942 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: biologie, koeien, grazen / Eerder gepubliceerd in Jegens & Tevens / Afbeeldingen copyright: PolakVanBekkum.

Dieren komen steeds meer uit hun verdomhoekje. Ze hebben geen stem die wij kunnen verstaan maar soms lijkt het toch alsof ze succes hebben met hun emancipatie. Een Partij voor de Dieren, discussies op wereldniveau over verkleinen van de veestapel, vegan-labels op veel producten, en wetenschappers die meer interesse hebben voor de emoties van dieren.

Het meest opvallend is de entree in documentaires. Met Gunda – film van Victor Kossakovsky – was er vorig jaar op IDFA een documentaire die een zwijn, kippen en koeien observeerde. Dit jaar op IDFA zijn er de films Cow en Vedette, die ook koeien observeren. Wie anders dan documentairemeester Kossakovsky kan hier het beste over vertellen (in gesprek met acteur Joaquin Phoenix)?

Wat is de choreografie van grazende koeien?

Je kunt nog verder. Zoals je verdiepen in de choreografie van dieren. Niet vanuit wetenschap, maar vanuit de kunst. Esther Polak en Ivar van Bekkum begonnen op een dag in het Zwitserse Tschlin de sporen van koeien te tekenen.

Polak en Van Bekkum maakten tekeningen met aquarelpotlood, waarbij ze het papier steeds nat spoten met een plantenspuit. Er is geen kwast aan te pas gekomen. Voor hen blijven het primair tekeningen.

‘We nemen een vel papier, een aquarelpotlood, water. We gaan de bewegingen van de koeien tekenen, als een menselijke GPS. Maar hoe en waar te beginnen? Waar begint het weiland en waar ons vel papier? En welke koeien mogen meedoen? We proberen maar gewoon, de nieuwe ervaring wijst ons vast de weg.’

Ze observeren en leren:

Al tekenend en kijkend beginnen we te vermoeden dat koeien ook paden hebben, navigeren door hun landschap, samenwerken, de weg effenen voor elkaar.’

Ze leren ook steeds meer over de karakters van koeien:

‘De derde [koe], die aanvankelijk ook zuidwest liep, schaamde zich misschien en liep de andere kant op: noordoost.’

Er zijn avonturiers:

Uiteindelijk is deze koe in zijn eentje vertrokken in zuidwestelijke richting.’

Die ook nodig zijn, want deze koeien ontdekken de fijne plekjes gras.

Volgens hen kun je koeien in een paar categorieën verdelen:

‘(…) de Beweeg-Eenheid ‘leider’ trekt de Beweeg-Eenheid ‘kudde’ voort. Deze kudde waaiert dan weer uit in de Beweeg-Eenheden ‘recalcitrante individuen’ (zij die van driften houden en zo ruimte voor autonomie opeisen) en Beweeg-Eenheden ‘volgers’ (koeien die de leider in een zo recht mogelijke lijn volgen.’

Zijn koeien de ware surrealisten?

Ook in Feerwerd, Groningen slaan ze aan het tekenen. De koeien in Zwitserland en Groningen ontlopen elkaar niet veel in hun choreografie. Wat grappig is om te zien, is dat de koeien vaak een stukje doorlopen en dan weer een beetje teruglopen, en dan weer doorlopen. Koeien houden van zigzaggen.

Het is ook telkens kronkelig, als een beekje op een landkaart, of een rondslingerend klosje garen. Ik moest ook soms denken aan een geblinddoekt persoon die horizontale strepen probeert te trekken.

De graaschoreografie levert spontane beelden op. In de strepen van nummer 20 zie ik een rennend paard met slingerende manen.

Verder zie ik een schaatsende wezel (22); een kruipend zeepaard (14); een nieuwsgierige mier (26); een gevecht waarbij iemand sterretjes ziet (33); twee mensen met een heuvel in de verte (36/37); een das die zich aan touw omhoog probeert te trekken (26).

Ik vind het ook wel aardig dat je soms vlekken ziet (het blijft ook natuurlijk een uitgelopen aquarelpotlood). Deze lijnen horen wel thuis op vlekkerig terrein. Daarnaast legt de tekst vaak uit hoe de vlekken er gekomen zijn.

Die willekeur van de natuur is iets waar ik wel van hou (ik denk ook bijvoorbeeld aan de fotografische kunstwerken van Yann Arthus-Bertrand). De aanpak is niet nieuw voor PolakVanBekkum maar in hun eerdere projecten gingen ze vooral met GPS te werk.

Notities bij het gedrag van koeien

De notities bij de tekeningen zijn soms bijna korte verhaaltjes:

‘Toen ik begon, waren vijf koeien oostwaarts aan het grazen. Ik verwachtte dat dat door zou zetten, maar dat was niet zo.’
‘Tekening weggegooid. Achterkant ook niet bewaard.’
‘De leider, of voortouw-koe, laat het er niet bij zitten en stapt kordaat door in noordoostelijke richting. De groep doet niet mee.’
‘Ik besefte dat ik in hun weiland stond en ze zeker met z’n allen (zo’n teamgeest heerste er wel) om mij heen zouden gaan staan. Dat gebeurde.’
‘Een rytmisch afwisselen van achter elkaar lopen, om ergens te komen, en náást elkaar te lopen, om te grazen.’

Maar ja, die koeien lopen daar wel voor ons natuurlijk. Daar zijn ze onwetend van en dat maakt ze ook zo tragisch. Dat merk je als een koe een keer oprecht verdriet heeft wanneer haar kalf wordt meegenomen:

‘De melk wordt met het vele scheiden van koe en kalf betaald.’

Graaschoreografieën is uitgegeven door uitgeverij Müller in Den Haag en het ingenieuze uitklapontwerp is van Karen Polder. Het is te bestellen via de website van PolakvanBekkum of via online boekhandels.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website PolakvanBekkum met informatie over het kunstproject
• Videoversie van het boek
• Een van de plaatjes van het boek
• PolakvanBekkum op IFFR
• Dagblad van het Noorden over het project
• Museum Oudewolen over het project
• Artikel op Natural History Museum: over choreografie van dieren die dansen voor een partner

1 maart 2024 / 1959 woorden / 10 minuten leestijd / Thema’s: kunst, bacterieën, micro-organismen, Litouwen / Dit artikel heeft eerder (Engelstalig) in Jegens & Tevens gestaan / Copyright beeldmateriaal Ieva Maslinskaitė

Ieva Maslinskaitė had een jaar lang een HIDE OUT-residency in De Besturing. Een residency is een mogelijkheid om ergens tijdelijk aan je kunst te werken. En voor wie De Besturing niet kent: dat is een creatieve werkruimte in de Binckhorst in Den Haag.

Ieva behaalde in 2022 haar diploma Fotografie aan de KABK. Vandaar uit ontwikkelde ze haar interesse om met micro-organismen te werken. Die werkte ze uit tijdens haar residency, met hulp van andere kunstenaars. Ik vroeg haar na afloop van de residency hoe dat is, werken met micro-organismen.

Waar komt de interesse voor micro-organismen vandaan?

“Deze vraag krijg ik vaak! Ik weet niet precies wanneer het begon, maar tijdens mijn studie raakte ik echt geïnteresseerd in het stigma rond lichaamsvloeistoffen en vlekken. Ik leerde over micro-organismen, zoals de soorten die groeien uit spuug, zweet of als je iets aanraakt.

“Ik deed toen wat kinderachtige experimenten die je op school leert. En wat onderzoek op basis van tutorials. Toen begreep ik hoe ik het kon verbinden met meer ecologische onderzoeken die ik deed. Hoe ons lichaam verbinding maakt met meer organismen dan we kunnen zien. Ik heb geleerd dat het niet noodzakelijkerwijs een simpel gegeven is van of het goed, slecht, schadelijk of nuttig is.”

Wat gebeurde er daarna?

“Ik deed onderzoek naar emulsies en bacteriën die elkaar beïnvloeden. Ik worstelde lang met hoe ik dit proces kon laten zien. Ik wilde iets wat het kon bevatten, aangezien ook ons lichaam de micro-organismen bevat. Ik had het idee dat glas interessant zou kunnen zijn om mee te werken, omdat het kwetsbaar en doorzichtig is.

“Op een dag kwam ik in aanraking met tuinbouwglas. Dat leek me een conceptueel passend materiaal. Glas is – net als de organismen – een kwetsbaar en onbeheersbaar iets. Het kan zijn dat de organismen niet werken, niet groeien of gewoon doodgaan, en het glas kan breken… Daarom had ik veel stress toen ik werkte met die fragiele materialen! Niet zo vreemd gezien hun bijna oncontroleerbare en zeer kwetsbare aard.”

Van fotografie naar glassculpturen gaan lijkt een grote stap…

“Tijdens de studie was ik veel meer beeldgericht. Ik begon meer werk te maken dat vragen stelde bij fotografie als medium: van wie is het, wie kan een eigen beeltenis creëren als het gaat om natuur en milieu? Soms moet ik verantwoorden waarom ik niet noodzakelijk met fotografie bezig ben. Toch is mijn werk altijd op de een of andere manier verbonden met het medium.

“Ik begon materialen anders te gebruiken en na te denken over de connotaties die ze hebben. Oud tuinbouwglas is het goedkoopste glas dat verkrijgbaar is. Het gaat niet om het hergebruiken van glas als zodanig, maar om het hergebruiken van glas uit een kas, waar bepaalde plantensoorten eigendom zijn, gepatenteerd of gereproduceerd.”

Voor de glassculpturen gebruikte je een emulsie voor blauwdrukken. Kun je uitleggen hoe dit werkt?

“Een cyanotypeafdruk is gemaakt van geoxideerde chemicaliën op ijzerbasis. Het wordt blauw door het zonlicht. Je wast de chemicaliën eruit en de blauwe blijft achter.

“Een van de eerste kunstenaars die dit deed was een botanicus: Anna Atkins. Cyanotype werd door botanici gebruikt om plantstructuren weer te geven en om prenten te archiveren. Het is een eenvoudig herbruikbaar proces en werd daarom gebruikt voor blauwdrukken van gebouwen.”

“Deze emulsie gebruikte ik om ijzeroxiderende bacteriën te laten groeien, een soort bacterie die je aantreft in rivierbeddingen of naast rotsen met koperachtige kleur. In het water zit veel ijzer dat door de bacteriën wordt geoxideerd. Het beeld wordt meer een leefomgeving voor natuurlijke processen dan een representatie van de natuur.”

En dan meng je ze door elkaar?

“Het is een kwestie van licht en tijd, en een specifiek medium op basis van agar (een plantaardige gelatine die zowel in voeding als in het kweken van micro-organismen wordt gebruikt). Ik meng die samen met de cyanotype-emulsie. Daarop gaan de bacteriën zich ontwikkelen, omdat er ijzer is en dat groeit. Soms begint er schimmel te groeien als kolonies met elkaar vechten.

“Naarmate de tijd verstrijkt, én omdat licht dit proces in dit glas beïnvloedt, begint het blauwer te worden. Net als de blauwdruk. De bacteriekolonies verspreiden zich en worden deze koperachtige massa. De agar begint uit te drogen. Op een gegeven moment lijkt het alsof er niets anders overblijft dan een klein stukje bioplasticfolie.”

Hoe lang duurt het?

“Het hangt af van het seizoen en de temperatuur! In juli is het behoorlijk warm en daardoor evolueert het snel. Binnen een week is het al volop aan het groeien en verdwijnt het ook snel.

“In de winter duurt het weken. Ik was me aan het voorbereiden op de afstudeershow toen ik plotseling besefte dat ik veel sneller moest werken om het op tijd af te krijgen… Temperatuur en licht hebben daar dus veel invloed op. In microbiologielaboratoria hebben ze speciale boxen waar het sneller kan groeien, omdat ze het veel beter kunnen reguleren.”

Het proces is bijna het kunstwerk?

“Zeker. Mijn kunstwerk werkt niet echt zonder uitleg. Persoonlijk houd ik van dit gevoel iets vanuit een ander perspectief te begrijpen. Dat is het beste!

“Ik heb nu mijn eigen manier om dingen te doen en ben er momenteel blij mee. Het zorgt soms ook voor frustraties, werken met levende processen. Soms zou ik willen dat ik een simpele print aan de muur had… Dat zou zoveel makkelijker zijn om te laten zien.

“Het is paradoxaal dat ik dingen probeer te zeggen over de controle over onze omgeving… maar door het maken van mijn werk heb ik ook controle over andere organismen. Dan wordt het een dilemma: hoe ver kan ik gaan met deze controle? Als een van mijn werken sterft en verdwijnt, probeer ik het dan tot iets te dwingen? Kunst is in wezen een door de mens gemaakt concept. Hoe kunnen andere organismen het creëren?”

Je afstudeerwerk Unworlded, Bewildered gaat over ‘relaties tussen soorten’. Dat klinkt enigszins buitenaards.

“Ik vind het nog steeds grappig dat er een onderscheid is tussen menselijk en niet-menselijk. Het is nog steeds meer met elkaar verbonden: er zijn meer niet-menselijke cellen dan menselijke cellen in ons lichaam. Met andere woorden: we zijn meer niet-menselijk dan menselijk als je het per cel zou tellen!”

Jouw micro-organismen redden het soms niet. Kan een mens empathie hebben voor stervende bacteriën?

“Misschien kunnen we ons meer tot andere micro-organismen verhouden als onderdeel van onszelf. Omdat we zelf vol zitten met micro-organismen. Het is meer de vraag: kan ik voor ze zorgen en heb ik geen zin om een ​​andere soort uit te buiten? Als ik ze hoe dan ook in leven probeer te houden, ben ik ook de baas, dat is niet wat ik wil doen…

“Ik wil dat bacteriën hun eigen leven leiden. Maar ook… soms hebben de bacteriën de controle over mij! Wetenschappers hebben nieuwe ontdekkingen gedaan over de verbindingen tussen darmen en geest. Nu drinken we koffie en de wisselwerking met de microbiota in onze darmen beïnvloedt dit gesprek!

“Dus ik weet niet zeker in hoeverre andere organismen mij beïnvloeden door hun bestaan… Ze zorgen ervoor dat we soms ziek worden, of ons goed voelen als we goede bacteriën uit kefir hebben. Ze hebben een behoorlijk grote controle over ons en wij zijn net zo kwetsbaar als zij.”

Kunnen micro-organismen in de kunst ook controle uitoefenen?

“Ik heb een workshop gedaan waarin we proberen uit te vinden welke organismen uit ons lichaam groeien. In de petrischalen cultiveren onze microgemeenschappen zelf.

“Ik heb ook een project gemaakt waarbij ik micro-organismen op filmnegatieven kweekte. Ik ontdekte dat micro-organismen de zilverhalogenidelaag die de film bedekt oplossen, en daarom erodeert deze.

“De film toonde geconstrueerde landschappen in Nederland. Toen ik deze negatieven in dit medium plaatste waar micro-organismen groeien, namen ze de controle terug over hoe ze deze natuur vertegenwoordigden. Met het verstrijken van de tijd eten ze volledig weg wat er bovenop dit negatief zit, en alleen zij blijven over van wat wij beschouwen als beeld.”

Krijg je vaak vragen over de ethische kant van je werk?

“Ik doe dit zelf al! Het is iets dat ik heb onderzocht toen ik mijn proefschrift schreef. Kan ecologische kunst bestaan ​​en wat is de ethiek achter ecologische kunst? Het kan nooit volledig ethisch zijn, denk ik, omdat je gebruik maakt van andere delen van de natuur of organismen die je zelf hebt gemaakt. Dat geldt niet voor andere organismen, maar voor mensen.

“Tegelijkertijd kan kunst die ecologische problemen aanpakt, een ander begrip bij mensen bevorderen, wat kan leiden tot een beter begrip van het milieu.”

Als je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect

Wil je de komende jaren verdiepen in de kunst maken met micro-organismen?

“Ja, maar niet specifiek bacteriën. Ik zou graag schimmels, gisten en andere soorten organismen willen onderzoeken die je onder de microscoop kunt zien. Ik ben erg geïnteresseerd in het werken met organismen die je als de laagste op evolutionaire schaal kunt beschouwen.”

Zoals de waterbeertjes die in onze wimpers leven bijvoorbeeld?

“De kleinste dingen zijn het meest veerkrachtig! Ze hebben onlangs ook verschillende levende bacteriën in het Noordpoolgebied gevonden.”

Verandert kennis van micro-organismen je kijk daarop ook?

“O ja, ik ben nu veel relaxter! Als je meer aan deze dingen wordt blootgesteld, wordt de paranoia die je in de westerse wereld hebt, doorbroken.

“Ik hou van het werk van Annika Yi, die werkt op het snijvlak van biotechnologie, microbiologie en geurinstallaties. In interviews noemt ze het steriliteitsparanoia en ik vind het heel interessant, deze obsessie. Voor mij komt de angst voort uit dingen die je niet kunt zien. Je hebt een microscoop nodig om het te zien en om meer ontspannen te worden.

[ Er komt plotseling een wesp in het gesprek ] “Ik heb net een maand doorgebracht op een plek waar zoveel wespen waren… Nu is het allemaal goed… Het beste is om lucht te blazen. [ Blaast lucht, wesp vliegt weg ]

“Vaak gaan kunstprojecten die over het milieu gaan over het vertegenwoordigen van de natuur. Dat is niet mijn zorg. Ik wil dat het zichzelf laat zien. Ik denk dat het projecteren op onze omgeving of op andere diersoorten misschien wel wat schadelijker is dan ermee werken.”

Hoe heeft de residency van de Besturing jou, terugkijkend, het afgelopen jaar geholpen bij je werk?

“Het was erg leuk om deze ruimte te hebben! Zonder zou ik nooit kunnen werken. Er waren veel gelukkige omstandigheden. Kateerina Sidorova en Bertus Gerssen waren feitelijk mijn mentoren bij De Besturing. En zowel Dennis Slootweg als Katerina heb ik veel te danken voor de kennis over het werken met glas. Wanneer je anders gaat denken, genereer je andere ideeën, het is als een rimpeleffect.

“Momenteel ben ik op zoek naar een studio! Meestal schrijf ik voorstellen voor de voortzetting van mijn onderzoek en projecten, en verstuur ik open oproepen voor residenties.”

En ondertussen?

“In september heb ik een residentie gedaan in Litouwen: een maand lang schapen hoeden. Ik leerde begrijpen hoeveel werk het kost om materialen in een lokale context te produceren. Om maar een bolletje garen te krijgen moeten de schapen twee keer per dag drie tot vier uur gehoed worden, ze moeten er jaren wonen, de wol moet geknipt worden, het moet naar een plek gebracht worden om gewassen te worden en gekamd, dan moet je de wol spinnen, en pas dan heb je een bolletje garen.

“Vaak zijn onze materialen afkomstig van andere soorten, planten en dieren. We hebben deze directe verbinding niet meer, we zijn gescheiden van waar ze vandaan komen.

“Deze residentie deed me beseffen hoe ver ik nog steeds ben in het begrijpen van de materialen die ik consumeer of waarmee ik werk!”

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Ieva Maslinskaitė + Portfolio
• Eva @ instagram
• De Besturing
• Afstuderen @ KABK

1 november 2020 / 1416 woorden / 10,5 minuten leestijd / thema’s: biologie, dieren, emoties / Herschreven artikel van de voorganger van deze website

Over emoties van dieren valt nog veel te leren. Wat weten we van de emoties van koeien, varkens, paarden – dieren die ons overal omringen? Weinig. Ik heb zeven lessen gehaald uit dit boek van Jeffrey Masson:

1. Beesten hebben ook plezier

Masson was een psychotherapeut en heeft zich altijd uit interesse verdiept in dieren. Daarna werd hij bioloog. Hij woonde midden in de mooiste flora en fauna van Nieuw-Zeeland en Hawaï. Hij schrijft graag over gevoelens en emoties van dieren (olifanten, honden, boerderijdieren). De teller staat nu op 29 boeken. Dit laatste boek heet (XYZebra, of te wel Altruistic Armadillos, Zenlike Zebra’s).

Een kenmerk: hij citeert ook graag mensen die misschien niet zo wetenschappelijk geoefend zijn, maar wel kunnen observeren en een grote passie voor één bepaald dier hebben. Dit is een subjectief en persoonlijk boek over biologie.

Wat Masson vaak doet, is het op een rij zetten van kennis over een bepaald dier en dan conclusies trekken over vermoedens waar de wetenschappers het nog lang niet eens zijn

Dat is wel een beetje speculeren. Toch kan het denk ik geen kwaad dat iemand suggesties doet die de heren en dames wetenschappers (nog) niet durven te doen: dat maakt het boek leesbaarder en interessanter.

Met het op de troepen vooruit lopen, neemt hij risico: het een zal onwaar blijken te zijn, het ander weer wel waar. Dat risico neem ik als lezer wel voor lief. Ik denk dat iedereen wel snapt dat het soms veronderstellingen zijn waar nog meer onderzoek voor nodig is.

Ik wilde over ieder dier minstens iets vertellen dat niet in een standaardencyclopedie te vinden is, zelfs niet in de beste. Ik ben ervan overtuigd dat de auteurs daarvan ook hun persoonlijke opvattingen hebben, maar zij vinden waarschijnlijk terecht dat het hun werk is om de lezer van informatie te voorzien, niet van gevoelens. Geheel in de lijn van alles wat ik tot nu toe heb gepubliceerd, hetgeen altijd in de eerste plaats over de gevoelens van dieren ging, vond ik het logisch dat ik de lezer voor de verandering eens inzage zou geven in mijn gevoelens over dieren.

2. Traditionele biologie is voorzichtig met gevoelens van dieren

De vraag die Indipendenza via mail aan Jeffrey Masson stelde: Hoe kan het dat de traditionele biologie zich zo beperkt bezighoudt met de gevoelens van dieren?

Ik denk dat het onze trots is dat we niet durven in te zien dat sommige dieren gevoelens hebben zo diep als die van onszelf, in het bijzondere positieve gevoelens als liefde, vriendschap en compassie, of zelfs, in sommige gevallen, gevoelens die groter zijn dan onze, zoals bijvoorbeeld het verdriet van rouwende olifanten. Wij mensen zien ons zelf altijd graag als het toppunt van beschaving!

Wat we dan nodig hebben, zijn voorbeelden. Daarmee weten we als mens wat onze plek is. Zijn wij klaar voor karakters van dieren die soms mensen overtreffen? In moed, zorgzaamheid, lef of opofferingsgezindheid? Deze voorbeelden komen uiteraard uit Massons boek.

3. Voorbeeld 1: zebra’s hebben pittige karakters

Zebra’s laten zich niet temmen. Of tenminste: bijna niet. Want waarom rijdt de politie anders niet op zebra’s in plaats van op paarden, als de zebra’s nog indrukwekkender en sterker zijn?

Ja, in de zeventiende eeuw trokken er wel een paar zebra’s koetsen in Londen, als een attractie. Maar door de bank genomen kun je zebra’s niet temmen en dat heeft te maken met hun pittige karakters.

In de Serengeti, waar ze veel voorkomen, laten zebrahengsten bijvoorbeeld hyena’s tot op enkele meters nabij komen zonder ze aandacht te schenken. Ze kunnen met hun hoeven de kaak van een leeuw breken.

Sowieso verdedigen zebra’s elkaar in een groep. Als er een gewond is, gaan ze eromheen staan om de gewonde dan te verdedigen. Weinig dieren durven dat. In gevangenschap kunnen hengsten zelfs antilopes en impala’s aanvallen. Als huisdier zijn ze dus niet aan te raden, tenzij je snel een gesloopt huis wenst.

Interessant aan zebra’s is ook dat ze elkaar schijnen te herkennen aan het strepenpatroon. Voor de rest zijn er nauwelijks verklaringen voor de strepen. Ze dienen niet als schutkleur aangezien zebra’s zich niet verbergen, alhoewel sommige wetenschappers wel denken dat een hele groep rennende zebra’s op hoge snelheid een verwarrend effect kan hebben.

4. Voorbeeld 2: mierenegels zijn slim en vreedzaam

De mierenegel behoort samen met de vogelbekdier tot de eierleggende zoogdieren en heeft een buitensporig grote neocortex. Niemand begrijpt waarom ze die hebben. Masson denkt dat het te maken kan hebben met een slimheid om niet gevangen te worden. ‘Zelfs met voedsel zijn ze niet te lokken.’

In gevangenschap heeft men wel eens een mierenegel blikjes frisdrank zien opstapelen om zo te ontsnappen.

Het zijn ook vreedzame dieren. De paring van de beesten is al even vreedzaam. Een wijfje klemt zich aan een boomstam en de mannetjes duwen elkaar zachtjes in een greppel om de boom. Het is niet duidelijk waarom de winnaar wint en de verliezer verliest maar er blijft een winnaar over. De verliezers lopen weg zonder pijn of bloed.

Bij dreiging kunnen de mierenegels dankzij hun sterke klauwen vrijwel verticaal de aarde in duiken.

5. Voorbeeld 3: neushoorns zijn altruïstisch

De meeste rapporten over neushoorns beklemtonen de agressie van het dier. Masson is het daar niet mee eens: ‘Waarom (…) wordt er niet op gewezen dat uit directe observaties blijkt dat zwarte neushoorns soms altruïstisch gedrag vertonen?’

Er zijn notities dat neushoorns tevreden zijn (het lijken wel Nederlanders) en dat zelfs een agressief dominant mannetje luistert naar de smeekbeden van een ander, verliezend mannetje. Bij een eerste bezoek aan neushoorns in Oeganda in de jaren twintig reageerden de neushoorns vooral nieuwsgierig. Daarop werden ze allemaal neergeknald.

Iemand die neushoorns lang had geobserveerd, vond dat nervositeit en overgevoeligheid als eigenschappen van neushoorns het meest treffend zijn.

(…) haar gevoeligheid voor mijn stemmingen, (…) heeft mij doen beseffen wat een bijzonder dier een neushoorn is en hoe vreselijk hij door mensen is belasterd.

6. Voorbeeld 4: koala’s zijn zorgzaam

Koala’s zijn niet zo slim. Inderdaad, dat is zo, ze hebben een klein hersenvolume. Maar de nuance is dat ze ook niet meer nodig hebben. Ze hebben geen contact met andere dieren, en slapen bovendien twintig van de vierentwintig uur. Meer hersenen betekent ook meer brandstof. Nu kunnen ze zich rustig laven aan eucalyptusbladeren.

Koalawijfjes behoren tot de zorgzaamste moeders ter wereld.

De levenswijze (…) is (…) al 25 miljoen jaar onveranderd.’ De jongen ontwikkelen zich hierdoor heel erg langzaam. Geen enkel zoogdier produceert melk die zo weinig voedzaam is. Maar het werkt en de koala’s zijn tevreden.

7. Emoties van dieren zijn nog onontgonnen terrein

Zo heeft dit boek honderd verhalen over dieren en het is moeilijk om het weg te leggen. Emoties bij dieren maken ze zo menselijk dat je er als lezer graag gelooft dat het allemaal zo werkt. Een romantisch beeld dat het dierenrijk minder gewelddadig laat lijken.

Misschien neemt Masson hier en daar een te grote stap in veronderstellingen  – zoals een kreeftenwetenschapper kennelijk een keer boos opmerkte – maar je hebt altijd nog je eigen hersenen om te beseffen dat je een roofdier niet gezellig op de thee uitnodigt om over hun psyche te praten.

Hij is niet de enige die over emoties van dieren praat. Zie hieronder hoe Carl Safina, publicist en ecoloog, uitleg wat hij denkt dat dieren denken en voelen.

Massons lezingen gooien soms olie op het vuur, zie bijvoorbeeld deze keynote speech voor de Animal Studies Association Conference. Toch zullen ook zijn critici moeten erkennen dat er in de biologie niet al te veel aandacht is voor de emoties van dieren.

Het is misschien aardig om af te sluiten met een quote van Barbara King, auteur van De spirituele aap. Ze legt in haar boek een Masson-achtige lijn met onze voorouders, de homoniden:

De hersenen reageren op emotie, en emotie draagt bij aan de vormgeving van de hersenen. In de vroegere prehistorie van de menselijke afstammingslijn speelden emoties van hominiden een belangrijke rol; dat kan niet anders. Onze voorouders overleefden onder zware omstandigheden, en niet alleen omdat ze rechtop konden lopen, aan een roofdier konden ontsnappen of een stuk Oldowan-gereeedschap konden maken. Ze moeten hun leven gevóéld hebben.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Jeffrey Masson
• Interview met Jeffrey Masson
• Masson op Wikipedia
• Documentaire ‘Animals like us: Animal emotions’

Publicatie 1 mei 2020 (update: 11 november 2024) / 3686 woorden / 20 minuten leestijd / Featured image van ‘Wormholes explained’ van Kurzgesagt

Elk artikel over YouTube begint met duizelingwekkende cijfers. Deze dus ook. Stel je voor: alle YouTubevideo’s die je in je hele leven zal zien, zijn nog maar een fractie van de video’s die de dag dat je dit leest worden geüpload.

In mei 2019 liet YouTube weten dat er maar liefst 500 uur video per minuut wordt geüpload. Dat is per uur 30.000 uur video, per 24 uur 720.000 uur. Meer dan een half miljoen nieuwe video’s per dag dus. (Update november 2024: uit cijfers van 2023 blijkt dat dit nog steeds 500 uur video per minuut is.)

Hoeveel is dat omgerekend in mensenlevens? Antwoord: 82 jaar aan video’s. Zet iemand van geboorte af aan voor de video’s die vandaag zijn geüpload dan is diegene (zonder te slapen) 82 jaar later klaar met kijken.

De website everysecond kan het nog iets makkelijker, iets visueler uitleggen.

Het is een speld in de videoberg om hier wat goeds in te vinden. Lijkt het. Want dat is eigenlijk niet zo heel moeilijk. Er zijn bronnen genoeg om die spelden te vinden.

Onderstaande vijf kanalen bieden naar het idee van Indipendenza een combinatie van interessante feiten, vermakelijke vertelstijl, sterke videokwaliteit, inventiviteit en hoog tempo. Wat je bij een medium als YouTube mag verwachten: de grote aandacht voor presentatie bij al deze kanalen. Humor en theater blijken ook voor deze kanalen belangrijk om een verhaal te vertellen.

1. Kurzgesagt: prachtige video’s over taboerijke onderwerpen (23,2 miljoen subscribers, 3 miljard views)

Kurzgesagt is Duits voor ‘in een notendop’. Ik viel na een eerste ontmoeting meteen voor de video’s van dit kanaal: mooie, strakke animatie, goede research, intelligente onderwerpen. Ik kon me erg vinden in de reactie van een anonieme Reddit-user, die zei: ‘The production quality on Kurzgesagt videos is just astonishing.’

In 2013 sprak ik met Kurzgesagt. Ze bestonden toen net een jaar, hadden 200.000 subscribers, 8 miljoen views. Bij het schrijven van dit artikel (mei 2020) hebben ze 10,8 miljoen subscribers en 855 miljoen views. Vijftig keer zoveel subscribers. (Update november 2024: 23,2 miljoen subscribers en meer dan 3 miljard views!)

Je kunt zien dat ze geëvolueerd zijn in die tijd. Van random onderwerpen (hoe werkt ‘fracking’, hoe werkt de beurs) uit eigen interesse, werd het kanaal professioneler, werkten er meer mensen aan mee, duren de video’s langer en zijn de onderwerpen nog veel ingewikkelder geworden en beter wetenschappelijk onderbouwd. Kurzgesagt wordt nu ook gesponsord en het kanaal heeft zijn eigen shop.

Ik zou graag willen vragen wat het succes met ze doet, maar ik kreeg geen antwoord meer op nieuwe vragen. Dan doen we het maar met het oude interview uit 2013 dat ik hield met Philipp Dettmer, de stichter en woordvoerder van Kurzgesagt:

‘De initiële inspiratie was Crash Course History met John Green en Thought Cafe. Na een tijdje deden we een video en het is vanaf dat moment gaan rollen. We hebben het niet gepland om dit met vaste regelmaat te gaan doen.

‘Visueel zijn we dus allereerst door Thought Cafe beïnvloed, maar ook (kinder) wetenschapsboeken uit de jaren vijftig tot en met zeventig. Ze zijn vaak minimalistisch en tamelijk geometrisch. In die tijd was wetenschappelijke uitleg fel en kleurrijk, de illustraties waren ook echt mooi en veel wat ze toen gebruikten, wat we tegenwoordig infographics noemen. Ik spaar deze boeken en krijg daar veel inspiratie van om te gaan tekenen.

‘Van script tot en met de muziek kost het maken van de video ongeveer 250 uur werk. We doen het vanuit passie, in het weekend en ’s avonds. De kortste video was een dag, de langste duurde vijf maanden. Het onderwerp hangt af van waar we momenteel interesse in hebben. Er is geen plan of zoiets. Als we denken dat we iets meer willen weten over een onderwerp maken we er een video over.

‘Tot nu toe zijn 259 mensen een Patron geworden. Ik denk dat Patreon uiteindelijk het hele project kan betalen, dat doet het ook voor anderen. Voor ons geldt dat wij veel te klein zijn om te kunnen overleven van ons Patreon-account. Maar het blijft groeien en misschien geeft het ons op een dag meer vrijheid.’

Op dit moment heeft Kurzgesagt meer dan 12.000 Patrons. (Update november 2024: er zijn er geen gegevens meer openbaar, maar volgens een site zijn het er nog ruim 11.000). Dat is dus wel goedgekomen. Van 2 medewerkers zijn ze nu een team van 25 dat werkt aan 6 à 7 video’s tegelijkertijd. Mettertijd bleek dat twee video’s niet meer voldeden aan hun eisen (‘Addication’ en ‘Refugees’). Hoewel de video’s juist aansloegen (31 miljoen views), hebben ze die video’s verwijderd. Niet objectief genoeg.

Bang voor taboerijke onderwerpen zijn ze niet. Ik weet zeker dat de video’s over vlees eten, overbevolking, homeopathie en mazelen veel reacties oproepen. Kurzgesagt heeft op basis daarvan een leuke, open video geproduceerd met de titel: Can You Trust Kurzgesagt?. Daarin leggen ze ook helder uit hoe ze werken en gaan ze in op de twee video’s die ze hebben verwijderd.

Wil je het team achter Kurzgesagt beter leren kennen? Lees dan de AMA die ze in 2019 op Reddit hielden. Daarin geven ze onder andere aan dat Loneliness hun favoriete video is, dat ze doorbraken met de fracking-video (‘Reddit happened’).

‘And we just decided that this was our job now.’

2. Captain Desillusion: met humor en in een oud trainingspak fake video’s onder de loep nemen (2,51 miljoen subscribers, 266 miljoen views)

Als Captain Desillusion er niet zou zijn, wie zou dan zo grappig beelden van ufo’s, drijvende steden of krankzinnige basketbalshots moeten debunken? Ik kan niemand verzinnen – Captain Desillusion (CD) is uniek. Als fan van Penn & Teller’s Bullshit serie, dacht hij: dat wil ik ook! Hij begon een kanaal en de beroemdste debunker aller tijden, James Randi, nodigde hem zelfs bij hem thuis uit.

Achter CD zit Alan Melikdjanian, een Amerikaan uit Letland (maar zijn familie was Armeens). Zijn ouders waren circusartiesten met komisch talent, gespecialiseerd in hoelahoep. Hij heeft het dus niet van een vreemde. Hij werd geboren in Riga en kwam op zijn twaalfde naar de Verenigde Staten. In twee interviews (interview 1 en interview 2) vertelt hij wat hij nog weet van zijn geschiedenis in de Sovjet-Unie.

CD’s kanaal gaat al een tijd mee: zijn eerste video is van september 2007. Het is wonderlijk dat er in die dertien jaar tot nu toe er bijna niets is veranderd. De intro, het trainingspak, het zilveren gezicht, de stijl: alles is nog hetzelfde als in de eerste video.

Wel heeft hij Mr. Flare geïntroduceerd, een element dat bij het vervalsen van video’s vaak een belangrijke rol speelt. En ook Holly, een krankzinnige stalkergodin, doet af en toe mee.

Een nerdy kanaal over over special effects en beeldbewerking. Toch geen saaie kost, de films gaan gepaard met erg veel humor en sarcasme, telkens weer even anders. ‘Het is 95% amusement en 5% inhoud,’ zegt hij zelf. Maar die 5% is niet onbelangrijk want hij prikt met veel kennis van zaken door visuele manipulatie heen, zoals bij een super e-bracelet. Je leert er best wat over wetenschap van.

Of te wel: een pixel justice crusader, aldus medepresentator Holly in deze aandoenlijke video, die goed laat zien hoeveel subtiele grapjes er wel in de scripts voorkomen. Hij legt zijn werkwijze met gevoel voor humor uit in een van zijn video’s:

‘Ik staar naar video’s. En de frames die video’s maken. En de pixels die de frames maken die de video’s maken. En de metadata verborgen achter de pixels die de frames maken, die de video’s maken. En dan zie ik iets.’

Waar CD zijn succes aan te danken heeft, legt hij uit in een ander interview.

let me tell you about my 3 Rs of YouTube success: 1) Regularize your posts, 2) Rally your subscribers, 3) Ride the social media wave. If you use my patented system, I GUARANTEE that you will become an instant YouTube success!’ No, I’m actually a terrible case study for how to do well on YouTube because I’ve always actively avoided doing all of the above.

In de video’s is hij meer een klootzakkerige versie van zichzelf, licht hij toe, zoals hij meer in het echte leven zou willen zijn.

‘My videos may show an obnoxious, quick-witted super(ish) hero, but I’m very different in real life. Alter ego? He’s ALL ego. (…) I, for one, don’t think we look anything alike.’

Captain Desillusion was mede-oprichter van Openfilm, dat in 2015 ophield te bestaan. Je kunt hem steunen via Patreon.

3. Vsauce: wetenschap enthousiast verteld (23 miljoen subscribers, 5 miljard views)

Michael Stevens, alias Vsauce, zou je de onbetwiste koning van de populaire YouTubewetenschap kunnen noemen. En dan zijn er nog twee kanalen, Vsauce 2 (Kevin Lieber, 4,5 miljoen subscribers) en Vsauce 3 (Jake Roper, 4 miljoen subscribers).

Stevens, geboren en getogen in Kansas, had altijd al een talent voor comedy en theater. Na zijn studies in Chicago verhuisde hij naar New York en deed klussen met komedianten, zoals Funny of Die. Hij speelde het karakter the Bearded nun. Wat anders dan YouTube kan beter vertellen over deze bizarre geschiedenis.

In 2011 begon hij zijn kanaal Vsauce dan ook met het idee om komisch bedoelde gamevideo’s te maken (even de knop oudste drukken). De reacties waren wisselend.

Tot hij een video over hete pepers maakte. Toen merkte hij ineens dat de reacties positiever waren, maar ook dat hij het leuker vond. Hij evolueerde in wat hij zelf noemt ‘een curator van informatie’. De oude video’s geven ook aan dat niet iedere YouTuber meteen geboren is te doen waar hij of zij later beroemd mee wordt. Captain Desillusion is daarin een uitzondering.

Vsauce, Stevens’ kanaal, is nu bekend van video’s waarin hij zijn eigen nieuwsgierigheid volgt met gekke vragen. En daarbij zoekt naar zo wetenschappelijk mogelijke antwoorden. ‘What if the moon was a disco ball?’ ‘When do we feel nostalgia?’ ‘Why do we wear clothes?’ ‘What is the speed of dark?’ ‘Did the past really happen?’

De vragen geven Stevens een kader om enthousiast een verhaal te vertellen. Je wordt aangestoken door zijn nieuwsgierigheid en zijn theatrale talent. Hij spreekt prettig en duidelijk en varieert in het beeld, soms zichzelf, soms animatie.

Vsauce is nu zo populair dat hij zelfs een onderdeel van YouTube-premium (voorheen Red) is geworden met het programma MindField. Stevens reist daarin de wereld rond, vertelt over wetenschappelijke fenomenen (bijv: The psychedelic experience, The electric brain). Hij was ook te gast bij president Obama, deed TED-talks (onvermijdelijk: ‘Why do we ask questions?’).

Professionele producties als Mindfield druisen wel in met wat YouTube zo YouTube maakte, een medium van enthousiaste amateurs waarbij alles voor nop is. Niet iedereen is fan. Zoals een redditor die in deze forumdiscussie zegt: ‘The day that show came out is the day Vsauce died.’ Vsauce deed inderdaad lange tijd geen ‘gewone’ video’s meer (tot er ineens weer eentje verscheen in februari 2020). (Update november 2024: sindsdien zijn er maar een paar nieuwe video’s verschenen. Stevens zit vooral op Instagram als Electricpants.)

De meeste MindField-video’s zijn nu gratis te zien en ik vind ze wel een aanrader. Iedereen mag zich ontwikkelen en Vsauce doet dat met deze serie. De techniek is professioneler maar de show niet minder vermakelijk dan de reguliere Vsauce-video’s.

Waar laat hij zich eigenlijk door leiden? Zijn nieuwsgierigheid lijkt onbegrensd. Stevens geeft aan in een interview uit 2014 dat hij probeert te doen wat hij leuk vindt: de hele dag lezen en rare vragen googelen.

‘Ik schrijf dingen op die mij verrassen. Zoals een gek die een complottheorie volgt, verbind ik die dingen aan elkaar en probeer ik te bedenken hoe ik er een script van kan maken. Als je mijn video bekijkt, zie ik waarmee ik de afgelopen twee weken geobsedeerd was.’

Vsauce is minder zelfspottend dan CD, maar de aanstekelijke nieuwsgierigheid en Stevens’ vertelstijl is moeilijk te weerstaan.

En waar komt de naam toch vandaan? Via de website fakenamegenerator.com. Daar kwam de naam ‘Vsauce’ uit. ‘Er is geen diepere betekenis.’ Volg Michael Stevens via Twitter, Reddit, Instagram of kijk op zijn Wikipedia.

4. CGP Grey: stokken figuurtjes vertellen verhalen (6,5 miljoen subscribers, 1 miljard views)

CGP Grey is een van de namen die altijd vallen als je vraagt: ken je leuke video’s op YouTube waar je nog wat kunt leren. Hij gaat intussen al een decennium mee en weet met zijn tempo, eenvoudige animatie en interessante onderwerpen een groot publiek te bereiken. Hij vertelt met een prettige stem, maakt diverse grapjes en legt goed uit.

Het sterke van CGP Grey is dat hij vragen weet te stellen waar iedereen wel eens naar vraagt. Hoe moeilijk is het eigenlijk om paus te worden? Wat zijn continenten? Wie is de eigenaar van Antarctica? Hoe zit het met de grens tussen de Verenigde Staten en Canada? Voor je internationale kennissen: wat is nou het verschil tussen Holland en Nederland?

Wie is hij? Je kunt CGP Grey beter leren kennen via… YouTube. Hij heeft via Reddits AMA’s Q&A’s gedaan op YouTube. Voor zijn 500.000e, miljoenste subscriber, ‘1000 jaar aan aandacht’ en zo nog wat redenen.

Daaruit blijkt onder andere dat hij Iers-Amerikaans is, opgroeide in New York, woonde in Londen, natuurkundeleraar is geweest, 10 tot 20 uur doet over 1 minuut video, soms een jaar van te voren begint met research, niet veel geeft om social media of YouTube-schema’s, op de vier video’s er maar een goed genoeg vindt voor YouTube, liever alleen werkt en zelden echt tevreden is met het resultaat.

Verrassend is zijn liefde voor Nederland. Hij zou van alle steden het liefst in Amsterdam willen wonen, zegt hij in een Q&A. In deze Q&A legt hij uit wat voor hem de aantrekkingskracht is.

Hoe hij eruit ziet? Dat is onduidelijk. Hij is in zijn video’s altijd een stickman en treedt in andere video’s ook onherkenbaar op.

Voornaamste kenmerk vanaf de eerste video uit 2011 is het enorm hoge tempo. ‘Imagine if he was your teacher and you had to take notes.’ staat niet voor niets in een comment.

CGP Grey is er duidelijk onmiddellijk van overtuigd dat je met tempo de aandacht kunt krijgen van mensen. Vijf minuten investering is ook al heel wat – en dat is een andere houding dan bij lezingen of hoorcolleges, die best uren kunnen duren. Een comment op YouTube verwoordt het goed: ‘A one hour documentary in five minutes. I appreciate that.’

CGP Grey doet ook podcasts (Hello internet en Cortex) en streamt games (CGP Play). Volg hem via Twitter, Reddit of zijn eigen site, Wikipedia, of steun hem via Patreon.

5. Universiteit van Nederland: alles maar dan ook álles over muggen (253 duizend subscribers, 50 miljoen views)

Universiteit van Nederland is géén YouTuber maar hoort wel in dit rijtje thuis. Zeker voor het Nederlandse publiek.

Het is best spijtig dat het zo lang duurde voor de échte wetenschap realiseerde welke mogelijkheden YouTube biedt om kennis mee te delen. Jarenlang werd het maar weinig serieus genomen als medium. Visionairs heb ik hier niet in kunnen ontdekken – maar ze zullen er vast zijn.

Alexander Klöpping en Marten Blankesteijn, twee techondernemers en oprichters van Blendle, vroegen zich in elk geval ook af waarom die wetenschappelijke wereld zo ver van ‘de mensen’ staat. Colleges kunnen ook goed werken op YouTube, redeneerden zij, als je ze maar uit het saaie klaslokaaldecor weghaalt. Zij begonnen de stichting Universiteit van Nederland. Intussen staan zo’n 600 colleges online (update november 2024: het zijn nu 935 colleges).

Een puur Nederlands initiatief, in het Nederlands dus, en dus soms ook ’typisch Nederlands’ met hier en daar wat klungelige en houterige presentaties. Als een soort ‘polderTED’ met alle charmes én minpunten van dien.

Het sterkste van Universiteit van Nederland vind ik zelf de vijfdelige afleveringen. Je kunt beginnen met deze acht:

• Entomoloog Bart Knols over muggen
• Sterrenkundige Ralph Weijers over het heelal
• Historicus Fik Meijer over de Romeinen
• Historicus André Gerrits over de koude oorlog
• Planeetwetenschapper Bert Vermeersen over planeten (ook aarde)
• Genen- en gelukswetenschapper Meike Bartels over geluk
• Historisch letterkundige Lotte Jensen over Nederlander-zijn
• Klinisch ethicus Erwin Kompanje over de dood

Sinds 2016 is de opzet enigszins veranderd en kijk je naar vijf video’s van vijf (top)wetenschappers.

(Update november 2024: de colleges zijn vervangen door korte video’s met een universiteitsdocent die iets uitlegt. Neem dit voorbeeld over waarom je hersenen krimpen als je te veel piekert.)

De colleges gaan altijd uit van vragen: Mag je jouw nier ruilen voor een Porsche? Tank jij straks ijzer? Kun je je depressie wegdansen? Doet denken aan Vsauce maar ze prikkelen mij wel meer om te klikken dan een saaie titel (bijv: Tanken in de toekomst of Depressie en dans).

Universiteiten zijn er genoeg en ze zitten ook op YouTube. Het contact met het populaire medium en die universiteiten is nog altijd stroef. Angst voor eenvoud, ben ik bang, gebrek aan nuanceringen. Liever die hele feitenbrij in plaats van een ‘gewaagde’ selectie.

Daarom ben ik wel blij met UvN: een belangrijke stap naar het toegankelijk maken van boeiende weetjes. Want waarom zouden universiteiten die informatie alleen voor zichzelf mogen houden? Sinds 2017 is er ook een Universiteit van Vlaanderen. Die lijkt als twee druppels water op de Nederlandse versie, en is ook opgericht door Klöpping en Blankesteijn (samen met VTR en Knack). Het gaat dus de goede kant op!

Nog eens tips!

Er is zoveel op YouTube… Het is een komen en gaan van interessante kanalen. Het kaf van het koren scheiden is nog een van de grootste uitdagingen. Neem een kijkje in deze lijst op Medium.com, met 60 kanalen die meer op onderwerp zijn gesorteerd.

Nog een paar tips:

• ASAP Science: kanaal met video’s met allemaal dezelfde opzet, tekeningen op een whiteboard die iets (MinutePhysics is bijna hetzelfde)
• Bill Wurtz: creatieve en muzikale manier van vertellen over (o.a.) geschiedenis. History of the World en History of Japan zijn al ‘klassiekers’
• Crash Course: klassiek kanaal op YouTube van John Green, die ook vermakelijk en vlot cursussen geeft in geschiedenis, scciologie, psychologie, enz.
• Geography Now: vlot gemonteerde, grappige video’s over geografie
• It’s Okay to be Smart: verteller die samen met grappige animaties iets vlot uitlegt, vragen als: waarom heeft februari maar 28 dagen
• Numberphile: niet echt iets voor discalculie-mensen zoals ik, dit wiskundekanaal, maar de cijferliefhebber komt hier aan zijn trekken
• Overly Sarcastic Productions: uitleg over mythen en geschiedenis met grappige video’s en een eigen animatiestijl
• TED: TED (inspiratiebron van UVN) is vrijwel bij iedereen bekend, maar er zijn veel varianten. Je kunt ook naar de officiële TED-website en kijken op topics.
• Thought Cafe: mooi geanimeerde video’s over wetenschappelijke onderwerpen, doet enigszins denken aan Kurzgesagt maar hier vertellen wetenschappers er nog bij
• Tom Scott: Brits kanaal over allerlei onderwerpen, video’s zijn luchtig en vlot gemonteerd
• Vlogbrothers: John en zijn broer Hank Green hebben ook dit kanaal, met educatieve en vlot gemonteerde video’s

Meer lezen, kijken of luisteren

• Reddit/r/kurzgesagt
• Quora: Wat denken wetenschappers van deze kanalen?
• Interview met Captain Desillusion
• Website Universiteit van Nederland
• University for the People: beste educatiekanalen voor onderwijs
• College Info Geek: links naar 100 educatiekanelen
• Coursera: gratis online lessen