2603 woorden / 14 minuten leestijd / Thema’s: Parijs, Belleville, Ménilmontant, reizen, fotografie, alternatief, streetart / Vorm: fotoreportage met reisgidselementen / Copyright photo’s Indipendenza.nl

Lezen helpt om een stad te begrijpen. Stad van Ideeën van Alec van der Horst is voor Parijsliefhebbers een aardig boek om mee te starten. Het accent in dit boek ligt op filosofie.

Over deze twee wijken staat er niet zoveel in, maar deze opmerking is wel belangrijk om Belleville en Ménilmontant te kunnen plaatsen:

Een belangrijker, want voelbaarder verschil is dat tussen het westen en het oosten. In het westen kun je bijna alle beroemde monumenten bewonderen, van de Eiffeltoren en de Arc de Triomphe tot aan de Opéra en de Dome des Invalides. Het oosten heeft op sommige plekke een iets modernere architectuur en doet hier en daar zelfs een beetje aan Berlijn of Londen denken.

In deze wijk, waar vroeger vooral de armen woonden, hebben zich de afgelopen twintig jaar de nieuwe, over het algemeen jongere veelverdieners geïnstalleerd. De hippe straten rond het Canal Saint-Martin behoren inmiddels tot de duurste van de stad. In het westen wonen vooralsnog vooral de oudere rijken. Het verschil zie je ook terug in het stemgedrag: in het oosten stemt men links, in het westen rechts.

Belleville ligt in wat het 20e arrondissement wordt genoemd, tegen de oostelijke grens aan de Péripherique aan. Toch was het tot 1860 een stadje op zichzelf. Daar zaten ook nog stukjes van het 19e, 10e en 11e arrondissement aan vast. ‘Belleville’ is nog steeds een begrip, Parijzenaren weten wel wat je ermee bedoelt.

De belangrijkste ‘attracties’ van Belleville zijn het Canal Saint-Martin, het mooie Parc des Buttes Chaumont (waar toch niet veel toeristen komen) en de beroemde begraafplaats Père Lachaise. Je vindt er ook het bekende verkeersknooppunt République.

Belleville is een wijk waar je verder leert kijken dan naar wat beroemd is. Zoals de ‘groene oase’ Villa de l’Ermitage; het aparte wijkje Quartier de Mouzaïa of de winkeltjes rondom het Canal Saint-Martin.

Het is er vrij heuvelachtig. Sommige hogere delen van de wijk zijn ietwat verpauperd, met graffiti, leegstand, rommel. Een groot pluspunt is dan weer het gebrek aan toeristen overal en – voor de liefhebber – een stad waar het prettig ronddwalen is.

Ménilmontant is het zuidelijke, lagere deel en wordt vaak in een adem genoemd met Belleville. De Avenue Gambetta is het hart van die wijk.

Wat was de geschiedenis van Belleville en Ménilmontant?

Belleville en Mémilmontant waren lang de (linkse) arbeidersbuurten van Parijs. Er woonden anarchisten en opstanden werden hier bekokstoofd. Dat vertelt historicus Andrew Hussey in een ander goed boek over Parijs: Parijs, de verborgen geschiedenis.

In datzelfde jaar [1840] woonden Parijse arbeiders voor het eerste de zogeheten ‘communistische banketten’ bij die werden gehouden in Belleville en Ménilmontant. Dit waren discussiebijeenkomsten in de open lucht, georganiseerd door radicale intellectuelen, ambachtslieden, ongeletterede arbeiders en proletariërs. Er vloeide volop wijn bij deze bijeenkomsten (…).

Het was ook lang synoniem voor misdaad en armoede, terwijl de rijkere Parijzenaar het in West-Parijs een stuk beter had. Toch bleef de interesse in het wereldje van die wijken. De actrice Arletty was daar volgens Hussey een voorbeeld van:

Arletty woonde en overleed bijvoorbeeld in een luxueus appartement aan de westkant van de stad, in alle opzichten het tegendeel van de wijken Belleville en Ménilmontant waar haar filmpersonage werd geboren.

Het gold anders voor de beroemde zangeres Edith Piaf, vertelt Hussey in zijn boek:

De meest gevierde en bekritiseerde parigote was Édith Piaf, die werd geboren in Belleville, dé arbeidersbuurt van Parijs. Haar beroemdste liedjes verheerlijkten de mythe dat een jonge parigote uit dit deel van de stad liefde en geluk kon vinden in ‘le Grand Paris’. Ze zong op briljante wijze over met kinderkopjes geplaveide straten, accordeonspelers, hoeren, harde maar kwetsbare soldatenliefjes en schonk Parijs daarmee een compleet nieuwe mythologie.

Misdaad tierde er welig, legt hij uit als hij vertelt over het nachtleven dat eind negentiende eeuw ontstaat:

Het middelpunt hiervan was het oude dorp Montmartre, dat in deze periode het centrum van vermaak werd voor Parijzenaars uit alle standen die op zoek waren naar drank, seks en het opwindende gezelschap van echt canaille en criminelen uit het nabije Belleville en Ménilmontant.

Ik weet vrijwel zeker dat ex-gangster Bob le Flambeur in de gelijknamige film van Jean-Pierre Melville (1957) ook uit Ménilmontant komt. Laatst heb ik de film herzien maar kon ik het niet bevestigen (mogelijk gemist). De film speelt zich in elk geval af in Montmartre en lijkt daarmee precies te bevestigen wat Hussey zegt.

Je vindt in het noorden en oosten ook veel meer diverse culturen dan in het duurdere westen van Parijs. Rue de Belleville is volgens Hussey een soort Chinatown in Parijs:

De meest gebruikte taal in Rue de Belleville is tegenwoordig het Chinees en het meerendeel van de traditionele bars in dit deel van Parijs wordt nu uitgebaat door mensen uit Zuidoost-Azië.

Er valt meer over de geschiedenis te vertellen maar laten we nu maar eens de voetjes in beweging brengen!

Wandeling door Belleville en Ménilmontant (noordelijk deel)

Wat vind je als alternatief ingestelde Parijsganger zoal in Belleville en Ménilmontant? Wat is er te vinden wat de moeite waard is als je niet voor de Eiffeltoren of Champs-Elysées komt?

De makkelijkste manier om dat te vertellen is om er een soort wandeling van te maken, van noord naar zuid, met flinke omwegen.

We beginnen bij het Parijse kanaal. In het noordwesten van Parijs, nog voorbij Pantin, Bondy en Sevran, begint het kanaal dat in Oost-Parijs samenkomt in het Bassin de la Villette. Een recht roeikanaal, met filmgerelateerde winkels en bioscopen. En een paar prettig toeristenloze bars, zoals Bar Ourcq.

De wijk in de omgeving van het Bassin de Villette is het armste stuk binnen de périphérique, schreef Stephen Clarke in het boek Paris Revealed (2011):

(…) The Bassin de la Villette, is not yet inhabited by trendies, and is one of last poor, mixed-race quartiers inside the city.

Hij schat dan al in dat het over tien jaar ‘entirely lofted’ zal zijn en dat moment is intussen al gepasseerd.

In elk geval komt het Bassin uit bij het Place Stalingrad, waar schilder Erik Pape een obsessie mee had:

Ik denk dat mijn liefde voor het Place Stalingrad komt door die rare slinger en door de aparte ambiance van het plein. Het is levendig, er zijn veel nationaliteiten. In het begin waren het vooral arbeiders die er tussen de middag in brasseries aten, moest je nog in de rij staan om binnen te komen.

Lees het verhaal van Erik Pape over Parijs

Daar verandert het water in een smaller kanaal, het Canal Saint-Martin, en gaat het bij Quay de Valmy met een knik zuidwaarts.

Deze wijk trekt veel jongeren aan. Ze bezoeken de talrijke cafés en de grappige winkeltjes, zoals boek- en kunstwinkel Artazart, waar je prints kunt kopen om lokale kunstenaars te steunen. Lees meer over Artazart.

Vlakbij Artazart vind je aan de Rue des Vinaigriers de charmante, ietwat rommelige boekhandel Philippe le Libraire. Het is geopend in 2007 maar oogt alsof het er al honderd jaar zit. De winkel zet zich in voor de alternatieve, artistieke en iets lastiger te verkopen stripboeken.

De Time Out vertelt hoe de eigenaar ooit begon:

Philippe, au chômage, s’inquiétait de voir ce quartier totalement délaissé par le neuvième art. (De werkloze Philippe maakte zich ongerust dat de wijk de negende kunst helemaal zou moeten ontberen.)

Keer terug naar de andere kant en loop het Parc des Buttes Chaumont in, een van de hoogtepunten van de wijk.

Lang was dit park een moerasgebied. Baron Haussmann, die als geen ander het aangezicht van Parijs heeft veranderd, maakte er een park van in 1867. Het is als een mini-wild-landschap met een grot, bos en meer. Op de rots (nu niet toegankelijk) staat een replica van de tempel van Sybille in Tivoli.

Het park heeft serieuze hoogteverschillen. En is een perfecte plaats voor picknicken in Parijs. Op de hoek zit ook nog een uitstekende bakkerij waar je allerlei lekkers kunt halen. Let op de heuvel, volgens schrijver Stephen Clarke kan er wel eens wat naar beneden rollen:

On sunny days, they all go to the Buttes Chaumont park to try and picnic on the dangerously sloping lawns (downhill-rolling wine bottles and melons are a frequent hazard.

Rechts van het park (op de kaart gezien) vind je een plek waar bijna geen toerist komt: het dorps ogende wijkje Quartier de la Mouzaïa. Dat wijkje werd boven gipsgroeves gebouwd. Het heeft lage, kleurrijke huizen en een aantal wegen die allemaal uitkomen bij een schattig pleintje: Place de Rhin et Danube.

Het is een rustige plek. Zelfs Parijzenaren kennen het wijkje nauwelijks. De website Paris Secret zegt er over:

De plek staat ook bekend om zijn street-art en vele hedendaagse kunstgaleries, die deze wijk een van de meest dynamische in de stad maken. (…) Ondanks de groeiende populariteit heeft het district La Mouzaïa zijn authentieke karakter en gezelligheid behouden.

Wandeling door Belleville en Ménilmontant (zuidelijk deel)

Via de Rue de Pyrenees kom je vrij onverwacht bij een van de pareltjes van Belleville: De Villa de L’Ermitage. Ook hier heeft de website Paris Secret meer informatie over. Het is ongewoon groen en intiem voor Parijse begrippen. En je komt er vermoedelijk geen toeristen tegen. Paris Secret noemt het een ‘verborgen juweel’ en ‘een oase van weelderige rust’.

Voor fotografen is het wel een paradijsje – er valt zoveel te schieten dat je er wel een half uurtje mee bezig bent:

Het straatje leidt terug naar de Rue de l’Ermitage. Dat is een van de oudste straten van Belleville. Het heeft nog steeds wel iets on-Parijzigs, met smalle straten, kleine woningen en zelfs impasses die leiden naar achterafpleintjes. Probeer er zeker een paar. In de straat vind je diverse aardige ambachtelijke winkeltjes.

Het knusse gevoel komt ook door de zogenaamde ‘Faubourg-architectuur’ met kleine, smalle bakstenen huizen. Vaak woning + werkplaats. En er is ook veel sociale woningbouw uit de twintigste eeuw. Met de smalle kronkelende wegen en steegjes is het een antipool van de typisch Parijse Haussman-boulevards.

Hier is Belleville op zijn meest alternatiefst, zoals in gevarieerde straten als Rue de la Mare, Rue des Cascades, Rue du Retrait en Rue des Couronnes. Een iconisch stukje is de hoek van Rue de la Mare en Rue Henri Chevreau. Helaas is de boekwinkel Jargon Libre daar definitief gesloten.

Iets verder naar beneden passeer je de culturele broedplaats en muziekpaleis La Bellevilloise. Loop je nog verder naar beneden, kom je bij het Square du Sergeant Aurélie Salel. Dat park is bovenop een spoorlijn gebouwd (zometeen meer). Aurélie Salel was een brandweervrouw die in 2015 op 25-jarige leeftijd omkwam, lees erover op de website van het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken.

Het art déco-gebouw in het park was een spoorweggebouw en in het parkje zie je nog steeds de ventilatieschachten van de ringlijn die eronder door ging. Het gebouw is vervallen. Aan de kant van Rue de la Bidassoa bevindt zich nog een badhuis (gebouwd in de jaren dertig) dat ook gesloten is.

Dit stuk heeft veel filmische kwaliteiten (en dan bedoel ik het horrorgenre). En dan zie je een tent op een van de verlaten wc’s in het parkje: het bewijs geleverd. Maar de potentie voor een culturele hub is er. Nog even tien jaar wachten.

Loop je via de Rue Sorbier weer naar boven, dan kom je uit bij de mooie boekhandel Le Monte en l’Air. Het is ook een kleine uitgeverij en galerie. Een gezellige alternatieve plek – ze zijn vooral sterk in hun collectie alternatieve kunstboeken.

Loop je iets verder, dan kom je bij een oud treintraject dat nu een parkje is: La Ceinture de 20me. La Ceinture was een ringlijn in Parijs. Maar de metro maakte het overbodig. Jarenlang werd het verlaten spoortracé aan zijn lot overgelaten maar nu is het in ontwikkeling als een groene corridor. Vooral in het deel van het twintigste arrondissement (Ménilmontant en Charonne) is het nog vrij onontgonnen.

Je kunt omlaag naar het voormalige stationnetje. Aan het einde zie je een op zijn zachtst gezegd mysterieuze tunnel. Er is een hek en een waarschuwend bordje legt uit dat je vooral niet verder moet gaan. Toch is er een opening en daar kruipen ongetwijfeld wel eens daklozen doorheen. Er liggen verwelkte bloemen bij die opening: welk dramatisch verhaal gaat hierachter schuil?

Via smalle paadjes loop je naar het hoogst gelegen park van de stad: Parc de Belleville. 

Bovenaan het park, bij het Belvédère de Belleville, vind je het uitzichtpunt (met sfeerverhogende graffiti) waar je foto’s van de Eiffeltoren in de verte maakt maar zonder de bulken toeristen. Vlak eronder vind je een amfitheater. (Over het Romeinse Parijs hebben we het een andere keer.)

Je kunt hier ontspannen bij Les Tontons Bringueurs, een verwijzing naar de komische misdaadfilm Les Tontons Flingueurs met Lino Ventura (bringueurs is slang voor op stap gaan, in plaats van ‘de gewapende oompjes’ is het nu iets als ‘de slempende oompjes’). Het café heeft muren die bedekt zijn met citaten uit films van halverwege de vorige eeuw.

Naast deze traktatie werd ik ook verrast door foto’s in het Parc de Belleville van een van mijn favoriete schrijvers: Georges Perec. Terwijl je afdaalt, kom je informatieborden tegen over zijn jeugd in Rue Vilin. Hij probeerde de straat van zijn jeugd later in zijn schrijversloopbaan nog vast te leggen. Herinneringen (bijvoorbeeld W of de jeugdherinnering, Ik herinner mij en Lieux (Plaatsen) spelen vaak een grote rol in zijn werk. Lees meer over Perec en Rue Vilin in dit stuk van het literatuurtijdschrift Terras.

Een typische vorm van Perecs toeval is dat toen hij in 1982 overleed, het huis van zijn moeder – een kapsalon – als een van de laatste gebouwen van de straat werd neergehaald.

La rue Vilin disparaît.
Chaque fois que j’y reviens, un morceau manque.
(De Rue Vilin verdwijnt. Elke keer als ik er terugkom, mist er een stukje)

Keer via de levendige Rue Julien Lacroix terug naar de Rue de Belleville. Volg de route richting het centrum. Je vindt er veel Aziatische eettenten. Sla even af bij de streetartstraat Rue Denoyez. Je kunt het smalle straatje niet overslaan als je houdt van alternatief en streetart.

De Avenue Parmentier leidt vervolgens naar de drukke maar sfeervolle Rue Oberkampf, waar je nog meer winkels en restaurants vindt. De echte Edith Piaf-fan kan in het museum hier nog aan zijn of haar trekken komen. Hier vlakbij vond ook de aanslag op het Bataclan-theater plaats. Bloemen liggen er nu op de stoep.

HIervandaan kun je verschillende kanten op. Loop je door, dan kom je in Le Marais terecht. Meer smalle straten en ook meer toeristen. Naar het zuiden heb je knooppunt Nation, waarvandaan je alle kanten uit kunt. Of je eindigt bij de Seine (of het Jardin de Luxembourg aan de andere kant van de oever) je alternatieve dag van Parijs.

Streetart in Belleville

Belleville staat bekend als het mecca van de streetart in Parijs. Ik hou van de vaak subtiele humor. Hieronder een impressie:

Meer weten, luisteren, kijken?

• Paris Promeneurs over Belleville
• Paris Secret over Belleville
• Interview met Clement Lapidis, die een boek schreef over de wijk
• Ander reisverslag over Belleville
• Street-art in Parijs op Paris Unlocked.

1538 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: Amsterdam, geschiedenis, steden, non-fictie / Vorm: kort essay & interview

Een geschiedenisboek van ongeveer 200 bladzijden, die kan ik niet laten liggen, dacht ik bij het Gemeentearchief van Amsterdam toen ik Hoe Amsterdam een wereldstad werd: Gogme zag liggen. Een non-fictieboek uit 2025, uitgegeven met dank aan fondsen die het 750-jarig bestaan van de stad vieren.

Schrijver Bas Kok is geen onbekende van de Amsterdamse geschiedenis. Hij schreef eerder boeken over Amsterdam: Oerknal aan het IJ en Op een dag in Nieuw-West.

Met zijn communicatie- en psychologie-achtergrond heeft hij een iets andere kijk op geschiedenis. Geen opsomming van feiten, maar een focus op de verhalen rondom de groei van zo’n stad.

Het boek is prettig geschreven, bondig en toch pak je de hele geschiedenis mee. En dat is precies wat hij beoogde, legde hij uit in een ander interview:

Ik wil graag een boek toevoegen dat ertussenin zit. Toegankelijk en makkelijk leesbaar, maar ook een complete kroniek zonder dat het meteen een ‘baksteen’ is.

Meer over het boek hieronder. Eerst een kort interview met de schrijver over de aanpak van het boek.

Interview met Bas Kok: Geschiedenis vertellen aan de hand van narratieven

Kun je uitleggen hoe het idee ontstond om de geschiedenis van Amsterdam in ‘narratieven’ te vertellen?

“Een stad is primair een mensending. Als psycholoog vind ik de menselijke hand dan ook boeiend. We bouwen niet alleen met stenen maar ook met legendes, anekdotes en narratieven. In de geschiedenis van Amsterdam zitten veel gaten, en die dichten we moeiteloos.

“Een citaat uit hoofdstuk 7 zegt veel over mijn invalshoek: ‘De narratieve aard van de stad maakt van toevallige omstandigheden graag een rond verhaal, waarin de ene ontwikkeling logisch volgde op de andere. Alsof Amsterdam worden moest zoals het nu is. Voor je het weet is het huidige Amsterdam een einduitkomst in plaats van een tussenfase. In dat ‘eindplaatje’ is Amsterdam-Zuid chic en zijn Nieuw-West en Zuidoost verre buitenwijken aan de buitenzijde van de A10. Noord is in die stad een soort eiland aan de overkant van het IJ.'”

Welk deel van ‘Gogme’ vond je je eigen grootste ontdekking?

“Dat de rivier die we nu Amstel noemen in de jaren voor de Allerheiligenvloed van 1170 waarschijnlijk het Waterlandse Die was. Eén veenstroom die van Zuid naar Noord liep en uitwaterde bij Uitdam.

“Ten tijde van de eerste Amsterdammers – rond het jaar 1150 – was het IJ er nog niet, maar wel die ene veenrivier. Amsterdam heeft daar in latere eeuwen een narratieve draai aan gegeven. De eerste inwoners kwamen vermoedelijk uit Noord, het vroegere Groot Waterland, maar in de geschiedenisboeken komt Amsterdam uit Zuid – het Amstelland.”

Welke geschiedenis van Amsterdam vond je zelf het minst belicht in geschiedenisboeken tot nu toe?

“De 19e eeuw. Dat is het economisch en gezondheidskundig dieptepunt van de stadsgeschiedenis. Maar er is ontzettend veel gebeurd dat tot op de dag van vandaag veel invloed heeft.

“Neem de kanteling van eind 19e eeuw. Amsterdam was meer dan 5 eeuwen met het gezicht naar het IJ gekeerd, de noordkant van de stad dus. De toenmalige zuidkant – de Weteringschans – was de industriële achterkant. Het afvoerputje.

“Maar in een paar decennia, na het bouwen van vele cultuurpaleizen, kantelde de stad het gezicht naar die achterkant. De voorkant aan het IJ werd een industriële achterkant. Dat is een van de meest ingrijpende metamorfoses die de stad onderging, maar in geschiedenisboeken is de kanteling non-existent. In Gogme beschrijf ik die wel uiteraard!”

Zie je in het moderne Amsterdam bewijzen hoe de Gogme-geschiedenis verder gaat?

“Absoluut, het is vanuit het verleden goed te voorspellen. Net als in de middeleeuwen en alle daarop volgende eeuwen verzuchten we dat de stad te vol en te druk is. Dat er geen ruimte meer is. Het woningtekort was in vroeger eeuwen vele malen erger. Maar de ruimte is op, verzuchten we al zes eeuwen.

“Dus gaan we verdichten, zoals nu. Even later zien we dat de stad is omgeven door zeeën van groene weilanden. En gaan we grenzen verleggen.”

De Amsterdamse geschiedenis in zeven eeuwen

Terug naar het boek.

De Amsterdamse geschiedenis is lastig om terug te brengen tot 150 bladzijden, want er is zoveel te vertellen. Toch las ik het met veel plezier, dankzij de aantrekkelijke schrijfstijl, iets waar de geschiedenisboeken vaak niet goed op scoren, volgepakt met feiten als ze zijn.

Interessant is de indeling in (niet-letterlijke) ‘eeuwen’, die belangrijke perioden samenvatten. De ‘katholieke eeuw’ duurt bijvoorbeeld van 1400-1575. De ‘grachtengordeleeuw’ van 1578-1672. De ‘kanteleeuw’ van 1795-1900. Enzovoort.

Het is een slimme, speelse manier van geschiedenis vertellen. Het maakt het makkelijker om perioden te vergelijken. Wat was de succesformule van dit moment? En welke verhalen speelden daarbij een rol?

Een mooi voorbeeld is het beroemde mirakel uit 1275:

De stad werd een bedevaartsoord en stond plotseling op de religieuze wereldkaart. Of dit alleen maar een wonder van buitenaf was, of ook slimheid van binnenuit, kun je je afvragen. Het wonder der religie wierp zich op Amsterdam – of was het misschien ook andersom? De stad met zijn koopmannen en verhalenvertellers kon het Mirakel goed gebruiken – de spirituele cocktail gaf de opkomende handelsstad de wind in de zeilen.

Of hoe Amsterdam zichzelf vervolgens ontwikkelde als handelsstad (hoewel dat soms wel érg ver ging):

Toppunt van een dubieuze moraal was dat Amsterdam zonder scrupules een zeer lucratieve handel met de Spaanse vijand dreef. Het leverde het graan om de Spaanse monden te voeden en ook het hout voor nieuwe oorlogsschepen en Spaanse kanonnen en geweren.

Iets om niet te vergeten is dat steden en niet landen je identiteit betekenden. Verhalen speelden daarbij een hele grote rol. Vaak werden die ingezet als een soort stadsmarketing avant la lettre.

Loyaliteit aan je provincie of trots op Nederlanderschap bestond toen nog niet, je was Amsterdammer of bijvoorbeeld Leidenaar. De stadhouders uit ‘s-Gravenhage en de burgemeesters van Amsterdam balanceerden in een machtsevenwicht. Den Haag was nog niet de hogere macht zoals het Rijk nu.

Een video van OudAmsterdam die grafisch de groei van de stad uitlegt (niet gerelateerd aan het boek):

Een stad in neergang (in drievoud)

Er waren diverse crises waarbij de stad zich moest heruitvinden. De achttiende en negentiende eeuw waren bijvoorbeeld erg moeilijk.

De 18e eeuw liet zien dat de stad niet alleen in staat was te groeien, ze kon ook stagneren of zelfs krimpen. (…) Waar de 17e eeuw een misschien wat dubbele moraal kende, was de 18e eeuw ronduit opportunistisch en bijna principeloos.

En in de 19e eeuw ging het helemaal beroerd met Amsterdam:

Het leek alsof ze was blijven hangen in de echo van de 17e eeuw. De stad had nog altijd de vorm en omgang van de Grachtengordel-eeuw, maar wie goed keek zag dat ze nog geen schim was van haar eerdere zelf. Welbeschouwd leek ze er echt niet meer op.

De stad legde het toen definitief af tegen andere wereldsteden zoals Londen en Parijs:

Niet alleen de gebouwen van de stad waren sleets, ook de mentaliteit had aan geestdrift ingeboet. (…) Terwijl in het buitenland de industriële revolutie al een halve eeuw op stoom was, draaiden de fabrieken rond de Singelgracht nog op ouderwetse windmolens. Er nestelde zich een conservatieve geest in de stad.

De twintigste eeuw was een ander verhaal. Eerst breidde de stad eerst zich driftig uit en daarna werd het ook een toeristenmekka dankzij het imago van superliberale en tolerante stad (ook weer een narratief), wat wel heel anders was dan de stad in de negentiende eeuw.

Eind twintigste eeuw stagneerde Amsterdam opnieuw. Er was een uittocht (iedereen ging naar Purmerend en Almere). De wijken in de binnenstad kregen in de jaren tachtig te maken met verkrotting, leegstand, drugsgebruik en gevechten tussen krakers en ME.

Van zulke tijden naar de hippe stad van nu waar iedereen veel te veel geld betaalt om te kunnen wonen… een wonderlijke transformatie van amper een paar decennia. Het is het proces van gentrificatie dat je in veel grote Europese steden ziet (want de ontwikkeling van Amsterdam is niet altijd heel verschillend van die andere grote steden).

De rol van gogme in de Amsterdamse geschiedenis

De sleutel van het succes van Amsterdam over de eeuwen ligt volgens Bas Kok mogelijk bij het typisch Amsterdamse begrip ‘gogme’. Een Jiddisch woord dat staat voor een combinatie van slim denken en lef hebben, waarmee Amsterdam zichzelf keer op keer heruitvond, en wat Louis van Gaal eiste van zijn voetballers.

Sommigen stellen gogme bijna gelijk aan ‘kapsones’. zo’n ander Amsterdams begrip – maar dat kenmerk is op het kleurenpalet van gogme hooguit een kneepje verf dat wordt bijgemengd.

Het boek heeft een bijlage over het begrip en zelfs een gogme-test, om te kijken hoe je daar zelf op scoort (ik scoorde niet zo goed). De stad Amsterdam slaagde met vlag en wimpel:

Bedreigingen, tegenslagen en natuurrampen die oude steden zouden verlammen, waren voor Amsterdam juist de motor.

Het Amsterdamse ‘gogme’ lijkt de stad iedere keer op het juiste moment weer een zetje in de rug te hebben gegeven. Of was het mazzel? Vermoedelijk een combinatie van de twee.

Gogme is te koop bij de meeste boekhandels of online te bestellen voor € 20,25.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Bas Kok
• Verhaalpaal Noord: openluchttentoonstelling waar Bas Kok ook bij betrokken is
• Geschiedenis van Amsterdam: podcastserie

1639 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: Manchester, reizen, fotografie, alternatief, streetart / Vorm: fotoreportage met reisgidselementen / Copyright photo’s Indipendenza.nl

Noord-Engeland blijft toch een beetje een lastige bestemming voor veel reizigers als het niet om voetbal gaat. Sheffield, Leeds, Newcastle: minder bekende bestemmingen dan pak hem Londen of Oxford. Dat is zonde want er is veel te zien als je je niet blind staart op ‘mooi’ en ‘populair’.

Vind bijvoorbeeld maar eens een reisgids over Manchester. Je zal het moeten doen met een paar pagina’s in een gids over Liverpool. Bij het toeristenbureau in Manchester – een klein bureautje met een persoon achter de balie – vroeg ik om een wandeling langs industrieel erfgoed. Eerst werd peinzend gekeken, daarna een multomap geopend, gebladerd en daar zat een eenvoudig gemaakt A4-tje met een geschetst wandelingetje.

Dan maken we het maar zelf! Wij geven in dit artikel een paar must-sees en must-do’s voor de cultuurminnende reiziger die naar Manchester gaat. We lopen van noord naar zuid en ontdekken de stad via zijn cafés.

1. Dompel je onder in de oude industrie

Leftovers van de oude katoenindustrie van Manchester zijn op talloze plaatsen te vinden. Bijvoorbeeld rondom het Ashton Canal en de New Islington Marina. En in Castlefield. En soms lukraak in de stad zelf.

Het is een soort toeristenattractie waar de stad nog mee worstelt lijkt het wel: echt volop de aandacht krijgt dat verleden niet.

Met name de wijk Ancoats bevat veel industriële geschiedenis, met verbouwde pakhuizen en fabrieken. In de negentiende eeuw was het een florerende textielindustrie met fabrieken (‘mills’ in het Engels), de eerste industriële buitenwijk.

Na het sluiten van de fabrieken werd Ancoats een verpauperd stukje Manchester waar je liever niet kwam. Maar de afgelopen jaren is er flink in geïnvesteerd. Ook New Islington heeft een make-over gekregen. En er ligt nog een groot leeg terrein om te bebouwen. Lees meer over Ancoats industriële geschiedenis.

Het is een van de meest hippe plaatsen van de stad. Het One Cutting Room Square (Hood Street) is de centrale plek met bars en mensen die op straat zijn. Je vindt her en der leuke (maar vrij dure) fijnproeverswinkels verstopt.

Aan de noordkant is nog wel te zien hoe het was, zoals dit beeld van Google Maps laat zien. Als je de transformatie van dichtbij wilt zien, kun je de Dantzic Street aflopen, waar het nog wel heel rauw is. Verpauperde industrie aan de ene kant van de spoorbrug versus nieuwe flats en een koffiebar aan de andere kant.

Aan de Ring road zijn diverse populaire cafés en restaurants. Jane Eyre aan de One Cutting Room Square is lekker lokaal en onmisbaar voor Charlotte Brontë-fans. Toch kies ik voor het fijnproeverszaakje Ancoats Deli, waar de lokale hardloopbevolking voor de ingang staat te keuvelen.

2. Geniet van de schoonheid van de lelijkheid van het Northern Quarter

Op naar de andere kant van de Ringweg: Northern Quarter. Northern Quarter is al jaren het kloppend hart van alternatief Manchester. Het is op zichzelf al een reden om deze stad te bezoeken, zeker voor liefhebbers van de muziekgeschiedenis van Manchester of die van street-art en graffiti. Het is de meest creatieve buurt van de stad.

De wijk is wederom getekend door de vlugge opkomst van de textielindustrie eind negentiende eeuw. De katoenindustrie stortte in. Het was sindsdien een moeizaam bestaan. De wijk kreeg te maken met een neergang in de jaren zeventig en tachtig, toen het winkelcentrum van Arndale opende en diverse winkels moesten sluiten. Lees meer over Northern Quarters geschiedenis.

Het Northern Quarter vond zichzelf eind twintigste eeuw opnieuw uit als hub van alternatieve winkels, cafés, restaurants. En met creatieve mensen die op de goedkope huren af kwamen. Sinds 1982 bevindt zich hier bijvoorbeeld het vier verdiepingen tellende Afflecks, met meer dan zeventig alternatieve winkeltjes.

Je vindt er nu veel onafhankelijke platenzaken, designers, mode-ontwerpers, kunstboekhandels. Al is het echt onafhankelijke er volgens sommigen misschien wel een beetje af.

Toch is het echt nog steeds een rauwe wijk met overal graffiti en verouderde panden. Naast alternatievelingen lopen er soms ook geestelijk verdwaalde personen rond.

Die rauwheid maakt het ideaal als filmlocatie. Een man die bij de Dale Street stond als portier vertelde spontaan dat de wijk met zijn oude looks heel regelmatig wordt gebruikt als setting voor films en tv-series. Superheldenfilms, maar ook Peaky Blinders. Het is zelfs stadse stand-in voor het New York van de jaren veertig.

Een must-see zijn de straten Oldham Street en Tib Street. Ik was ook erg gefascineerd door het vervallen stukje Little Ancoats Street. In Northern Quarter vind je er ook het rustige en plezierige Manchester Craft and Design Centre, waar je prima kunt lunchen.

Als café is er zoveel te kiezen. Siop Siop bijvoorbeeld, getipt door een verkoopster, is een leuke alternatieve bar aan Tib Street. Maar ook de koffie- en cakesbar Gran T’s Coffee House, dat aan de andere kant zit van het blok bij Little Ancoats Street. Het café is vernoemd naar de vriendelijke en positieve ‘Gran Taylor’, de oma van de huidige eigenaar.

3. Bezoek kunstboekhandels en kunstgaleries

In Manchester kan de kunstliefhebber genieten van een paar prima kunstboekenwinkels.

Bij Village Books (Oldham Street) vind je veel hedendaagse-kunstboeken uit de hele wereld. Niet de doorsnee boeken, het is behoorlijk alternatief. Ik viel voor een fotoboek over aparte wc’s in Japan.

In de kelder is er een expositieruimte. Deze keer kunst met stilettolaarzen van Meg Saoirse Williams.

Tijdens het boeken lezen was er nog een relletje buiten. Een jongen spoog pal buiten de winkel op de grond. Een passant nam daar zo aanstoot aan, dat hij hem schreeuwend terecht wees, waar hij ook nog eens de Tweede Wereldoorlog bij haalde.

Iets verder bij Unitom – vlakbij het gezellige Stevenson Square – hadden ze zeer schappelijke geprijsde fotoboekjes. Ik haalde er een paar. Een over Manchester en Salford in de jaren zeventig (Martin ‘O Neill) een ander met foto’s van graffiti uit het hedendaagse Londen (@decphotos):

Meer kunstboeken vind je in Waterstone’s in het Arndale warenhuis. Bekijk andere boekhandels op de website van Secret Manchester.

Alternatieve kunstgaleries vind je overal in de stad. Ik heb er twee bezocht.

Midden in het Northern Quarter heb je ESEA Contemporary (met Aziatische moderne kunst). Daar was het onderwerp Voicing the Archive. Vrijwel alles was audio. Soundtrack for a Silent Film van Lawrence Lek en An Imaginary Archive of Pitt Street van Hester Yang vond ik sterke bijdragen.

Bij Castlefield Gallery kwam ik wat aarzelend binnen omdat de expositie pas een dag later zou beginnen en er was verder niemand. Maar het was toch wel open.

De van oorsprong Belgische kunstenaar Mischka Henner had een installatie met geluid en beeld. Elke blikseminslag ter wereld activeerde drumgeluiden in een donker zaaltje. Je zag de spontane muzieknoten voorbij dansen. Onweer creëert een spontaan muziekstuk, dat je ook in je lichaam voelt.

Er zijn veel meer interessante galeries in Manchester en omgeving. Ik had wel naar The Withworth Art Gallery, Paradise Works en Paper gewild maar die waren lastig te bereiken. Check de website Secret Attractions voor meer tips.

4. Ervaar het volkse Manchester in Castlefield

In het zuiden komen we aan bij Castlefield. Iets naar rechts is de universiteitsbuurt (Oxford Road) en het Manchester Museum, dat helaas niet makkelijk te bereiken bleek te voet.

Castlefield – ten zuiden van het drukke Deansgate – heeft veel te bieden voor bezoekers:

• Mamucium: een stukje Romeins erfenis
• Castlefield viaduct: verbouwd tot wandelgebied
• Pakhuizen en oude industrie
• Science and Industry Museum

Het Romeinse stuk is helaas erg vervallen. The Castlefield Viaduct is een mooie ervaring en je kunt fijne foto’s schieten rondom deze spoorwegbruggen. Altijd goed: meer groen in de stad en het hergebruik van unieke architectuur. Het lijkt alsof het wandelgebied de komende jaren nog gaat uitbreiden.

Hier vind je vooral rondom Bridgewater Canal ‘volkse tenten’ waar jonge mensen flink los gaan. Wel een ervaring om daar een keer een drankje te gaan doen. Met rustig etende families en cocktails drinkende jonge uitgaanders. Het volkse Engeland.

5. Loop rond!

Tot slot is Manchester een ideale stad om gewoon rond te lopen en te kijken. En te fotograferen!

Manchester is geen georganiseerde stad. Het centrum is een lappendeken van buurtjes met verschillende karakters. En het is allemaal op loopafstand.

In het middenstuk vind je veel gewone winkels, het Central Retail District. Iets ten zuiden daarvan loop je een heel ander type wijk binnen: Spinningfields. Hoogbouw, banken, duurdere restaurants. Daar vlakbij zit de wijk St John’s, met het industriemuseum en Aviva Studio’s.

In het oosten bevind je je in de ‘hustle and bustle’ rondom het treinstation Piccadilly. Vlakbij zijn de kleine buurten Chinatown en Gay Village. Volg je naar het zuiden de Whitworth Street, kom je bij Oxford Road, First Street en ten slotte Castlefield.

Al deze buurten hebben hun eigen aantrekkelijkheden, wat goed past bij de ondergewaardeerde stad die Manchester is bij toeristen.

Er gebeurt veel, overal wordt driftig gebouwd. Geregeld een renovatie van een ouder gebouw maar ook de bouw van enorme flats. En toch loop je hier en daar ook hele oude straten tegen het lijf, zoals deze kleurrijke steeg (Well Street). Met potten verf op de stoep heeft het iets van een ironisch, postmodernistisch kunstwerk:

De stad kan er een volgende keer zomaar anders uitzien. Dat geldt letterlijk voor een specifiek gebouw in de buurt van Castlefield: The Hotspur Press. Een van de oudste fabrieken van de stad, misschien wel de oudste, waar veel strijd voor is geleverd om te behouden.

Helaas is dit iconische gebouw in juni 2025 zwaar beschadigd door een brand. Het gebouw is dus niet meer te zien zoals op deze foto.

Bij welk café moeten we eindigen? Vlakbij Piccadilly vind je in een oude textielfabriek (Neptune Mill) een leuk en rustig café: Cotton. Ideaal voor als je naar het station gaat en nog een laatste slok koffie wil drinken in Manchester-sferen.

Daarmee zijn we aan het einde van deze improptu reisgids. Heb je plezier gehad aan dit gratis artikel? Overweg dan om de auteur met een kopje koffie te ondersteunen:

Meer kijken, lezen of luisteren?

• Visit Manchester
• Secret Manchester
• Podcasts over Manchester
• Reisgidsvideo over Manchester van Expedia

1 september 2023 / 1105 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: architectuur, geschiedenis, fotografie, Sovjet-Unie / Copyright beeldmateriaal Christopher Herwig

Hoe kwam het project tot stand?

De Canadese fotograaf Christopher Herwig fietste ooit van Londen naar Sint-Petersburg. Hij nam zich voor ieder uur een bijzondere foto te nemen. Al snel merkte hij dat de bushokjes zeer fotogeniek waren.

Je kunt gerust zeggen dat Christopher Herwig door een fotovirus werd besmet: hij moest en zou die bushokjes vastleggen. Hij reisde alle oude Sovjet-republieken door, van de Baltische landen tot Vladivostok, van Abchazië tot Moskou. Tot in Tsjernobyl aan toe maakte hij foto’s.

Hij fotografeerde duizenden bushaltes, interviewde makers – intussen bejaard en met pensioen – en sprak vaak met de mensen die aan het wachten waren bij de bushaltes. De geschiedenis van de Sovjet-Unie trok langs in de vorm van alsmaar verschillende bushokjes.

Het werd echt een serieus project toen hij in de Kaukasus ging wonen. Hij huurde auto’s, reed met taxichauffeurs (‘Bussen waren verrassend onpraktisch’) de routes langs de hokjes en fotografeerde wat er nog steeds stond. Dat wisselde. Sommige busroutes waren opgeheven, sommige hokjes vervallen. Maar ook veel waren er nog in goede staat.

‘De taxichauffeurs moesten vaak eerst lachen maar raakten op zeker moment besmet met het zoekvirus en begonnen me daarna vaak enthousiast te helpen.’

Het project leverde uiteindelijk een boek op en daarna een deel 2. Vervolgens nog een boek over Soviet Metro Stations. En dit jaar verscheen ook nog een documentaire over de bushokjes.

Waarom verdienen de bushokjes onze interesse?

Herwig via gesprekken steeds meer over de historische architectonische achtergrond van de bushokjes uit de Sovjet-tijd. Om kort te gaan: in de jaren zestig werd er door de hele Sovjet-Unie steeds meer en sneller gebouwd. Dat leidde tot de behoefte van een openbaar vervoer-netwerk. Echte harde voorschriften waren er niet hoe de haltes voor dat netwerk gebouwd moesten worden. De bushokjes werden zodoende een uitlaatklep van creativiteit van kunstenaars en architecten, die hier vaak hun eigen ei in kwijt konden. Iets wat je misschien niet verwacht in het systeem dat ook de eentonige en eendimensionale flats overal ontwikkelde.

Er was letterlijk geen grens voor de bushokjes. Hokje is eigenlijk niet het goede woord meer want soms waren ze enorm. Soms in de vorm van een octopus, een duif erbovenop, in de vorm van een raket. Soms vormden de haltes mozaïeken kunstwerken. Sommige vormen waren aantrekkelijk in hun eenvoud, zoals de favoriet van Herwig zelf: een hokje in Taraz in Kazachstan (op de cover van zijn eerste boek).

‘Dit waren kleine, poëtische daden van verzet.’

Grappig was dat er ook vaak lokale verschillen waren. Dat kwam omdat sommige bouwers meer de lokale stijlen integreerden in de hokjes, aangezien er toch niet echt een controle was op wat er gebouwd werd. Ook vaak werden lokale kunstenaars gevraagd die ook wel eens hier en daar de grens opzochten.

Sommige makers vertelden hem graag over hun expressie. Ze komen terug in de documentaire. Ze vertelden over hun achtergrond, hoe de opdrachten bij hen terecht kwamen en wat ze er vervolgens mee deden. Zoals Enu Mäela, Juri Kinsap, Armen Sardarov, Zoerab Tsereteli (Georgisch kunstenaar) en Victor Sheptoenov. Ze legden uit dat ze met weinig middelen konden nadenken over de vormen. ‘Ik voelde een innerlijke behoefte voor hokjes met esthetische waarde.’ En: ‘Dit waren kleine, poëtische daden van verzet.’

Ook signaleerden architectuurexperts dat de hokjes een ander soort stem vertegenwoordigden dan doorgaans in het Sovjetsysteem: de stem van het gewone volk. Dat was uniek: ‘De stem van de gewone burger werd zelden gehoord.’

Wat is er over van de bushokjes?

Uit de documentaire (zie de link onderaan) blijkt dat de bushaltes vrij rap aan het verdwijnen zijn. Ze worden vaak gesloopt omdat sommige landen geen herinneringen meer wensen aan de trauma’s van de Sovjet-periode. Zelfs bushaltes met hamer en sikkel – de symbolen van het communisme – zijn dan niet meer heilig meer.

Soms is er een ongeluk geweest en ging de halte kapot, soms zijn busroutes opgeheven en werden de haltes meteen maar gesloopt en soms werden de haltes nieuwe locaties voor handeltjes. Een enkele keer is een haltes ook door de invloed van de weersomstandigheden stukgegaan. Maar door de bank genomen blijken de betonnen haltes verrassend stevig.

Deze langzame verdwijning noopte Christopher Herwig om het project snel af te maken. Intussen is er ook een Soviet Bus Stops deel 2. Maar ook een Soviet Metro Stations, die ook vaak prachtig waren vormgegeven. De boeken zijn te bestellen via online boekhandels, zoals Bol.com en Amazon. Maar misschien kan uw lokale boekhandel u er ook mee helpen.

Wat vinden wij van dit project?

Wat respect afdwingt is, is dat Herwig al ruim een decennium bezig is met de bushokjes. Het is zijn fotografische goudmijn. Mooie, interessante objecten die een ader raakten van de sovjet-geschiedenis. Zijn kennelijk aangeboren nieuwsgierigheid dreef hem tot dit redelijk extreme project.

En hij hield het niet alleen bij fotografie. Hij sprak veel betrokkenen en heeft zich goed geïnformeerd bij experts. Daarmee is het praktisch een journalistiek project. Aan de ene kant zien we de gevolgen van het totalitaire regime maar we zien ook dat niet alles zo zwart-wit was en er soms ook wat ruimte was voor individuele expressie.

Het maakt de vrij korte documentaire van nauwelijks een uur zeer goed gevuld. De docu kostte ook zeven jaar om te maken. Met onder andere beelden van hem terwijl hij in een auto poogt een besneeuwde berg op te rijden voor een halte. Of dat hij lokale passanten ontmoet, die niet bepaald stilstaan bij de kunst van de haltes. Of hoe hij zijn evenwicht probeert te bewaren bij een ingewikkelde positie bij het maken van alweer een foto.

Herwig reisde overal rond en keerde terug met prachtige, unieke beelden en opnamen – waarmee hij het geluk had dat dit project voor de oorlog in Oekraïne plaatsvond, want anders was het een stuk lastiger geweest om te maken.

Wie Indipendenza goed bijhoudt, weet dat er ook bijzondere verhalen vastzitten aan Sovjet-design…

Lees ons artikel over Sovjet-design.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Christopher Herwig
• De documentaire Soviet Bus Stops is op 12 september uitgezonden en (nog) te zien via het programma Close-up op NPO-start
• Lees een artikel over de documentaire op de website van VPRO-Gids
• National Geographic: The Curious World of Soviet Bus Stops
• Hyperallergic: The Whimsical forms of Soviet Bus Stops
• Nieuw-Zeelandse podcast over het project van Christopher Herwig