festival terecht. Er waren onderwerpen als pygmeeën in Centraal-Afrika, zoutoogsters in India, protesten in Oekraïne, kerstalbumverzamelaars in de VS, een Australische propagandafilm in Noord-Korea, Uri Gellers privéhuis, de oorlog in Syrië, een Russische gevangenis, undercover in een Brits bordeel. Return to Homs zal ik niet snel vergeten: het intense verhaal van een rebel in de burgeroorlog in Syrië. Geproduceerd door de latere directeur van IDFA: Orwa Nyrabia. Eregast was Rithy Panh.

Verhaaltip: Coach Zoran and his African tigers: Een coach met een missie

Onderhoudende, vlotte documentaire van Sam Benstead drijft op een verhaal met prachtige karakters. Zoran Djordjevic was een Servische coach die het nieuwe land Zuid-Soedan (sinds 2011 onafhankelijk) ging coachen. De film beschrijft hoe hij met de uitdagingen aangaat, maar ook het land en het voetbal. Zoran: ‘Geef me een kaart! Hoe kan ik nou zonder kaart reizen?’ ’Een kaart? Dit is geen Europa!’ reageert de voetbalbobo verbouwereerd. (Trailer)

Stijltip: Casas para todos: Stilistische leegstand in Spanje

De effecten van de crisis van de huizenmarkt in Spanje. Regisseur Gereon Wetzel had bijna geen commentaar; wel veel beeld. Duizenden woningen die immer blijven leegstaan, en talloze mensen die met hun huisraad onder een viaduct leven. Plannen die waren ingestort met de crisis van 2008. Veel mooie beelden. Een dame met autopech op de rand van zo’n lege woonwijk. Militairen die oefenen in een leegstaand appartementencomplex. Schapen die door een leeg gebouw trekken.

In 2014…

…waren er opvallend veel luchtige films, hoewel er niet echt een lijn te ontdekken was in wat er geprogrammeerd werd. Erg vind ik dat ook niet. Zo is documentaire op zijn best: als het vrij mag zijn en films kan tonen over om het even welk onderwerp. Eregast was Hedy Honigmann.

Verhaaltip: Tales of the Grim Sleeper: De geschiedenis van een seriemoordenaar

NIck Broomfield is van de school van filmmakers die met camera op de schouder ergens heen gaat en niet bang is om confronterende vragen te stellen. Vergelijkbaar met de Nederlandse filmmaker Frans Bromet of (enigszins) Michael Moore. Broomfield pakt altijd onderwerpen bij de hoorns waar andere filmmakers met een boog omheen lopen. En het lukt hem dan vaak wel om mensen te laten praten. Hij maakte films over Biggie & Tupac, Kurt & Courtney, prostitutienetwerken. In deze film onderzoekt hij waarom de seriemoordenaar ‘de grim sleeper’ in Los Angeles zo lang door kon gaan.

Stijltip: French Laundry: Een heerlijk uurtje in een wasserette

Deze film van Elisabeth Vogler – slechts een uurtje – vond ik heel aardig. Een vrij eenvoudig portret van de eigenaar van de wasserette in Nice: de 90-jarige Jean-François. Zijn wasserette in een wijkje in Nice is hem te dierbaar. Een halletje. Wasmachine. Man stopt er was in. Wasmachine draait. Roetsj – roetsj – roetsj. Een lesje beperking maakt de meester. Met droogkomische gesprekken met klanten, en beelden als stillevens met het meisje dat haar jas aantrekt en twee mannen die net een sigaret delen.

In 2015…

…waren er net aanslagen waren geweest in Parijs. Dat gaf een erg sombere vibe. Eregast was Errol Morris. Ik kreeg de gelegenheid (hoe weet ik niet meer) om al zijn films te bekijken. Ik schreef er dit artikel over. Zijn manier van interviewen met spiegels had ik nooit eerder gezien in een film. En volgens mij is Errol Morris ook de uitvinder van het in fictie uitbeelden van een misdaad voor een misdaaddocumentaire, waar nu menig Netflix-film op leunt.

Verhaaltip: Garage 2.0: Hoe auto’s verkopen hilarisch wordt

Hollandser wordt het niet dan deze film van Catherine van Campen. Voortgangsgesprekken die meer beledigend zijn dan opbouwend (‘Qua expressie zit er weinig gezelligheid in je gezicht’). Een spoedcursus ’beleving’ van een snelle consultant. Ik hou er heel erg van dat niet elke docu oog heeft voor het zware van het bestaan.

Stijltip: Megacities: Michael Glawoggers meesterwerk

Eigenlijk niet helemaal eerlijk want de film was al uit 1998. Maar hij maakte enorme indruk op me. Deze mensen die ongeschoold werk doen in Mumbai, Mexico Stad, Moskou en New York is eerlijk maar ook artistiek gefilmd. Zuivere registratie, zoals documentaire in zijn kern is. Michael Glawogger reisde de wereld rond en maakte talloze uitstekende films, zoals Workingman’s Death en Whores’ Glory, tot hij in 2014 in Liberia op 54-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van malaria.

In 2016…

…viel de oogst een beetje tegen. De beste films (vermoedelijk) Cameraperson en Tower kon ik niet zien. Mijn stukjes zijn ook wel wat kritischer dan voorgaande jaren – en ook wat zelfverzekerder. Ik durfde meer voor mijn expertise voor uit te komen. Eregast was Sergei Loznitsa.

Verhaaltip: Houston We Have a Problem: Joegoslavische ruimterace

De Amerikanen hadden interesse in de Joegoslavische ruimtewetenschap. Onderhandelingen vonden plaats tijdens een boottocht naar Marokko. Tito stuurde dertig wetenschappers mee. Een bizar gegeven dat eindigt met het sturen van duizenden Yugo’s (auto’s) naar de VS. Regisseur Ziga Virc toont hiermee oog voor details. (Trailer)

Stijltip: Delicate Balance: Stijltrip met stevige moraal

Deze is bij gebrek aan beter. Want hoewel de film er mooi uitzag met slomo-shots van steden en aandacht voor details, was het verhaal wat te moralistisch van opzet. De film bekijkt moeilijke levens in Spanje, Marokko, Mali, Uruguay en Japan. Wat me vooral bijbleef was de Japanse kantoorarbeider die ‘s avonds laat Adidas-schoenen koopt en dan in zijn slaapcabine kruipt.

In 2017…

…zag ik een gemiddeld festival. Het viel me voor het eerst echt op hoe gescript en bedacht veel moderne documentaires wel zijn. Films die iets te enthousiast hun hoofdpersonen sturen – tot dialogen aan toe. Het maakt het verhaal sterker maar de verrassingen geringer. En waar is dan de grens met fictie? Eregast was Jonathan Harris.

Verhaaltip: My Name is Nobody: Ik was ooit acteur

Ver ‘off the beaten track’ in het Ketelhuis in Westerpark, zag ik deze eigenaardige film. Denise Janzee gaat op zoek naar een klasgenoot van de beroemde filmcomponist Ennio Morricone. Ene Crissanti. Via stom toeval komt ze de B-film-acteur Willi Colombini tegen. Het wordt daarna een film in een film. Hoewel de film niet ging om Colombini is het eigenlijk een voortreffelijk document over hem, in plaats van die Crissanti. Serendipiditeit kan mooie dingen opleveren. (Trailer)

Stijltip: Happy Winter: Bewoners van een Siciliaans strand

Het soort film dat je in de jaren tien nog wel vaak zag, maar in de jaren twintig volgens mij minder: de luchtige, warme, visuele film. Een strand in Sicilë op alle mogelijke manieren bekeken. Beperking maakt de meester en je krijgt een menselijke film met een cinematografische stijl. De film van Giovanni Totaro is een prettige vlucht uit de werkelijkheid met observaties van mensen die een volkse smaak hebben.

In 2018…

…was Aquarela van Kossakovsky het hoogtepunt voor mij. Ik zat op het balkon van Tuschinski op het puntje van mijn stoel, dat herinner ik me nog goed. Ik werd ook nog verwend met een andere film van een andere regisseur die zelden teleurstelt: Nikolaus Geyrhalter. Dit was het eerste jaar van de nieuwe artistiek directeur Orwa Nyrabia. Eregast was Helena Třeštíková.

Verhaaltip: Dark Corner: Het zware leven van een Romeinse bokser

De maker van Dark Corner (Fabio Caramaschi) was leraar op de basisschool waar hoofdpersoon Mirco Ricci op zat. Een prachtfilm over de harde Romeinse leerschool. Een persoonlijkheid die zijn eigen demonen moet bevechten, letterlijk en figuurlijk. Als hij is beschoten na een boksgevecht, zegt hij: ‘Geen idee wie dit gedaan kan hebben. Een van de honderd mannen met wie ik gevochten heb?’ (Trailer)

Stijltip: Aquarela: Meesterwerk over de helse kant van het water

Kossakovsky zoekt toeval op en soms lijkt het alsof hij er een abonnement op heeft. Dat viel me al op bij de eerste film die ik van hem zag: Tishe. Tijdens de Q&A vertelde Kossakovsky over de oorsprong van Aquarela: Het zou een kalme film worden met mooie beelden van water. Na de tragedie aan het begin besefte hij ineens dat het een film moest worden over de brute kant van water. Dus metershoge golven, vervaarlijk krakend ijs, tropische stormen, watervallen. Geweldige film.

In 2019…

…wisten we op dat moment nog niet dat onze levens slechts een maand later (!) ondersteboven gegooid zouden worden door het coronavirus. We konden in november nog lekker naar de film en onbekommerd genieten. Met vier redacteuren schreven we maar liefst negen stukken. Zelf zag ik geen film die er bovenuit stak. Wel viel me dit festival voor het eerst de trend op dat zoveel films over geschiedenis gaan. Niet zozeer over een bepaalde geschiedenis zoals voorheen, maar de kijk op geschiedenis. Eregast was Patricio Guzman.

Verhaaltip: King of the Cruise: De eenzaamheid van een cruiseschip

Sophie Dros filmde de Amerikaanse-Schotse baron Ronald Busch Reisinger op een cruiseschip. We volgen hem op het schip, bij de manicure, in de discotheek, bij het opstaan, in de ziekenboeg. Zo krijgen we ook een dwarsdoorsnede van het leven op een cruise. Deze fillm deed het volgens mij ook nog vrij goed na het festival op televisie en dat is ook geen wonder: het is een karaktervol persoon, die ‘Schotse baron’. (Trailer)

Stijltip: Selfie: Napolitaanse jochies filmen zichzelf

Mobieltjes worden vaker gebruikt in films maar deze film maakte het wel helemaal bont: de maker gaf twee mobieltjes aan twee jonge Napolitanen en die filmden zelf hun levens en vrienden. Scooters, barretjes, karakters. Het idee is zo plompverloren dat het ook respect afdwingt. Het is niet de mooiste stijl, maar wel een van de meest rigoureus doorgevoerde vormen van stijl tijdens deze IDFA. Het leverde meer oprechte beelden op dan als de documentairemaker daar had gestaan met een camera en geluidsman.

In 2020…

…ben ik voor het in tien jaar IDFA niet naar Amsterdam geweest. Het was een vrijwel helemaal online festival. Met de online videobibliotheek is mijn werk een stuk makkelijker geworden en mis ik minder films. 2020 was wel een goed documentairejaar, met nieuwe films van Hubert Sauper, Victor Kossakovsky, Ai Weiwei. Het was ook het laatste jaar dat je nog veel Russische films tegenkwam. Eregast was Gianfranco Rosi.

Verhaaltip: A Boy: Rauw portret van een Russische opvoeding

De regisseur Vitaly Akimov is de zoon van de oudere Slavik, die net uit de gevangenis komt, en nog nét niet permanent dronken is. In de film is Slavik op bezoek bij een vriend van hem. Daar is ook de tienjarige Stepan, de stiefzoon van de broer van Vitaly. En dan is er nog een kleuter. Filmportret is geslaagd in rauwheid en realisme (zwart wit). Meest typische moment is als Stepan zwemt in een meer en vertelt hij hoe zijn (dronken) vader daar verdronk. En dan is hij al weer afgeleid. ‘Hé, een libelle.’

Stijltip: Epicentro: Prachtige film over Cuba

Hubert Sauper (een Oostenrijker, net als Geyrhalter en Glawogger) is zowat een documentairelegende sinds zijn film Darwin’s Nightmare uit 2004. Het verhaal draait weer om geschiedenis – maar gaat dan onverwacht over in een episode over toerisme. Als documentairemaker krijg je wat het moment je biedt en vooral een passage viel me op: een slow motionbeeld van een oude auto bij de ruïne van een suikerfabriek, muzikale begeleiding, daarna een interview met een oude man, een jonge man eist dat hij gefotografeerd wordt, een paard en wagen passeert, dan een scooter – en dat allemaal met dezelfde muziek. Zulk toeval dwing je af als je je ervoor openstelt, dat weet ik zeker.

In 2021…

…kon je wel naar de bioscoop mits je een coronabewijs had. De redactie was weer gekrompen. Vanaf dit jaar doe ik alleen verslag met Jochum de Graaf. Uiteraard had ik interesses over documentaires over het coronavirus. Er was verrassend genoeg geen een journalistieke docu over het onderwerp. Eregast was Hito Scheyerl.

Verhaaltip: Der Maler: nepkunstenaar in ‘echte’ documentaire

Sommige ideeën zijn heerlijk maf, zoals het idee van Der Maler van regisseur Oliver Hirschbiegel (bekend van speelfilms): een acteur speelt de kunstenaar Albert Oehlen. De acteur wordt door Oehlen geregisseerd als schilder. Deze Oehlen in de film is de kunstenaar zoals we die willen zien: de man die met de kwast op het doek slaat, die op de grond kronkelt om het doek goed te zien, die in een museum zijn eigen doek bewondert. Een showman met charisma.

Stijltip: Pele (Skin): De huid van Belo Horizonte

Een film over street-art, dat zie je ook niet elke dag. Pele (huid) van Marcos Pimentel laat street art zien van Belo Horizonte maar vertelt ook een verhaal. Mensen schrijven over hun wanhoop op de muren. Dat gaat over politiek, milieu, racisme, homohaat, misdaad, drugs. En ook weer die typische ‘filosofische’ grapjes van street art. Toevallig opduikend Braziliaans straatleven pak je mee. Eenvoudige maar ook fraaie documentaire. (Trailer)

In 2022…

…waren de coronatoestanden voorbij. Een aardig afwisselend festival, ik heb me niet verveeld. Omdat ik steeds vaker schreef over kunst, keek ik ook met meer nieuwsgierigheid naar artistieke documentaires. En nam ik ook eens de tijd om de VR-gallery van DocLab te bezoeken. Niet helemaal een succes. Online kon ik films proberen en dat zorgde ervoor dat ik de stukken iets beter rondom een thema kon schrijven. Eregast was Laura Poitras.

Verhaaltip: The Pawnshop: Gekibbel in een kringloopwinkel

Poolse film over een kringloopwinkel in Bytom is vermakelijk door de recht-door-zee-natuur van de karakters. Maar wat een hoop leed schuilt er achter die luchtigheid. Geweld, drank, alcoholisme: ze spelen een rol bij vrijwel iedereen, zowel klanten als personeel. Wel vraag je jezelf weer een beetje af in hoeverre de gladlopende film met storytelling in elkaar is gezet. (Trailer)

Stijltip: Striking Land: Staren naar de natuur

Bij deze Portugese film viel ik de eerste keer in slaap. De tweede keer bleef ik wakker en genoot ik van de prachtige beeldobservaties in deze film. Broek schoon pulken. Tractor die rondrijdt. Aardappels in een zakje doen. Schoffelen in het bos. Paard knippert met zijn ogen. Enzovoort. Een prachtfilm van slechts een uur.

In 2023…

…Ben ik nauwelijks naar Amsterdam geweest. Veel thuis gezien. Toch ook wel prettig: wc-bezoek, pauze om een pakje te ontvangen, even een lunch tussendoor, koffie halen: het kan allemaal. Geen gedoe meer met planning. En kun je al schrijven tijdens het kijken. Een nadeel? De sfeer is weg, je mist Q&A’s en gezelligheid. Rondom IDFA 2023 was trouwens wel wat te doen, het beste kan ik hiervoor linken naar het artikel van mijn collega. Eregast was Wang Bing.

Verhaaltip: They Shot the Piano Player: Animatie en documentaire

Sinds Tower in 2016 (er zijn er meer) wordt meer gedaan met animatie in documentaires. They Shot the Piano Player gaat vrij ver daarin: acteur Jeff Goldblum doet de stem van een fictief karakter. Dat zoekt naar meer informatie over de bossanova-pianist Tenorio jr.. Terwijl de geanimeerde interviews met tijdsgenoten duidelijk echt zijn, krijg je ook verbeelde situaties van vroeger te zien. Een techniek die (bij mijn weten) door Joe Sacco met journalistieke strips is grootgemaakt.

Stijltip: Knit’s Island: In een game mensen leren kennen

Aangezien ik over een andere stijltip van 2023 al een artikel heb geschreven (The Tuba Thieves), kies ik nu voor Knit’s Island. Bij een eerdere IDFA zag ik de korte docu The Granny’s. Die ging over vier mensen die in de online versie van de game Red Dead Redemption de fysieke grenzen van de game opzoeken. Knit’s Island gaat over de online versie van de game Dayz, waar je kunt freeroamen in een enorm groot gebied. Dat trekt avonturiers. Wat zijn ze in het echt en wat trekt ze aan bij het eiland?

En nu?

Ieder jaar zeg ik wel een paar keer dat het mijn laatste IDFA was. Het festival toont voor mijn gevoel steeds meer van hetzelfde: regisseurs die duiken in hun eigen familielevens. Het aantal egodocumenten in 2023 was echt te veel van het goede. Het is vermoedelijk ook de tijd: mensen zijn navelstaarderiger dan ooit.

Ik mis wel een beetje de diversiteit van de films op de vroegere festivals. De films van nu gaan ook vaak over actuele, ‘urgente’ thema’s terwijl ik juist meer houd van alles wat tijdloos is.

Toch vraag ik altijd weer die accreditatie aan. Het is leuk om in een andere huid te kruipen: die van filmkenner. Mijn kennis over cultuur komt tezamen in de stukken die ik erover schrijf. Al blijft het vaak kort en snel werk en zou ik best meer uitdaging willen. Maar er is geen tijd. En als er wel tijd was: wie wil dat willen plaatsen? In begrijpelijke taal schrijven over kunst: daar is geen markt voor. Daarover ga ik hier niet klagen maar het is wel spijtig dat leuke bladen als Jegens & Tevens moeten stoppen.

Ben je een mild-geïniteresseerde documentairekijker in spé? Zoek eens wat films op, bij de bibliotheek, streamingdiensten, 2Doc, YouTube, Mubi, wat dan ook. Er is altijd wel wat moois te zien. En laat je betoveren door een van de meest onderschatte kunstvormen die de wereld heeft voortgebracht.

Dit artikel zou niet tot stand zijn gekomen zonder de inzet van al mijn collega’s en ex-collega’s van Indebioscoop.com en hoofdredacteur Cor Oliemeulen. Schrijf je in voor de maandelijkse IDB-nieuwsbrief om op de hoogte te blijven van IDFA en andere festivals (we schrijven ook over IFFR, Imagine, LFF, Gent, etc.). Ook een applausje voor de vele vrijwilligers op IDFA die mij en vele anderen in de loop der jaren enorm hebben geholpen.

Meer weten, kijken of luisteren?

• Archief van IDFA
• Artikelen over IDFA op Indebioscoop.com
• IDFA-talks & IDFA-Vondelpark (gaat open in 2024)
• Podcast van Het Parool over IDFA (november 2022)
• Interview van Ally Derks in Variety
• Podcast OVT over historische films op IDFA
• 2Doc en films op IDFA
• Alle documentaires op 2Doc
• Documentary Heaven
• Reddit Documentaries

1 november 2023 / 1322 woorden / 7 minuten leestijd / Thema’s: film, doven, kunst / Copyright beeldmateriaal via IDFA Presskit 2023 van The Tuba Thieves

Wat is het verhaal van The Tuba Thieves?

Sommige films (vaak de betere) hebben niet altijd een makkelijk na te vertellen verhaal. Laten we toch een poging wagen. We beginnen met twee mensen die in gebarentaal communiceren, staand op een heuvel boven de stad Los Angeles.

Vervolgens gaan we van geluid naar geluid. We zien een blushelikopter en de tekst verschijnt: Vibrating air. Van poema’s gaan we over naar surfers: Rush and fall. Dan iemand die ijshockeyschaatsen slijpt: Motor powers down, buzzes. Een geluidsstudio. Nyke finger’s tapping on keyboard. Een band oefent. Pauline’s violin seperates, High textured scratch. Een dove man oefent bij een audioloog woorden. Hij vindt het verschrikkelijk.

De rode draad van de film: diefstallen van tuba’s in 2011 op diverse Amerikaanse highschools in Los Angeles (en andere instrumenten). Het aantal loopt op in de zomer. De film volgt vrij losjes twee dove/slechthorende karakters: Nyke en Geovanny. Hun verhalen hangen enigszins samen. Dat is alleen maar een startpunt voor een film die niet de mensen, of de verhaallijnen, maar de geluiden zal volgen.

Wat is er bijzonder aan deze film?

Ik heb de film twee keer gezien en zelfs de tweede keer is het niet makkelijk om alles te volgen. Allereerst vraag je je af: is dit een speelfilm, een in scène gezette documentaire, een documentaire met fictie-elementen over geluid of een kunstwerk (video-art)? Voor regisseur Alison O’Daniel was het niet zo ingewikkeld: ‘Voor mij is het een film.’

De film wil doofheid en slechthorendheid een (artistieke) invulling geven. Consequent horen we achtergrondgeluiden en zien we teksten van de geluiden in beeld. We kijken naar een stadion, horen een bromgeluid en in beeld verschijnt de tekst: Low pitch wavers. Daarna een stadsbus: Passing traffic outside. Chatter inside.

Het verhaal wordt dus gedreven door geluid. Dat horen we niet alleen, we lezen het ook: Faint buzzing. Undeciperable voice on loudspeaker. Steady airconditioner zhzhzh. Wind in trees. Wood creaks. Distant chatter. Rain beats against the metal. Fluttering feathers. High pitch of jet engine approaching. Hint of music. Soms staan zelfs de decibellen erbij.

Maar niet alle geluiden zijn normale buitengeluiden, zoals Low tones and vibrating clicks op het moment dat er tuba’s worden gestolen. Soms is er zelfs een paar minuten geen geluid. Soms staat er een radio aan. Of horen we planten een Mmmmmmm geluid maken.

Normaal komt de vaart uit dialogen. Die zijn hier bijna niet aanwezig. De hele film heeft wel diverse geanimeerde en geluidsloze gesprekken in doventaal. Zoals een geestige gebarendialoog over hoe funghi zich voortplant.

Het doet mijzelf ook wel denken aan de aandacht voor geluiden in Jacques Tati’s Playtime, waar ook hele stukken zonder dialoog in voorkomen. Daar was het satirisch bedoeld, tegen de moderniteit, hier is het een mix tussen speelsheid en kunst.

Het gaat niet alleen om geluid, de film biedt ook veel spektakel in beeld. Ronduit verbijsterend is het beeld als een skateboarder flesjes omgooit, waarna we overgaan naar ondersteboven shots – terugwaarts gefilmd – vanuit een auto die door een tunnel rijdt… En dan het geluid van bosbranden erbij… Of een groepje dove dames dat kalm kaartspeelt bij een punkconcert (een verwijzing naar concerten in The Deaf Club in 1979).

Niet alles in de film is goed te volgen. Met name bij het zwijgende optreden moet je maar net weten dat het een verwijzing is naar John Cage’s optreden 4.33. Waarna een man een bos inloopt en je snapt niet helemaal wat hij gaat doen. Of een uit de lucht vallend gesprek over tuba’s in latin. Een drummer en we zien foto’s van straaljagers die door de geluidsbarrière gaan….

De film heeft wel wat onevenwichtigheid maar dat is ook wel de charme. Zoiets kun je verwachten als iets het avontuur opzoekt.

Wie is de regisseur van de film en wat waren de gedachten achter de film?

Alison O’Daniel, zelf slechthorend, is visueel kunstenaar en regisseur. We moeten het verhaal van de tubadiefstallen dan ook zien als haar poëtische vertrekpunt, legt ze uit. ‘Ik wil ervoor zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er allemaal gebeurt…’

Het project begon bij een ander kunstproject van haar. Toen viel het haar op hoe verschillend de ervaringen waren tussen de horende en niet-horende acteurs. Ze hoorde toen ook in Los Angeles over het verhaal van de gestolen tuba’s. Ze ging langs scholen en wilde weten hoe de muziekstudenten het hadden ervaren. Daarna vroeg ze drie muzikale scores vóór dat de film werd gemaakt en rijpte langzaam het idee voor deze film, maar concreet was er nog weinig. En ze moest ook nog de financiën regelen.

In een interview op de website van VPRO licht ze onder een viaduct van het Vondelpark haar stijl toe. De redactie maakt er gretig gebruik van om haar regie-aanwijzingen ook in ondertitels om te zetten. ‘Hier hoor ik stemmen tegen het plafond weerkaatsen, een soort geluidslaag van bedompt gezoem, ik zou stemmen als een ondertiteling groot in het midden zetten, en fietsbel bijvoorbeeld meer aan de zijkant’.

Ik hou ervan om geluiden te horen. Als ik de diepe tonen van de auto’s die over dit viaduct rijden in mijn buik voel, geeft dat een enorme genoegdoening. Iedereen is met elkaar verbonden door geluidsgolven. Die gaan door ieders lijf.

Veel van de film kwam spontaan tot stand. ‘Basically: het is veel mensen die ‘ja’ tegen me zeiden.’ Terwijl ze het project begon te maken, vielen de stukjes op hun plaats. De verhalen kwamen uit de levens van de hoofdpersonen. Een verhaal (Nyke) kwam uit fictie, een ander (Geovanny) uit feiten. Daarnaast kwamen de ondertitels (die je anders dan bij andere films niet uit kan zetten) uit een verlangen om het dove publiek meer zintuiglijk te betrekken. Ze heeft daar in interviews regelmatig over gesproken:

Wat betekent het om te luisteren? En wat als ik dat ontkoppel van het gehoor? Ik weet nog steeds niet wat de antwoord op die vraag is. Misschien dat deze film het antwoord op die vraag is.

Mijn doel, voor zowel doven als niet-doven, is dat je dit moet ondergaan. De film probeert je te laten zien hoe het is om slechthorend te zijn. Als ik ervoor kan zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er gebeurt, en dat ze toch blijven zitten, dat is mijn doel. Je raakt gefrustreerd dat je niet weet wat er gebeurt… Daar heb ik het altijd met financiers over gehad.

De film gaat over verlies en verdriet, legt ze uit. De tuba’s die weg waren, maar ook het hoorverlies. Doof publiek gaat ook anders om met geluid, vertelt ze. ‘We zijn aldoor in gedachten over geluid,’ vertelt Alison. Ze gebruikte haar eigen ervaringen als een ‘poëtisch vertrekpunt om niet in een depressie terecht te komen’.

Alison O’Daniel was zelf ook wel verbaasd en verrast door de positieve ontvangst bij het beroemde filmfestival van Sundance. Bij IDFA draaide de film ook.

De ongewone aanpak leverde een mysterieuze film op die je anders moet kijken dan anders. Een film die je bewust maakt van het feit dat iedereen op een andere manier geluiden ervaart. Zeker doven en slechthorenden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• The Museum of Contemporary Art in gesprek met Alison O’Daniel
• Artikel over de film op de website van Sundance
• Website Alison O’Daniel
• The Woodstock Film Festival in gesprek met Alison O’Daniel

1 maart 2023 / 3427 woorden / 18 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, film, filmnostalgie / Dit artikel is al eerder gepubliceerd in 2014 in het Vlaamse filmblad Planeet Cinema / Featured Image: Still van Piccadilly (1929) met Anna May Wong

We zetten in dit artikel 10 misvattingen op een rij. Hierbij krijgen we hulp van Elif Rongen-Kaynakçi, zwijgende film-specialist van Eye Film Instituut Nederland.

Filmnostalgie naar de twintigste eeuw is geen probleem meer. Met de huidige computertechnieken is een retrogevoel makkelijk na te maken. In de spionageparodieën rondom OSS 117 zitten we in de jaren vijftig en zestig. The Good German (2006) brengt ons terug naar de film noir van de jaren veertig. Neogiallo’s laten het oude pulpgenre herleven. En The Artist, een zwijgende film van deze tijd, biedt een nieuwe zwijgende film. Met name de laatste stroming is na (en al voor) The Artist populair geworden.

Het is eigenlijk enorm ironisch dat de moderne techniek juist een bijna perfecte nabootsing van de alleroudste cinemastijl mogelijk maakt. The Artist staat daarin niet alleen. Ook in 2014 werd A Self Made Failure gemaakt, ‘de eerste zwijgende slapstick in tachtig jaar’. Een claim die niet helemaal waar is: in 1999 maakte Veit Helmer de zwijgende film Tuvalu, en in 2008 maakte Rolf de Heer de comedy Dr. Plonk. Al in 1976 maakte Mel Brooks Silent Movie. Andere goede moderne zwijgende films zijn de Argentijnse film La Antena (2007) en Blancanieves (2012).

De zwijgende stijl heeft bovendien de wind in de rug gehad van een dvd-wedloop tussen dvd-distributeurs als Criterion en Eureka. Het ene na het andere meesterwerkje werd na het jaar 2000 toegankelijk met restauraties, nieuwe muziekstukken, begeleidende boekjes. Filmmusea en archieven hebben zich de laatste tien jaar een slag in de rondte gewerkt om alles zo op een glanzend dienblaadje te presenteren. En zijn er nog steeds mee bezig.

Alles wijst er dus op dat de zwijgende cinema (of stomme film, of stille film) bezig is met een herwaardering. En dat is mooi. Want ondanks honderd jaar cinema zitten we nog steeds met talloze hardnekkige misvattingen. Elif Rongen-Kaynakçi, zwijgende film-specialist van Eye Film Instituut Nederland, voorziet de misvattingen hier en daar van commentaar.

1. De zwijgende cinema is gedateerd

Het was niet anders in die tijd als nu: de betere films bieden geen verveling. Je kunt je bijvoorbeeld moeilijk vervelen bij het stormachtige begin van New Babylon (1929) in een Parijse nachtclub, de mysterieuze passages in Dr. Mabuse der Spieler (1922), of het komische spel van Buster Keaton.

Het is een ander soort concentratie dat je als kijker nodig hebt. Omdat er geen tekst was, moest het beeld wel telkens iets nieuws bieden. Dat betekent dat je, tegen de moderne filmgewoonte in, geen seconde kunt missen.

De muzikale ondersteuning geeft juist een extra dimensie. Ik betrap me erop dat ik de films soms alleen luister. Natuurlijk is het soms clichématig, zoals in Sunrise (1927), waarin lieve passages lieve muziek krijgen en de dramatische passages een dramatische begeleiding. Maar de muziek is meestal prachtig gespeeld – en vaak door de allerbeste componisten gemaakt. Een mooi staaltje hiervan zie je in de film van en met Buster Keaton Sherlock Jr. (1924), waar muziek een interessante bijrol heeft.

In veel gevallen vind ik de jaren vijftig Hollywood-cinema gedateerder ogen dan de zwijgende cinema van de twintigste eeuw.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Het was echt een andere wereld. Tot 1910 is het: Goh, we hebben een camera, wat kunnen we ermee doen. Er is geen grens, geen taal, geen stijl, doe maar wat je kunt. Begin jaren twintig worden de verhalen complexer en heb je echt tussentitels nodig om het verhaal te begrijpen.”

Een groot misverstand is volgens Elif Rongen-Kaynakçi dat iedereen denkt dat de zwijgende cinema in de VS is bedacht. “Frankrijk, Italië en Denemarken waren de eersten in de cinema. In Frankrijk was de cinema zo groot dat Pathé productiekantoren opende in Amerika. Ook onjuist is de gedachte dat Hollywood toen meteen bestond. De cinema in de VS begon in New Jersey en kwam in Californië terecht omdat het daar goedkoper was om westerns op te nemen.”

2. Acteurs konden minder passie in hun rollen leggen

Toegegeven, het acteerwerk was soms overdramatisch. Een mooi voorbeeld is Douglas Fairbanks, die in zijn Thief of Bagdad (1924) regelmatig staaltjes doet ‘Kijk eens naar deze mooie tweedehands auto’. De zwijgende films lopen over van de snel ademende vrouwen (betekent boosheid), mensen die op bed neervallen van verdriet, vrouwen die op de borst van hun partner trommelen.

Acteurs waren in de zwijgende tijd gedwongen om al hun energie in hun gebaren en oogopslagen te leggen. Hun theaterafkomst hielp vaak mee. Buster Keaton stond bijvoorbeeld al heel jong op het toneel. Hij wist op film meteen zijn komische gaven alle ruimte te geven.

Het mooiste voorbeeld is de rol van Renée Falconetti als Jeanne d’Arc in La Passion De Jeanne d’Arc (1928). Een draai met haar hoofd, een verandering in oogopslag, het doet meteen haar gevoelsleven uit de doeken, en wij voelen dat, want wij sympathiseren met Jeanne. Carl Theodor Dreyer, een echt stilist, bracht het prachtig in beeld met veel close-ups. Bekijk bijvoorbeeld deze prachtige still op de website van BFI.

Opmerkelijk effectief werkt beeld – besef je als je veel zwijgende films kijkt. In Girl Shy speelt Harold Lloyd een stotteraar, natuurlijk zonder dat hij het stottergeluid werkelijk kan maken. Met zijn gebaren maakt hij het aannemelijk. En je ziet de andere acteurs geduldig wachten. Of op een fluitje blazen als het te lang duurt.

Roger Ebert zei treffend over Buster Keaton: ‘Hij ziet eruit als een moderne bezoeker in de wereld van de stille clowns.’ Emil Jannings kon met zijn ogen praten. Erich von Stroheim oogt in zijn films als een moderne hufter. Dan is er nog Louise Brooks – op wiens losse spel de tand des tijds geen kans heeft gehad. Vol verbazing kun je ook het clichéloze spel bekijken van Betty Compson in Von Sternbergs The Docks of New York (1928).

Elif Rongen-Kaynakçi: “Dat er overdreven geacteerd werd, is soms inderdaad zo. Maar dat hangt ook van het genre af. In komedies zie je overdreven acteren. Maar er was ook veel realistisch drama waar dat niet het geval is. In veel films van bijvoorbeeld 1914 doet iedereen heel gewoon.”

3. De filmtechniek stelde toen nog niets voor

Beperking maakt juist de meester, dat bewijzen de zwijgende films, waarin speels naar oplossingen voor technische problemen werd gezocht.

In 1924 werd Der Letzte Mann gemaakt. Regisseur Murnau voerde hierin zijn theorie van de subjectieve camera uit: ‘De camera moet niet stilstaan, maar moet overal zijn.’ Hij en zijn crew bespraken iedere avond in een hotel hoe ze lastig te filmen passages wilden aanpakken. Aan deze creatieve dadendrang zijn ongelooflijke passages te danken zoals het gebouw dat op de hoofdpersoon af lijkt te komen.

In The Man With a Movie Camera (1929) zijn montage en techniek zelf het onderwerp van de film geworden. Dziga Vertov geloofde dat het mechanische beeld meer mogelijkheden had dan het oog. Zijn broer filmde stadsbeelden in Moskou, Jalta en Odessa. In het licht van zijn opvattingen verwerkte Vertov die beelden met alle stijlvormen die hij kon verzinnen, splitscreen, animatie, slowmotion, out-of-focus. Verbaas je niet als je een man in een bierglas ziet verschijnen. Een versie met muziek kun je zien op YouTube.

Ook in New Babylon (1929) van Grigori Kozintsev en Leonid Trauberg is de montage uitzinnig. Hier zie je jump-cuts voordat Godard ze had uitgevonden – op het ritme van de swingende muziek. En dan is er nog Sergei Eisensteins debuut, Strike, uit 1924. Een frame langer durend dan vijf seconden is een zeldzaamheid.

Elif Rongen-Kaynakçi vult aan dat kleur niet ontbrak in de zwijgende cinema, zoals zoveel mensen denken. “Ze werden zwart-wit opgenomen, ja, maar daarna werden ze vaak handgekleurd of in kleurbaden gedaan. Pathé had zo’n tweehonderd vrouwen in dienst.”

4. De settings waren onbeholpen

Omdat de film nog niet behept was met veel voorgeschiedenis, kon alles worden geprobeerd. Een mooi voorbeeld hiervan was het gebruik van decors. De decors in Aelita (1924) en Das Kabinett der Dr. Caligari (1919) zijn meer kunstwerken dan decors. De karakters blijven ondertussen serieus doorspelen. Dus werkt het. Het geeft deze films hun unieke sfeer.

The Thief of Bagdad (1924) bevatte ruim dertig vierkante kilometer decors. Soms zijn ze maar een paar minuten in beeld. De verkwisting is indrukwekkend. Ook Metropolis (1927) is niet voor niets beroemd geworden om zijn decors.

Er werd meer buiten gefilmd dan mensen denken. Harold Lloyd en kornuiten trokken bijvoorbeeld dagelijks San Francisco in om sketches te filmen. Werd er een nieuw marineschip gepresenteerd? Eerst nog even snel een komedie schieten. Je ziet de mariniers op de achtergrond verbaasd toekijken. The Man With a Movie Camera, Menschen Am Sonntag, Tabu, Greed: allen op locatie gefilmd.

5. Er werd alleen maar saai drama gemaakt

Wie had verwacht documentaires in deze tijd aan te treffen? Er zijn al documentaires sinds 1910, en de een is nog extremer dan de andere. Zoals The Great White Silence, over de reis van Robert Scott naar het hart van Antarctica. De film is onlangs gerestaureerd en wordt opnieuw uitgebracht. Ook de Italiaanse film Sul Tetto del Mondo beschrijft al in 1910 een reis naar het Himalaya-gebergte.

Robert J. Flaherty reisde een eeuw geleden naar het noorden van Canada en nam op reis een camera mee. Hij keerde terug, maakte de film, die ging op in rook, en besloot er nog een keer heen te gaan. Nu richtte hij zich op een specifiek inuïtengezin.

De film, Nanook of the North (1922), is vrijwel zeker helemaal in scène gezet. Flaherty dicteerde soms zelfs de inuïten om iets te doen. Maar het is een invloedrijke film geweest. Observerende portretten worden nog steeds zo gemaakt.

Eigenaardig buitenbeetje is Häxan (1922): een kruising tussen film en documentaire. De maker, Benjamin Christensen, vond het leuk om allerlei oude prenten uit boeken over hekserij en bijgeloof samen te stellen, en er vervolgens griezelige beelden bij te verzinnen, met hier en daar animatie en horror-avant-la-lettre.

En er waren ook enkele bijtende satires, zoals het geestige Austernprinzessin (1919) van Ernst Lubitsch. Een mooie suspense is L’Argent (1928) van Marcel L’Herbier, over snode bankiers. Er was science fiction (Aelita, Frau im Mond, Metropolis) en horror (Nosferatu, Dr. Mabuse Der Spieler).

Elif Rongen-Kaynakçi: “Er wordt onterecht gedacht dat alle zwijgende films zulke megalomane uitspattingen zouden zijn als Greed, Intolerance, Metropolis, Potemkin. Er zijn ook heel veel gewone filmpjes over eenvoudige mensenlevens. En er zijn reportages over overstromingen, vulkaanuitbarstingen, de nieuwste vliegtuigen, et cetera.”

6. Er was geen emotie in film

Het is juist alsof ze in de jaren twintig een veel gezondere houding hadden tegenover emotie. Het knappe was dat het erom draaide dat de kijker zelf de emotie zou voelen. De ontleed-je-karakter-films zijn we in de jaren zestig, zeventig als norm gaan beschouwen, maar emotie is veel meer dan psychologie, zoals bijvoorbeeld heel hard schateren. Dat kan prima met jaren twintig-slapstick. Natuurlijk is die slapstick karikaturaal. Het heeft geen enkel ander doel dan ons te laten lachen.

De Franse komediant Max Linder (zie hieronder) was onovertroffen in zijn humoristische spel, maar ‘de grote drie’ (Chaplin, Keaton en Lloyd) brachten de slapstick in de jaren twintig op een hoger filmplan.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Er werd veel meer komedie gemaakt dan men denkt. Slapstick begon in Europa en kwam met Franse komedianten naar Amerika. Een groot misverstand is dat alleen de grote drie slapstick maakten. Chaplins eerste film is van 1914. Max Linder was al begonnen in 1906. Chaplin begon bij Keystone als bijrolspeler van films van Mabel Normand. Alle Chaplinfilms bestaan nog. Maar de films van Mabel Normand bestaan nu alleen nog maar als Chaplin een bijrolletje had.”

Voor de tragedieliefhebbers zijn er films als J’accuse (1919) van Abel Gance, een dramatische aanklacht tegen de oorlog. Gevoelvol is ook het portret van de zielige oude man in Der Letzte Mann. Zeer romantisch is Der Mude Tod (1921). En qua mysterie, horror en S.F. is er ook voldoende te vinden.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Toen ik J’accuse eindelijk zag in de herstelde versie, was ik verbijsterd. Het was nota bene 1918! Hoe kun je uit de oorlog komen en dan zo’n megalomane film maken? Was dat een soort embedded journalism van die tijd?”

7. Er waren nog geen artiesten

Deze tijd bestond juist uit veel filmmakers die de drang hadden om hun artistieke grenzen te verleggen. Je had geen studio die een verhaaltje bedacht waar Buster Keaton in moest figureren. The General was door hem geschreven, gespeeld en geregisseerd. Keaton deed al zijn stunts zelf, nog sterker, hij deed ook stunts van anderen. Hij nam alle verantwoordelijkheid voor een duizelingwekkende actiescène met een trein. Die leidde tot gewonden en een bosbrand. Maar dat hoort bij de opoffering voor een meesterwerk.

Hoe artistiek iemand als Erich von Stroheim zich wel voelde, blijkt uit het feit dat hij zijn vierde film, Greed, negen uur liet duren. Na driftige montage hield hij vijf uur over. Een vriend kon er nog een uur afmonteren. Dat was dé film. Maar de studio haalde daar de helft af en de rest is vermoedelijk voor eeuwig verloren.

Er waren meer filmers met zulke ambitieuze projecten. Abel Gance met Napoleon (333 minuten) en La Roue (540 minuten), Douglas Fairbanks met The Thief of Bagdad (155 minuten), Fritz Lang met Dr. Mabuse der Spieler (195 minuten), D.W. Griffith met The Birth of a Nation (190 minuten). Volgens Jean Cocteau is er ‘film voor en na La Roue, zoals er kunst is voor en na Picasso’.

Over kunst gesproken: Un Chien Andalou van Buñuel werd in 1928 gemaakt. Talloze malen radicaler dan wat nu aan video art verschijnt. Er waren meer kunstenaars die aan film deden. Entracte van René Clair en Francis Picabia (1924), Ballet Mecanique van Fernand Léger (1924), Anemic Cinema van Marcel Duchamp (1926). De speelsheid in deze films is verbazingwekkend.

Elfi Rongen-Kaynakçi: “Er was onderling meer invloed bij deze regisseurs dan men doorgaans denkt. In 2013 hadden we een Michael Curtiz special – de regisseur van Casablanca. Het meeste van zijn zwijgende werk is verloren of incompleet. Van de ongeveer veertig films die hij in Hongarije maakte tussen 1912 en 1919 zijn maar twee complete films overgebleven. Daarna hadden we een special van Von Sternberg. Ik zag meteen: hij heeft Curtiz’ films goed bekeken. Curtiz kwam uit Oostenrijk-Hongarije, net als Von Sternberg.”

8. Er waren bijna geen films

Volgens de website Silentera.com zijn er 22.500 zwijgende films geproduceerd van 1888 tot eind 1929. Ter vergelijking: in de VS werden in 2010 892 films in roulatie gebracht, inclusief buitenlandse films. Een doorsnee stad als Cleveland telde in die tijd 147 filmtheaters.

In een documentaire over Harold Lloyd (The Third Genius) blijkt dat zijn producer één film per week probeerde te maken. In 1918 speelde Lloyd in 37 films, in 1919 in 35 films. Voor Louis Feuillade, de regisseur van onder andere Les Vampires, is volgens Imdb.com de teller blijven staan na ruim zeshonderd producties. Filmondernemer Pathé eiste begin twintigste eeuw om de dag een film van zijn personeel. En Ernst Lubitsch, een man van fraai gestileerde komedies, maakte in 1919 ook nog maar liefst acht films.

Zo ging dat toen; film werd gezien als wegwerpproduct, geen kunst. Voor mensen die willen zien hoe het eraan toeging: Nickelodeon (1976) van Peter Bogdanovitch geeft een goed beeld. Het is gezien deze nonchalance ook niet verwonderlijk dat er uit de jaren tien en twintig van de vorige eeuw ongeveer drieduizend films spoorloos zijn.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Weinig mensen weten hoe kosmopolitisch de filmindustrie toen was. Pathé, de grootste producent in Frankrijk, liet bijvoorbeeld in Japan met Japanse acteurs Japans drama maken. De films werden vervolgens weer in Frankrijk verhandeld. Acteurs zie je ook vaak verplaatsen van continent naar continent – de ene maand in Moskou, de andere maand in Zuid-Afrika. En dat in een tijd zonder veel vliegtuigverkeer. Boeiende levens! Acteur, regisseur of cameraman werd je in die tijd omdat je avonturier was.”

9. Films waren niet om aan te zien door de taboes

Seks zal je inderdaad niet snel zien in de zwijgende films, maar toch klopt ook dit cliché niet helemaal. Het waren de gay twenties. Het aantal feesten in deze films is niet te tellen.

In Blind Husbands is Erich von Stroheim een hele film lang bezig een dame in te palmen. In Foolish Wives doet hij het met andere dames nog eens dunnetjes over. In Menschen Am Sonntag gaat het ook over versieren en versierd worden.

In deze films een en al galanterie, waaruit de indruk ontstaat dat mannen en vrouwen toen een stuk minder spastisch met elkaar omgingen. Het beste komt dat naar voren in de komedie Das Fidele Gefängnis (1917) van Ernst Lubitsch. Zelden is vreemdgaan in een film zo relaxed opgelost.

Vrouwen die niets mochten? Veel films gaan juist over vrouwenlevens. In Ich Möchte Kein Mann Sein (1918) van Lubitsch trekt de geestige actrice Ossi Oswalda verkleed als man het land in. Ze speelt daarin het ‘ventje’ Ossi dat zich met veel pijn in moeite in hoge kragen werkt en een monocle in haar oog stopt.

Roken slecht? Niet in de jaren twintig. Iedereen rookte als een ketter. De dood een taboe? Er werd mee gespot. Harold Lloyd speelde in Haunted Spooks iemand die een einde aan zijn leven probeerde te maken op allerlei manieren. Erotiek? Louise Brooks komt in Diary of a Lost Girl (1929) terecht in een bordeel en in Pandora’s Box (1929) wordt ze verhandeld aan een rijke vent. En wie anders dan de Tsjechen maakten een zwijgende film over seksualiteit en overspel: Erotikon (1929, met Ita Rina). Er is zelfs zwijgende pornografie met prikkelende titels als Hyenas Of Lust.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Een mooi voorbeeld dat er minder taboes waren dan men denkt, is een Russisch bourgeoisdrama uit de tijd van ver voor Eisenstein (The Woman of Tomorrow, 1914). Die gaat over een dame, gynaecologe van beroep, die naar Wenen gaat om deel te nemen aan een vrouwenconferentie. De man ziet haar nooit en voelt zich verwaarloosd. Hij krijgt een affaire met een andere dame. Die raakt zwanger. De gynaecologe staat dan voor de lastige taak die dame te helpen.”

10. Artiesten hadden geen vrijheid

Dat zou je niet zeggen als je ziet hoeveel regisseurs hun eigen stijl konden ontwikkelen. Buster Keaton is een mooi voorbeeld. Hij had tot 1928 films gemaakt als The General, Our Hospitality, Sherlock Jr in relatieve vrijheid. Zo deed hij dat al toen hij samenwerkte met Roscoe ‘Fatty’ Arbuckle. Hij deed zijn eigen stunts en volgde zijn intuïtie. ‘We hadden meestal geen echt script. Het middenstuk kwam altijd vanzelf.’

Studio’s werden groter en professioneler en Keaton kwam bij MGM terecht. Het lukte twee films lang om door te gaan maar toen had de studio genoeg van de Keatonstijl. Vanaf de jaren dertig moest hij spelen als aangever van veel minder getalenteerde komedianten. Einde creatieve loopbaan. Begin depressies.

Mensen als Chaplin, Keaton, Lloyd, Lubitsch maakten lopende band-cinema mee maar hebben toch in relatieve rust kunnen ‘knoeien’ met hun talent. Een noodzakelijke voedingsbodem om te kunnen groeien tot een artiest met een eigenzinnige visie.

Een systeem dat we nu best zouden kunnen gebruiken. Want hoe leert een komediant zijn vak van het filmen van reclames of soaps?

Meer lezen, luisteren of kijken?

Er valt nog veel meer te zeggen en vertellen over de zwijgende film. Dit artikel gaat alleen maar over het topje van de ijsberg. Bekijk of beluister voor meer informatie onderstaande bronnen. Veel plezier met de zwijgende zoektocht!

• Paul Merton’s weird and wonderful world of Early Cinema (2010)
• Gastblog van Elif Rongen-Kaynakçi voor Indebioscoop.com: Wat is een ‘lost film’? (2014)
• Eye over zwijgende films
• Silentera.com
• Lost-films.eu
• Cinema Ritrovato (filmfestival voor vroege films)
• Zwijgende films op Archive.org
• The Golden Silent Films (podcast)
• Silent Film Music Podcast with Ben Model
• Harold Lloyd: The third genius (1983)
• Buster Keaton: a hard act to follow (1987)
• Top 10 Silent movies van The Guardian
• James Card: Seductive cinema, Albert A. Knopf (1994)
• David Perkinson: History of film, Penguin (1995)
• Catherine Osborne: 1001 films, Librero (2004)

Met dank aan Elif Rongen-Kaynakçi.

1 november 2022 / 2020 woorden / 15 minuten leestijd / thema’s: film, geschiedenis, biografie / Dit essay is eerder gepubliceerd geweest op de Belgische filmwebsite Moviegids.be en staat in mijn filmboek ‘Het lef van Altman’. Deze versie is herzien op gebied van stijl.

Waarom beschouw ik M*A*S*H (1970) als een van de beste Amerikaanse komedies van de twintigste eeuw?

Het is niet eenvoudig daar meteen een goed antwoord op te geven. Het is vooral een instinctieve reactie. De film is intussen vijftig jaar oud en ik ken toch nauwelijks een film die nog steeds zo fris oogt. Het was de film waar regisseur Robert Altman zijn ziel en zaligheid in legde, die eigenlijk niet zo gemaakt had kunnen worden als hij niet op de juiste momenten steun kreeg uit onverwachte hoek.

De oorsprong lag bij een boek van een chirurg die werkte tijdens de Korea-oorlog. Ingo Preminger, broer van regisseur Otto, zei tegen de jonge topman van 20th Century Fox, Richard Zanuck: “Lees dit boek.” Zanuck las het en de film in wording lag klaar.

Maar door wie moest het gemaakt worden? Veertien regisseurs wezen het project af of werden zelf afgewezen. Preminger ontmoette Robert Altman, die toen amper een film had afgemaakt. Hij was zelfs ontslagen tijdens de productie van Countdown vanwege zijn passie voor door elkaar gemonteerde dialogen. Hij liet Preminger een kort spottend filmpje zien over joints roken. Preminger vond het geweldig en Zanuck gaf zijn fiat.

De rest is geschiedenis: M*A*S*H is een van de beroemdste Amerikaanse films van de twintigste eeuw, die ook nog een langdurende serie als gevolg had. Welke vijf tips kun je als artiest halen uit de productie van Altmans film M*A*S*H?

M*A*S*H-tip 1: Maak kunst met je eigen ziel en zaligheid

Altman (in 2006 overleden) was iemand die het maken van films vanaf het begin af aan zeer persoonlijk nam. Hij was bezeten van het idee dat hij een auteursfilmer moest worden à la de Europese filmers, en dat bracht hem zijn hele loopbaan op voet van oorlog met de grote studio’s. Die wilden vrijwel zonder uitzondering dat de auteur onbelangrijk was maar moest doen wat de studio goed vond (en dat was wat geld opleverde).

In 1970 was Fox druk bezig met twee andere oorlogsfilms: Tora tora tora en Patton. Die films hadden veel grotere budgetten en waren voor de studio veel belangrijker dan het maar drie miljoen dollar kostende M*A*S*H. Altman rook zijn kans en zorgde ervoor dat hij een half miljoen minder uitgaf dan het budget, om maar geen aandacht te trekken.

De film leverde uiteindelijk $70 miljoen op. Altman verdiende zelf maar $70.000, hoewel de film nooit zo succesvol was geweest zonder zijn lef. Altman vervolgde hierna zijn carrière met veel ups en downs. Hij zou veel gevarieerde films maken, zowel drama als komedie, de een succesvol, de ander minder. Veel moderne regisseurs, zoals bijvoorbeeld Paul T. Anderson, zijn sterk door hem beïnvloed. Maar het startschot van zijn loopbaan was deze film.

De M*A*S*H die Altman maakte, die mij al jaren erg dierbaar is, bewijst het verschil tussen kunst met ziel en lopende band-werk, zoals de tv-serie zou worden. De tv-serie is in alle opzichten het slappe aftreksel van de film. Je ziet mindere acteurs, mindere grappen, mindere filmstijl. Altman had een eigen stijl als regisseur en hij was zelfs niet bang om die toe te passen in wat zijn grote (en misschien wel laatste) kans was op een doorbraak.

Ook al ging het om een komedie: het scheppen van waarheid was een van Altmans belangrijkste motieven om films te maken. De waarheid is spontaner, sneller, rommeliger dan we doorgaans zien in films. Dat betekende bijvoorbeeld bloedige operatiekamers, een rommelig ogende camerastijl, dialogen die elkaar overlappen. Een concessie die Altman moest doen was dat de film niet in Korea werd opgenomen, maar in de bergen van Los Angeles. Dat scheelde wel geld.

Altmans beschrijvingen van chirurgenlevens aan de frontlijn zijn een stuk harder en zwartgalliger dan die in de tv-serie. Altman zei hierover:

Ze waren artsen, geen soldaten. Ze hadden niet eens wapens. Ze moesten een eindeloze hoeveelheid slachtoffers repareren, en het was lastig voor ze om legervoorschriften serieus te nemen. Angst om gedegradeerd te worden hadden ze niet, ze waren noodzakelijk. Zonder de uitspattingen konden ze dat werk niet blijven doen.

M*A*S*H-tip 2: Heb moed en improviseer

Een middel voor Altman om de levens geloofwaardig te vertalen naar celluloid was improvisatie. Er zit veel improvisatie in M*A*S*H. Sommige acteurs schatten de improvisatie op ongeveer tachtig procent van het uiteindelijke materiaal.

Toen scriptschrijver Lardner een keer langskwam op de set van M*A*S*H, riep Altman tegen de crew: ‘Snel jongens, zoek het script, we hebben de schrijver op bezoek.’

Let bijvoorbeeld op de douchescène midden in de film. Sally Kellerman dook de eerste keer zo snel op de grond dat je haar amper zag. De tweede keer, en dat is de scène die in de film is gekomen, lijkt ze overrompeld te kijken naar de groep. Maar ze kijkt overrompeld naar Altman en Gary Burghoff (Radar). Die hadden uit medeleven ook hun broeken omlaag getrokken.

Of René Auberjonois, de dominee, leek het wel geestig om de jeep te zegenen. Aldus geschiedde. Een bizarre memo van de studio waarop stond dat alle plaatjes van vrouwen verwijderd moesten worden werd voorgelezen als voorschrift voor het MASH-kamp.

Of de passage waarin de groep afscheid neemt van Painless Paul. Altman bedacht dat dit afscheid gebaseerd kon worden op het laatste avondmaal. Hij liet de afbeelding van Da Vinci halen en die middag werd de set gebouwd terwijl de acteurs aan het lunchen waren.

Onmiddellijk na de lunch werd de scène geschoten, wat mogelijk verklaart waarom iedereen zo luchtig is, wat ik zelf buitengewoon mooie cinema vind:

M*A*S*H-tip 3: Zorg dat anderen ook plezier hebben aan jouw werkwijze

Een ander middel om die heilige waarheid krijgen was Altmans beroemde observerende filmstijl, die hij in M*A*S*H voor het eerst zo toepaste. Hij hield ervan terloops karakters en locaties te filmen, vaak door ramen heen of op een afstandje. Het idee is alsof de cameraman als een passant kijkt. In een chic filmboek wordt deze techniek ‘esthetica van voyeuristische ironie’ genoemd

Volgens sommigen scheen hij zelfs de acteurs heimelijk met camera’s te achtervolgen op de set. Er zijn in elk geval enorm veel shots achterlangs, door ramen. Je ziet minder standaard mediumshots of close-ups, zoals veel cinema in die tijd nog toepaste. Altman was een vernieuwer.

Altman had ook het inzicht had hoe belangrijk het voor een film is als acteurs plezier beleven aan hun rollen. In plaats van ze een rol op te dringen, kregen ze in MASH ruimte voor eigen interpretatie. Ze komen lekker in hun vel te zitten als je ze veel vrijheid geeft, zoals hij in zijn hele regieloopbaan heeft gedaan met als argument: ‘Het is mijn vak niet.’

Alle acteurs erkennen dertig jaar later dat ze tijdens M*A*S*H een genoeglijke tijd hadden. Altman plukte ook een dozijn acteurs weg uit een theatergezelschap uit San Francisco. Ze moesten allemaal wel iets zeggen, anders zou Fox ze niet betalen. Dus werden er hier en daar zinnetjes bijgeschreven.

Buiten de groep vielen hoofdrolspelers Sutherland en Gould. Maar tussen hen was er nauwelijks verschil tussen de vriendschap binnen en buiten beeld. En die vriendschap tussen Trapper John en Hawkeye Pierce vind ik zelf juist een van de mooiste en oprechtste portretteringen van een vriendschap tussen twee mannen die ik ooit in een film heb gezien. Sutherland: ‘Ik vond dat heel bijzonder, want ik ben juist heel slecht in vriendschappen met mannen.’

Ze noemden elkaar voortdurend Shirley tijdens de opnames naar de ex-partner van Sutherland (een ‘Shirley’ is nog in de film terecht gekomen).

De twee zaten zo gerieflijk op hun arrogante eilandje dat ze halverwege de film aan de producer vroegen of Altman ontslagen kon worden. ‘We waren van die arrogante jonge honden’, zegt Gould jaren later. Sutherland: ‘We dachten echt dat Altman geschift was.’

Ironisch is dat die arrogantie perfect bij hun rollen aansluit. Zonder de arrogantie van Trapper John en Hawkeye zou M*A*S*H nooit de anarchistische uitstraling hebben gehad die de film nu heeft gekregen.

M*A*S*H-tip 4: Geloof in je eigenzinnigheid en heb lak aan de meningen van anderen

Waarom M*A*S*H zo leuk is, laat zich niet simpel ontrafelen. Elke keer als ik de film kijk, zie ik weer iets nieuws waarmee de film zich onderscheidt van andere films. Dan weer de montage, dan weer het acteerspel, dan weer de grappen, dan weer de satire. Dat allemaal in een film is al vrij zeldzaam.

Van M*A*S*H houden is vooral beseffen wat er allemaal niet in zit. De film is niet prekerig, er zit geen melodrama in, de humor is niet bleekjes, de karakters zijn niet voorspelbaar, de filmstijl is nergens saai, er is geen scène die te gemaakt of geacteerd lijkt. De oorlog – die toch gek genoeg vaak oorlogsfilms verpest – mis je hier ook. De enige twee schoten vallen tijdens een voetbalwedstrijd.

Robert Altmans kwaliteiten als regisseur werken opmerkelijk goed als hij een sterk kader heeft. Denk aan Short Cuts, The Player, Gosford Park. In dit geval was het kader Ring Lardners script. Die was trouwens erg ontevreden over hoe zijn script was behandeld. Hij vond dat ‘de meeste scènes er min of meer uitkwamen zoals ik ze had bedoeld, ondanks de vele toevoegingen van Altman’. Altman zelf zag dat uiteraard anders:

Mijn belangrijkste toevoeging aan M*A*S*H was het hele concept, de filosofie, de stijl, de casting, al deze dingen laten werken, en natuurlijk de grappen.

Lardner won niettemin de Oscar voor het beste script. En Altman kreeg gek genoeg soms last van het succes van MASH – al zijn films werden met die standaard vergeleken. Op de vraag over laat ontdekt worden, zei hij:

‘Als je leert comfortabel te worden met falen, dan kun je misschien ook langer omgaan met succes.’

M*A*S*H-tip 5: Heb geluk als je het nodig hebt

Een van de sleutelfactoren die M*A*S*H zo onvergetelijk maakt, is voor mij de ongelooflijke spontaniteit die de hele film ademt. Ruggengraat hiervan is de anekdotische opzet. Je rolt van onderbroekenlol in bloedige operatiescènes, van twee golfende chirurgen in Japan in een dolle voetbalwedstrijd. De passage in Japan wordt als een van de minste gedeelten van de film beschouwd – ook Altman wist niet of hij de passage in de film wilde hebben. Zelf ben ik ervan overtuigd dat juist deze passage de film veel goeds doet omdat hierdoor de andere scènes meer kunnen uitblinken.

Uiteindelijk is niets uit de film verwijderd terwijl iedereen vooraf moet hebben gezien hoe M*A*S*H stiekem ook ging over de Amerikaanse invasie van Vietnam, terwijl die nog gaande was. De studio’s van vandaag de dag zouden vermoedelijk nooit meer zo’n gebrek aan controle toelaten. Een bewijs is dat de hedendaagse M*A*S*H er niet is. Het dichtste in de buurt komt volgens mij Three Kings, maar die film verandert na een veelbelovend begin ook in een conventionele actiefilm. Verder zijn films over de oorlog zelden satirisch.

Niettemin zag Altman na een vertoning in de montagekamer wel de kansen op zijn film slinken, toen medewerkers van Fox tegen baas Darryl Zanuck zeiden: ‘Al die operatiescènes moeten er uit.’ De directeur had van zijn verblijf uit Frankrijk twee jonge Franse dames meegenomen en ze riepen meteen uit: ‘Ben je gek! Die maken die film juist tof!’ En de scènes bleven erin.

Soms is het nou eenmaal zo dat twee Franse meisjes verantwoordelijk zijn voor de komedie der komedies.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Interview met Robert Altman over het maken van MASH
• Alle trivia over de film
• David Lynch praat over Robert Altman
• Artikel van The Guardian over Ingo Preminger, de producer van deze film
• A.O. Scott van The New York Times legt uit dat de film ook wel gaat over de verhouding tussen de rebelse Altman en de filmindustrie

3 maart 2020 / 1392 woorden / 10,7 minuten leestijd / Eerder gepubliceerd in Tubelight, enigszins bewerkt in januari 2020 / Foto Courtesy: eyefilm.nl

De film Berberian Sound Studio (2012) van regisseur Peter Strickland (1973) brengt ons terug naar de jaren zeventig, toen het giallogenre in Italië gouden tijden beleefde.

In de film wordt de geniale Britse audiotechnicus Gilderoy door regisseur Giancarlo Santini gevraagd om de audiotrack van een film te produceren. ‘Ik ben het niet zo gewend om geluiden bij een horrorfilm te maken’, stamelt hij. ‘Een horrorfilm?’ antwoordt de regisseur geschokt. ‘Dit is geen horrorfilm, Gilderoy. Dit is een Santini-film.’

In de film zien we niet veel meer dan een geluidsstudio en dát is precies waarmee de Italiaanse film zich jarenlang kenmerkte in een even geniale als omstreden vorm van kostenbeperking: de soundtrack werd achteraf gemaakt. Zo worden met machetes meloenen doorkliefd om een moord na te doen. Acteurs komen langs voor hun specialiteit: spookgeluiden. Actrices kunnen in alle rust dé ijselijke gil produceren.

1. Giallo is synoniem voor thriller

Giallo’s zijn pulp, daar hoeven we niet moeilijk over te doen.

De naam komt niet van deze films, maar van spannende boekjes van bijvoorbeeld Edgar Wallace, Agatha Christie of Rex Stout, die in Italië vroeger een herkenbaar uiterlijk hadden: een halfnaakte vrouw op een gele cover. Denk aan de ‘zwarte beertjes’ in het Nederlands.

De term ‘giallo’ (geel) werd synoniem voor thriller. En films naar giallo-verhalen kregen die genrenaam. Ze werden het meest gemaakt in de periode 1968 tot en met 1978 – vooral in Italië, met een piek aan het begin van de jaren zeventig.

In vrijwel alle giallo’s draait het verhaal om een moordenaar die verscheidene mensen neersteekt. Meestal zijn alle personages op een of andere manier verdacht. Pas op het einde van de film weet je wie de moordenaar is – vrijwel altijd het personage van wie je dat het minst had verwacht.

Een giallomoordenaar gaat altijd zwartgekleed op stap, houdt een scheermes of stiletto vast, en komt ’s nachts via het raam binnen (klapperende ramen), of via de deur (slot dat langzaam opendraait).

Vervolgens rent de moordenaar achter zijn slachtoffers aan. Drie of vier ferme steken zijn meestal genoeg en het slachtoffer zijgt ineen op het bed. Een stroompje bloed druppelt uit de mond.

Andere terugkerende kenmerken in de films: gillende, schaarsgeklede vrouwen, slimme maar laconieke politiecommissarissen, verlaten landhuizen en iemand die zegt: ‘It is probably the work of a sex maniac.’

2. Titels en acteerwerk zijn altijd uitbundig

In zekere zin zijn giallo’s whodunnits à la Agatha Christie, maar dan is de invulling veritaliaanst en geldt uitbundigheid in plaats van soberheid. Een enorm gevoel voor esthetiek gecombineerd met een thrillerverhaal.

Neem alleen al de bizarre titels: Perché quelle strane gocce di sangue sul corpo di Jennifer? (Waarom zitten er vreemde druppels bloed op het lichaam van Jennifer?), of: Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave (Je misdaad is een afgesloten kamer en alleen ik heb er de sleutel van).

Die uitbundigheid keert verder terug in gedreven acteerwerk en een hoog verteltempo. Scènes met drie zinnen tekst zijn geen uitzondering. Het meest ongeremd zijn de moorden.

In Profondo Rosso van regisseur Dario Argento (1940) staat een vrouw tegen het raam van haar woning. Ze wordt van achteren neergeslagen, schiet door het raam heen en haar keel wordt doorgesneden. In Mio Caro Assassino wordt een man onthoofd door een graafmachine.

Een verschil met shockhorror is dat deze moorden passen in een fraai verfilmd verhaal. Messen worden in giallo’s ook altijd stijlvol in lichamen gestoken. Close-ups van opengesperde ogen doen het ook goed. Lijken liggen er altijd mooi bij.

Kortom, de dood is hier een esthetisch kunstwerk. In Suspiria (officieel niet echt een giallo, wel veel overeenkomsten) neemt Argento dat wel heel letterlijk. Er wordt bruut op een meisje ingestoken, waarna ze met haar hoofd door een glazen plafond valt, tot het hele plafond breekt en ze naar beneden valt, om halverwege aan een touw om haar nek te blijven bungelen. Argento zei zelf: ‘Je moet altijd alles tot zijn absolute grenzen stuwen, anders wordt het leven saai.’

3. De muziek in giallo’s is nergens mee te vergelijken

De muziek in giallo’s is een essentieel onderdeel van dit kunstwerk. De soundtracks zijn eigenaardig, eigenzinnig en soms interessanter dan de films zelf, zoals Bruno Nicolais score voor La dama rossa uccide sette volte. Je kunt je ook niet voorstellen wat een film als Suspiria zou zijn zonder de muziek van de Italiaanse band Goblin.

Kortom: het maken van muziek voor giallo’s leverde goed werk op voor de betere Italiaanse filmcomponisten van die tijd. Ennio Morricone natuurlijk, maar ook Stelvio Cipriani, Bruno Nicolai en vele anderen.

Het is dan ook niet verrassend dat de giallo muzikaal blijft leven. Een band, Sospetto, heeft zelfs van de giallostijl een eigen variant gemaakt. Hun muziek blijft in stijl trouw aan de originele giallomuziek maar hun tunes zijn toch origineel.

4. Hedendaagse regisseurs gebruiken elementen van de giallo

Hélène Cattet en Bruno Forzani is een regisseursduo dat zeer beïnvloed is door giallo’s. Ze leggen in deze video uit wat ze zo interessant vinden aan de giallo. Ze zijn onder andere bekend van gialloachtige films als Amer (2009) en L’étrange couleur des larmes de ton corps (2013).

Een film als Dressed to Kill (1980) van Brian de Palma kun je ook beschouwen als een giallo. Daarnaast zijn er ook enkele Spaanse, Franse en andere exotische giallo’s. Een van de beste moderne varianten is de Argentijnse film Francesca (2015).

5. Kunst en de invloed op giallo’s

In deze choreografieën van moord en doodslag, in combinatie met een flinke dosis overacting, kun je met een beetje goede wil verwijzingen zien naar de geschiedenis van de beeldende kunst.

Caravaggio’s (1571-1610) Judith onthoofdt Holofernes heeft absoluut verwantschap met de wijze waarop moorden in giallo’s worden getoond. En zijn Medusa is minstens zo expressief en afschrikwekkend.

Op onverwachte momenten heeft de giallo een morbide humor die me doet denken aan Théodore Géricaults (1791-1824) werken. Zijn Afgehakte hoofden, bijvoorbeeld. Twee hoofden zijn zo door hem gearrangeerd op witte lakens dat het net een liggend stelletje lijkt.

Andere schilderijen van Géricault, zoals van een kleptomaan en een krankzinnige vrouw, zijn door de ongewone lichtval en de karakteristieke gezichten dan weer heel cinematografisch van aard. Met hun onopgepoetste gezichten zouden ze bijvoorbeeld fraaie karakters zijn geweest in films van Sergio Corbucci, de maker van ruige westerns.

En dan wekt het misschien niet zo’n verbazing dat de fictieve Giancarlo Santini in zijn wiek geschoten is wanneer hij ‘maar een horrorregisseur’ wordt genoemd.

Hij is immers collega van gialloregisseur Mario Bava, die zelf schilder en cameraman was geweest voordat hij zelf regisseur werd. Wie heeft het dan nog over bloederige pulp?

Bonus: wat zijn de beste giallofilms?

Het is altijd een kwestie van smaak. Maar globaal gezien horen deze films bij de ’toppers’ in het genre. Bij de bronnen onderaan vind je meer.

• Profondo Rosso
• L’uccello dalle piume di cristallo
• Non si sevizia un paperino
• Una lucertola con la pelle di donna
• La casa dalle finestre che ridono
• La morte ha fatto l’uovo
• La morte accarezza a mezzanotte
• La morte cammina con i tacchi alti
• Cosa avete fatto a Solange?
• Perché quelle strane gocce di sangue sul corpo di Jennifer?
• Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave
• Lo strano vizio della signora Wardh
• Tenebrae
• I corpi presentano tracce di violenza carnale (Torso)
• Tutti i colori del buio
• La coda dello scorpione
• 5 bambole per la luna d’agosto
• La corta notte delle bambole di vetro
• Giornata nera per l’ariete
• L’assassino è costretto ad uccidere ancora
• Solamente nero
• Il profumo della signora in nero
• Spasmo
• Sette orchidee macchiate di rosso
• La tarantola dal ventre nero
• Un tranquillo posto di campagna
• Anima persa

Meer lezen en kijken

• Subreddit over giallo’s
• Essay over giallo’s op Senses of Cinema (met literatuurlijst)
• Alle giallofilms op IMDB
• De beste 10 giallosoundstracks
• Giallo op Wikipedia
• Hans Dewijngaert van Schokkend Nieuws zet vijf geweldige gialloscènes op een rij

27 december 2019 / 6.935 woorden / 53 minuten leestijd

Allereerst een bekentenis: ook ik heb een lijstje gemaakt. Dat is een initiatief van de website Indebioscoop.com, waar ik mee verbonden ben. De redacteuren waren uitgenodigd om een top tien te maken van de beste films van 2000 – 2020.

Ik besefte toen hoe vreselijk het was om zo’n lijst te maken. Ik zat te worstelen met een film als Aaltra die qua humor bij mij past maar technisch onderdoet voor andere films. Ik dacht aan The Master: die moet er ook in. En wat doe ik met de Koreaanse film Memories of Murder?

Ik realiseerde me: je kunt films niet vergelijken. Je stemming is elke dag anders. Dan prefereer je komedie boven drama, dan kunstzinnigheid boven science fiction, dan animatie boven speelfilms, dan Koreaanse boven westerse. Je gevoel bij een titel kan zomaar veranderen.

En heb ik alles gezien? Nee, nee! Heel wat maanden kijk ik zelfs niets. Wel heb ik véél gezien, vooral tijdens filmfestivals, LFF, Imagine, IDFA, IFFR; ik heb ze allemaal wel een keer bezocht als pers.

Ik hou van lijstjes en haat ze tegelijkertijd. Ik hou ook van gekke projecten en besloot opeens:

Laat ik 5 lijstjes maken over films in de 21e eeuw.

Toen dacht ik:

5 lijstjes is een beetje weinig. Laat ik 11 lijstjes maken over films in de 21e eeuw.

Toen dacht ik:

11 lijstjes, 11 lijstjes… Waarom niet 21 lijstjes maken met 21 films die in de 21e eeuw zijn verschenen?

Vijf minuten ná het idee had ik er al veel spijt van.

Twee maanden later is er toch iets van de grond gekomen. Eigenlijk was het best leuk om te doen. Hoe maffer het lijstje, hoe meer plezier ik erin had. Veel dank ook aan Cor en Chris, die voor drie uitstekende bijdragen hebben gezorgd. Daarnaast hebben online bronnen en artikelen van collega’s me af en toe geholpen.

Succes met lezen! Het hoeft natuurlijk niet allemaal in een keer. Bookmark de pagina en kom gerust terug. En als je er dan toch bent, like de fantastische website Indebioscoop op Facebook!

Nog één ding: alle films linken vond ik een beetje te veel werk. Heb je interesse in een film en wil je er meer over weten? Tik dan de titel in op IMDB. Via de synopsis, user reviews en trivia kom je snel meer te weten over de film.

LIJSTJE 1: 21 trends waar we ook zonder kunnen

Een overeenkomstig ding bij lijstjes: er zijn nooit lijstjes over vervelende trends in de filmwereld… Het is alsof iedereen liever de andere kant uitkijkt. Dus hierbij de 21 trends van de afgelopen twee filmdecennia waar we de komende decennia zonder kunnen.

• De grappige actiefilm met charmante huurmoordenaars.
• Superheldenfilms. Pfoeh, wat een overkill! Lees wat Ken Loach ervan vindt of The Atlantic.
• Het cliché van de sterke vrouw. Of vrouwenkarakters zonder eigenaardigheden of charmante eigenschappen.
• Supersullige mannenkarakters (gekoppeld aan stoere vrouw). Superstoere mannenkarakters (de eigenwijze, vechtgrage loner die zelden iets zegt).
• Fantasyfilms die zich 3 uur lang van subplot naar subplot voortsukkelen.
• Flauw gebruik van mobieltjes in films (flip phone -> smartphone).
• Coming-of-age-drama’s.
• Onbekende tieneracteurs die de hoofdrol hebben in een grote actiefilm (Star Wars, Valerian).
• De ‘quirky’ tiener/adolescent die een onverwachte vriendschap sluit met een ‘disfunctionele’ volwassene (leert hem de lessen des levens).
• Schokkerige handheldcamera’s tijdens gevechten.
• Iemand in een arthousefilm die we de hele film door van op de rug gezien over straat zien lopen.
• Zoeken naar identiteiten (waar ook ter wereld).
• Trailers die hetzelfde zijn (kijk deze parodie).
• Beelden digitaal gemanipuleerd alsof ze in een bad verf zijn gestopt (altijd donkerblauw en donkergroen).
• Mensen die (telefoon)gesprekken niet afronden maar ophangen en weglopen zonder nog iets te zeggen.
• 3D, 4D, 5D, enz.
• Bombastische filmmuziek van (of à la) Hans Zimmer.
• Films met hashtags in de titel, met cijfers, of een Z ipv een S.
• Overbodige seksscènes.
• Overbodige close-ups.
• ‘Gevoelige’ artsyfilms op filmfestivals (zie een parodie hieronder).

LIJSTJE 2: 21 interessante films uit Zuid-Korea

Lijstjes gooien alle culturen en landen door elkaar. Dat is ook wel gek want hoe ga je een Tunesische film vergelijken met een Japanse film en een Australische met een Argentijnse? Films van één land is een kansrijker project. Maar welk land? Als er een land zich de laatste twee decennia heeft bewezen in de filmwereld, is het wel Zuid-Korea. Daarom een lijstje met 21 meer en minder bekende Koreaanse films.

• Memories of murder (2003)
• Sympathy for Mister Vengeance (2002)
• Old Boy (2003)
• Spring, Summer, Fall, Winter… and Spring (2003)
• Welcome to Dongmakgol (2005)
• Sympathy for Lady Veangeance (2005)
• The Host (2006)
• The Chaser (2008)
• I Saw the Devil (2008)
• Mother (2009)
• Bleak Night (2010)
• Confession of murder (2012)
• The New World (2013)
• Veteran (2015)
• The Handmaiden (2016)
• Train to Busan (2016)
• A Quiet Dream (2017)
• Burning (2018)
• The Spy Gone North (2018)
• Maggie (2018)
• Parasite (2019)

LIJSTJE 3: 21 prachtfilms uit niet-West-Europa

Oost-Europese films (of misschien beter: niet-West-Europese films, ik reken ook Griekenland en Turkije mee), daar zat de vernieuwing afgelopen decennia. Met name in Roemenië en Griekenland. Kijk ook eens naar Polen en Rusland in de game-industrie. Oost-Europa ontplooit zich op cultureel gebied, wij staan stil. Dat is de harde waarheid. Ik denk ook dat West-Europese producenten eindelijk inzien welke waarde deze bron heeft. Hieronder 21 voorbeelden van interessante niet-West-Europese films uit de 21e eeuw. Er zijn er meer!

• Dogtooth (Griekenland)
• Alps (Griekenland)
• L (Griekenland)
• The Death of Mr. Lazarescu (Roemenië)
• 12:08 East of Bucarest (Roemenië)
• Police Adjective (Roemenië)
• 4 Months, 3 Weeks, 2 Days (Roemenië)
• Insects (Tsjechië)
• Surviving Life (Tsjechië)
• Cargo 200 (Rusland)
• Leviathan (Rusland)
• Hukkle (Hongarije)
• Comic Sans (Kroatië)
• A Wonderful Night in Split (Kroatië)
• Cirkus Colombia (Bosnië)
• Fuse (Bosnië)
• Balcancan (Noord-Macedonië)
• 27 Missing Kisses (Georgië)
• Risttuules (Estland)
• Import/export (Oekraïne)
• Once Upon a Time in Anatolia (Turkije)

LIJSTJE 4: 21 meest memorabele documentaires die ik gezien heb tijdens IDFA

Documentaires nemen een eigen, uniek hoekje in de filmwereld in. Deze heb ik gezien tijdens mijn bezoeken aan het Internationale Documentaire Film festival Amsterdam (IDFA) en sommige tijdens IFFR. Ik versla IDFA pas sinds 2012 dus voor alle films van voor die tijd: helaas. Ze zullen lastig te vinden zijn, maar eenmaal gevonden, heb je een geweldige docu-avond.

• Room 237 (2012)
• The Sons of the Land (2012)
• Kill Your Darling (2012)
• The Imposter (2013)
• The Condemned (2013)
• Art and Craft (2014)
• Tales of the Grim Sleeper (2014)
• Lampedusa in Winter (2015)
• Garage 2.0 (2015)
• Tower (2016)
• Homo Sapiens (2016)
• Rats (2016)
• Dawson City: Frozen Time (2017)
• Happy Winter (2017)
• Aquarela (2018)
• Dark Corner (2018)
• Nazidanie (2018)
• 77 No Commercial Use (2018)
• Three Identical Strangers (2018)
• Chris the Swiss (2018)
• La mafia non è più quella di una volta (2019)

(GAST)LIJSTJE 5: Top 21 van Latijns-Amerika

Ik heb Cor Oliemeulen, hoofdredacteur Indebioscoop.com, gevraagd om zijn visie te geven op de Latijns-Amerikaanse cinema. Dit is zijn verhaal over de beste 21 films van de Latijns-Amerikaanse cinema in de 21e eeuw.

‘Geweld teistert Latijns-Amerikaanse cinema’

De Latijns-Amerikaanse cinema van de 21ste eeuw kon onderhand wel een film zonder al teveel geweld gebruiken. In prachtige shots toont Roma de nostalgie van een gezin uit de hogere middenklasse van Mexico-Stad in de jaren ’70 door de ogen van het inwonende dienstmeisje. Een koelbloedige moord tijdens een studentenopstand kan de pret niet drukken.

Bij het opsommen van de 21 beste Latijns-Amerikaanse films van de 21ste eeuw ontkom je niet aan een hoop ellende. De mensen zijn er gevormd door een geschiedenis waar de dood nooit ver is – kolonisatie, slavernij, burgeroorlog en drugs zijn onlosmakelijk met het continent verbonden. Roma (2017) van Alfonso Cuarón is een uitzondering.

Loyaliteit
Zelfs Latijns-Amerikaanse honden ontkomen niet aan het geweld, zie Amores Perros (2000) van Alejandro González Iñárritu. Ze maken elkaar af tijdens illegale gevechten, maar symboliseren ook loyaliteit, die personages uit alle sociale lagen vaak lijken te missen. Van dezelfde regisseur verscheen tien jaar later het intense Biutiful waarin een man (Javier Bardem) worstelt met zijn manisch-depressieve vrouw, voogdijschap en terminale prostaatkanker. Pas dan komt hij tot inzichten.

Als je stiefvader een sadistische legerofficier van een fout regime is, kun je maar beter vluchten in een fantasiewereld, die soms ook wel eng is. Guillermo del Toro behoedt een jong meisje in het magische Pan’s Labyrint (2006) voor veel realistische rottigheid. In een saaie samenleving kun je nog altijd zelf de opwinding opzoeken, denken twee twintigers in Museo (2018) die in 1985 maar liefst 124 historische objecten uit het archeologische museum in Mexico-Stad ontvreemden.

Vluchten
Vluchten – niet voor de politie, maar om elders een kansrijker bestaan op te bouwen – is ook in Latijns-Amerika aan de orde van de dag. In het poëtische vluchtelingendrama La jaula de oro (2013) verlaten Juan en Sara (verkleed als jongen) Guatemala met als bestemming Los Angeles.

Colombia wordt al decennialang geteisterd door een gewapend conflict tussen paramilitaire organisaties, guerrillastrijders en overheid. In Oscuro Animal (2018) spreken de drie hoofdrolspeelsters geen woord en lijkt het alsof ze ieder moment door een loerend dier kunnen worden besprongen. Vluchten lijkt zinloos.

Als tiener opklimmen als hoofd van een criminele bende of fotograaf worden bij een krant? In de sloppenwijken van Cidade de Deus (2002) is God allang genokt. Elders in Rio staat een andere jongeman voor een dilemma. Hij heeft een bus gekaapt en dreigt alle inzittenden te doden. De tragische documentaire Ônibus 174 (2002) toont vooral de incompetentie van de politie.

Vluchten voor de speciale BOPE-troepen in de favela is bijna onmogelijk in het opwindende actiedrama Tropa de Elite (2007) van José Padilha. Ook in opvolger Tropa de Elite 2 (2010) wordt volgens sommigen het politiegeweld tegen het drugsgeweld verheerlijkt, maar dat maakte de film, die ook de overheidscorruptie aan de kaak stelt, onder de Braziliaanse bevolking wel ongekend populair.

De drugsoorlog in Mexico leidde al tot tienduizenden doden en tientallen enerverende films, waarvan Miss Bala (2011) misschien wel het diepst ingrijpt in het leven van een individu. Een meisje is getuige van een moordpartij en wordt door de verantwoordelijke criminele bende gedwongen diensten te verlenen in het grensgebied van Tijuana. Ondertussen wint ze een missverkiezing.

Pinochet
De Chileense Atacama-woestijn is de plaats van handeling in de documentaire Nostalgia de la luz (2010) van Patricio Guzmán. Hier komen twee groepen mensen samen in: wetenschappers die door telescopen in de hemel turen, en vrouwen die nog dertig jaar na de militaire dictatuur van Pinochet resten van hun vermoorde geliefden zoeken.

Pablo Larraín werd bekend door zijn Pinochet-trilogie, waarvan NO (2012) de meeste prijzen won. Maar in Tony Manero (2008) en Post Mortem (2010) grijpt de Chileense jarenzeventigdictatuur veel meer in op de gewone man. Nou ja, gewoon. Huisacteur Alfredo Castro speelt respectievelijk een moordende John Travolta- wannabe en een assistent-patholoog tijdens de militaire coup in 1973 die zijn vriendin en haar geliefde uit frustratie letterlijk afsluit van de buitenwereld.

Nog ongemakkelijker, maar ook gelardeerd met Larraíns typische vleugjes zwarte humor, is El Club (2015) waarin geëxcommuniceerde priesters na seksueel misbruik zijn weggestopt in een geïsoleerd onderkomen aan zee. Ze doen er alles behalve boete en bidden.

Geschiedenis
Door de decennia heen kregen veel Latijns-Amerikaanse landen te maken met revolutie. In Diarios de motocicleta (2004) scheurt een student geneeskunde (Gael García Bernal) op zijn motor van Buenos Aires naar Venezuela en komt in aanraking met het leed van de lagere sociale klassen. Zijn naam is Ernesto “Che” Guevara en de rest is geschiedenis.

Deslembro (2017) gaat over een pubermeisje dat in 1979 met haar gezin vanuit Parijs naar Latijns-Amerika moet verhuizen en langzaam ontdekt dat haar ouders zijn betrokken bij de strijd van de Sandinisten in Nicaragua en de marxisten in El Salvador.

Vazante (2017) toont in oogstrelend zwart-wit hoe de slavernij in negentiende-eeuws Brazilië een onuitwisbare stempel drukt op de latere geschiedenis van ongelijkheid. Ook het veelvuldig bewierookte El secreto de sus ojos (2009) blikt terug. Een schrijver (Ricardo Darín) raakt gefascineerd door de moord op een mooie vrouw twintig jaar geleden.

Tot slot van deze top 20 van de 21ste eeuw gelukkig ook een heerlijk grappige film: Relatos salvajes (2014), dat bestaat uit zes korte, wilde verhalen. Maar zelfs hier is geweld niet ver te zoeken! Zo loopt een verkeersruzie volkomen uit de hand en slaan twee kersvers getrouwden elkaar de hersens in op hun eigen bruiloft.

Latino’s zoeken liever buiten de cinema naar vrolijkheid om hun ellende te vergeten. Wie vindt het nog vreemd dat de samba en al die andere levenslustige dansen in Latijns-Amerika zijn uitgevonden?

LIJSTJE 6: De 21 meest verlieslijdende films

Sommige films voor een habbekrats verdienden geweldig veel geld (denk aan The Blair Witch Project). Andersom zijn er ook enorm veel films pure ‘box office bombs’ geweest. Dit zijn de 21 ergste ’tankers’ van de 21e eeuw… De bron is Wikipedia.

• Mortal Engines (2018)
• The Long Ranger (2013)
• Sindbad: Legend of the Seven Seas (2003)
• Titan A.E. (2000)
• The Adventures of Pluto Nash (2002)
• Final Fantasy: The Spirits Within (2001)
• A Wrinkle in Time (2018)
• The Alamo (2004)
• John Carter (2012)
• Stealth (2005)
• How Do You Know (2010)
• Supernova (2000)
• Town and Country (2001)
• Treasure Planet (2002)
• King Arthur: Legend of the Sword (2017)
• Monster Trucks (2016)
• Jack and the Giant Slayer (2013)
• Mars Needs Moms (2011)
• Battlefield Earth (2000)
• Evan Almighty (2007)
• Windtalkers (2002)

LIJSTJE 7: 21 obscure filmtips van het IFFR

Ik ben dol op minder bekende films. Dit zijn dus niet klassieke obscure films, daarvoor kan men terecht bij mijn rubriek Camera Obscura. Dit zijn films die soms terecht (La Leggenda da Kasper Hauser) en soms onterecht onontdekt zijn door het grote publiek (Selbstkritik eines Bürgerlichen Hundes). Ze zijn onbekend en onbemind maar hoe dan ook anders. Ik versla IFFR pas sinds 2011, dus alle films van voor die tijd: helaas.

• Small Time Murder Songs (2011)
• Gromozeka (2011)
• L’apollonide (2011)
• Un Nuage dans un Verre d’Eau (2012)
• L’ultimo terrestre (2012)
• 38 Temoins (2012)
• Unfair World (2012)
• La Leggenda da Kasper Hauser (2012)
• El Muerto y Ser Feliz (2013)
• Reality (2013)
• Creative Control (2016)
• Generatie B (2017)
• Selbstkritik eines Bürgerlichen Hundes (2017)
• All You Can Eat Buddah (2018)
• Charlie en Hanna gaan uit (2018)
• Laisser Bronzer les Cadavres (2018)
• I Do Not Care If We Go Down in History as Barbarians (2019)
• A Land Imagined (2019)
• Bloody Marie (2019)
• In My Room (2019)
• Diamantino (2019)

(GAST)LIJSTJE 8: De 21 beste misdaadfilms

Voor de beste misdaadfilms van de 21e eeuw heb ik Chris Angelovski, fotograaf/redacteur, gevraagd om zijn visie te geven. Hij weet er veel meer van dan ik. Dit vond hij de beste misdaadfilms:

’21 Beste Misdaadfilms in de 21e eeuw’

Een top 21 beste misdaadfilms van de 21e eeuw maken. In eerste instantie leek me dit een pittige opgave. Zijn er wel zoveel goede films in dit genre gemaakt in de afgelopen 20 jaar? Vast niet, toch? Met die naïeve gedachte begon ik mijn onderzoek. Maar na slechts enkele minuten bleek al dat ik er volledig naast zat. De echte uitdaging zou worden om 21 films te selecteren uit de enorme lijst van toch wel erg goede misdaadfilms die sinds het jaar 2000 zijn gemaakt. Ik heb een poging gedaan en kwam tot de volgende opsomming (op volgorde van release date):

Sexy Beast, 2000, Jonathan Glazer
Psychologische misdaadfilm waarin de confrontatie tussen twee Britse gangsters centraal staat, met een ijzingwekkende Ben Kingsley in een meesterrol.

Blow, 2001, Ted Demme
Het verhaal van George Jung, die in de jaren ’70 samen met Pablo Escobar verantwoordelijk was voor de introductie van cocaïne op de Amerikaanse markt. Uitstekende rollen van Johnny Depp als George Jung en Jordi Mollà als gluiperige partner-in-crime.

Snatch, 2001, Guy Ritchie
Een typische Guy Ritchie film. Britse droogheid, nare gangsters, humoristische filmtechnieken en een entertainend verhaal van begin tot eind. Verplicht kijkvoer voor elke misdaadfilmliefhebber.

The Score, 2001, Frank Oz
Robert De Niro, Marlon Brando en Edward Norton in een spannende inbraakfilm. Wat wil je nog meer? In de eerste helft van de film wordt de kraak gepland, in de tweede helft uitgevoerd. Met veel gevoel voor detail gefilmd. Voor fans van heistfilms mag deze niet ontbreken.

Training Day, 2001, Antoine Fuqua
Denzel Washington in misschien zijn beste rol ooit als corrupte detective met twijfelachtige normen en waarden. Ethan Hawke eveneens uitstekend als kersverse, naïeve trainee die snel moet leren hoe de onderwereld van Los Angeles echt werkt.

Narc, 2002, Joe Carnahan
Rauw. Guur. Kil. Deze keiharde politiethriller windt er geen doekjes om en neemt je mee in de nare wereld van junkies, dealers, moorden en corrupte detectives. Toch zit er diepte in het verhaal en in de motivaties van de karakters. Zeer sterk acteerwerk van Jason Patric en Ray Liotta.

Collateral, 2004, Michael Mann
Visueel pareltje van Michael Mann. Het is één van de eerste films die met een digitale camera is gefilmd, wat het mogelijk maakte om ’s nachts te filmen zonder daarbij extra te hoeven belichten. Als keerzijde levert dat wel enorm veel ruis op, maar in de context van deze gritty misdaadfilm draagt dat juist weer bij aan de sfeer. Ook is dit één van de weinige rollen van Tom Cruise waarin je vergeet dat je naar Tom Cruise de acteur zit te kijken.

Layer Cake, 2004, Matthew Vaughn
Matthew Vaughn, producer van Guy Ritchie films zoals Lock Stock… en Snatch, heeft goed opgelet en zijn eerste eigen film heeft dan ook een Guy Ritchie-achtige feel. Dat resulteert in een entertainende Britse gangsterfilm, waarin meerdere verhaallijnen door elkaar lopen om uiteindelijk op een geraffineerde manier samen te komen. Besprenkeld met de nodige Britse humor uiteraard.

Eastern Promises, 2007, David Cronenberg
Misdaaddrama over een Russische gangster familie, met een ingetogen hoofdrol van Viggo Mortensen en de altijd uitstekende Vincent Cassel. De naakte vechtscène in de sauna is het hoogtepunt van de film.

In Bruges, 2008, Martin McDonagh
Twee Ierse huurmoordenaars moeten zich na een mislukte opdracht van hun baas verbergen in Brugge, of all places. In deze stad komen ze allerlei eigenaardige karakters tegen met veel humoristische situaties tot gevolg. Totdat hun Britse baas hen komt opzoeken. Dan krijgt de film een andere wending. Met Colin Farrell in één van zijn beste rollen.

The International, 2009, Tom Tykwer
Niet echt een misdaadfilm pur sang, maar de corruptie en (witteboorden-) criminaliteit van banken en andere machtige instituten is wel iets wat in dit genre past. In The International proberen twee Interpol agenten de illegale activiteiten van een high-profilebank op het gebied van internationale wapenhandel aan de kaak te stellen. Maar of dat ze lukt?

Un Prophète, 2009, Jacques Audiard
Intrigerend gevangenisdrama met fantastisch werk van Tahar Rahim in de hoofdrol.

Outrage, 2010, Takeshi Kitano
Een Beat Takeshi gangsterfilm, dat zegt genoeg. Het romantische idee van een ‘eervolle’ Yakuzacultuur wordt door Takeshi wederom ontkracht. Zijn karakter gaat op een gegeven moment de fout in en snijdt bijna uit verveling z’n pink eraf, omdat dat nou eenmaal moet. Vervolgens wordt hij boos als zijn offer niet geaccepteerd wordt.

Drive, 2011, Nicolas Winding Refn
Fantastische film die er technisch uitspringt door de combinatie van geweldige cinematografie, kleur en muziek. Kenmerkend is de rust die uitstraalt bij het vertellen van het verhaal. Refn neemt de tijd om de karakters op te bouwen, om de situatie te schetsen en om sfeer te creëren. Ook maakt dit de spaarzame scènes van extreem geweld daardoor juist des te krachtiger. Drive is een film die ik in het subgenre ‘bedachtzame misdaadfilms’ plaats.

New World, 2013, Hoon-jung Park
Koreaanse misdaadthriller over een undercover detective die worstelt met zijn verplichtingen als detective en zijn loyaliteit aan zijn gangsterpartner met wie hij het imperium wil overnemen. Het script van de film is subliem, het acteerwerk is geweldig, en visueel is de film een pareltje. Een meesterwerk dat je niet mag missen.

Out of the Furnace, 2013, Scott Cooper
Geen typische misdaadfilm, eigenlijk is het meer een drama/actiefilm met misdaadelementen. Desondanks een aanrader. Vooral Casey Affleck als jonge oorlogsveteraan met PTSD steelt de show.

Sicario, 2015, Denis Villeneuve
Eén van mijn favoriete films van de afgelopen 20 jaar. IJzersterk acteerwerk, geweldige sfeeropbouw, goed verhaal, interessante karakters, goede actie. Deze film heeft het allemaal. Ook dit is een film die past in het subgenre ‘bedachtzame misdaadfilms’. Moet je gezien hebben.

Wind River, 2017, Taylor Sheridan
Regisseur Taylor Sheridan schreef de screenplay van deze film, én die van Sicario. Ook bij Wind River merk je de aandacht die wordt besteed aan het vertellen van het verhaal, evenals het ontwikkelen van de karakters. De omgeving versterkt de mistroostigheid van het verhaal; de film speelt zich vrijwel uitsluitend af in de sneeuw en kou.

Wheelman, 2017, Jeremy Rush
Een man die de hele film in een auto rondrijdt en alleen via mobiele telefoon met de buitenwereld communiceert. Kan dat wel interessant zijn? Jazeker, als die rol wordt vervuld door Frank Grillo.

Joker, 2019, Todd Phillips
New York op z’n slechtst. Vuilnis overal, graffiti in de metro, en vrijwel iedereen is een scumbag, psychisch niet in orde, of allebei. Een perfecte broeikas voor de ontwikkeling van het karakter van Joker, met verve neergezet door een fantastische Joaquin Phoenix. Alleen al de moeite waard voor zijn klasse acteerwerk.

The Irishman, 2019, Martin Scorsese
Wat is een overzicht van misdaadfilms zonder een film van Martin Scorsese? Maar The Irishman krijgt geen plaatsje cadeau puur vanwege de regisseur. De film is (ondanks z’n lengte) oprecht ontzettend boeiend. Dat is vooral te danken aan de waanzinnige misdaadsupersterrencast: Robert de Niro, Al Pacino, Harvey Keitel, Bobby Cannavale en Joe Pesci is zelfs weer speciaal voor de film teruggekeerd van zijn acteerpensioen. En wat is Joe Pesci toch geweldig goed. Stephen Graham verrast positief als opgewonden standje Anthony Provenzano. En Domenick Lombardozzi is bijna onherkenbaar als Fat Tony Salerno. Al met al een film die je gewoon moet zien. Ik kan me voor deze lijst geen betere afsluiter bedenken!

LIJSTJE 9: 21 films om gretig bij te schateren

Als schrijver van komedies blijf ik vechten voor de rechten van komische films. De films die een glimlach op onze gezichten toveren, zijn redelijk zeldzaam. Het is namelijk helaas erg in de mode om fan te zijn van serieus drama en grappige films ‘flauw’ te noemen. Laat ze dat maar denken! Jij en ik weten wel beter: dit zijn medicijnen voor de ziel. Hoe meer schaters, hoe meer grappen in de film.

20 schaters:

• Super Troopers (2001)
• Kiss Kiss Bang Bang (2005)
• OSS 117: Le Caire, nid d’espions (2007)
• A Town Called Panic (2009)

15 schaters:

• Amélie (2001)
• Tais-Toi (2003)
• The Taste of Tea (2004)
• Idiocracy (2006)
• Tropic Thunder (2008)

10 schaters:

• State and Main (2000)
• In the Loop (2009)
• Burn After Reading (2008)
• The Grand Budapest Hotel (2014)
• The Nice Guys (2016)

zwarte humor schaters:

• Aaltra (2004)
• Adams Aebler (2005)
• Death at a Funeral (2007)
• Symbol (2009)
• What We Do in the Shadows (2014)
• Aaaaaaaah! (2015)
• Death of Stalin (2017)

LIJSTJE 10: De 21 beste tranenwegpinkfilms

Emoties reiken van lachen naar huilen. Daarom ook een lijst van de beste tranenwegpinkfilms. Ook hiervan heb ik hulp ingeroepen van Cor Oliemeulen. Ik houd zelf van films waarin het drama met mate aanwezig is – meestal tragikomedies. Van onze beide smaken heb ik een mooi lijstje van lieve, gevoelige, traantjesbijwegpinkende films gemaakt. Hoe meer traantjes, hoe emotioneler de film.

6 traantjes:

• The Pianist (2002)
• The Notebook (2004)
• The Boy in the Striped Pajamas (2008)
• Amour (2012)
• 12 Years a Slave (2013)
• For Sama (2019)

5 traantjes:

• Rabbit-Proof Fence (2002)
• The Stoning of Soraya M. (2008)
• Mar Adentro (2015)
• Moonlight (2016)
• Manchester by the Sea (2016)
• Still Alice (2014)

4 traantjes:

• Edi (2002)
• Adem (2010)
• 50/50 (2011)
• The Salesman (2016)
• La Pazza Goia (2016)

3 traantjes:

• Pieces of April (2003)
• Volver (2006)
• Emotifs Anonymes (2011)
• Beasts of the Southern Wild (2012)

LIJSTJE 11: 21 schaamteloze vormen van kopiëren

De afgelopen 20 jaar was ook de periode van schaamteloos kopiëren. Niet alleen kopieerde iedereen zelf films als gek (1 reservekopie toegestaan immers). Ook de filmindustrie zelf deed hier aan mee. En tv-series. Wat te denken van:

• Overbodige sequels (een Shrek was echt genoeg).
• Overbodige remakes (Godzilla).
• Liveactionfilms van klassieke tekenfilms (Jungle Book, Lion King): ze zijn spannender, maar heus niet beter.
• Terugkeer van de 3D-films (inclusief brillenbak bij Pathé).
• Amélie-klonen! Deze film van Jean-Pierre Jeunet leverde een golf films op met ‘quirky’ hoofdpersonen, introduceren van karakters via eigenaardigheden, diverse verhaallijnen en felle kleuren. Denk aan Jeux d’Enfants, Turtles Are Surprisingly Fast Swimmers, Me and Earl and the Dying Girl, Eagle Vs. Shark, I’ m a cyborg but that’s OK. Je kunt er een aparte filmavond van maken.
• Serieficatie van filmklassiekers: Westworld, Fargo, Four Weddings and a Funeral.
• Franchises! Star Wars, Spiderman, Pirates of the Caribbean, ze gaan maar door.
• Acteurs werden letterlijk digitaal gekopieerd en jonger gemaakt. Digitale Tom Cruises gaan ervoor zorgen dat studio’s op den duur geen acteurs meer hoeven te betalen. Kijk de film The Congress om dat idee in een animatiefilm terug te zien.
• Koele, over the top Japanse gangsterfilms komen nu uit alle landen ter wereld (denk aan films als Lucky Number Slevin).
• Fast and the Furious (8 delen in 17 jaar; de 9e staat al klaar).
• Moord en politiedrama in een of ander Amerikaans stadje.
• Een film of serie rondom een moord in een grensgebied (Bon Cop, Bad Cop, Bridge, Grenseland, Sorjonen)
• Überhaupt Scandinavische moordseries.
• Of politieseries in een Nederlandse of Vlaamse provincie (als al die mensen nou echt eens moorden gingen oplossen?).
• Adam Sandler (uitzondering: Punch Drunk Love).
• Misdaadseries over een ‘legendarische’ gangster in Latijns-Amerika (Narcos, El Chapo, El Señor de los Cielos). Narcos vind ik zelf wel genoeg.
• Intouchables-klonen.
• Pixarfilms met sentimentele Disneysausjes.
• Woody Allen die elk jaar een film blijft maken.
• De vele, vele truecrimeseries op Netflix (die wel professioneel gemaakt zijn, dat geef ik toe).
• Wes Anderson en zichzelf… hoewel ik dat niet altijd zo erg vind.

LIJSTJE 12: 21 films die ook ‘The Room’ heten

Eigenlijk een vervolg op lijstje 11. Om een idee te krijgen van hoe fantasieloos men soms titels bedenkt – en om te laten beseffen hoeveel gemiddelde films er elk wel uitkomen. Wie bijvoorbeeld denkt dat men na cultfilm The Room deze titel wel laat zitten, komt bedrogen uit. Nummers en kleuren zijn ook populair. Room 237 is trouwens wel een goede film (maar paste er zo mooi in).

• The Room (2003)
• The Room (2005)
• Room (2006)
• Room 205 (2007)
• Room 33 (2009)
• Room in Rome (2010)
• Room 304 (2011)
• Room 237 (2012)
• The Room (2012)
• The Room (2013)
• Room 8 (2013)
• The Rooms (2014)
• The Room (2015)
• Green Room (2015)
• In the Room (2015)
• The Black Room (2017)
• Red Room (2017)
• Room 104 (2017)
• In My Room (2018)
• The Room (2019)
• Room 9 (2020)

LIJSTJE 13: 21 films van cineasten ouder dan 70 jaar

Ook de 21e eeuw: weinig ruimte voor talenten. Ook al zou je door de enorme hoeveelheid films anders denken. Cineast worden was al nooit makkelijk maar film is meer dan ooit een industrie. Hoe kun je een cineast worden als er nooit een begin is? Het zijn wel gouden tijden voor de cineasten die doorbraken in meer liberale tijden, de regisseurs van intussen 70+. Hieronder met hun beste film (in mijn visie) na hun zeventigste verjaardag (in de 21e eeuw). Een aantal regisseurs in deze lijst is ons helaas ontvallen.

• L’eloge d’Amour (Godard, 2001, 70 jaar)
• Gosford Park ( (Altman, 2001, 76 jaar)
• Gente di Roma (Scola, 2003, 72 jaar)
• El 7º día (Saura, 2004, 72 jaar)
• Le Couperet (Costa-Gavras, 2005, 72 jaar)
• Goya’s Ghosts (Forman, 2006, 72 jaar)
• L’ivresse du Pouvoir (Chabrol, 2006, 76 jaar)
• Les Amours d’Astrée et de Céladon (Rohmer, 2007, 87 jaar)
• Before the Devil Knows You’re Dead (Lumet, 2007, 83 jaar)
• Gran Torino (Eastwood, 2008, 78 jaar)
• Killer Joe (Friedkin, 2011, 76 jaar)
• Midnight in Paris (Allen, 2011, 76 jaar)
• Io e te (Bertolucci, 2012, 71 jaar)
• Vous n’avez Encore Rien Vu (Resnais, 2012, 90 jaar)
• Poesia sin Fin (Joderowsky, 2016, 87 jaar)
• Una Questione Privata (Taviani, 2017, 86 jaar)
• Ready Player One (Spielberg, 2018, 72 jaar)
• Family Romance, LLC (Herzog, 2019, 77 jaar)
• A Hidden Life (Malick, 2019, 76 jaar)
• J’accuse (Polanski, 2019, 86 jaar)
• The Irishman (Scorsese, 2019, 77 jaar)

LIJSTJE 14: 21 beste animatiefilms

Terug naar iets waar je echt wat aan hebt. Animatie werd volwassen in de 21e eeuw. Daarom deze lijst: de 21 beste animatie (en stopmotion) films van de 21e eeuw. Zowel grappig als serieus, zowel voor volwassenen als voor kinderen. Helaas moesten er een hoop fraaie films afvallen (Finding Nemo, Song of the Sea, Up, Mary and Max, Waltz With Bashir, The Girl Who Leapt through Time, Waking Life, The Wind Rises, Fantastic Mr. Fox, Your name). Discussieerbaar? Absoluut.

• Spirited Away (2001)
• Triplettes de Belleville (2003)
• The Incredibles (2004)
• Terkel in Trouble (2004)
• Ghost in the Shell: Innocence (2004)
• Wallace and Gromit and the Curse of the Were-Rabbit (2005)
• Paprika (2006)
• Ratatouille (2007)
• A Scanner Darkly (2007)
• A Town Called Panic (2009)
• Coraline (2009)
• L’Illusioniste (2010)
• A Cat in Paris (2010)
• The Congress (2013)
• O Apostolo (2014)
• Ernest and Celestine (2014)
• Minuscule (2014)
• The Red Turtle (2016)
• My Life as a Zucchini (2016)
• Buñuel in the Labyrinth of Turtles (2018)
• Isle of Dogs (2018)

LIJSTJE 15: 21 beste artsy horrorfilms

De laatste trendy filmgolf: artsy horrorfilms. Horror was lang een specifiek genre voor fans maar is nu een genre waar de cineast zijn of haar neus niet meer voor ophaalt. Horror is met een revival bezig. Dit vind ik zelf de beste 21 artsy horrorfilms.

• El espinazo del diablo (2001)
• 28 Days Later (2002)
• Gozu (2003)
• Calvaire (2004)
• Night Watch (2006)
• Black Sheep (2006)
• The Host (2007)
• Peur(s) du noir (2008)
• Let the Right One In (2008)
• Amer (2009)
• Rare Exports (2010)
• Ixjana (2012)
• The Conjuring (2013)
• The Babadook (2014)
• Francesca (2016)
• Creepy (2016)
• Au-delà des murs (2017)
• Get Out (2017)
• Les Affamés (2018)
• Heridatary (2018)
• Us (2019)

LIJSTJE 16: 21 overbodige sequels

De 21e eeuw is tot nu toe de eeuw van de meest schaamteloze sequels. Ze maken het nog bonter dan ze het in de 20e eeuw al bont maakten. Nog minder originaliteit en creativiteit en nog meer drang om snel geld te verdienen. Uit zakelijk oogpunt misschien slim maar ook vaak totaal respectloos. Met name populaire films en series uit de jaren tachtig zijn de laatste tijd vaak het slachtoffer (die, eerlijk is eerlijk, soms zelf al povere remakes hadden, denk aan Arthur, Grease, Fletch).

Twee belangrijke redenen om het niet te doen:

1. Ze veranderen de leuke film uit je jeugd in iets wat wel de inhoud maar niet de charme en sprankeling van die film heeft. Je mist de acteurs, het jeugdsentiment en zelfs de beroerde effecten uit die tijd.

2. Ze begrijpen niets van de tijd waarin deze film gemaakt werden en die nu voorbij is (James Bond had ook beter kunnen eindigen na de jaren zestig).

• Starsky & Hutch (1975/1979, 2004)
• Mad Max (1979, 1981, 1985, 2015)
• Dukes of Hazzard (1979/1985, 2005)
• The Blues Brothers (1980, 1998, (2021))
• De Smurfen (1981, 2011, 2013, 2017)
• Indiana Jones (1981, 1984, 1989, 2008)
• Tron (1982, 2010)
• Knight Rider (1982/1986, 2008/2009)
• The A-Team (1983/1987, 2010)
• Ghostbusters (1984, 1989, 2016)
• Miami Vice (1984/1990, 2006)
• 21 Jump Street (1987/1991, 2012, 2014)
• Die Hard (1988, 1990, 1995, 2007, 2013)
• It (1990, 2017, 2019)
• Jurassic Park (1993, 1997, 2001, 2015, 2018, 2021)
• Dumb and Dumber (1994, 2014)
• The Mask (1994, 2005)
• X-files (1993/2018, 1998, 2008)
• Independence Day (1996, 2016)
• Zoolander (2001, 2016)
• Evan Allmighty (2003, 2007)

LIJSTJE 17: De 21 meest cinematografische games en meest gamesachtige films

Alles evalueert! Games worden steeds cinematografischer; films meer gamesachtig. Denk aan hoe Hardcore Henry een game nadoet, hoe de ‘cut-scenes’ in GTA V lijken op een gemiddelde komische actiefilm of hoe de nieuwe tv-serie The Witcher is gebaseerd op een game. Complexe verhaallijnen, karakterontwikkeling, muziek en humor: games doen niet meer veel onder voor films. Als je de cinematics van Until Dawn achter elkaar bekijkt (dus de cut-scenes zonder de gameplay), zie je in feite een complete film. Deze evolutie is nog lang niet afgelopen. Wil je alle details? Bekijk dan deze pagina op Wikipedia. De films en games staan hieronder door elkaar:

• Crank (2006)
• Speed Racer (2008)
• Mass Effect 2 (2010)
• Heavy Rain (2010)
• LA Noire (2011)
• Sucker Punch (2011)
• Alan Wake (2012)
• Max Payne 3 (2012)
• Walking Dead (2013, ook een tv-serie)
• GTA V (2013)
• The Last of Us (2014)
• Hardcore Henry (2015)
• Until Dawn (2015)
• Life is Strange (2015 en 2017)
• Quantum Break (2016)
• Late Shift (2016)
• Uncharted 4 (2016)
• Detroit: Become Human (2016)
• Observer (2017)
• Horizon Zero Dawn (2017)
• Bandersnatch (2018)

LIJSTJE 18: 21 beste films van vrouwen

Of vrouwen wezenlijk anders filmmaken dan mannen, daar heb ik mijn twijfels over. Ik houd sowieso niet van onderscheid maken tussen geslachten. Je hebt goede en slechte films – daar houdt het mee op. Met dit lijstje vieren we wel dat vrouwen steeds meer hun weg weten te vinden in een door mannen gedomineerde wereld. Miranda July, Nana Djordjadze en Agnes Jaoui winnen wat mij betreft de hoofdprijzen.

• Le Gout des Autres (2000, Agnes Jaoui)
• American Psycho (2000, Mary Harron)
• 27 Missing Kisses (2000, Nana Djordjadze)
• Lovely & Amazing (2001, Nicole Holofcener)
• Lost in Translation (2003, Sophia Coppola)
• Comme une image (2004, Agnes Jaoui)
• Il est plus facile pour un chameau… (2003, Valeria Bruni-Tedeschi)
• Me and You and Everyone We Know (2005, Miranda July)
• Little Miss Sunshine (2006, Valeria Faris)
• Les Plages d’Agnès (2008, Agnes Varda)
• Wendy & Lucy (2008, Kelly Reichard)
• Fish Tank (2009, Andrea Arnold)
• The Future (2010, Miranda July)
• Take This Waltz (2011, Sarah Polley)
• A Girl Walks Home Alone at Night (2014, Ana Lily Amirpour)
• Chevalier (2015, Athina Rachel Tsangari)
• American Honey (2016, Andrea Arnold)
• Heart of a Dog (2016, Laurie Anderson)
• Lady Bird (2017, Greta Gerwig)
• Un beau soleil intérieur (2017, Claire Denis)
• Lazzaro Felice (2018, Alice Rohrwacher)

LIJSTJE 19: 21 beste films over films

Waarom deze lijst? Waarom niet? Niet alle lijsten hoeven logisch en normaal te zijn. En zo kan ik weer een van mijn favoriete films (Adaptation.) in een lijst zetten. In deze lijst vind je alles: documentaires, films en ik heb er zelfs een serie in gesmokkeld (niet verder vertellen).

• State and Main (2000)
• Muholland Drive (2001)
• Adaptation. (2002)
• Inland Empire (2006)
• The Life Aquatic of Steve Zissou (2004)
• Be Kind Rewind (2008)
• Inglorious Basterds (2009)
• The Artst (2011)
• Berberian Sound Studio (2012)
• Me and Earl and the Dying Girl (2013)
• The Editor (2014)
• Realité (2014)
• Electric Boogaloo: The Untold Story of Cannon Films (2015)
• Hail Ceaser (2016)
• Harold and Lillian: A Hollywood Love Story (2016)
• The Dying of the Light (2016)
• Porno e libertà (2016)
• Dawson City: Frozen Time (2017)
• Saving Brinton (2018)
• The Deuce (2019)

LIJSTJE 20: De 21 laagst scorende speelfilms op IMDB

Nu even aandacht voor de bodem van de cinema. Je hebt films die laag scoren en films die écht laag scoren – ik bedoel lager dan zelfs Birdemic (ik wist niet dat het kon). Ik heb geselecteerd op films die officieel zijn uitgebracht, die minstens 100 votes hadden, waarvan ik het idee heb dat ze geen slachtoffers zijn van online haatcampagnes en als het even kan een paar user reviews hebben. Hoewel deze onderpresterende films niet onze aandacht verdienen, bewonder ik toch ook de moed van deze mensen. De quotes hieronder komen van users op IMDB.com, dus niet van ondergetekende.

• Holnap történt – A nagy bulvárfilm (2009, 1.0) – ‘If you can choose to spend 5 years in the worst gulag or to watch this movie, then start packing.’
• Pure Hearts: Into Chinese Showbiz (2015, 1.0) – ‘Undoubtedly the worst movie I’ve watched. The plot is broken, the acting is ridiculous, and even the poster is ugly.’
• Cumali Ceber: Allah Seni Alsin (2017, 1.0) – ‘This movie likely the worst Turkish movie ever made.’
• Badang (2018) – ‘My forehead is red because of face-palming too much.’
• Roofied: The Lethal Dose (2019, 1.0) – ‘I had to make up an IMDb account just to write about how bad this film is.’ en Roofied (2017, 1.1) – ‘This is a load of crap and terrible acting by that Mr Clarke Tribe and others.’
• Yyyreek!!! Kosmiczna nominacja (2002, 1.1) – ‘This is really most stupid movie I’ve ever seen. But some stupid films are funny. YYYREEK is simply disgusting.’
• Proud American (2008, 1.1) – ‘Since this is such a business-oriented movie, I kept thinking about all the lost income for all the theaters showing this film to such minuscule crowds.’
• Parentesi Tonde (2006, 1.1) – ‘OK, is not possible to see it more than ten minutes but, what a time!’
• Hell At My Heels (2011, 1.1) – ‘It has some campy 1950’s style and soundtrack to it, but clearly it is not designed to be a campy film.’
• The Time Machine (I Found at a Yardsale) (2011, 1.1) – ‘This movie makes Tommy Wiseau’s “The Room” look like a genuine masterpiece.’ (Bekijk een scène op YouTube.)
• Maldito Amor (2014, 1.0) – ‘Cinematography: It doesn’t exist. – Rate: 1/10′
• Kavkazskaya plennitsa! (2014, 1.1) – ‘ It deserves a rotten tomato by all aspects.
• Ther Artifact (2008, 1.1) – ‘They probably had fun making the movie.’
• Krymskiy most. Sdelano s lyubovyu! (2018, 1.1) – ‘It is a bad movie.’
• The Round and Round (2002, 1.2) – ‘”The Round and Round,” has no redeeming qualities I can find, but it’s the pretentiousness of the production that makes it the worst movie ever made.’
• Bolívar: el héroe (2003, 1.2) – ‘Easily the worst so-called “animated film” I’ve ever seen. Avoid at all costs.’
• Frankenpimp (2009, 1.2) – ‘There is nothing worth seeing in this movie other than a couple attractive girls.’
• Avenging Force: The Scarab (2010, 1.2) – ‘The only thing even remotely close to being somewhat OK is the well done poster/DVD cover.’
• Thunderstorm: The Return of Thor (2011, 1.2) – ‘Anyway, this is a terrible movie with great entertainment values. You might throw popcorn at the screen though.’
• Rise of the Black Bat (2012, 1.2) – ‘Sometimes you really have to wonder how these things get made when there are so many talented people trying to make it in the industry. ‘
• Captain Battle: Legacy War (2013, 1.2) – ‘Hey kids, ya like Captain America? Sure you do. Well tell you what, how about you come here and check out Captain Battle!’

LIJSTJE 21 (SLOT): 21 beste films van de 21e eeuw!

Eindelijk: de lijst der lijsten! Mijn 21 beste films van de 21e eeuw. Compleet discutabel! Compleet discussieerbaar! Ik ben het zelfs niet met mezelf eens! Maar mijn lijst is mijn lijst zoals iemand anders lijst iemand anders lijst is. Op volgorde van jaar van uitgave:

• O Brother: Where Art Thou (2000)
• Werckmeister harmóniák (2000)
• Mulholland Drive (2001)
• Amélie (2001)
• Adaptation. (2002)
• Memories of Murder (2003)
• Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004)
• Aaltra (2004)
• 12:08 East of Bucharest (2006)
• Cargo 200 (2007)
• You the Living (2008)
• Amer (2009)
• Once Upon A Time in Anatolia (2011)
• Holy Motors (2012)
• L (2012)
• The Master (2012)
• La Grande Belezza (2013)
• The Big Short (2015)
• Realité (2014)
• Grand Budapest Hotel (2014)
• Der Hauptmann (2018)

Meer lezen of luisteren?

• Indebioscoop.com
• QZ
• They Shoot Pictures Don’t They
• The Guardian
• Indiewire
• BBC
• The New European
• Tom’s Guide
• en natuurlijk IMDB.com

En dat was het! Een heerlijk 2020 toegewenst!

24 december 2016 / 990 woorden / 7,6 minuten leestijd / vorm: estafetteblog

Voorgangers

Screendependent; Fresh Bananaz; Be Cool, Sodapop; Reviews & Roses; Sim’s Cup of Tea; Mcurl; Readalong; Miss Movie; De Protagonisten; Juweeltjes; Hans Beerekamp; Cine.nl; In De Bioscoop.

Wie zijn de tien besten?

Misschien een betere vraag: de beste actrices, wie zijn dat eigenlijk? Is het ook niet af en toe appels met peren vergelijken? Het doet er enorm toe wat voor materiaal je kreeg aangeboden en wie de regie had. Irene Dunne in The Awful Truth is een totaal andere Irene Dunne dan die in Penny Serenade. Zou Tilda Swinton zich staande houden in Birdemic?

Wat is een geslaagde vrouwenrol? Ik moet denken aan lichtvoetige, geestige rollen van actrices als Jean Arthur, Claudette Colbert, Katherine Hepburn, Myrna Loy, Mary Astor. Actrices die als het ware een vergrootglas legden op het charmante talent dat vrouwen van nature toch al hebben. Films liegen op een fraaie manier.

Het gaat ook om het kameleontisch vermogen van zo’n actrice. Hoe goed kan ze zich steeds weer opnieuw uitvinden? Is het een actrice die gemiddeld altijd een 8 scoort of haalt ze de bodem uit zichzelf met alle risico’s van dien?

Maar goed, de lijst. Wie ik schrap: seksbom Marilyn Monroe. Ze was zeker niet slecht in de films waarmee ze bekend is geworden. Ik begrijp de keuze. Toch zie ik haar niet als een echt groot actrice. Dus exit Monroe.

En wie komt erbij? Wat een lastige vraag als je maar een plekje hebt. In mijn lijst zouden Katherine Hepburn, Catherine Deneuve, Gong Li en Mabel Normand denk ik sowieso niet hebben ontbroken. Ik had ook wel een lans willen breken voor minder bekende actrices als Claude Jade, Krystyna Janda (epische stoere chick in The Man of Marble), Jennifer Jones (erg grappig in Cluny Brown) of Marina Vlady (talent).

Regels zijn regels. Eentje dus maar. Talent, eigenzinnigheid en kameleontisch talent moeten een rol spelen. Een actrice die je dus telkens verrast. En in die hoek weet ik er maar een die hier niet mag ontbreken… Zie onderaan.

Cate Blanchett

De meest steady actrice van het stel. Een typisch voorbeeld van iemand die nooit een rol onder de middelmaat speelt, maar het daarbovenuit uitstijgen mis ik wel een beetje. Hoewel ik niet kapot ben van Cate Blanchett mag ze blijven.

Audrey Hepburn

Audrey Hepburn had celluloidcharme per dozijn in de aanbieding. Welke filmkijker is niet dol op haar verschijning? Charade, Roman Holiday, films die je je niet zonder haar kunt voorstellen. Maar was ze echt zo’n geweldige actrice? De andere Hepburn vind ik persoonlijk stukken beter. Of Myrna Loy.

Isabel Huppert

Ze is al jaren een vaste keus in de Franse cinema. En terecht. Haar rol in Elle spreekt denk ik boekdelen. Welke actrice had daar zo haar eigen draai aan kunnen geven?

Annie Bos

Tijdens het schrijven van mijn artikel over zwijgende films maakte expert Elif Rongen me voor het eerst attent op het talent van Annie Bos. Hopelijk blijft Annie voorlopig nog in de top 10.

Julianne Moore

Echt acteren, dat is voor mij kruipen in verschillende huiden. Julianne Moore heeft dat talent. Shortcuts, The Big Lebowski, Boogie Nights en natuurlijk Magnolia, waarmee ze iedere kijker op haar knieën kreeg.

Maggie Smith

Eigenaardig hoe acteurs en actrices soms twee levens hebben. Nu is Maggie Smith bekend van rollen als guitig oud vrouwtje in films als The Lady in the Van. Maar je zou je haar eigenlijk moeten zien in The Prime of Miss Jean Brodie of Murder by Death om haar komische talent echt te waarderen. Alleen al haar bijrol in Gosford Park! Terechte keuze.

Tilda Swinton

Een actrice die net zo goed past bij de gebroeders Coen als bij Wes Anderson. Ze rijgt steeds meer excentrieke rollen aaneen. Spijkerharde tante (Michael Clayton) tot pastiche op de spijkerharde tante (Burn After Reading), ze speelt ze beide even voortreffelijk.

Kate Winslet

Kate Winslet is er zo een wiens talent erg goed past bij een bepaald soort film, zoals Heavenly Creatures en Eternal Sunshine. Maar het is niet altijd raak. De gemiddelde Hollywoodfilm voor den brode is eigenlijk niets voor haar.

Bette Davis

Ik kan het alleen maar met Cor eens zijn: Bette Davis had iets bijzonders. Maar er waren veel actrices in die tijd die iets bijzonders hadden: Barbara Stanwyck, Katherine Hepburn, Jean Arthur, Mary Astor. Het topmateriaal van scripts in de jaren veertig haalde het beste naar boven bij de acteurs en actrices die toevallig in die periode rondliepen.

Delphine Seyrig

Delphine Seyrig was een actrice die werkelijk beschikte over het kameleoneske talent dat alleen bijzondere acteurs hebben. Een actrice die in Frankrijk decennialang tot de top werd gezien maar erbuiten minder bekend is.

Geboren in Libanon. Werd theateractrice in Frankrijk. Verhuisde met haar man naar de VS en ging daar verder met haar theaterloopbaan. Speelde daar in één film: Pull my Daisy. Het manifest van de Beat Generation (geschreven en verteld door Jack Kerouac) in 1959.

Terug in Frankrijk laat ze haar uitzonderlijke kameleontalenten zien in twee uiteenlopende rollen. Beide films van Alain Resnais: Last Year in Marienbad (1961) en Muriel, or the Time of Return (1963).

Dankzij haar avontuurlijke inslag paarde ze goed met de vele experimentele regisseurs in die tijd. Ze werkte samen met Samuel Beckett, William Klein (Polly Magoo en Mr. Freedom), Joseph Losey, Francois Trauffaut, Jacques Demy, Luis Buñuel (het meesterwerk Le charme discret de la bourgeoisie) en Chantal Akerman (Jeanne Dielman, 23, quai du commerce, 1080 Bruxelles). Ze werd nog avontuurlijker, ging zelf films maken over feminisme. En stierf uiteindelijk tamelijk jong, in 1990.

(Scène uit Baisers volés)

Welke film ze ook speelde, ze stal de show met haar glimlach en haar fraaie stem. Schrijfster Marguerite Duras beschreef haar sexy stem als: ‘Alsof ze net op een stukje zoet fruit had gezogen en haar mond nog steeds vochtig was.’ Ze verkoos een halfnaakte, bizarre rol in Mr. Freedom boven een geheide kaskraker met Alain Delon. Zo’n actrice verdient wat mij betreft een top 10-plek.

Ik draag het estafettestokje over aan: Gert Verbeek.