1485 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: komische satires, Romeinse tijd, spotternij

Wie was Juvenalis?

Juvenalis leefde in de periode 60-140 (na Christus) en het Romeinse rijk ging toen al een paar eeuwen mee. Hij maakte carrière in het leger en als declamator in Rome. Hij was niet rijk en leefde als cliënt bij een rijke burger, zoals het veel armere mensen afging. Of te wel: een groep minder rijke burgers leefden van de steun van een rijke burger.

Vanwege een verbanning (vermoedelijk door een belediging) verbleef hij een tijdje in Egypte. Daar is verder niets over bekend.

Hij begon pas op middelbare leeftijd met het schrijven van verzen. Dat had ook te maken met het feit dat hij leefde in een tijdperk van een tiran: keizer Dominitianus – en er nagenoeg geen vrijheid was.

Zijn vertaler, M. d’Hane Scheltema, legt uit dat zijn talent werd onderschat in zijn tijd:

Achteraf bleek hij een van de grootsten. Wat Tacitus in dezelfde periode betekent voor het proza van het ‘zilveren’ Latijn, doet Juvenalis voor de poëzie.

In het eerste vers in dit boek (een soort kennismaking) schrijft Juvenalis dat hij wilde schrijven als zijn twee eeuwen eerdere satirische voorganger Lucilius:

dwaas zou het zijn papier uit te sparen uit bescheidenheid, terwijl zoveel poëten het verprutsen. En dat ik dan dezelfde baan wil rijden, die eens Lucilius zo roemvol reed

Maar Romeinse satire is meer dan deze twee schrijvers, zo legt d’Hane Scheltema uit in het voorwoord:

Pas in de eerste eeuw na Christus, als Rome alle defecten en irritaties van een miljoenenstad gaat vertonen en geregeerd wordt door keizers als Caligula, Claudius, Nero en Domitianus, gaat de satire werkelijk met scherpe stekels bloeien: Tacitus en Martialis, historicus en epigrammendichter, schrijven geen satiren maar ademen wel een satirieke geest, en Seneca, Petronius, Oersius eb Juvenalis maken die periode tot een hoogtij van het genre.

Juvenalis gebruikte als een van de weinigen de hexameter bij het schrijven. Daardoor hebben zijn teksten volgens de vertaler meer literair gewicht.

Zestien satiren zijn overgeleverd. De inspiratie haalde hij meestal uit zijn leven in Rome, waar hij opgroeide in de niet-welvarende kringen. Later kreeg Juvenalis iets meer succes en had hij zijn eigen boerderij.

Over Juvenalis als mens is verder zo goed als niets bekend, schrijft d’Hane Scheltema. Zijn werk is vrijwel alles wat er van hem over is.

Waar gaan Juvenalis’ Satiren over?

Juvenalis was als satireschrijver cynisch over veel zaken die hij zag in zijn maatschappij. Juvenalis’ minder rijke achtergrond zal ongetwijfeld een rol hebben gespeeld met waarom op Wikipedia deze zin te vinden is:

Satiren verraden een diepe afkeer voor de rijken en de “winners” en een warme sympathie voor de “losers”, de armen en marginalen.

Hij bespotte van alles: homoseksuelen; machthebbers (van Pompeius tot Caesar); vrouwen die profiteren van macht in een huwelijk; mensen van rijke families; religieus fanatisme en meer. De laatste verzen gaan meer over thema’s, zoals oplichterij, hebzucht en opvoeding.

Zijn verzen zijn geregeld grof, seksistisch en persoonlijk. Sommige zijn zelfs te grof om nú nog voor te lezen, zei iemand in een podcast. De vraag is vooral hoe letterlijk je zijn verzen van twee eeuwen oud moet nemen – het was vermoedelijk spottend entertainment in die tijd, niet gehinderd door enige politieke correctheid.

Krijg een idee van Juvenalis’ spot via deze video uit 1995 van Ian Hislop en Stephen Fry, die hem in modern Londen tot leven brengen (gedeeld voor educatieve doeleinden):

Zijn verzen hebben intussen een lange periode van geschiedenis doorstaan. Hij blijft een van de meest populaire Romeinse schrijvers, te vergelijken met Cicero, Vergilius en Ovidius. In de renaissance- en barokke periode krijgt zijn werk meer aandacht. Hamlet zit bijvoorbeeld in Shakespeare’s beroemde toneelstuk een werk van Juvenalis te lezen.

Ook in Nederland krijgt hij herwaardering, vooral eind zeventiende eeuw. Daarna is het een tijd stil. De vertaling van 1984 (herzien in 2003) is de eerste druk sinds 1709!

Wat is er bijzonder aan Juvenalis’ verzen?

Zijn verzen zijn ironisch en soms zelfs een beetje informerend, maar ook scherp, cynisch en grof, waar je dus van moet houden. Die combinatie is best wonderlijk en doet me wel denken aan bijvoorbeeld Aristofanes, hoewel die nog grover is.

In elk geval is het boek prima te lezen, de zinnen zijn niet moeilijk en er is ook nog een flinke berg noten voor de lezer die meer context wil. Iets wat ik wel kan aanraden met een verschil van tweeduizend jaar tussen schrijver en lezer (ter vergelijking: dat is als iemand in het jaar 4.000 De Avonden van Gerard Reve leest).

Ik kon af en toe goed genieten van de verzen. Ze zijn goed te lezen en duidelijk amuserend bedoeld, zodat je ze in een theater kon declameren. Zijn spot richtte zich op de dingen die hij om zich heen zag. Ongetwijfeld herkenbaarder voor de mensen van die tijd.

Zelf hou ik iets meer van de school-of-life-achtige teksten in het tweede deel. Iets tijdlozer en leerzamer als je zoekt naar inhoud.

Hieronder heb ik een paar mooie stukjes verzameld.

Over zijn afkomst en hoe moeilijk het is om rond te komen:

Maar hier in Rome eisen modegrillen
meer geld dan redelijk is en vaak betaalt men
uit vreemde beurs. Ons leven hier gaat mank
aan kale bluf. Er is ook niets voor niets,
Nietwaar? Van A. de vingertoppen raken,
één blik van B.; met toegenepen lippen,
kost geld, net als de koekjes die je eet
bij feestjes thuis na ’t offeren van iets dierbaars,
zoals een haarlok of de eerste baard –
je krijgt wel maar het is een zure beet,
want zonder fooi aan ’t luxepersoneel
krijgen wij, arme schooiers, niet erg veel!

En over wonen in Rome als je weinig geld hebt:

Maar onze stad staat grotendeels te rusten
op dunne palen, die de huisbaas aanbrengt
als iets verzakt: de scheur lijkt goed verbonden,
de huurders worden weer in slaap gesust
onder een dreigend dak! Nee, ik woon liever
waar ’s nachts geen brand of wat voor vrees dan ook
de mensen kwelt. Hier roept je buurman “water!”
en redt zijn boeltje. Zelfs de derde woonlaag
slaat uit van rook. Maar jij weet niets.
Jij bent hoog bovenin onder je dakpandak
vlakbij de regen en de duivennesten
de laatste prooi der vlammen.

Over zijn eigen situatie:

Ik, brave borst,
ben niemands dievenmaat,
geen briefbesteller
van wat een minnaar een getrouwde vrouw
belieft te schrijven. Niemand heeft mij nodig,
Ik voel me vleugellam en overbodig.

Over de voorsprong die afkomst geeft:

‘Maar ik, ik stam van dr Cecrops,’ zeg je. Nou toch.
gelukgewenst! Lang leve deze afkomst!
Toch vind je in de onderlaag van ’t volk
de ware redenaars, die hoor je pleiten
voor ongeschoolde rijkaards, en de man
die elke rechtsvraag, elke wetboektekst
ontraadselen kan, komt evenzeer uit ’t plebs
als de soldaat die kloekgewapend afreist
naar de Eufraat of naar ons bezettingsleger
in ’t pasveroverd batavierenland
Maar jij stamt af van de Cecrops!
(…) Wil je dus bewonderd worden zonder voorgeslacht,
vertel ons dan wie je bent, niet wat je hebt

Over het perspectief van een dichter in de Romeinse tijd:

verscheur die nachtenlange
pennengevechten, arme dichter jij,
die in je zelf de mooiste verzen bouwt,
hopend ooit met een krans en mager borstbeeld
vereerd te worden. Heus, er is geen kans
op andere maecenaten: elke rijkaard
zit op z’n geld en heeft geleerd naar de dichters
bewonderend te kijken, verder niet,
als kinderen naar een pauw. En zo verstrijken
de jaren om met helm, houweel of roeiriem
bezig te zijn, waarna berouw ontstaat
omdat een oude dag met niets dan verzen
eigen bestaan en eigen Muze haat

Een voorbeeld van zo’n school-of-life-achtige tekst:

laten wij nu maar de toga’s uitdoen
en onze rimpelhuid ontspannen in
de lentezon. Je mag ook zonder gêne
nu hier in het bad gaan zitten, ook al is het
nog midden op de dag. Want zoiets doe je
één keer, nooit lange tijd, omdat een leven
van luxe gauw verveelt. Echte genoegens
blijven genoegens door hun zeldzaamheid

En een voorbeeld van de genadeloze afrekeningen:

U weet niet half hoezeer mijn lever soms
van woede kookt, wanneer ik ’t volk zie lijden
Onder de vriendenkliek van profiteurs
en souteneurs, die ondanks strafvervolging
onkwetsbaar zijn, omdat geen smaad of straf
hun veilig opgeborgen munten schaadt.
Kijk maar naar Marius, oud-gouverneur:
ver weg verbannen zit hij ’s middags vroeg
al aan de wijn, lacht om de boze goden,
terwijl de burgerij die hem verjoeg
nog altijd huilt…

Meer kijken, lezen of luisteren?

• Juvenalis op Wikipedia
• Complete video met alle zestien verzen van Juvenalis (vertaald naar het Engels)
• Video van Will Durant over Juvenalis
• Podcast van AD History over Juvenalis (via Youtube)

1 januari 2022 / 1901 woorden / 14,6 minuten leestijd / thema’s: surrealisme, symbolisme, 19e eeuw, inspiratiebron / Featured image via Wikimedia Commons

De allerbeste surrealist is natuurlijk de surrealist die het al was zonder het te weten. Gaspard de la Nuit is een beroemd werk maar toch maar bij weinigen echt bekend.

Het is een uniek boek: met de eerste echte prozagedichten, een stap in de Franse literatuur, die de prozagedichten van Baudelaire, Rimbaud en Lautreamont zou inspireren.

Wie was Aloysius Bertrand?

Aloysius Bertrand werd in 1807 in Italië geboren. Hij leefde een groot deel van zijn leven in Dijon. Dat leven duurde trouwens niet lang: hij werd maar 34 jaar.

In het nawoord schetst vertaler Hans van Pinxteren het miserabele leven van Bertrand. Geen succes met toneelstukken en ook zijn prozaschetsen werden niet uitgegeven. Hij kon geen aansluiting vinden bij de schrijvers van de romantiek in Parijs. Financieel ging het ook niet geweldig.

Het was een leven dat geplaagd werd door pech. In Dijon werkte hij een poos bij een krant en later schreef hij ook voor tijdschriften. Hij moest ook zijn moeder en zus onderhouden. Van 1828 tot 1830 woonde hij in Parijs en leefde er in armoede. In de tussentijd werkte hij vijf jaar aan zijn prozagedichten (1827 – 1832) maar geen mens viel ze op. In 1829 vond hij een uitgeverij voor zijn gedichten maar die ging failliet en Bertrand was zelfs zijn manuscript even kwijt.

Na een paar jaar in Dijon verhuisde hij in 1833 weer naar Parijs. Zijn moeder en zus voegden zich bij hem. Een uitgever genaamd Renduel wilde ze wel uitgeven, gaf in 1836 zelfs een voorschot, maar de gedichten bleven op de plank liggen.

De tweede periode in Parijs was ook niet gelukkig. Een toneelstuk van zijn hand werd niet opgevoerd, hij moest geld lenen, moest als secretaris in een fabriek werken, kreeg tuberculose in 1838. En zijn moeder zag zijn vriendinnetje (Célestine) niet zitten.

Een andere uitgeverij wilde het boek wel uitgeven maar dat kon niet omdat Renduel nog steeds het manuscript had. Weer uit het ziekenhuis wilde Bertrand toch zakendoen met Renduel: maar die was intussen failliet gegaan. Na een nieuwe aanval van tuberculose stierf Bertrand in 1841 voordat het boek was uitgegeven.

In 1842 publiceerde het trio Sainte-Beuve (een bevriende schrijver), David d’Angers (bevriende beeldhouwer) en Victor Pavie dan toch het boek op basis van het manuscript van Renduel.

Het boek verkocht slecht. Erkenning kwam veel later. Vooral toen de literaire beroemdheid van zijn tijd, Charles Baudelaire, in 1862 in een brief schreef dat hij was beïnvloed door de stijl van Bertrand:

J’ai une petite confession à vous faire. C’est en feuilletant, pour la vingtième fois au moins, le fameux Gaspard de la Nuit d’Aloysius Bertrand (un livre connu de vous, de moi et de quelques-uns de nos amis, n’a-t-il pas tous les droits à être appelé fameux?) que l’idée m’est venue de tenter quelque chose d’analogue, et d’appliquer à la description de la vie moderne, ou plutôt d’une vie moderne et plus abstraite, le procédé qu’il avait appliqué à la peinture de la vie ancienne, si étrangement pittoresque. (Nederlandse vertaling via DeepL. Bron: Wikipedia)

Andere bekende schrijvers en dichters lazen en noemden hem daarna ook, zoals Stephane Mallermé en Max Jacob. 25 jaar na zijn dood maakten de symbolisten van Bertrand een soort cultschrijver. En de surrealisten herontdekten hem nogmaals, maar als surrealist avant la lettre. André Breton noemde Bertrand een ‘surrealist in het verleden’. Wat tamelijk surrealistisch is.

In 1908 schreef Maurice Ravel een pianowerk met de naam Gaspard de la Nuit.

Het manuscript was trouwens bij uitgave nog niet helemaal af en bevatte nogal wat fouten. In 1925 werden bij een nieuwe druk de meeste fouten eruit gehaald en pas in 1992 verscheen een versie die echt recht deed aan het oorspronkelijke werk. In 2004 vertaalde Hans van Pinxteren het opnieuw omdat de oude vertaling intussen te gedateerd was.

Waar gingen Bertrands prozagedichten over?

Leuk allemaal, maar waar gaat dit boek nou over? En waarom die ondertitel met Rembrandt? Het boek begint met een introductie: op een bankje in Dijon ontspint zich een gesprek. Twee mannen hebben het over Dijon en zijn kerken, abdijen, kathedraal, en de kartuizerkerk.

Dijon ontwaakt, staat op, loopt, snelt voort! Dertig klokken beieren in de ultramarijne lucht, zo blauw als Albrecht Dürer haar schilderde op zijn oude dag.

Ze praten ook over kunst en poëzie.

Kunst is het weten van de dichter. – Een definitie zo helder als een diamant van het zuiverste water.

Tot slot spreken ze over ene Gaspard de la Nuit. De ene man geeft de andere een manuscript om te lezen. De titel: Gaspard de la Nuit. Fantasieën in de trant van Rembrandt en Callot. En dat is natuurlijk ook de titel van dit boek van Aloysius Bertrand. Gaspard de la Nuit is de duivel zelf! En die schreef het voorwoord bij zijn ‘eigen’ boek.

De prozagedichten die dan volgen zijn geïnspireerd op voorstellingen van beroemde schilderijen, vooral van Hollandse en Vlaamse schilders, zoals Gerard Dou, Breughel en Rembrandt.

Volgens Van Pinxteren zijn de prozagedichten ‘visionair aandoende teksten’. Het ene gedicht wat serieuzer, het andere wat kolderieker. Het een doet wat duidelijker denken aan een bepaalde periode (het middeleeuwse verleden van Dijon bijvoorbeeld) en het ander is wat meer een tijdlozere anekdotische fantasie.

Welke voorbeelden zijn er van zijn stijl?

Hoe kwam het dan toch eindelijk toch beroemd en gewaardeerd? Ten eerste omdat de stijl erg atypisch was voor de tijd dat hij het schreef. Van Pinxteren legt het uit: ‘Korrelige zinnen; gebald; ritmisch; fragmentarisch weergegeven verhalen; caleidoscopisch over elkaar heen vallende beelden. Meer dan een taal die beschrijft, hanteert Bertrand een taal die oproept en suggereert.’ Bertrand wilde volgens Van Pinxteren ‘de ervaring en het bewustzijn van de mens’ vergroten met hulp van de taal.

Die stijl van het prozagedicht biedt mogelijkheden, zegt ook literaire criticus Arnold Heumakers:

Het grote voordeel van het prozagedicht is de geconcentreerde vorm ervan. Er hoeft niet een compleet verhaal te worden verteld, een paar aanduidingen of suggesties volstaan, bij Bertrand – op uitdrukkelijk verzoek, getuige een premature brief aan de zetter – afgewisseld met brede witregels. Zo ontstaat een caleidoscopisch geheel van even kleurrijke als raadselachtige beelden, dat het vooral van sfeer en stemming moet hebben.

Kijk bijvoorbeeld naar deze zin:

Elke golf is een meerman die zwemt in de stroom, en elke stroom een pad dat slingert naar mijn paleis, en mijn paleis verheft zich op de bodem van het meer, vloeibaar bouwwerk in de driehoek van vuur, aarde en lucht.

Zijn kennis van geschiedenis (de Britannica vertelt daar meer over) zorgt ervoor dat deze prozagedichten echt gaan leven. De historische begrippen en namen mengen zich met mooie, fantasierijke taal, zoals in het gedicht De Alchimist:

Nog niets! – En vergeefs heb ik drie dagen en drie nachten lang, bij het vale schijnsel van de olielamp, de hermetische geschriften doorgebladerd van Raymundus Lullus!

Nee, niets, behalve dan, bij het gesis in mijn fonkelende kolf, de spotlachjes van een salamander die het leuk vindt om mij te storen in mijn overpeinzingen. Nu eens bindt hij een voetzoeker aan een haar in mijn baard, dan weer schiet hij met zijn boog een vuurpijl op mijn mantel.

Of hij poetst zijn wapentuig en blaast de as uit het fornuis over mijn bladen met formules en over de inkt in mijn koker.

En de kolf die steeds meer fonkelt, sist het zelfde wijsje als de duivel toen Sint-Elooi zijn neus met een tang in het smidsvuur hield.

Maar nog altijd niets! – En opnieuw zal ik drie dagen en drie nachten lang, bij het vale schijnsel van de olielamp de hermetische geschriften doorbladeren van Raymundus Lullus!

Een ook mooi is De Praalhans:

De opgedraaide punten van mijn snor lijken op een drakenstaart, mijn ondergoed is net zo wit als een servet in de kroeg en mijn wambuis is niet ouder dan een wandtapijt in het paleis.

Zou je, als je mij zo pront ziet paraderen, ooit geloven dat de honger, die kwelduivel gehuisvest in mijn buik, door een koord aansnoert dat mij worgt als een gehangene!

Ach, was er maar uit het raam waarin het kaarslicht flakkert bovenop mijn vilten hoed een gebraden lijster neergevallen in plaats van die verwelkte bloem.

De Place Royale is vanavond bij het schijnsel van al die lantaarns zo helder als een kerkkapel. ‘Pas op, een draagstoel!’ ‘Frisse limonade! Napolitaanse bitterkoek!’ ‘Hé, ventje, laat me eens mijn vinger dopen in die forellensaus van je! Nou, jij kunt ook niet tegen een grapje: 1 april!’

Dat is toch Marion Del’orme aan de arm van de hertog De Longville? Drie keffende schoothondjes trippelen achter haar aan! Die jonge lichtenkooi heeft mooie diamanten in haar ogen! Die oude lichtmis heeft mooie karbonkels op zijn neus!

En de praalhans paradeerde met de hand op zijn heup, hij stiet met zijn elleboog tegen de wandelende heren en lachte naar de dames. Hij had niets te eten; hij kocht een bos viooltjes.

Over het feit dat hij de eerste zou zijn met deze prozagedichten zijn de meningen verdeeld. Bertrand had ook voorgangers. Piet Meeuse schreef bijvoorbeeld in 1981 in een stuk in De Revisor:

Die claim bleek bij nader onderzoek echter niet te handhaven. Niettemin vormt Gaspard de la Nuit een belangrijke schakel in de ontwikkeling van het genre, dat later een belangrijke plaats innam in het werk van de drie voornoemde poètes maudits en niet weinig heeft bijgedragen tot het ontstaan van een nieuwe poëzie.

Dat neemt niet weg dat Bertrand een stijl omarmde die (nog) weinig gebruikt werd. Het heerlijke van het boek is dat je er redelijk willekeurig (in de geest van het surrealisme) verhalen van kunt lezen… en herlezen. Het zijn korte verhaaltjes waarin je steeds iets anders in opvalt. Het is niets iets om te begrijpen, er is geen verhaal om nauwgezet te volgen, het is eerder taal om van te genieten.

Sommige prozagedichten zijn wel lastig om te volgen – je bewondert dan meer de kadans van de zinnen. Het zou fijn zijn als iemand ook had uitgezocht welke kunstwerken de inspiratiebronnen waren geweest (als dat nog mogelijk is). Het geeft de af en toe broodnodige context. Maar niet te veel, vindt Aloysius Bertrand zelf:

Hier is mijn boek, zoals ik het gemaakt heb en zoals ik wil dat het gelezen wordt, vóór de uitleggers het met hun verklaringen hebben verduisterd.

De link met het surrealisme heeft iets gemakzuchtigs, maar geeft de moderne lezer misschien steun om Aloysius Bertrands werk een plekje te geven. Want dat was het lot van Bertrand zelf: als je geen voorgangers hebt, pas je in geen enkel straatje. Hij had er bij zijn dood geen enkele weet van dat men ooit in Nederland in de eenentwintigste eeuw nog steeds zijn werk aan het lezen zou zijn. Het is wel op wrange manier ironisch dat iemand die zelf volop gebruik maakt van de vergankelijkheid van geschiedenis om op die manier zelf de geschiedenis in te gaan.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Aloysius Bertrand op Wikipedia
• Alysius Bertrand op DBNL (Piet Meeuse gaf in 1981 in De Revisor wel context bij een paar gedichten)
• The Guardian over het boek en het werk van Ravel
• Gaspard de la Nuit op Goodreads
• Arnold Heumakers over Gaspard de la Nuit (artikel in NRC uit 2004)