1000 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Berlijn, frotteren, kunst, expositie / Vorm: interview

De nieuwe expositie van Willem Speekenbrink, Urteile, is vanaf 10 januari 2026 gratis te zien in het venster van Galerie 44 in Molenstraat, midden in het Hofkwartier van Den Haag. We spreken met Willem Speekenbrink over geschiedenis, Berlijn en het overtekenen van teksten op zerken.

Waar begon het verhaal van Urteile?

“Dat verhaal begon eigenlijk al in 1990, vlak na de val van de muur. Ik kon toen twee maanden een atelier ruilen met een Berlijner. Die ging naar mijn atelier in Den Haag, ik naar die van hem in de Auguststrasse in Mitte. We zaten in een kraakpand. In die tijd waren er overal kunstenaars in kraakpanden.

“Iedere ochtend ging ik op stap want ik moest een tentoonstelling voorbereiden. Om de hoek was er een Garnizoenskerkhof. Dat is gebouwd in de achttiende eeuw. Het is echt de moeite om heen te gaan. Mensen eten daar tussen de middag hun boterhammen. Een fijn parkje met gras en hier en daar een zerk. Een klein groepje vrijwilligers knapt er graven op.

“Ik zag toen mooie teksten op de zerken en dacht opeens: kan ik dat overnemen? Ik had geen ervaring met het overnemen van teksten door met de platte kant van een potlood op papier te vegen, wat ook wel frotteren wordt genoemd. Ik deed blindelings een stukje papier op een zerk, en toen, heel toevallig, kwam meteen het mooie woord leben naar boven. Ik vond dat wonderlijk op die locatie.

“Die Berlijnse tentoonstelling heette In case of emergency Schwartz. Ik framede dat woord in een zwart lijstje. Bij de expositie leek het op een schietsleuf, met een donkerrode, bloedachtige achtergrond.”

Toen had je de smaak te pakken.

“Ik dacht: ik ga alle kerkhoven af. De Duitse Michelingids had vier glossy tijdschriften over graven wereldwijd, daar staan alle lijken van de hele wereld in (lacht). Ik kon toen al die begraafplaatsen af.

“Ik vond er graven in zeventien talen. Het was echt een wereldoorlog, ontdekte ik toen. India, Marokko, IJsland, Noorwegen hebben ook meegevochten. Zelfs de zoeaven van de paus. Maar ik kon de zinnen op graven niet goed vertalen. Daarom ging ik naar ambassades van al die landen en vroeg aan hen: kunnen jullie dit lezen? Ja hoor, zeiden ze. Ze hielpen mij allemaal.

“Dat werd in 1996 een grote tentoonstelling in de Bergkerk in Deventer. Zeventig schietsleuven hingen daar op ooghoogte. In het midden had ik een hekwerk gemaakt, een combinatie van Romeinse lansen en begraafplaatsen met cipressen. In het midden daar weer van stond een hekwerk van rode neonbuizen: een cenotaaf.

“Het ging mij om de absolute leegheid van teksten op deze oorlogsgraven. Vooral jonge mensen waren in trek als soldaten, als ze nog geen gezin hadden. Er waren jongens bij van 14, 15 jaar. Op het einde werden ook 50-, 60-jarigen ingezet. Ik heb zelfs oorlogsgraven gezien van 70-jarigen. Allemaal gestorven voor hun desbetreffende vaderlanden.”

En na een pauze van bijna dertig jaar pakte je het frotteren weer op…

“Vorig jaar ging ik weer een maand naar Berlijn. Toen wilde ik weer mooie woorden ontdekken. Ik had papieren en een map meegenomen. Als een gek fietste ik door de stad maar kwam nergens tegen wat ik zocht.

“Tot ik op zeker moment in mijn ooghoek een plaquette zag. Daar viel me het woord Urteile op. Dat plaquette ging over de ‘Volksrechtbank’ van Hitler. Maar er was geen sprake van een rechtbank. Iedereen die er binnenkwam werd afgemaakt.

“Ik spande een velletje op het plaquette en ging frotteren. De eerste keer ging ik door het papier heen. Het moest zachter. Een paar bezoekers gingen met me in gesprek. Zij vonden Urteile ook een opmerkelijk woord. Thuis in mijn atelier goot ik het in gips.”

Heb je iets met Berlijn?

“Het is grotendeels toeval. Maar ik kom er wel vaak. Een vriend is daar bloemist met een expositieruimte, waar ik ook vaak exposeerde. We ruilen in de vakantie vaak van stad. Dit jaar voor de derde keer. Ga ik meteen kijken of ik nog andere woorden kan vinden!

“Ik hou van de stad maar de monumenten in Berlijn zijn over het algemeen vrij belabberd. Er zijn een paar uitzonderingen die ik wel mooi vind. Er is er een van Karl Liebknecht, met alleen een sokkel. Dat vind ik wel een mooie. En een groot gat in de vloer met een bibliotheek zonder boeken. Dat gaat over de boekverbranding.”

Kun je iets meer vertellen over de expositie in het venster van Galerie 44?

“Urteile is te zien in het venster van Galerie 44 in de Molenstraat. Ik heb kranten opgestapeld, ongeveer 80 centimeter hoog. Daar ligt een zwaar blok op, met een lampje erboven, en aan de achterkant hangt een gouden behang met het woord: Urteile. 

“Ik wil graag dat mensen reflecteren over wat dat betekent, de absolute leegheid van teksten op plaquettes en oorlogsgraven. Ze staan voor rigide systemen die mensen klein willen houden. Dit is wat er nu ook aan de hand is. Ik begrijp niet waarom de wens er is om de democratie om zeep te helpen. Nu ben ik al op leeftijd maar ik maak me er wel zorgen over, dat mensen er vaak geen zorgen over maken.

“Urteile is een blikvanger in de Molenstraat. Mensen zullen er meerdere keren langslopen en dan misschien denken: hé, dat is interessant. Dat is waar ik op hoop, die vonk.”

Urteile was van 8 januari tot 7 februari 2026 te zien bij Galerie 44 in de Molenstraat 44 in Den Haag.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Willem Speekenbrink
• Galerie 44
• Volksgerechtshof op Wikipedia

1566 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, humor

Wie is Patrik Ouředník?

Vermoedelijk laat deze naam weinig mensen een belletje rinkelen. Als ik dit boek niet ooit als tip van een collega in de boekhandel had gekocht, zou ik hem misschien ook niet gekend hebben.

Maar wie is Ouředník? Hij werd in 1957 in Praag geboren, had een Tsjechische vader en Franse moeder. Groeide daar op en emigreerde in 1984 naar Frankrijk. In een interview met Ouředník dat nog te vinden is in de Waybackmachine legt hij uit waarom hij emigreerde:

Waarom emigreert men? (…) Net als ieder ander zelfrespecterend persoon, had ik moeite met het regime. Maar dat alleen was niet voldoende als reden. Ik had een gevoel van vermoeidheid, van intellectuele verstikking, van de angst dat mijn hersenen niet ieder jaar het volle potentieel zouden kunnen benutten. En er was nieuwsgierigheid: hoe denken mensen op een andere plek? In totalitaire regimes ontbreekt ‘andersdenken’.

Na een bestaan als schaakconsultant en bibliothecaris rolde hij de literatuur in als redacteur van een literaire afdeling van een tijdschrift. Hij ging doceren bij de mede door hem zelf opgerichte privéschool L’université libre de Nouallaguet. En ging schrijven en vertalen.

Een uitgebreide biografie staat op zijn eigen site (geschreven door Slavist Jonathan Bolton).

Ouředník vertaalde diverse van mijn favoriete schrijvers: Francois Rabelais, Alfred Jarry, Raymond Queneau, Samuel Beckett en Boris Vian. Hij vertaalde ook andersom en introduceerde op die manier diverse Tsjechische schrijvers in het Frans, zoals Bohumil Hrabal.

En hij schreef meer dan twintig romans, waarvan Europeana verreweg het meest succesvol is. Het werd in 2001 zowel door lezers als critici het boek van het jaar in Tsjechië genoemd en is intussen in 33 talen vertaald. Daar is een reden voor, maar daar komen we zo op terug.

Twee andere boeken werden ook vaak vertaald, ook in het Nederlands: Een afgedane zaak en Het geschikte moment.

In hetzelfde interview zegt hij iets interessants over hoe hij zichzelf ziet:

Ik stel mezelf voor als vertaler in plaats van als schrijver. Het heeft niets te maken met het gebruik van een alias, of bescheiden zijn. Ik geloof gewoon dat vertalen mij meer voldoening geeft dan schrijven. Laten we zeggen dat ik veel meer plezier heb met Rabelais of Queneau dan met Ouredník…

Voor velen is vertalen ondergeschikt aan schrijven, bij Ouředník is dat anders. Mooi is wat hij zegt over het ondergewaardeerde beroep van vertalen:

Vertalen is waarschijnlijk de meest economische manier om geconfronteerd te worden met de andersheid van de wereld: niet door wat talen kunnen vertellen, maar door wat ze denken, en hoe ze over zichzelf denken. De vertaler kan veel verschillende dingen zijn – de keuze is aan jou – bijvoorbeeld een vervoerder, een smokkelaar. Vertalen gaat over dingen overzetten van de ene plaats naar de andere. Deze betekenis is te vinden in alle Europese etymologieën, traducere, translate, traduire, übersetzen, etc.

Waar gaat Europeana over?

Waarom is Europeana dan zo’n populair boek? Het is een dun boek, nog geen 150 bladzijden in deze kleine druk van uitgeverij Fagel, en leest makkelijk, laat je regelmatig grinniken. Niet perse omdat het grappig is geschreven – wat het wel is – maar door de toon van het verhaal: dat van een slechte, gehaaste historicus.

Hij somt van alles op (zie voorbeelden hieronder) en brengt de geschiedenis terug tot bizarre feiten en brokjes data. Deze schrijfstijl heeft wel effect: hij laat ermee de bizarre kant van de twintigste-eeuwse geschiedenis zien.

Radio Prague International introduceert de schrijver als volgt:

Wat het ‘doel’ was van een roman legt hij uit in wederom hetzelfde interview in Context:

Mijn doel was om de twintigste eeuw niet op te vatten als een thema – zelfs niet in de zin om iets te reflecteren – maar als een literaire figuur. De belangrijke vraag was niet om te weten welke gebeurtenissen, welke afleveringen kenmerkend waren voor de twintigste eeuw, maar welke zinsbouw, welke retoriek, welke expressiviteit ertoe toebehoorde (…).

Ik zou dit kunnen vereenvoudigen: wat waren de sleutelwoorden van de twintigste eeuw? Ongetwijfeld haast (in plaats van dan ”chaos”, wat niet meer passend is bij de twintigste eeuw dan aan ieder ander). Dus: laten we proberen een gehaaste tekst te schrijven.

Een andere eigenaardigheid van de twintigste eeuw, denk ik, is infantilisme. Met alles wat het inhoudt, van het romantische, commerciële beeld van jeugdigheid tot de weigering om de volledige verantwoordelijkheid te nemen over je woorden en daden. Dus ik dacht: laten we dan eens proberen een kinderachtige tekst te schrijven, een tekst die had kunnen worden verteld door een kind dat zijn les voordroeg of door de dorpsidioot.

Ten derde is deze eeuw expliciet wetenschappelijk geweest. Dus laten we een min of meer wetenschappelijke woordenschat gebruiken, met al zijn tegenstrijdigheden en, eventueel mogelijk, met al zijn leegheid. Dit zijn de elementen die aan de wieg stonden van de vorm en inhoud van het boek.

Ouředník was bij het schrijven van Europeana sterk beìnvloed door Kurt Vonnegut, vooral Slaughterhouse-Five en Breakfast of Champions. Dat is vrij duidelijk zichtbaar voor wie Vonneguts stijl kent maar blijkbaar is het destijds door weinig critici opgepikt, zegt Ouředník.

Slavist Jonathan Bolton vat de opvallende schrijfstijl van Europeana zo samen:

Het is bijna alsof de twintigste eeuw een retorische oefening was (“schrijf een betoog zonder ondergeschikte voegwoorden”), opgezogen in zijn eigen ademloze, gedachteloze syntaxis, grenzend aan morele idiotie – een onvermogen om hoog van laag, belangrijk van triviaal en gruwelijk van belachelijk te onderscheiden.

(…) Als we Europeana aandachtig lezen, beseffen we dat het minder een geschiedenisboek is dan een boek over hoe mensen over geschiedenis praten. Er zijn minder gebeurtenissen dan meningen, verslagen, hypothesen en interpretaties. (…) Ouredník, lexicograaf en retoricus, helpt ons de mogelijkheden van taal (ten goede of ten kwade) te zien door de uiterste grenzen ervan te verkennen.

(Ondergeschikte voegwoorden zijn woorden die zinnen aan elkaar plakken, zoals wanneer, als, terwijl, zodra, voordat, omdat, etc.)

Ouředník is een vrij nuchter persoon, die wars is van alle interpretaties die het unieke boek heeft opgeleverd. Als Ouředník gevraagd wordt wat hij denkt dat het boek in de VS gaat doen, antwoordt hij:

Weet je, ik verwacht nooit iets. (…) Ik behoor tot de groep mensen die vinden dat boeken onafhankelijk leven van de meningen van hun auteurs. Zodra het boek is gedrukt, is het geëmancipeerd, dan kun je er niets meer aan doen, en kan het ook niets meer voor jou doen.

Ik geloof dat wanneer als je meer dan een paar duizend exemplaren verkoopt – hoe groot de markt ook is – het waarschijnlijk te wijten is aan een misverstand. Het is heel grappig om op te merken hoeveel ongelooflijke dingen lezers kunnen vinden in je boeken – die je nooit gepland had, of zelfs maar aan gedacht. Wat de lezer erin vindt, wat hem waarschijnlijk aanspreekt, heeft 90% van de tijd te maken heeft met zijn verbeelding, niet de jouwe.

Op de vraag of hij zich lid van een literaire groep beschouwt, is hij ook al vrij nuchter:

Ik weet eigenlijk niet wat een ‘literaire groep’ is. Over het algemeen ben ik zeer wantrouwig tegenover gemeenschappen en groepen. Als wat Europeana betreft, beschouw ik het als een ‘supranationaal’ boek en niet ‘internationaal’. Blijkbaar vindt iedereen iets erin – maar dat kleine wat ze zien is soms tegenstrijdig. Men eigent zich Europeana anders toe in Frankrijk, in Bulgarije, in Nederland, in Zwitserland, in Litouwen, in Duitsland, etc. Maar ik laat je verwijzen naar wat ik eerder zei: dit is allemaal niet meer mijn zaak.

Zijn er voorbeelden van de schrijfstijl?

Het boek is een feitelijke vertelling, maar de verteltoon is vaak dommig en die combinatie maakt het soms ook droogkomisch:

De soldaten kampten ook met luizen. Soms, als de soldaten ’s nachts naar de vijand loerden, hoorden ze een vijandelijke soldaat zich krabben en wisten daardoor waar hij zich verborgen hield, en ze schoten in diens richting en gooiden granaten. Het aantal luizen nam daardoor niet af, evenmin als het aantal vijanden.

Na de Eerste Wereldoorlog begon men monumenten neer te zetten voor de gevallen soldaten, opdat zij niet zouden worden vergeten. Historici zeiden dat de monumenten voor de gevallen soldaten al voor de Eerste Wereldoorlog bestonden, maar dat ze pas in de jaren twintig in de westerse beschaving een universeel gedeeld herdenkingssymbool werden en de beeld- en steenhouwers waren blij zoveel opdrachten te krijgen.

En in 1999 verkochten de Amish twaalfmaal zoveel molentjes en kaarsen en gardes voor het kloppen van eiwit en dergelijke dan gewoonlijk, omdat de mensen bang waren dat de millennium bug de huishoudelijke apparaten en de elektriciteitstoevoer buiten werking zou stellen.

De ironische wrangheid van de feiten zorgt ervoor dat je als lezer voortdurend door blijft lezen. Dat doet me ook soms denken aan Will Cuppy, wiens boek vol geweld en bizarre feiten hier wel mee verwantschap heeft. De twintigste eeuw doet ook niet onder voor de mafheid in de boeken van Will Cuppy. De mens blijft een gewoontedier, alleen verspreid over verschillende geschiedenissen.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Patrick Ouředník op Wikipedia
• Website van Patrick Ouředník
• Engelstalige reviews over Europeana op de website van Patrick Ouředník
• Review van France 3 op YouTube
• Podcast van Radio Prague International over Europeana (Tsjechisch)
• Literair wetenschappelijk artikel in Context van Jonathan Bolton, docent Slavische talen op Harvard (via de waybackmachine) of op de site van Ouředník zelf

2200 woorden / 12 minuten leestijd / Thema’s: stijl, variatie, literatuur

Wie was Jean Paul?

Jean Paul is het pseudoniem van Johann Paul Friedrich Richter, geboren in Wunsiedel in 1763. Zijn ouders verhuisden naar Hof, het gezin dijde uit met twee dochters en zes zoons en er waren weinig inkomsten. Dat betekende schulden maken. Het werd allemaal nog moeilijker toen Richters vader overleed (hij was pas zestien jaar).

Hoe kwam zo’n jongen, uit zo’n arm gezien, in contact met literatuur? Ingeborg Lesener, de vertaalster van het boek Het leven van Quintus Fixlein, legde het in 1979 goed uit in een artikel in het literaire tijdschrift Raster:

Hij blijkt al jong bijzonder begaafd en trekt de aandacht van een predikant uit een naburige plaats, die hem zijn bibliotheek ter beschikking stelt. Onder invloed van geschriften uit de Verlichting, theologische en filosofische werken en tijdschriften ontwikkelt hij zich zover dat hij in 1779 voor verdere studie naar het gymnasium kan. Daar verbijstert hij de leraren met zijn kennis.

Hij dacht eraan om in Leipzig hetzelfde vak als zijn vader te studeren (Theologie) maar veranderde snel van plan – hij schreef satirische essays (Grönländische Prozesse). Daarin ging hij flink spottend tekeer tegen alles wat hem niet beviel. Alle uitgevers in Leipzig wezen ze af, maar één uitgever in Berlijn wilde er toch aan beginnen. Een spaarzaam momentje van succes.

Hij keerde terug naar zijn moeder in Hof, die het gezin met haar werk als naaister probeerde te onderhouden. Hij bleef schrijven aan de keukentafel – met vallen en opstaan – en hield zich in leven als privédocent. Op zeker moment besloot hij om romans te gaan schrijven.

Zijn eerste succes kwam met de roman Die unsichtbare Loge in 1793, die hij schreef onder zijn nieuwe pseudoniem Jean Paul. Die werd goed ontvangen door de literaire critici van die tijd.

Daarna schreef hij in amper vier jaar zeven boeken, waaronder zijn echte doorbraak: Hesperus (1795). En dus Leben des Quintus Fixlein (1796). Hij werd een populair schrijven en kon zich hiermee in leven houden, nog sterker: er bleef geld over voor zijn moeder, die dit succes nog net meemaakte voor ze overleed in 1797.

Hij verkaste weer een paar keer, woonde in Leipzig en Weimar (ontmoette nooit Goethe of Schiller, die ook geen fan waren van zijn stijl). Trouwde met Caroline Meyer. Ze verkasten nu samen een paar keer, Meiningen, Coburg en Bayreuth. Hij schreef nog diverse boeken. Titan (1800 – 1803) werd gezien als zijn meesterwerk. Geld was geen probleem meer en hij ondersteunde ook familieleden.

Een mooi literair leven dat wreed werd verstoord toen zijn zoon Max – ook getalenteerd – in 1821 op negentienjarige leeftijd overleed. En daarna overleed Jean Paul zelf ook, in 1825, nadat hij eerst nog blind was geworden.

Tegenwoordig kennen nog maar weinig mensen de boeken van Jean Paul. Dat is wel opvallend gezien het feit hij vroeger zo geliefd was als schrijver. De vertaalster Ingeborg Lesener verbaast zich daar ook over:

Over weinig Duitse schrijvers van zijn tijd zijn zoveel studies en dissertaties verschenen als over Jean Paul. Toch is hij een ongelezen schrijver. Zijn werk is zelfs zo onbekend dat mij regelmatig werd gevraagd of ik vaker uit het Frans vertaalde en zelfs of ik mijn vertaalproblemen niet aan de schrijver zelf kon voorleggen.

Wat is er opvallend aan zijn romans?

Jean Paul hield niet van hokjesdenken. Hij was een taalvirtuoos en speelde met metaforen in zijn werk. Er zaten vleugjes satire, humor, romantiek, avontuur in zijn romans. De schrijver August Schlegel noemde zijn romans ‘monologen, waarin zijn lezers deelnemen’.

Vaak wordt de vergelijking gelegd met Laurence Sterne, die deze ‘afdwalende monologenstijl’ in Tristam Shandy beroemd maakte. Ingeborg Lesener licht toe:

Hij is in de nationale literatuur van zijn tijd bij geen enkele stroming in te delen. Hij verafschuwt het klassicisme maar verwerpt evenzeer de romantiek met haar natuur opvattingen en gedweep met de middeleeuwen. Als hij al schrijft in een traditie is het in die van schrijvers als Swift en Sterne. (…) Friedrich verenigde ongeveer alle stromingen van de late 18e eeuw in zich, bijtende satire, sentimentaliteit, nationalisme, gevoelige zielsbeschrijvingen wisselen af met geestige metaforen’.

De kracht (of zwakte, als je er niet van houdt) van zijn werk ligt in deze meanderende stijl, waar de meningen al sinds de boeken uitkwamen over verdeeld zijn. Ingeborg Lesener legt deze schrijfstijl zo goed uit dat ik het in zijn geheel citeer:

De uitweidingen die in het verhaal zijn gevlochten lopen bladzijden lang uit, zonder dat de verteller terugkomt op zijn uitgangspunt. Het wemelt als in al zijn werken van de geleerde citaten, parabels en metaforen en zijn werk is dan ook sterk bepaald door de ongelofelijke hoeveelheden literatuur die de ‘polyhistorische boekenwurm’ parafraseert en persifleert. Evenals in de door hem bewonderde ‘Tristram Shandy’ van Sterne, is de handeling bijzaak, de bespiegeling hoofdzaak. De schrijver knoopt aan menig betoog ook nog een reeks associaties vast waarbij de lezer de geheime samenhang mag raden.

Zijn schrijfstijl is niet een van de makkelijkste, maar literatuur is meer dan verhalen vertellen en hij had duidelijk zijn eigen stijl, die aan de ene kant aan Laurence Sterne (overleed toen hij vier was) doet denken en aan de andere kant ook aan Georges Pérec (werd ruim een eeuw later geboren).

De gevoelige kant valt ook op. Jean Paul was zelf een sociaal persoon die zich niet schaamde voor gevoelens. Dat zie je ook terug in zijn boeken, met veel karakters, sentimenten en variaties in verteltoon. Misschien is het dan ook niet zo gek dat veel van zijn boeken inspiratie vormden voor muziek, zoals Symphony No.1 van Mahler (het boek Titan) of Papillons van Robert Schumann (Fiegeljahre).

Volgens een redacteur op Wikipedia vielen zijn romans bij vrouwen in de smaak, omdat zijn vrouwenkarakters zo empathisch waren, en met zelden vertoonde psychologische diepgang. Hij nam de tijd om vrouwen persoonlijk te leren kennen, om ze later te transformeren in een karakter in een van zijn boeken.

Waar gaat Het leven van Quintus Fixlein over?

Dit boek beschrijft drie jaar uit het leven van een ‘Quintus’, Fixlein geheten. Een Quintus is een leraar van de vijfde rang op het gymnasium, het laagste niveau. Aardig om te weten dat zijn eigen vader les had gegeven op het niveau Tertius, en dat dat al als laag niveau werd gezien. Quintus was helemaal een kansloos bestaan.

Fixlein wil toch wat bereiken. Predikant worden is zijn doel. Hij heeft zijn biografie geschreven en in laden gestopt. De auteur beschrijft nu zijn biografie aan de hand van de inhoud van de laden (wat doet denken aan De koffer van Sergej Dovlatov). Dat armoedige studenten- en schoolmeestersleven van Fixlein is grotendeels gebaseerd op Jean Pauls eigen leven.

Fixlein heeft alleen een groot probleem: hij denkt dat hij net de rest van zijn mannelijke familieleden op zijn tweeëndertigste jaar zal sterven. Het lastige is dat niemand in het dorp precies weet wanneer hij of zij geboren is omdat het kerkarchief is afgebrand. Dus Fixlein weet niet precies wanneer het onheilspellende moment eraan komt, maar wel dat hij rond de 32 jaar is. Wat dat betekent, lezen we op pagina 56:

En hier kom ik bij een belangrijke episode in het verhaal, waarin ik tot nu toe niemand een blik heb laten werpen. Nu echter hangt het niet langer van mijn wil af om het tot nu toe aanwezige kamerscherm van het verhaal opzij te schuiven maar moet ik er zelfs reflecterende lantaarns boven hangen. Het is namelijk in de medische geschiedenis heel bekend dat men in bepaalde families op dezelfde leeftijd sterft, zoals men ook op dezelfde leeftijd wordt geboren (namelijk van negen maanden). Ja, ik herinner mij uit Voltaire een familie waarvan de leden altijd op dezelfde leeftijd de hand aan zichzelf sloegen. Welnu, onder de voorouders van Fixlein heerste de gewoonte dat de mannelijke afstammelingen altijd op hun tweeëndertigste op cantatezondag gingen liggen en stierven. Ieder moet op zijn exemplaar van De dertigjarige oorlog, daar Schiller dat helemaal heeft weggelaten, aantekenen dat daarin een Fixlein aan de pest, een van de honger en een aan een geweerkogel stierf, allen op hun tweeëndertigste. De ware wijsbegeerte legt dit feit aldus uit: ‘De eerste keer geschiedde dat bij toeval – en de overige keren stierven de kerels van louter angst, anders kan men de hele zaak beter in twijfel trekken.’

Fixlein heeft ieder jaar veel angst als de cantatezondag eraan komt. Maar voor het zover is, heeft hij de wind mee. Hij trouwt met de freule Thienette, kan zijn schulden afbetalen en realiseert zijn droom: het predikantsambt in zijn geboorteplaats Hukelum. Tot de angst over de doodsdatum hem samen met koorts waanzinnig maakt.

Zijn er voorbeelden van de schrijfstijl?

Er zit dus veel variatie in stijl in het boek. Sla het willekeurig open en je krijgt al een enorme variatie te zien.

Veel momenten van subtiele humor. Bijvoorbeeld als Fixlein het dorp Hukelum binnenkomt:

Zijn moeder liep zijn groeten in tranen tegemoet, die zij over de lijken vergroot – van treurnis en over het testament – van vreugde-.

Als hij zich een leerplan (een boek) maakt als voorbereiding op een schooljaar:

Hij reeg nog enkele gedachtenstreepjes, als rijgdraden, door zijn rede en keek zijn opus daar niet meer in, omdat hij het wilde vergeten, zodat hij zich na het afdrukken zou kunnen verwonderen over zijn eigen gedachten. Nu kon hij de boekenbeurscatalogus, die hij elk jaar kocht in plaats van de boeken zelf, opslaan zonder te zuchten: hij was ook gedrukt, net als ik.

Of deze mooie karakterisering:

Ondanks al deze vreugde kon Fixlein maar eventjes blijven, omdat hij naar de kerk moest, die voor zijn geestelijke maag een moederlijke, een koninklijke keuken was. Elke preek beviel hem, gewoon omdat het een preek was en omdat hij er zelf al een had gehouden.

Daarnaast vind je ook plotselinge momenten van megaromantiek:

Niets maakte het hart voller en moediger dan op en neer lopen in de nacht. Fixlein bood het meisje nu zonder bedenkingen zijn arm. Door haar gewonde arm kon Thienette alleen haar hand liefkozend in de zijne leggen en hij drukte, om haar het vasthouden wat te verlichten, haar vingers zo stevig als hij kon, met zijn armen tegen zijn borst. Men moet wel een totaal gebrek aan manieren hebben wil men de zijne berispen. Ondertussen zijn beuzelingen de proviandbakkerij van de liefde; – de vingers zijn de elektrische ontladers van een in alle vezels vonkelend vuur; – zuchten zijn de geluiden van convergerende harten en het neteligste maar tevens sterkste is een ongeluk; want de vlam van de liefde drijft, evenals die van nafta graag op traanwater. – Twee druppels tranen, een in een vreemd en een in het eigen oog stelden uit twee convexe lenzen een microscoop samen, die alles vergrootte en die alle leed bekoorlijk maakte.

Daarnaast treedt Jean Paul vaak op als een soort ‘voice-over’:

Ik weet, miljoenen van mijn lezers zouden zelf voor de ritmeester het verzoek willen opstellen om ermee naar Schadeck, naar zijn heer te rijden, opdat de arme donder de schaapskooi zou krijgen, met het aangebouwde trouwhuis, omdat tot hen doordringt dat daarna een van de beste laden zou worden geschreven die ooit uit een ladenkast werden gelicht.

En je komt veel literaire zinnen tegen:

Kalm aan maar, wij willen de toverkelk der fantasie niet al om zes uur leegdrinken maar nuchter blijven tot aan de avond!

De auteur is een soort imker voor de lezerszwerm, ten behoeven waarvan hij de flora, die hij er voor hun plezier op nahoudt, verdeelt over verschillende tijden, waarbij hij de bloei van de verschillende bloemen nu eens verhaast, dan weer vertraagt, opdat in alle hoofdstukken bloemen bloeien.

Drank is de gewrichtssmeer van de tong, zoals voedsel haar remblok.

Het boek eist echt concentratie – met de vele uitwijdingen leest het heel anders dan de romans die je gewend ben, die je meer scannend kunt lezen van handeling naar dialoog (want veel meer is er vaak niet). Dit is anders. Ook mijn gedachten dwaalden regelmatig af tijdens het lezen. Maar bij herlezing pakten de zinnen me dan wel.

Ik denk dat de moderne lezer dat niet meer voor elkaar krijgt. Die is zo platgeslagen door de meest eenvoudige manier van romans schrijven, dat Jean Pauls boek gegarandeerd wordt weggelegd na een bladzijde of twee. Voor hen bevat het teveel ideeën die niets met het verhaal te maken hebben.

Ik geef toe: af en toe een innerlijke commentaartje minder, een gedachtensprong of halve geestigheid laten liggen zou het boek leesbaarder hebben gemaakt à la de werken van zijn tijdgenoot Stendhal. Het is nu wel echt proza voor Jean Paul-fans.

En dat bevestigt de vertaalster:

Mensen die een verhaal lezen om het verhaal, zullen Jean Pauls werken nauwelijks kunnen waarderen. Het mee-oplossen van zijn cryptogrammen is voorwaarde voor lees-plezier. Het verhaal is de schering, de satirische uitweidingen zijn de inslag en samen vormen zij het patroon.

Veel hiervan vliegt over het hoofd van de lezer. De notenlijst helpt een beetje om de wetenschappelijke verwijzingen van Jean Paul te kunnen vatten.

In vroegere vertalingen werden deze uitwijdingen als ‘ballast’ gezien voor het verhaal en soms weggelaten. Ik snap dat zijn boeken dan vlotter lezen. Het probleem is dat je daarmee ook het eigene weghaalt van Jean Paul.

Toch blijft het fascinerend. Jean Paul is zo lastig te duiden, tweehonderd jaar later hebben we er nog steeds moeite mee. En dat kan alleen maar positief zijn voor een schrijver. Laten we hem een mooie herkansing geven!

Meer lezen, luisteren, kijken

• Jean Paul op Wikipedia
• Vertaalster Ingeborg Lesener op Dbnl.nl
• Artikel uit 1914 van Geertruida Carelsen op Dbnl.nl
• Video op YouTube met gedachten van Jean Paul (Franstalig)

3632 woorden / 19 minuten leestijd / Thema’s: games, romans, literatuur, Lovecraftian / Vorm: kort essay / Headerfoto © presspack The Invicible

Voor iemand meteen in de pen klimt: een game-roman bestaat niet. Ik heb er in elk geval nooit van gehoord. Ik weet niet eens hoe je er een zou moeten schrijven. Het is bij gebrek aan betere woorden. Hoe vat je anders de fusie tussen de gameswereld en de literaire wereld samen?

Eerst maar even een stap terug. Ooit – de 18e eeuw – had je tijdschriften waar schrijvers aan werkten. Denk aan de Hollandsche Spectator van Justus van Effen, waarvan het eerste nummer in 1731 verscheen. Die was gebaseerd op buitenlandse bladen. Dat waren (volgens anonieme redacteuren op Wikipedia):

Koffiehuisgeschriften voor een doorsnee-publiek met brede culturele belangstelling.

Later ontstond de cultuur van ‘literaire tijdschriften’. Dat was in feite het kloppend hart van de literatuur en opstapjes voor nieuwe romans. Zoals deze website het goed uitlegt:

Nagenoeg alle auteurs van de negentiende, twintigste en eenentwintigste eeuw publiceerden hun eerste teksten in een tijdschrift. Tijdschriften hebben bovendien veel literaire debatten op gang gebracht en mee bepaald wat wij vandaag als belangrijke literatuur zien. Tijdschriften spiegelen dus niet alleen wat er in de maatschappij gebeurt, maar beïnvloeden ook actief onze kijk op literatuur en maatschappij. Meer dan eens blijken ze ook een vrijplaats voor nieuwe ideeën of een broedplaats voor nieuw talent.

Tegenwoordig hebben literaire tijdschriften een vrij marginaal bestaan. De fase van oefenen slaan schrijvers nu vaak over, op zoek naar dé bestseller.

Met miljoenen verkochte boeken is het duidelijk dat er een enorme markt blijft voor verhalen. En als 43% (een dalend percentage) als literair-cultureel wordt aangeduid, heb je het nog steeds over heel veel boeken, de meeste hardcopy, want slechts een op de 10 boeken die wordt verkocht is volgens Stichting Lezen een ebook.

Waar gaan we heen met deze lange intro? Het gaat erom dat niets voor eeuwig is. Het is de literatuur die evolueert, niet het boek. Zoals je spoken word hebt om verhalen te vertellen. Of schrijvers die hun werk verkopen via een abonnement op een website. Sommigen tekenen en maken ‘graphic novels’. Anderen gebruiken mediaplatforms zoals Instagram of YouTube om iets literairs te delen.

En in die evolutie spelen games ook een rol. Het is niet raar dat ook de gamewereld ook experimenteert met de technieken uit literatuur. Hoe gaat dat eigenlijk?

Wat bieden games aan literatuur en verhalen?

Vrijwel alle games – zelfs kleine indiegames – maken gebruik van ‘storytelling’. Het is zelfs een speciale tag op gameplatforms, ‘story rich’, wat zoiets betekent als: verwacht een game met de nadruk op een verhaal.

In dat soort games heeft alles een ‘background story’. Je trekt laadjes open, leest e-mails, vindt snippers papier, ziet videoberichten, etc. Zo krijg je door wat er is voorgevallen.

Ik vond het tijd voor een kort onderzoek naar welke trends er gaande zijn in de fusie tussen games, romans en literatuur – aangezien ik dat nog bijna nergens eerder heb gezien. Paar disclaimers vooraf: dit zijn door de bank genomen geen actuele trends – veel literaire games gaan al een tijdje mee. En er is veel meer dan we hieronder schetsen. Ga ook zelf op onderzoek uit!

1. Games naar auteurs

Vroeger zat je te wachten wanneer een bestsellerauteur verfilmd zou worden. Nu is het de vraag wanneer de games ervan verschijnen.

Neem de thrillerschrijver Tom Clancy. In games is er ook al een serie van gemaakt. Eurogamer biedt een overzicht.

Schrijvers van spannende verhalen doen het sowieso vaak goed. Agatha Christie overleed in 1976, toen de personal computer maar net bekend begon te worden. Toch kun je nu diverse games spelen naar verhalen van Agatha Christie, in de huid van haar beroemde detective Hercule Poirot:

• Murder on the Orient Express
• Hercule Poirot: The First Cases
• The ABC Murders
• Death on the Nile

Arthur Conan Doyle is een andere populaire auteur die goed past bij games. Diverse verhalen over zijn detective Sherlock Holmes zijn al vergamet door de developer Frogwares:

• The Awakened
• Versus Jack the Ripper
• The Hound of the Baskervilles

De games hervertellen sommige verhalen van Conan Doyle (Conan Doyle schreef 56 korte verhalen en 4 romans). Het aardige is daarbij dat je zélf Sherlock speelt.

Crimes & Punishments – mijn favoriet in deze serie – is voor een deel gebaseerd op zaken uit de boeken van Conan Doyle. Ik weet niet zeker of dat bij de nieuwste games (The Devil’s Daughter en Chapter One) ook zo is, maar er zal zeker inspiratie uit gehaald zijn. Sowieso komen bekende karakters uit zijn proza voor in de games: Mycroft, Moriarty en Irene Adler.

Niet alles werkt in een game. Ik vraag me af hoe je een nuffige auteur als Konsalik zou kunnen vergamen. Het oeuvre van Danielle Steel? De boeken van Mulisch zouden ook kansloos zijn voor een game. De Avonden in een game? Ik zie het misschien alleen voor me in een geanimeerde versie. Veel literatuur is nou eenmaal meer dan alleen een soort platte tekst waar je een film van kunt maken.

Ik ben nieuwsgierig of iemand het ooit in zijn hoofd zal halen om van Ulysses een game te maken. Misdaad en Straf van Dostojewski? Zeg nooit nooit maar eenvoudig zal het niet zijn. Verder is denk ik geen van de auteurs die hier op Indipendenza is behandeld kansrijk voor een game.

Andersom is het zo dat bepaalde minder bekende schrijvers juist een grote inspiratiebron vormen voor de gamewereld. H.P. Lovecraft is er zo een. ‘Lovecraftian’ is zelfs een aparte tag op gaming platforms. Denk bijvoorbeeld aan titels als:

• Call of Cthulhu
• Remnant: From the Ashes
• Bloodborne
• Sinking City
• Gibbous – A Cthulhu Adventure (comedy)

Deze video beschrijft het verhaal van de eerste game.

De vraag is: waarom Lovecraft? Zijn romans waren fantasierijk en werden in het pre-gametijdperk niet beschouwd als de top van de literatuur. Maar er is een klik bij gamers die er niet is met veel andere schrijvers. Een student stelde aan aan forum Reddit exact die vraag. Een Redditor zegt:

Sfeer en anticipatie zijn de belangrijkste redenen waarom ik het leuk vind. Het moment waar alles normaal lijkt, maar er zijn al signalen van iets onder de oppervlakte. De sluipende horror en angst, die het gezonde verstand van de speler onder druk zetten.

Ook de al genoemde Sherlock-game The Awakened (remake uit 2023) wordt ook vaak geroemd om de gelukte ‘Lovecraftiaanse’ sfeer.

Meer schrijvers worden herontdekt. Neem de game The Invincible. Een van de allermooiste games die ik ken, gebaseerd op het klassieke SF-boek The Invincible uit 1964 van de Poolse schrijver Stanisław Lem. Niet alleen was hij een erg interessante SF-schrijver (vrij satirisch en geestig) maar ook zaten zijn werelden vol (ironische) details. Denk ook aan de verfilming van Solaris van Tarkovski, ook naar een verhaal van hem.

In een interview met het game-blad Gamerant legt de developer uit waar de aantrekkingskracht van Lem vandaan kwam:

Lem werkte als een magneet voor veel ontwikkelaars die zich bij onze studio aansloten. Door hem hebben we onze originele visuele stijl ontwikkeld. De game zelf, gebaseerd op de ideeën van Lem, werkt als een hedendaags commentaar op de werkelijkheid. (…) We hebben veel moeite gedaan om de wereldvisie van Lem te vertalen naar het medium van de game (…). Lem creëerde deze adembenemende wereld – we wilden alleen dat mensen het via een ander medium konden ervaren.

De meerwaarde van de game is het scheppen van een retro-sf-wereld die nergens anders op lijkt. En waar je zelf in kunt rondlopen. Het is een zeldzaam geval waarbij alles op zijn plek valt: game, tekst en beeld. (Foto © The Invicible: still van de website.)

2. Literaire games

Deze categorie is een stuk lastiger. Bij mijn weten maakt maar een game aanspraak op de titel game-roman: Wanderlust Travel Stories. Het is een serie reisverhalen in fictievorm. Met verhalen over reizen naar Afrika, Thailand, Europa, Amerika en de Cariben. Je doet ongeveer twee uur per verhaal.

Deze games zijn gemaakt door de Poolse designers Artur Ganszyniec en Jacek Brzeziński, die een soort ‘slow gaming’ nastreefden. Lees het verhaal van Artur Ganszyniec in het online magazine Medium voor meer achtergrond over hun project. Hij zegt onder andere:

We wilden niet de soms saaie logistieke kant van het reizen laten zien, maar vooral de gevoelens en emoties die een reiziger ervaart. Om dit te bereiken stelden we een cast samen van personages die zeer verschillende ideeën over reizen vertegenwoordigen, en schreven we een verzameling verhalen vanuit hun persoonlijke perspectieven – een soort interactieve memoires.

Je leest de verhalen maar hoort ook muziek en achtergrondgeluiden. En dan zijn er nog foto’s.

Na een kort stukje tekst krijg je vaak een keuze. En die keuzes bepalen de loop van het verhaal:

• I was fascinated
• I kept my distance

In je keuzes moet je rekening houden met je stress- en moeheidsniveaus. Met andere woorden: het verhaal verandert tijdens het lezen. Maak je contact met iemand of niet? Ga je even lopen of niet? Ga je liften of niet?

Het is een concept waar veel overleden experimentele schrijvers van gedroomd zouden hebben. Neem Julio Cortazar, die met het boek Rayuela, een hinkelspel in zekere zin ook een interactief werk heeft gemaakt.

Zie de gameplay voor een voorbeeld:

In Wanderlust Transsiberia – een verhaal dat een jaar na de Travel Stories verscheen – gaat ik-persoon Henry samen met zijn zwager met de Transsiberië-express. Ze passeren steden als Yaroslavl en Perm op weg naar het eindpunt, Vladivostok. Waarom die trip vraagt medepassagier Irina terecht. ‘Zijn wij als wilde dieren voor jullie?’ De reis is lang en bij Irkoetsk gaat het mis.

De tekst leest makkelijk weg maar het is geen eigenzinnige schrijfstijl. Het is het soort proza dat mensen ‘literair’ vinden omdat het zo klinkt:

The rumbling of the tracks was like an undercurrent to everything we did – an inescapable rhythm.
Sometimes I felt like it was the only thing that was certain, the only thing left in the world.
Rumbling.

Ieder verhaal is door iemand anders geschreven – dat zegt in feite genoeg. Bij literatuur verwacht je meer eigenwijsheid van een auteur.

Daarnaast is ook hier, zoals in menig roman, een karakter getroffen door een dramatisch verleden. Drama wordt ontzaglijk vaak misbruikt om een ‘romangevoel’ over te brengen. In het geval van Henry is zijn vrouw overleden en moet hij ermee in het reine komen.

Toch zie ik wel veel mogelijkheden in deze manier van romans lezen. Voor je het weet lezen we romans allemaal zo. Er komen vast ooit gameprogrammerende literaire schrijvers die grenzen gaan verleggen.

3. Games over een beroemd literair werk

Een andere indiegame gaat over het beroemde boek van Henry David Thoreau: Walden, a Game.

In deze literair getinte game loop je in 1845 als Henry Thoreau door bossen op zoek naar interessante biologische zaken om te noteren. Hij kreeg van zijn vriend en mentor Ralph Waldo Emerson een stukje land om aan natuurexperimenten te werken, rondom het Waldenmeertje. Dat zou de basis zijn van zijn beroemde boek Walden or Life in the Woods.

Het is best leuk om Thoreau te spelen. Je scharrelt door het bos, doet ontdekkingen, schrijft het een en ander, ontvangt brieven van Ralph Waldo Emerson, vangt vissen, bouwt aan je huisje en doet soms klusjes. Soms kom je een herinnering tegen.

Her en der verspreid liggen er boeken en lees je af en toe wat van Homerus en Confucius. Ook lees je echte teksten van Thoreau en Emerson zelf. ‘I have learned that the swiftest traveller is he that goes afoot.’ Hun persoonlijkheden krijgen kleur door de game.

Het is een van de meest stressloze games die ik ooit heb gespeeld en een mooi voorbeeld van hoe je literatuur voor een game kunt gebruiken. Bekijk een video van de totale gameplay (5,5 uur) om een idee te krijgen.

Deze indiegame van Tracy Fullerton en het USC Game Innovation Lab kreeg bij verschijning in 2017 veel aandacht. Lees dit stuk op cnn.com. Het biedt ook kansen. Ik zou het wel leuk vinden om bijvoorbeeld een paar dagen als Paul Léautaud rond te lopen in het Parijs van een eeuw geleden. Of een dagje James Joyce, Kafka, Homerus of Dante te zijn.

Tracy Fullerton vertelde in dit interview hoe de game tot stand kwam (ongeveer op twee-derde):

Ik heb zeven jaar aan het project gewerkt. (…) Toen we de basic survival simulation hadden, gingen we lagen toevoegen. Wat hebben we als mensen nodig om onze geest te ontwikkelen? Dat zijn stukjes inspiratie om het boek Walden te schrijven.

Verder zijn er nog niet zo heel veel games gebaseerd op boeken, zoals de deelnemers aan deze thread in het sociale netwerk Reddit zich ook beseffen. Er zijn twee voorbeelden van echt beroemde boeken die zijn vergamed:

• Metamorphosis van Kafka (Ovid Works)
• Animal Farm van George Orwell (Nerial)

In het SF-, horror- en fantasygenre zijn wel een aantal series van boeken vergamed. Denk aan The Witcher (Andrzej Sapkowski), Stalker (Boris en Arkady Strugatski), Metro 2033 (Dmitry Glukhovski). Gebaseerd op comics zijn er ook een paar, waaronder het bekende verhaal The Walking Dead.

Deze games zijn misschien bijna allemaal wel bekender dan de boeken waar het mee begon. Toch zijn ze heel anders dan een boek – het zijn pur sang games. De gamevertaling gaat niet uit van woorden maar van gameplay. De literatuur zie je terug in de karakters, de achtergrondverhalen (de ‘lore’) en de aankleding.

Globaal lijkt het alsof Oost-Europese gamestudio’s meer inspiratie halen uit boeken. In elk geval liggen er nog genoeg kansen voor SF, fantasy en horror. Die zullen de komende jaren, als goede verhalen steeds belangrijker worden, nog wel gegrepen worden. Waarom moeilijk doen als diverse SF- en fantasy-auteurs al geweldige verhalen hebben bedacht?

4. Games met veel dialogen

Niet-gamers hebben vaak een clichébeeld van games. Ze vergeten soms dat er een enorme diversiteit is in games. Er zijn games met net zoveel teksten als een roman of boek.

Een goed voorbeeld hiervan is de game Minds Beneath Us. Je speelt Jason Dai, tenminste iemand die in het lichaam van Jason Dai terecht is gekomen (met wie je soms conversaties hebt). Je werkt in een ‘flop’ fabriek, waar arme mensen voor geld hun hersenen in dienst stellen voor de rekenkracht van een super-AI. Een paar grote bedrijven maken hier de dienst uit en nemen het met ethiek niet zo nauw.

In dit indrukwekkend doordachte verhaal (2D, je speelt alleen van rechts naar links of andersom) zitten talloze karakters en letterlijk duizenden dialogen. Je hebt praktisch een boek gelezen als je de game hebt uitgespeeld.

Er zijn meer games met (soms geestige) goed geschreven dialogen. Denk aan indiegames als American Arcadia, The Silent Age, Neo Cab, The Darkside Detective en The Wreck. Ze compenseren het gebrek aan gamingmogelijkheden met boeiende karakters en conversaties. Er is meestal meer leesgenoegen dan actie.

Old Skies – een tijdreisgame met puzzels – is een andere dialoogrijke game waar ik veel plezier aan had. Een vrij geestige 2D-game over een tijdreizigster die tijdreizende mensen moet vergezellen om te voorkomen dat ze al te grote fouten in het verleden maken. Dat gaat vaak mis. Een goed voorbeeld van een tekstuele game die niet verveelt, door de aantrekkelijke stripachtige stijl en de menselijke personages.

Dit is de trailer, maar er is voor de liefhebber ook een gameplay van ruim 11 uur op YouTube:

Aardig om naar een interview met Dave Gilbert, van Wajet Eye Studio’s, te luisteren. Hij is de maker van deze game. In dat interview hoor je hoe belangrijk hij de ‘schrijfkwaliteiten’ van de game vindt:

Het is anders dat wat ik eerder heb gedaan. Maar mensen kunnen nog steeds merken dat het door mij is geschreven. Het heeft dat ongrijpbare, dat een specifieke schrijver of creator aan iets kan meegeven, en ik ben blij dat dat er nog steeds is.

Tot slot moeten we nog de detectivegame Disco Elysium noemen. De Estische schrijver Robert Kurvitz schreef in 2013 het boek Sacred and Terrible Air. Het verkocht niet. Kurvitz raakte in een depressie. In 2019 hermaakte hij zelf het verhaal naar een game. Dat werd wél een succes, want ondanks het vele lezen in de game werd het toch het Game of the Year. Waarna er helaas onvermijdelijk rechtszaken volgden rondom de gamestudio. Lees dit artikel uit 2022 in PCGamer.

5. De visuele roman

Dan is er nog in het spoor hiervan de visual novel (VN in jargon). Een visuele roman dus, die nog iets verder gaat dan de game met veel dialogen. Het is ontstaan (en enorm populair) in Japan. Lees meer over de geschiedenis van de visual novel in het online magazine Medium.

In een VN ga je van plaatje naar plaatje en lees je de dialogen tussen karakters. Het is het meest te vergelijken met een getekende schets voor een filmscript. Maar dan interactief. Want hoe een VN verloopt, bepaal je door je eigen keuzes. Er is dus altijd meer tekst dan je zou kunnen lezen.

De meeste VN’s zijn vriendschap-, dating- en relatiesimulators. Het idee is (net als bij romans) dat je de karakters al lezende beter leert kennen. En dan beslist met wie je een relatie zou willen. Je moet wel nadenken over je antwoorden. Net als in het echte leven is het nog lang niet zo makkelijk om echt iemands hart te veroveren. Het verkeerde antwoord kan aversie opwekken.

Je kunt cruciale momenten opslaan om later een ander antwoord te geven en kijken welke reactie je dan krijgt. Een vreemde manier van de werkelijkheid manipuleren, die je in het echte leven ook goed zou kunnen gebruiken.

Een aardig voorbeeld is de indiegame Arcade Spirits. Je bent de nieuwe manager van een ‘Funplex’ vol arcademachines en jouw doel is om het bestaan ervan te redden. Daarvoor moet je keuzes maken. Vind je bijvoorbeeld de technische gamegeek Naomi leuk, dan wil je waarschijnlijk de zeldzame game redden om haar liefde op te wekken. Als je voor Gavin gaat, zal je zijn hart veroveren met een sterke zakelijke beslissing. Eentje die Naomi niet leuk zal vinden. Er is intussen ook een vervolg, Arcade Spirits: The New Challengers.

De makers van Arcade Spirits – Stefan Gagne and Aenne Schumann – vertellen in dit interview over hun aanpak:

Toen we besloten om een project te starten, kwam het vrij snel tot stand. Neem wat je weet, waar je van houdt en maak daar een spel van. In die tijd hield ik erg van YouTube-kanalen voor de restauratie van retro arcadehardware. Naomi’s personage kwam daaruit voort. Ik hield ook van klassieke werkplek-sitcoms uit de jaren 80, zoals Night Court, Cheers, Wings, Murphy Brown, enz. en ik dacht dat ‘werkplek-romantische sitcom’ plus ‘arcades’ heel logisch waren.

De rest van het spel groeide rond dat idee en ik probeerde zoveel mogelijk klassieke arcadecultuur en -geschiedenis in het verhaal te verwerken. Verjaardagsfeestjes voor kinderen, arcade-invallen en -veilingen, persevenementen in de industrie, wedstrijden, elk klein aspect dat we maar konden bedenken, stopten we erin.

Kijk hoe een gamer dit speelt om een idee te krijgen.

Er zijn ook visual novels die het onderwerp wat grappiger proberen te benaderen, zoals de ‘antivisual novel’ Class of 09, waarbij het juist loont om je potentiële dates ’te vernietigen’. Of de ‘meta-game’ Stuck in a Yandere Visual Novel, over een visual-novel-speler die zélf wakker wordt in een visual novel. Science fiction bestaat ook, zoals Andromeda Six. Veel van deze games zijn te vinden via de gameplatforms Itch.io, Gog en Steam.

De VN’s zijn vaak erg LHBTQI-vriendelijk en je kunt als speler alle kanten uit met je relaties. Sommige zijn specifiek voor vrouwen en worden otome-games genoemd. Kijk op de subreddit voor visual novels voor tips.

Dan is er ook nog een snel groeiend aantal erotische visual novels. De meeste zijn vreselijk, maar er zijn een paar uitzonderingen met iets meer humor en aandacht voor karakters. Dat zijn in feite ook dating- en relatiesimulatoren, alleen gaat de band van de karakters tot en met de lakens zeg maar.

De game Leap of Faith heeft humor maar gaat ook over depressie (heeft te maken met een persoonlijke geschiedenis van de maker). Race of Life en Artemis zijn ook voorbeelden voor verhalen met aandacht voor schrijfwerk en karakters. Toch is het voor erotica allemaal wel explicieter dan nodig – daar moet je van houden. Veel van deze verhalen werken met ‘seizoenen’ zoals series ook doen.

Hoe dan ook zijn veel visual novels persoonlijke projecten die leven van steun van ‘patreons’ (liefhebbers die je project financieel steunen). Daardoor kan het even duren voor ze af zijn. Of komen nooit af. Een nadeel maar een directe link met je supporters geeft je wel meer artistieke vrijheid dan je bij een uitgeverij zou hebben gehad.

Kortom…

Als je ergens op moet klikken, is het niet meteen een game. Als er teksten zijn om te lezen, is het niet meteen literatuur. Toch, zolang het fictie is en er karakters in voorkomen, zou ik wat een roman (of literatuur) is vooral zien als een ‘semantische discussie’.

En voor wie denkt dat alles bij het oude papieren werk moet blijven: dat mag. Het is alleen dat de toekomst nooit zo werkt. Misschien zijn we niet meer zo ver verwijderd van rondlopen in een Ilias of Odyssee met een virtualrealitybril op. Je leest geen literatuur meer. Je doet het.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Wetenschappelijke thesis over dit onderwerp: Exploring narratives in video games as literary texts
• Video op YouTube met analyse van verhaaltechnieken in games (voorbeeld: The Line)
• Artikel op Jstor Daily: Are video games like novels?
• Het indiegamesplatform Itch.co

1546 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: komische roman, Québec, literatuur

Wie was Marie-Claire Blais?

Marie-Claire Blais werd in 1939 geboren en ging naar een nonnenschool. Ze had de intelligentie om te gaan studeren maar ging toch met vijftien eerst een paar jaar werken. Later ging ze toch studeren, aan de universiteit van Laval, en docenten stimuleerden haar om te gaan schrijven. Wat ze ook deed: ze debuteerde met twintig met de roman La Belle Bête (Mad Shadows).

La Belle Bête is een van haar bekendste boeken. Het beschrijft de lotgevallen van een familie. Het boek viel op door de vrij extreme gebeurtenissen, zoals haar hele oeuvre volstaat met extreme situaties. In haar overlijdensbericht schreef The Washington Post (vertaling via DeepL):

Haar romans – ze schreef ook toneelstukken, radiodrama’s, televisiescripts en poëzie – waren gevuld met mishandelende priesters, eigenzinnige nonnen, analfabete boeren en delinquente kinderen, en hielden zich bezig met kwesties als blanke suprematie, AIDS en nucleaire oorlog. Dieren werden gemarteld, er vloeide bloed; in haar eerste boek duwt een jonge vrouw het hoofd van haar broer in een pot kokend water voordat ze hun huis afbrandt.

Haar bekendere generatiegenoot Margaret Atwood las de schokkende inhoud van La Belle Bête met een mengeling van aversie en bewondering, zoals valt te lezen in een artikel in The New Yorker (vertaling via DeepL):

Het boek maakte me erg ongemakkelijk, om meer dan de voor de hand liggende redenen: het geweld, de moorden, de suggesties van incest en de hallucinerende intensiteit van het schrijven waren in die tijd zeldzaam in de Canadese literatuur. Maar nog griezeliger was de gedachte dat deze bloedstollende fantasie, evenals haar vroegrijpe verbale vaardigheid, het product waren van een meisje van 19. Ik was zelf 19, en met zo’n voorbeeld voor me voelde ik me al een laatbloeier.

In die periode (1967) gaf Blais onderstaand (Franstalige) interview aan een Canadese publieke omroep, waarin ze uitvoerig ingaat op haar werk en haar leven.

Het bleef niet bij een knaller van een debuutroman. Ze bleef schrijven, onderwijl nogal eens verhuizend. Naar Parijs, de VS (Massachusets), Bretagne en in 1975 weer terug naar Québec. Maar ook toen ging ze regelmatig van Montréal naar Florida. Sommige boeken werden verfilmd en haar debuutroman werd zelfs in een balletvoorstelling veranderd.

Dat kwam nog meer naar boven in de tiendelige ‘stream-of-conciousness’ stijl romanserie over de plaats Key West in Florida: Soifs. De serie begon in 1995 en zou eindigen in 2018. Er zitten veel kleurrijke karakters in – kunstenaars, schrijvers, journalisten, dragqueens. Veel ervan zijn gebaseerd op echte mensen die ze daar in een community ontmoette.

Het lijden van karakters – vaak in een ironische stijl beschreven – was haar kenmerk. En haar schrijfstijl is vlot en soms wat grof. Daarom kun je haar misschien een ‘duisterluchtig’ schrijfster noemen.

Zelf vond ze zich geen ‘duister’ persoon (vertaling via DeepL):

Persoonlijk hou ik niet van lijden. Ik geef de voorkeur aan sereniteit. Ik ben helemaal geen duister persoon. (…) Het is gewoon dat zoveel van mijn vrienden een aanleg lijken te hebben voor lijden.

Blais behoorde tot een groep Québecoise schrijvers die (misschien door de drempel van de Franse taal) minder bekend zijn gebleven in Nederland.

Essayist Jaap Linvelt schreef in 1988:

De moderne Franstalige Canadese roman kent voortreffelijke auteurs zoals Antonine Maillet, Marie-Claire Blais, Anne Hébert, Hubert Aquin, Jacques Godbout en Réjean Ducharme, die ook buiten Canada zeer gewaardeerd worden en in Frankrijk gehonoreerd zijn met prestigieuse literaire prijzen. Toch is deze literatuur in Nederland nog vrij onbekend gebleven, mede doordat vertalingen tot voor kort ontbraken.

Blais was de partner van de schrijfster en kunstenaar Mary Meigs tot Meigs overlijden in 2002. Ze overleed zelf in november 2021 in haar woonplaats Key West.

Waar gaat St. Lawrence Blues over?

Dit boek (originele titel: Un Joualonais, sa Joualonie) verscheen in 1973. Het werd een paar jaar later vertaald als St. Lawrence Blues – ook de Engelstalige titel – door Benjo Maso. Hij is een socioloog die veel schreef over wielrennen (Het zweet der Goden (1990), Wij waren allemaal Goden (2003), Nederland heeft weer de gele trui (2019)). Maar hij vertaalde ook boeken, zoals deze roman.

Het boek gaat over Abraham Lemieux, alias Ti-pit, een jongen die net uit de jeugdgevangenis komt. Hij is bevriend met Ti-cul, die hardop droomt over het plegen van een moord; Papillon, een dichter gespecialiseerd in het Franstalige Canadees (Joualonais); pensionhoudster Mme. Fontaine; Mimi, buurman van Ti-pit in het pension en zo nog wat figuren.

Québec (de stad) speelt ook een hoofdrol. We verplaatsen ons van een café naar nachtclub, van straat naar huis. Te voet, per metro, met een Cadillac. Ondertussen gebeurt er van alles. Seks, geweld, gescheld en hier en daar platte humor. Papillon schrijft een verhaal, niet zomaar een maar een pornografische. Mimi heeft seks in de hal van het gebouw. En Ti-pit, de hoofdpersoon, krijgt een baan in een lijkenwagen.

Marie-Claire Blais hield blijkbaar van grofgebekte, extravagante karakters. In dit boek is iedereen flink aan het schelden en beledigen:

Die verdomde ambtenaar dacht blijkbaar dat het geen kwaad kon als je twee of drie dagen lang van de honger verrekte, de klootzak.

‘Godsallemachtig, maar dat is geen doen! Er is me een pak sneeuw op komst!’
‘Hoe vaak heb ik je nu al gezegd dat je in mijn huis niet mag vloeken.’
‘Ja maar ik vloek nooit, Godsamme, ik zweer het.’
‘Je deed het zojuist weer, ongelukkige!’
‘Ik vloek nooit, verdomme, geloof me toch!’
‘Moge Jezus Christus het je vergeven,’ zei hij.

‘Houd je bek, ik word kotsmisselijk van jouw gelul.’

Dat is wel interessant; het is het tegenovergestelde van veel moderne romanschrijvers die met met hun goede smaak niets en niemand meer willen kwetsen.

Wat is er opvallend aan de stijl van Marie-Claire Blais?

Wat opvalt, is het hoge tempo, de vele karakters en de hoeveelheid dialogen tussen die karakters. Het boek zou ook makkelijk vertoneelstukt kunnen worden.

Je hoort vaak dat dialogen ‘makkelijk’ zijn maar ik ben het er niet mee eens, niet is zo moeilijk als een levensechte dialoog schrijven. Marie-Claire Blais had hier duidelijk talent voor, ze schetst karakters aan de hand van wat ze zeggen, zoals dit portret van de zelfbenoemde ‘nymfomane’ (en zwangere) Lison:

‘Zie je wel, liefde vind je overal, ze neuken met duizenden in Montréal, overal, van hoog tot laag!`’ zei Lison.

Of Prunier de taxichauffeur:

‘Soms krijg je zelfs ambassadeurs of bisschoppen in je kar, nou moet je niet denken dat ik op zichzelf mijn pet zo op heb van die lui, maar wanneer het op fooien aankomt hebben ze hun waardigheid op te houden, begrijp je?’

Er zijn meer mooie zinnen in deze roman:

Ik ben anders dan anderen. Ik heb nooit iets geleerd, maar ik loop woorden op alsof het een ziekte is. Als ik tegen mezelf heb, spreek ik vaak zoals ontwikkelde lui dat doen, maar dat is mijn geheim, blijkbaar houden woorden je op been als je niemand hebt.

‘Je haalt je muizenissen in je hoofd, Lemieux, wij banen ons een weg via de ondergrondse zijlijn van onze schitterende metro. Jezus, ik heb voor die metro moeten betalen, en ik zal er van profiteren ook, goed, wij slippen dus onder de rokken van Queen Elizabeth weg, nietwaar, broeder, en duiken aan de andere kant van de stad weer op, waar mijn trouwe Cadillac op ons wacht zonder ook maar het minste vlokje sneeuw op haar glanzende koetswerk.’

De week voor Kerstmis is een klotetijd voor een schlemiel die last heeft van eenzaamheid, alle gezinnen kijken vol verwachting naar de avonden uit, maar zelf denk je alleen maar: ‘Christus, waar moet je vanavond nou weer heen, naar het Leger des Heils soms, of direct door naar de lik? (…) Je hebt geen idee, je loopt maar wat, sommige huizen staan zo dichtbij de straat dat je maar een pas zou hoeven doen om bij ze in de kamer te staan, bij de schooljongens die stotterend hun les opzeggen voor ze naar bed gaan, bij grootvader die zijn krant openvouwt, je ziet een soort levende voorstelling met stemmen die tegen je zeggen: ‘Ik-voel-me-zo-prettig-thuis’, ”Ik-voel-me-zo-prettig-thuis’.

Het begin van het boek is wat lastig inkomen en daarna ontmoeten veel karakters elkaar, die vrij grof met elkaar omgaan en seksgericht zijn (mannen en vrouwen). Waarom dat zo is, laat ik bij Marie-Claire Blais. Het kan dus wat lastig zijn om het overzicht te houden. Wat wel prettig is, is dat de dialogen je aandacht erbij houden.

De roman intrigeert – en ik verwacht ook wel wat van haar andere boeken – maar de vertaling is erg gedateerd (vijftig jaar oud intussen). Het kan een stuk vlotter met de spreektaal. Dat zal ook het plezier in het lezen ervan veel goeds doen (of je moet gewoon het origineel lezen natuurlijk). Ik hoop dat er ooit nieuwe vertalingen uitkomen van deze nog steeds vrij onbekende Quebecoise schrijfster, die veel durf, pit en onverwachte humor in haar romans stopte.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Lezing van professor Nick Mount over de debuutroman van Marie-Claire Blais
• The New Yorker over Marie-Claire Blais (2019)
• Artikel in Le Devoir over de serie Soifs (2018)
• Item over het overlijden van Blais in 2021 op Radio Canada en in The Washington Post

1504 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: Literatuur, Humor, Biologie / Foto header via Wikimedia Commons

Wie was Brigid Brophy?

Brigid Brophy werd geboren in 1929 in Londen. Ze was de dochter van John Brophy, zelf schrijver. Ze werd gemotiveerd om ook te gaan schrijven en debuteerde vrij jong met de verhalenbundel Crown Princess. Niet veel later volgde De aap van Hackenfeller, haar eerste echte roman, in 1953, toen ze dus pas vierentwintig was. Ze zou zeven romans schrijven.

Ze trouwde met Michael Levey (die directeur zou worden van de National Gallery). Maar ze wezen de standaard monogame relatie af. Brophy had diverse amoureuze relaties met vrouwen, waaronder de schrijfster Iris Murdoch.

Met Levey en nog een schrijver schreef ze het provocerende Fifty Works of English and American Literature We Could Do Without. Dat deden ze in 1967 en ze vielen veel schrijvers aan en beroemde werken als Hamlet en Huckleberry Finn. Haar literaire held was de veel minder bekende Ronald Firbank, een experimentele schrijver van begin twintigste eeuw die slechts veertig jaar oud werd.

Ze schreef nog diverse romans, hoewel ook niet heel veel (zeven in totaal), waaronder de romans The King of A Rainy Country (1956, enigszins autobiografisch), Flesh (1962, over seksualiteit), The Finishing Touch (1963) en The Snow Ball (1967), dat ze zelf haar beste boek vond, waar het vooral gaat om verleiding en de lichtvoetige gesprekken die daarvoor nodig zijn. Ook zou ze nog toneelstukken schrijven. Ze wilde nooit saai schrijven, maar entertainend.

Ze werd misschien wel bekender met haar non-fictie, waaronder essays, biografieën, journalistieke stukken en romanrecensies. Haar favoriete onderwerpen: dierenrechten, psychologie (met name de psychoanalyse), seksualiteit en literatuur.

Met name seksualiteit had haar interesse. De schrijver en publicist Jonathan Gibbs vergeleek haar interesse in seks in vergelijking met Iris Murdoch, Kingsley Amis, Markies de Sade, D.H. Lawrence en Henry Miller:

Ze was ‘geïnteresseerd in pervers, transgressief en afwijkend seksueel gedrag’, maar in tegenstelling tot haar leeftijdsgenoot was ze ‘ook geïnteresseerd in de erotiek van seks in zijn meer conventionele vorm’.

Brophy uitte uitgesproken meningen op televisie. Er is niet veel van te vinden, behalve korte stukje uit Jonathan King’s tv-show. Brophy zie je na ongeveer een minuut en zegt dat ze de toenmalige dichter Cecil Day-Lewis als haar ideale echtgenoot ziet, vanwege zijn ‘pure sexiness’.

Ze werd bekend vanwege haar gepassioneerde inzet voor dierenrechten, wat in die tijd nog niet zo gewoon was om te doen als nu. Dit video-essay op YouTube gaat daar wat dieper op in.

Haar gezondheid ging achteruit. Ze ging steeds slechter lopen, verhuisde naar een verzorgingstehuis en overleed uiteindelijk in 1995.

Waar gaat De aap van Hackenfeller over?

In De aap van Hackenfeller observeert de biologieprofessor Darrelhyde twee apen. Een is Percy en de ander Edwina. Edwina wil graag seks, zo ziet Darrelhyde, maar Percy kan het niet bieden.

Het zijn Hackenfeller-apen, die lijken op een kruising tussen een chimpansee en een gorilla. Ooit ontdekt door een Nederlandse avonturier (de Hackenfeller van de titel) werden ze gekoesterd omdat ze als soort het dichtste bij de mens zouden staan. Professor Darrelhyde is een groot fan en voelt veel liefde voor de dieren.

Op een dag krijgt de professor te horen dat Percy in een raket de ruimte in zal worden geschoten – juist omdat hij een Hackenfeller-aap is. Ook al probeert hij iedereen te overtuigen dat een dier ook een levend wezen is, alles mislukt. Een zegen voor de wetenschap, minder voor Percy, die vooral angsten zal uitstaan, en de trip niet zal overleven.

De professor kan het niet aanzien. Hij ontmoet de dievegge Gloria en overtuigt haar hem te helpen door de kooi te openen. Percy ontsnapt. Maar niet ver. Hij blijft zitten op de daken van de dierentuin. Door de vrijheid blijkt hij opeens wel in staat om Edwina te geven wat ze wilt. Ondertussen heeft Gloria ook behoefte aan intimiteit.

Het is een wat ander boek dan de meer bekendere titels van Brophy: De Finishing Touch en Onder de huid. Toch zitten er veel Brophy-onderwerpen in: dierenliefde, seksualiteit, eigengereide karakters. Het is ook tamelijk droog en absurdistisch geschreven. Het deed mij wat denken aan Evelyn Waughs schrijfstijl, vooral van The Loved One. En het is dan grappig om te lezen dat hij een van de schrijvers was die haar vader haar stimuleerde om te gaan lezen.

Ik vond het bij tijd en wijlen geestig boek, aantrekkelijk bondig (iets meer dan 100 bladzijden) en een origineel onderwerp dat ik zelf alleen van de komische tv-serie The Mighty Boosh ken: de dierentuin. De gesprekken tussen de professor en Gloria vond ik zelf erg vermakelijk.

Wat is er zo bijzonder aan de stijl van het boek?

De aap van Hackenfeller heeft een zachte, vriendelijke schrijfstijl. Het heeft veel lichtkomische momenten. Ik genoot vooral van sommige dialogen, zoals deze tussen de professor en de man die Percy wil meenemen, Kendrick:

– Wat bedoelt u met Percy gaat weg? Waar gaat hij heen? Wie neemt hem mee?
– Percy is geroepen tot een hogere bestemming.
– Geroepen?
– Gecommandeerd als u dat liever wilt. Bevrijd.
(…)
– U bedoelt toch niet dat u hem vrij gaat laten, wel?
– Nee, nee. Dat is maar bij wijze van spreken.
– Betekent dat ‘in de wacht slepen’?
– Wel zowat. In de wacht slepen, ermee vandoor gaan.
– En wie gaat er dan met Percy vandoor?
– Dat bedrijf waar ik bij ben.
De professor zweeg een ogenblik en toen vroeg hij: ‘En van wie heeft uw ‘bedrijf’ dan wel toestemming om Percy mee te nemen?’ Hij voelde zelf dat zijn vraag iets belachelijks kreeg door de quasi-waardigheid van de naam van het dier.
– De machthebbers, antwoordde Kendrick. Hoogste prioriteit, om zo te zeggen.
– Wat?
– Het hele plan. Uw Percy is een V.I.P.
– Waar hebt u hem voor nodig?
– Een raket.
– Heeft u hem als raket nodig?
– Hij gaat naar boven in een raket.

Ik hou ook wel van deze simpeler, beschrijvende zinnen:

Er stonden drie bureaus vlak bij elkaar en op elk ervan stond een schrijfmachine. Van tijd tot tijd kwam er een man of vrouw om de hoek kijken. Een enkele kwam binnen en zocht naar het een of ander in de laden van de bureaus. Zij groetten de professor zonder te vragen wie hij was en gingen weer weg.

Ook amusant is dit gesprek tussen een journalist en de professor:

-Dus u wilt er niets over publiceren?
– Nee. En nu ik er over nadenk, de ruimtevlucht kunnen we toch niet gaan tegenwerken. We hebben iedere zaterdag een ruimtevaarthoekje.
– Werkelijk?
– Voor de kinderen. Dat doet ze minder kwaad dan die sadistische strips.
De professor had een ogenblik nodig om zijn hoop te laten varen en nog een om in te zien dat men verwachtte dat hij weg zou gaan.
– Ik vrees dat ik veel tijd van u in beslag genomen heb. Voor niets.
– Dat geeft niet. De helft van deze baan bestaat uit het opschrijven van dingen die nooit gedrukt worden.
Toen het niet langer om zijn baantje ging, werd de verslaggever een mens.

De professor slaat ook nog eens de spijker op zijn kop met deze uitspraak over de homo sapiens:

– Homo sapiens, zei hij, is de verkeerde weg ingeslagen. Dat heeft hij gedaan ergens bij de aanvang van de geschiedenis, op het moment toen hij tot de ontdekking kwam, dat doden – de professor vond zijn adjectief wetenschappelijk juist moest zijn – deftiger was dan ploegen.

Ook mooi vond ik dit stukje waarin helemaal geen mens in voorkomt:

Het papegaaienhuis was op slot, maar door het glazen paneel van de deur kon Percy vaag in het aanlicht de kaleidoscoop van donzige kleuren onderscheiden. Hij hield zijn mond voor het sleutelgat en wauwelde wat. Een ara sprong op zijn tak en krijste. Dat gekrijs maakte de vogel naast hem aan de gang en de reactie ging van kooi tot kooi en van zitstok tot zitstok het hele huis door tot alle vogel wakker waren, kasten en stemden en ten slotte weer hun verstand bij elkaar kregen en zich fladderend neerlieten. Zij stelden hun schrille concert uit tot de volgende dag.

Ik blijf het zeggen: ik heb liever een boek van honderd bladzijden waar je rijkelijk uit kunt citeren, dan een veel dikker boek waar je naar de parels moet zoeken. Jammer genoeg is de literaire ontwikkeling van onze tijd anders dan die van de tijd van Brigid Brophy.

Gelukkig zijn er de oudere boeken om nog van te genieten. En als je dit boek oppakt, neem dan ook de tijd voor The Loved One van Evelyn Waugh, een van mijn lievelingsboeken.

Meer luisteren, lezen of kijken

• Podcast over Brigid Brophy op Soundcloud
• Eerste podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Tweede podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Via Edinburghuniversitypress kun je het eerste hoofdstuk van haar biografie lezen
• Biografie van Brigid Brophy in Wikipedia

1 november 2024 / 2225 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, fietsen, fietsroute door zuid-limburg, romeinen, limes / Alle foto’s tenzij anders aangegeven © Indipendenza

Eerst gaan we in drie vragen in op de route Via Belgica. Maar daarvoor nog even een disclaimer: dit artikel is een reisverslag en wil geen complete historische informatie bieden. Het gaat hier om een reisverhaal en zulke verhalen hangen vaak van toevalligheden aan elkaar. Onderaan en in de tekst vind je bronnen die wel meer kunnen vertellen op dit gebied.

Vraag 1: Wat is de Via Belgica?

De route van de Via Belgica was een internationale verkeersweg van de Romeinen die van Keulen tot de Franse kust liep. De route was bedoeld om de handel en militaire troepen te helpen. Zo konden de Romeinen de noordgrens (bij de Rijn) van hun rijk goed ondersteunen. En het hielp het zakendoen in deze streken.

Laten we maar meteen over de naam beginnen, dan hebben we dat gehad. ‘Via Belgica’ is een fantasienaam uit de twintigste eeuw. Schrijver en historicus Jona Lendering noemt het ‘potjeslatijn’. Ook al is het historisch gezien niet correct (en vermoedelijk meer marketingidee dan geschiedenis), noem ik deze weg in dit stuk wel zo omdat het makkelijker vertelt, en ook alle bewegwijzeringen naar deze naam verwijzen.

Zo zag de route er tijdens de Romeinse tijd uit:

Vraag 2: Wat is er nog over van de Via Belgica?

Als je hoopt dat je in Limburg hier en daar nog restanten kunt zien, dan kan ik je meteen uit de droom helpen: er is geen steentje meer zichtbaar van de oorspronkelijke Via Belgica. De Via Belgica is letterlijk onzichtbaar. Wat er wel is: restanten van oude villa’s, musea met ‘leftovers’ en een aantal markeringspunten. In Nederland gaat het om de plaatsen Kerkrade, Landgraaf, Heerlen, Simpelveld, Voerendaal, Valkenburg, Meerssen en Maastricht. Zoals dit kaartje op de website van Via Belgica laat zien.

Vraag 3: Is er één fiets- of wandelroute?

Née, er is niet écht één echte Via Belgica-route om te fietsen of te lopen. Er zijn meerdere routes die allemaal stukjes doen. Hulp voor het maken van een route vind je op de website Via Belgica. Die website is van ‘vrienden van Via Belgica’. Dat zijn ondernemers, vrijwilligers, instellingen en overheden (provincie en gemeenten). Aan de rechterkant zit het knopje ‘kaart’.

Natuurlijk kun je ook zelf een route verzinnen. Dat heb ik ook gedaan. Ik heb onderstaande route gereden (de bruine lijn) met de knooppuntenroute.

Voor de fietser die niet bekend is met het Limburgse landschap: reken op diverse steile klimmetjes én afdalingen. Check je remmen goed voor je erheen gaat.

Geïnteresseerden in deze route kunnen ook terecht bij het boek ‘Gids Romeins Zuid-Limburg’, van de bovengenoemde organisatie Via Belgica. Daarin staan een paar goed leesbare essays in die je achtergrondinformatie geven over de Romeinse tijd in Zuid-Limburg.

Met al deze kanttekeningen uit de weg geholpen, nu naar de highlights van deze route! Heb je interesse in een andere Romeinse fietsroute in Nederland? Lees dan ook mijn verslag over de limesroute. Bevallen deze artikelen je? Onderaan de pagina lees je hoe je mij kunt steunen bij deze projecten.

1. Kerkrade: eenzaam schaap bij Villa Kaalheide

Ik ben nooit eerder in Kerkrade geweest. Als je kijkt op de kaart, zit ik letterlijk in een hoekje van Nederland. Je hoeft alleen de straat over te steken om in de Duitse stad Herzogenrath terecht te komen: de Nieuwstraat aan de ene kant, de Neustrasse aan de andere. De supermarkt in Duitsland was voor mij op mijn logeeradres zelfs dichterbij dan de Nederlandse supermarkten.

Maar ik ben hier voor de Romeinse route. En ik sla de deur van de B&B dicht en ga op pad. Na een klim (gisteren nog een fijne afdaling) kom ik in de wijk Kerkrade-West. De routeplanner vindt het weer eens een bizar plan dat ik van de route afwijk: Weet u zeker dat u goed gaat?

Villa Kaalheide. Op deze warme septemberdag staart één schaap me in de ogen. Zij graast over de duidelijk zichtbare uitlijnen van een villa. Er loopt een metalen pad over de restanten maar daar zit nu een gesloten hek voor. Ik moet het schaap op afstand bekijken. Dat vindt ze niet zo erg.

Waar ken ik die naam toch van? Na even googelen weet ik het weer: het is de naam van het oude stadion van Kerkrade. Een verwijzing naar het onbegroeide heideveld dat hier vroeger lag. Met de Romeinen heeft het denk ik niet iets te maken, maar de naam ‘Villa Kaalheide’ is passend.

De Romeinse villa was een relaxte boerderij, zo te zien op het begeleidende bord. In het stadskantoor van Kerkrade vind je de maquette en een aantal vondsten die zijn gedaan bij de opgraving van de villa. Ik neem het ter kennisgeving aan en fiets verder.

Ik ben meestal een vrij voorzichtige fietser maar ook dan gaat het wel eens mis. Op weg naar Heerlen, vlakbij de langste trap van Nederland, neem ik een bocht iets te krap, verlies mijn evenwicht en val op languit op het fietspad van de rotonde. Niemand die het zag, dat is dan weer een mazzeltje. Geen grote schade aan fiets of mens gelukkig en ik kan verder.

2. Heerlen: een kruidentuin en een kijkgaatje

Waarom ben ik nooit eerder in Heerlen geweest? Het is misschien wel het meest heuvelachtige stadje van Nederland, merk ik als ik in het centrum ben. Geen straat lijkt plat te zijn, ze gaan allemaal omhoog, omlaag. Ik neem een verkeerde afslag en moet snel handelen wil ik niet helemaal in het dal terechtkomen.

Fiets parkeren en rondlopen. Een expositie in het grote Schunk trekt mijn aandacht maar vandaag ben ik een keer niet voor kunst, hou ik me voor.

Ik beland in een koffiebar annex tattooparlor. Koffie drinken terwijl je getatoeëerd wordt. Mensen lopen rond en praten met elkaar. Ik snap niet helemaal waarom ze niet rustig gaan zitten, maar het is levendiger dan de laptopcafés in de randstad. In de toilet kan ik mijn wondjes van de val fiksen.

In Heerlen bevindt al het Romeinse werk zich in en rondom de Coriovallumstraat, genoemd naar de Romeinse nederzetting die hier ooit was. Het Thermenmuseum was het hoofddoel van deze tocht maar ik kwam er gisteren achter dat het nét gesloten is. Vanaf 2027 opent hier een Romeins museum.

Tot die tijd moeten we het doen met De Vondst, het archeologisch centrum in Heerlen. Ik twijfel even of ik erheen zal gaan – maar de tijd is iets te krap. Wel kan ik hun kruidentuin gratis bezoeken en leer meer over de Romeinse herkomst van boerenkool en valeriaan.

Vlakbij is het even zoeken naar een kijkgat waarachter Romeinse restanten te zien zouden zijn. Het makelaarskantoor waar het zou zitten, is verkast. Nu staat het leeg en ik heb geen idee wie nu de kelders onderhoudt, maar ik zie alleen een langzaam groeiend plantje.

3. Voerendaal: bord voorbij suizen en een enorme villa

Via Heerlen-Zuid kom ik in allerlei klimmetjes en afdalingen terecht. Waarom de makkelijke weg naar Voerendaal als het ook moeilijk kan? Ik klim de bijna 200 meter naar Ubachsberg, een dorp dat vanaf alle kanten beklommen moet worden.

Daarna volgt een lange, kaarsrechte afdaling naar Voerendaal met zelfs waarschuwingsborden dat je af en toe moet remmen, want met 15% dalen gaat hard. Ik suis Voerendaal in en mis het Romeinse bord dat ergens op de Bergseweg zou moeten staan. We moeten het hier dus met een link doen.

Terug in het dal slingert de weg zich door Voerendaal en omgeving. Dan passeer ik weer bijna een verwijzing naar de Romeinse villa die hier stond: Villa Ten Hove, of Villa Voerendaal. De naam Ten Hove verwijst naar een hoeve die hier staat. Twee van de vele toerfietsers vandaag pikken de plek in maar dan heb ik mijn foto’s al gemaakt.

Hier stond volgens de website de grootste Romeinse villa van Europa. Volgens het informatiebord was de villa in de Romeinse tijd (150-300 n. chr.) circa 400 hectare groot en was de voorkant van de villa twee voetbalvelden groot. Het was in feite een landbouwbedrijf.

4. Klimmen: Romeins uitzicht

Als ik al afdalend bij Klimmen kom, haal ik net een stoet ouderen op elektrische fietsen bij. Ik passeer er een maar dan gaan we allemaal naar links en de weg voelt zo steil als een trap. De ouderen fietsen ontspannen elektrisch verder langs de Klimmense huizen; ik zwoeg er precies tussenin.

Ik vraag me altijd af wat er gebeurt als je hier een beetje voetbalt in de tuin en de bal komt op de weg: die zie je dan nooit meer terug.

Klimmen is voor Nederlandse begrippen hoog en mooi gelegen en je hebt goed zicht op de omgeving. Daarom stonden hier ook twee Romeinse wachttorens, die er nu natuurlijk niet meer staan. Een stond vermoedelijk op de plek van de kerk in Klimmen. De ander was iets verderop, op de Goudsberg.

Het uitzicht daar is een goed voorbeeld van waarom de Romeinen zich happy voelden om zich in Limburg te vestigen. Ze voelden zich thuis bij deze glooiende heuvels en Toscaanse vergezichten. Ook nu stoppen er wandelaars en fietsers om gretig plaatjes te schieten.

5. Valkenburg: een mijlpaal

Dan door naar Valkenburg, waar, ook al verwacht je het wel, je toch verrast wordt door de hoeveelheid toeristen. De twee historische musea sla ik over (Romeinse catacomben en Museum Valkenburg) – voor de volgende keer.

Iets buiten Valkenburg kom ik middenin de wijnvelden een niet-helemaal originele mijlpaal tegen:

Hier gaat het eindelijk echt over Via Belgica zelf. In 2017 waren hier opgravingen en die bleken te bewijzen wat men al dacht: dat onder deze weg de Via Belgica liep.

Maar hoe zagen die wegen er dan uit? En door wie werden ze gebruikt? Een informatiebord van de organisatie Via Belgica legt het uit:

Een Romeinse heirbaan (hoofdverkeersweg) was ongeveer tussen de 20 en 25 meter breed. In het midden lag een verhard gedeelte dat meestal tussen de 7 en 9 meter breed was. Hierop reden de karren en rijtuigen. Aan beide kanten van de verharde weg lagen onverharde paden. Die waren ook tussen de 7 en 9 meter breed. Hier reden ruiters te paard en liepen voetgangers wanneer het niet te nat was.

De Romeinse hoofdwegen waren niet alleen transportaders, maar functioneerden ook al communicatiemiddel. Alle berichten die de keizer in Rome op de hoogte moest houden van het reilen en zeilen in de uithoeken van het rijk, werden met koeriers verstuurd. Zij reden met hoge snelheden over de wegen die uiteindelijk allemaal naar Rome leidden.

Hierna maakt de navigator in mij een foutje want ik vergeet via Meerssen te rijden, waardoor ik de restanten van Villa Onderste Herkenberg mis. Het rijdt lekker door naar Maastricht. Ik rijd wedstrijdjes met elektrische fietsforensen en na verloop van tijd merk ik opeens dat ik alleen nog in mijn eentje een wedstrijd rij. Op de kaart zie ik dat ik Heer al aan het verlaten ben en moet weer een stukje terug voor het centrum van Trajectum ad Mosam (Latijnse naam voor Maastricht).

6. Maastricht: het oudste weggetje van Nederland

In Maastricht parkeer ik mijn fiets in het centrum en ga eerst een hapje eten in een ramen-restaurant. Ik fris me even op in hun wc – het vieze fietskloffie moet uit – en kom met een andere trui aan tevoorschijn. De ober raakt er niet door verward.

Maastricht lag ook aan de Via Belgica en is dus ook met recht een stad met een Romeinse geschiedenis.

Zo ligt de Sint Servaasbrug op de plek van de eerste Romeinse brug in een Nederlandse stad. Die Romeinse brug ligt (schijnbaar) letterlijk in het water náást de Sint Servaasbrug. Mij niet opgevallen, want ik moest slingeren langs de vele dagjestoeristen.

Volgens deze website van de gemeente bekijken duikers regelmatig de staat van deze oude ‘brug’ en denken ze na over een andere vorm van behouden.

Ook in Maastricht is er veel Romeins te zien en te doen. Musea zitten er vanwege de tijd wederom niet in maar wel kan ik even een blik werpen in de kelder van het Derlon hotel op het Onze Lieve Vrouweplein. Je betaalt entree en krijgt er een drankje voor terug. In ruil daarvoor werp je een blik in de 2e eeuw. Dat is toch wel een goede deal.

Toevallig kom ik er tegelijk met een groep op die tekst en uitleg krijgt van een archeoloog. Ik luister een beetje mee. Onder de basiliek (hier dichtbij) was een Romeinse tempel en het Onze Lieve Vrouweplein was ooit een tempelplein. Lange tijd was hier ook een vesting. Rond de 10e eeuw werd die ontmanteld.

Vóór de Romeinen woonden hier ook al mensen. En onder deze Romeinse restanten vonden archeologen een weg uit de IJzertijd. ‘Dat is dus echt het oudste straatje van Nederland’, zei de gids. Mooi dat ik iets van mijn bucketlist kan afschrijven waarvan ik niet wist dat het erop stond.

Tijd om terug te gaan naar platland. In de trein terug hoor ik andere wielrenners hun ervaringen delen, zoals hun aantal gefietste kilometers (het driedubbele), de klimmetjes die ze hebben gedaan (‘Alle bekende heb ik wel gedaan vandaag’). Het gesprek gaat verder over gravelroutes, elektrisch schakelen, banddiktes en ik duik in mijn eigen wereld.

De Via Belgica is veel meer dan dit stukje in Zuid-Limburg. In België moet de Via Belgica volgens dit fietsreisverhaal nog van de grond komen. Duitsland heeft een speciale Romeinse route van ongeveer 170 kilometer. Die gaat van Übach-Palenberg (net over de grens bij Landgraaf) naar Keulen. De route staat op de website Outdooractive.

Het is sowieso een mooie aanleiding om een deel van dit land te verkennen. In elk geval ben ik blij dat mensen hun historische besef willen delen met een groot publiek.

Hopelijk wordt de route ooit meer echt ‘een route’, zodat ook de dame van mijn B&B ook met haar scootmobiel deze route kan afleggen, en iedereen met interesse in geschiedenis. Want geschiedenis begint niet bij boeken, maar bij kijken, visualiseren. En beter snappen waarom de Romeinen dit stukje land zagen als een nieuw Toscane.

En zo lang elektrisch lopen nog geen ding is, kun je deze route ook met een paar dagen wandelen ontdekken. Het komt het dichtste bij het echte reizen in de Romeinse tijd.

Meer lezen of luisteren?

• Website van Via Belgica
• De Gids over de Via Belgica, met een aantal erg goede essays
• Wandelroute van 69 km over de Via Belgica
• Archeoroute Limburg
• Schrijver Jona Lendering over de Via Belgica
• Canon van Nederland over de Via Belgica

3103 woorden / 16 minuten leestijd / Thema’s: essaybundels, essayisten, Nederland, futurisme / Vorm: kort essay (over essays) / Foto header copyright Nationaal Archief (via Wikimedia Commons)

Nederlanders staan erom bekend dat we over alles onze mening kunnen geven. Vaak snel en onnagedacht. Maar er is ook een ideale combinatie: onze essays. Die bevatten zowel stevig denkwerk als een portie flinke meningen. Ik lees ze graag.

Gek genoeg zijn onze essays in het buitenland minder bekend dan onze romans. Ik denk juist dat Nederlanders beter zijn in essays dan in fictie. Voor fictie is meer empathie, zachtaardigheid en humor nodig dan Nederlandse schrijvers doorgaans laten zien (met een uitzondering hier en daar).

Die onbekendheid met deze essays is zonde. 21e eeuwers kunnen veel leren van denkers in de vorige eeuw. Dankzij sociale media leven we in een meningencultuur – waarbij de meningen het doel zijn, niet hoe je tot die mening komt. Terwijl nadenken niet met een mening begint, het eindigt ermee. Daarnaast zijn veel onderwerpen uit die tijd nog steeds relevant voor ons.

Daarom herlees ik een aantal bijzondere essayisten uit de 20e eeuw en laat zien waar ze over onze tijd spraken, soms zelfs zonder dat te beseffen.

Wie was Rudy Kousbroek en waar gaat Anathema’s over?

Rudy Kousbroek was een schrijver/essayist die zich verwonderde over de fenomenen van zijn tijd. Hij schreef goed leesbare esssays over allerlei uiteenlopende onderwerpen. Bijvoorbeeld media, pornografie, auto’s, dieren, onderwijs, literatuur, ga zo maar door. Dat deed hij voor de bladen Vrij Nederland en het Algemeen Handelsblad.

Hij besprak alle onderwerpen die hem boeiden en in Anathema’s zijn ze globaal verdeeld in thema’s (Natuur en cultuur, Existenties, Stijl, etc.). Hij koos het voor woord anathema’s, een ander woord voor een banvloek. DBNL legt dat uit. Het betekent ook ‘opgestelde’ in het Oud-Grieks, zoals Wikipedia uitlegt.

De cover van een andere essaybundel, Avondrood der magiërs, legt wel mooi uit hoe hij werkte als essayist:

Men zou Rudy Kousbroek kunnen beschrijven als iemand die zijn eigen brein als zijn meest fascinerende speelgoed beschouwt (…).

En in 2011 schreef Marja Pruis in De Groene over de Anathema’s:

Dat een op zich bêta-georiënteerde figuur zo ostentatief en zonder terughouding kond kon doen van zijn liefde voor mens, dier en machine, zo durfde te zwelgen in sentiment en tranen, zo kón zwelgen ook in sentiment en tranen zonder dat zijn stukken er dom, sentimenteel of kitscherig van werden, daarop paste slechts bewondering, instemming, nadenken. Kousbroek was de Slauerhoff van de essayisten: technisch, romantisch, onverzadigbaar en driftig.

Wat ik uit dit wat lastig geformuleerde stukje haal, is dat zijn stukken prettig te lezen zijn omdat Kousbroek een van die zeldzame schrijvers is die emoties serieus neemt. Daar hou ik wel van: emotie in het denken verwerken. Zijn boeken over dieren (fotoboeken zoals Het raadsel der herkenning) bevatten zoveel oprechte gevoelens die ik zelden eerder las bij een ‘serieus’ schrijver. Ik meen me te herinneren dat een schrijver (ik dacht Jeroen Brouwers) schreef dat hij dat belachelijk vond.

Daarnaast wist Kousbroek heel veel van de Franse literatuur en legt hij zijn denkwijze altijd goed uit.

Ik heb de drie delen Anathema’s van 1969, 1970 en 1971 gelezen in een gebundelde versie. In totaal zijn er 9 verschenen. In 1975 ontving hij de P.C. Hooftprijs voor deze essays. Ik herlees de Anathema’s graag, want Kousbroek schrijft wel mooi, hoewel hij soms ook wel iets te ingewikkelde woorden gebruikt om zijn punt te maken, wat ik wel zonde vind.

Door de bank genomen zijn de Anathema’s vijftig jaar later nog steeds prima te lezen maar zijn intellectuele denken kan een brug te ver zijn voor een gemiddelde lezer van nu.

Ik schrijf hier geen biografie. Daarvoor verwijs ik naar Wikipedia of een andere bron. Het gaat mij om deze essays. Leuk om te weten: dankzij DBNL zijn sommige anathema’s van Kousbroek vrij toegankelijk.

Dit zijn 12 voorbeelden van stukjes die ook iets zeggen over onze tijd – soms direct en soms indirect. Soms heb ik het er ook in gevonden. Ik geniet altijd wel van die momenten dat een schrijver over de tijd heen een hand weet te reiken aan de lezer van het heden.

12 VOORBEELDEN VAN FUTURISTISCHE IDEEËN IN DE ANATHEMA’S

1. Het idee van een AI-tekstgenerator

Een van de toevalligste ’toekomstvoorspellingen’ van Kousbroek is als hij in 1969 een soort Chat GPT tekstgenerator bedenkt. Zijn prompts zou je nu letterlijk kunnen invoeren in Chat GPT of verwante software én antwoord krijgen.

Wie de ook in Frankrijk gangbare boeken met eindexamenvraagstukken van de laatste zoveel jaar doorbladert, vindt daarin opgaven als: ‘In september 1832 beschreef Lamartine, in een brief aan zijn vriend Virieu zijn indrukken van Libanon. Schrijf die brief’ – ‘Schets een portret van een twintigste-eeuwse zakenman op de manier van La Bruyère’ (…) Het is een genre dat sterk tot mijn verbeelding spreekt, en visioenen oproept van opgaven als schets een portret van Simone de Beauvoir op de manier van Brantôme, of: geef een beschrijving van een speeltuin in de stijl van Octave Mirbeau, of van een paar twintigste-eeuwse bottines op de wijze van Restif de la Bretonne. Schrijf een verontwaardigde aanklacht tegen de slavenhandel in de stijl van Arthur Rimbaud (…). (deel 1, p 57)

2. De gevoeligheid voor woontrends

In Nederlandse woningen volgt men graag trends op. Ik heb mezelf daar ook altijd over verbaasd. Nu zijn bijvoorbeeld ‘zware deuren’ in de mode. En de industriële look. Of minimalisme. Begin jaren zeventig waren tapijten (85% was betapijt vertelt hij) en boardplafonds in de mode.

Nu is het niet zo dat iedereen aangewezen is op boardplafonds omdat er geen stukadoors meer zijn, het is omgekeerd: er zijn geen stukadoors meer omdat iedereen boardplafonds wil hebben. Natuurlijk is de reden in eerste instantie dat die goedkoper zijn, maar het juiste perspectief daarop wordt verkregen door te bedenken dat Nederland een van de rijkste landen van de wereld is, en dan te mediteren over het feit dat blijkbaar niemand het verschil in prijs er voor over heeft. De eigenlijke, diepere reden is, vrees ik, dat haast niemand in Holland boardplafonds echt lelijk vindt. Vandaar de aanblik, zoals men die op late wintermiddagen kan bewonderen in onze grote steden, van hele rijen grachtenhuizen met boardplafonds, vrolijk verlicht door tl-buizen. (deel 3)

3. Auto’s worden steeds saaier

Kousbroek was een autoliefhebber en van de moderne auto zou hij erg gruwen. Het gaat hem om karakter. Zoals de 2CV (ook wel de deeujsjefoo). Dat miste hij al in de ‘moderne’ auto van begin jaren zeventig. Toch kun je zijn zinnen ook makkelijk toepassen op de moderne auto’s van nu, die van alle gemakken zijn voorzien, maar karakter missen.

Wat symboliseert die homogene, ongedifferentieerde materie? De afwezigheid van denken. Er is geen voorstelling aan verbonden. Alles wat verwijst naar een machine, alles wat een beroep doet op de verstandelijke vermogens, is in de moderne auto geëlimineerd. Alles wat duidt op opbouw, op organisatie, op structuur, is verdwenen. De moderne auto streeft naar naadloosheid. Hij is meer en meer gaan lijken op een onbepaald huishoudelijk gebruiksvoorwerp: een stofzuiger, een mixer, een gasgeiser of een scheerapparaat. Een moderne auto lijkt op alles, zelfs zijn eigen voorkant lijkt op zijn eigen achterkant. Een auto uit 1925 was nergens mee te verwarren: hij stelde een auto voor, en die voorstelling was zo fundamenteel dat ze nu nog gebruikt wordt om met economie van middelen een duidelijk herkenbare auto weer te geven, zoals op verkeersborden, op illustraties in Veilig Verkeerboekjes, in karikaturen, en in kindertekeningen. (deel 3)

4. De opwarming van de aarde

Deze passage trof mij. Het lijkt namelijk alsof Kousbroek hier de opwarming van de aarde voorspelt én de reactie erop. Toch is de aanleiding veel toevalliger. Hij bespreekt het onmogelijke verkeer in Parijs en dit is een soort denkoefening hoe het kan dat iedereen leert wennen aan zo’n onmogelijke situatie.

Wat mij er nu speciaal zo van opvalt is hoe de mensen wennen, gewoon raken, aan een toestand die objectief tegen iedere rede ingaat. Hoe heeft het in vredesnaam zo ver kunnen komen? Maar dat is het nu juist, dat gebeurt niet ineens. Als van de ene dag op de andere, bv. door een grote onderneming of industrie, de temperatuur van de grond op 80° Celsius werd gebracht, dan zou geen sterveling dat accepteren, en het zou trouwens ook ongelukken veroorzaken. Wij zouden zeggen: dan wordt het land onbewoonbaar! Maar als het zou gebeuren à raison van één of twee graden per jaar, uitgestrekt over een periode van een halve eeuw, dan zou men het nu de gewoonste zaak van de wereld vinden dat iedereen in een koelkast leefde. (….) Zo zou men zelfs redeneren als men volledige zekerheid had dat de bodemtemperatuur verder zou gaan met stijgen, en dat ook de meest resistente planten het op den duur zouden moeten begeven, tenzij er een wonder gebeurde. Het geloof in zulke wonderen is, in tegenstelling tot bv. het meerwaardevraagstuk, naar mijn overtuiging een van de werkelijke politieke problemen van dit ogenblik – het naar alle maatstaven zeker weten dat een bepaalde ontwikkeling zich zal voortzetten en tot een bepaald resultaat zal leiden als geen maatregelen worden genomen, en het feit dat die maatregelen niettemin niet genomen worden. Het grote prototype van deze variëteit van rampen is natuurlijk de bevolkingsaanwas. (deel 3)

5. De ont-taboeïsering van pornografie

Kousbroek bezocht een seksbeurs in Kopenhagen en schetste de onwennigheid van de legalisering van pornografie. Hij schrijft er een paar essays over. Met daarbij een vrij hilarische schets van een liveshow. Hij merkt al meteen op dat het saai en commercieel is, wat die vrijheid oplevert. (‘Het was louter stekkers met stopcontacten wat de klok sloeg’.) Deze toen ingezette liberalisering zorgde er later voor pornografie het internet zou overspoelen en zelfs ‘gewoon’ is geworden. Deze tekst is volgens mij nog steeds net zo relevant als toen:

(…) zoals al eerder aangeroerd heeft bijna iedereen te kampen met de neiging om zichzelf en anderen wijs te maken dat men alleen maar uit een zekere academische belangstelling is komen kijken. Men is geïnteresseerd in pornografie als verschijnsel vanuit een klinisch, cultureel, sociologisch, artistiek, of godweetwat voor oogpunt, maar niet uit persoonlijjke belangstelling voor seks. (…) Dat is trouwens het mooie van het opheffen van de restricties op pornografie: een nieuwe groep van misdadigers is verheven tot de status van bourgeois; ze moeten alleen nog even wennen. (…) Het hele proces voltrekt zich van zijn kant zich zonder een liefkozing, zonder een bewijs van tederheid, zonder een teken van emotie, hij steekt letterlijk en figuurlijk geen vinger uit, hij laat het aan zich gebeuren als iemand die zich zijn schoenen laat poetsen. (deel 2, p 271, 273, 287)

6. De oppervlakkigheid van media

Zeker sinds sociale media is er minder en minder aandacht voor inhoud, en meer om het punt maken zelf. Feiten zijn te manipuleren, zo lijkt het. Kousbroek vergelijkt de ontwikkeling dat het Amerikaanse blad Time doormaakte. Daar kun je het succes van online magazines als Buzzfeed in herkennen, maar ook het succes van verander-je-leven-nú! reels op Instagram.

De inhoud van deze bladen is dan ook grotendeels geschreven in de vorm van instructies, briefings, van waar de mensen op moeten letten, wie zij moeten nadoen, en wat ze moeten onthouden om wél die indruk te maken. De vorm is daarbij een reflectie van de inhoud: kort, de uitwendige hoofdzaken, nonchalant, geamuseerd, en steeds met inachtneming van het imperatief dar de lezers afgeschrikt worden door abstracties. De Time-formule heeft het specifieke van televisie; het is denkbeeldig kijken. Ideeën hebben geen inhoud, maar een gezicht. Het accent is verschoven van de inhoud van een denkbeeld naar de persoonlijkheid van iemand die er wat mee te maken heeft – zijn das, de kleur van zijn schoenen, zijn echtelijke staat, hobby’s en huisdieren. Niet de literatuur, maar Hemingway; niet de schilderkunst, maar Picasso; niet de ruimtevaart, maar John Glenn; niet ballet, maar Nureyev; niet politiek maar J. F. Kennedy; niet godsdienst maar de handelingen van de paus en zijn gerokte schaar. (deel 1, p 77)

7. Het gebrek aan interesse in kunst

Ik heb zelf veel over kunst van onze tijd geschreven en de aversie ertegen is soms onbegrijpelijk. Ik begrijp het niet zo goed – wat heeft kunst die mensen aangedaan? Waarom kunnen mensen niet accepteren dat kunst een noodzakelijk iets is om het leven te verruimen en dat kunstenaars daarbij vaak nieuwe ideeën bedenken. Toch is dat iets wat in Nederland diep zit en ook al in 1969, blijkbaar.

Picasso is weliswaar universeel bekend, maar niet universeel bemind. Zijn beroemdheid is niet gebaseerd op waardering. Grappen over schilderijen van Picasso vormen al sinds verschillende generaties het noodrepertoire van tweederangs humoristen, waarop zij altijd terug kunnen vallen als zij niets beters weten te bedenken. Denigrerende formules en negatieve waarderingen over het werk van Picasso worden anno 1966 nog steeds gretig ontvangen en niet zonder leedvermaak doorverteld, desnoods zogenaamd als curiositeit. G.B. Shaw zei het al: Het is een vergissing te veronderstellen dat onkunstzinnige mensen alleen maar onverschillig staan tegenover kunst, zij haten het, met een bittere en kwaadaardige haat. (deel 1, p 119)

8. De verandering van het straatbeeld

Soms verdwijnt er in korte tijd veel in het straatbeeld. Dat komt door technologische vernieuwingen, zoals in onze tijd de digitalisering ervoor zorgde dat er minder brievenbussen dan vroeger zijn. Telefooncellen zijn zelfs helemaal verdwenen. Kousbroeks observaties van zulke veranderingen in de jaren zestig doen denken aan veranderingen in onze tijd, waarbij al het analoge overgaat in het digitale.

Als we het hebben over techniek in de jaren zestig is het eigenlijk veel boeiender om te praten over de dingen die in die periode verdwenen zijn. Het was bv. het eerste decennium zonder stoomtreinen. Aan het eind van de jaren ’50 is de wereld plotseling gaan veranderen; allerlei dingen die sinds jaar en dag dienst hadden gedaan, en soms nog uit de vorige eeuw dateerden, begonnen opeens te verdwijnen, werden afgedankt, vervangen, weggesmeten. In de jaren ’50 zag men in het straatbeeld nog oude auto’s die toen 25 of 30 jaar oud waren; in de stations rook het nog naar stoom en steenkool. Je zag nog ouderwetse telefoons, klapcamera’s, oude grammofoons met naalden in een doosje, en grote kasten van radio’s van ‘vóór de oorlog’, d.w.z. uit de jaren ’30. En toen, in een paar jaar, was het allemaal verdwenen. Het is niet aannemelijk dat het allemaal plotseling tegelijk kapot ging, en dat ging het ook niet: met de wind van vernieuwing werd ook van alles weggeblazen dat niet in functie verschilde van het nieuwe en net zo goed had kunnen blijven, zoals duizenden mooie negentiende-eeuwse gietijzeren brievenbussen in Nederland, een voorbeeld van onbegrijpelijke en barbaarse vernietiging. (deel 2, p. 206)

9. Hoe conservatief de wereld van de televisie is

Kousbroek schrijft een mooi stukje over televisie in de jaren zestig. Hij schrijft hier jaren 60, maar dit geldt ook (en vooral) denk ik voor de jaren erna. Waarom is televisie zoveel conservatiever dan andere vormen van cultuur? En zo onbevattelijk voor verandering? Ik heb me dat ook geregeld afgevraagd en een antwoord is lastig te geven.

Televisie is alleen voor volwassenen, daarom is er geen medium dat de mensen zo vanzelfsprekend als kinderen behandeld als de televisie. In ander verband heb ik het er al eens over heb gehad dat taboes die overal elders al lang geleden werden overwonnen, op de televisie nog van kracht zijn. Een outsider zal achteraf misschien moeilijk kunnen geloven dat de televisie van de jaren ’60 tegelijk kon bestaan met de, noem maar op: film, pers, cartoonkunst, literatuur, etc. van dezelfde periode. Het interessante schuilt eigenlijk in de omstandigheid dat wij dit gewoon vinden, dat wij denken: o, maar dat is de televisie. (deel 2, p. 234)

10. De saaie straatnamen in steden

De straatnamen waar Kousbroek hieronder grappen over maakt, zouden alleen maar nog veel erger worden. Benieuwd wat hij zou hebben gevonden van de benamingen in Vinexwijken, zoals in Zoetermeer, waar je Wengéhout, Palmhout, Teakhout en Balsahout zou vinden; of Marsgeel, Krijtwit, Melkwit, etc.. (Overigens bestaat de Vruchtboomstraat niet, daar bedoelt hij denk ik de Vlierboomstraat).

Zoals in wel meer steden bestond in Den Haag al een schildersbuurt, een zeeheldenbuurt, een staatsliedenbuurt. De volgende stap was een natuurkundigenbuurt, maar het was duidelijk dat het zo niet langer kon doorgaan, er moest iets minder uitheems worden gevonden, iets wat meer in de algemene belangstelling lag. De bomenbuurt en de bloemenbuurt die toen ontstonden kunnen nog worden gezien als een periode van zoeken, maar toen kwam de eerste geniale inval: een fruitbuurt. Elk gemeenteraadslid mocht een vrucht noemen en zo kwam er een Sinaasappelstraat, een Tomatenstraat, een Pompoenstraat; na een poosje kon niemand meer iets bedenken en toen kwam er nog een Vruchtboomstraat. Het verstand staat stil bij zoveel inventiviteit. De volgende étappe overtrof weer de vorige: er verrees een pluimveebuurt. Trotse inwoners namen hun intrek in de Kipstraat, op het Haanplein. De stad breidt zich nog steeds razendsnel uit. Wat zal de toekomst brengen? Ik hoop vurig op een ziektebuurt: de Kankerstraat, de Pokkenstraat, de Teringkade; het Syfilisplantsoen, de Gangreenlaan, het Bronchitishofje, het Pneumonieplein. Er zijn natuurlijk nog allerlei andere mogelijkheden. (deel 3)

11. Het grote respect voor proza of poëzie dat mooi ‘klinkt’

Wat ik goed herken is hoe je eerbied voor literatuur als een Pavlovreflex kunt ervaren. Bij veel moderne romans en poëzie is de manier van voordragen (voor televisie of social media) belangrijker geworden dan de inhoud. Het voordragen – de energie ervan – doet meer dan de woorden zelf. Dat past wel bij de extraverte maatschappij waarin we leven.

Het bijbrengen van eerbied voor klassiekers, zoals op Franse middelbare scholen gebeurt, is het aankweken van een geconditioneerde reflex. Toon, metrum en woordkeuze roepen automatisch een gevoel van ontzag en plechtigheid te voorschijn zoals Pavlovs hond begon te kwijlen bij het geluid van de bel; het veroorzaakt een gewilligheid om onder de indruk te raken, en het duurt even voor men door krijgt dat men bezig is om deze gewilligheid, deze vrome aandacht, te besteden aan wilde nonsens. (deel 1, p. 56)

12. Het idee van het luisterboek

In een essay over hoe getallen en leestekens geluid kunnen maken in je hoofd, lijkt Kousbroek het ineens te hebben over luisterboeken. In die tijd (1971) bestond dat, volgens dit artikel, ook al 100 jaar. Sowieso was het hoorspel in die tijd iets gewoons, vandaar dit voorbeeld.

Lezen is kortom in de meeste gevallen horen lezen, door iemand, zou men kunnen zeggen, die er gezichten bij trekt. Dit geldt in zeer sterke mate wat betreft het hoorspel. Ik herinner mij jeugdige beluisteringen van Paul Vlaanderen; om mijn verveling te bestrijden dacht ik er allerlei oefeningen voor mijn voorstellingsvermogen bij uit, bijvoorbeeld dat de eigenaars van de stemmen op handen en voeten liepen, in travestie waren (Paul in decolleté, Ina in Garde-uniform), of moedernaakt. Alles kan immers, – een gezamenlijk voetbad nemen, genitaliën laten zien, gezichten trekken – zolang het maar geen geluid maakt. Wat is, op het niveau van de radio, het equivalent van het geïsoleerde uitroepteken, de puntjes tussen aanhalingstekens? Een als hoorspel uitgezonden pantomime. (deel 3)

Wat je leert van Anathema’s – als het gaat om futurisme – is dat de toekomst best voorspelbaar is. Je hebt er verbeeldingskracht en observatievermogen voor nodig. Het verleden is vanuit het heden goed te snappen als je beseft dat alles wat een functie heeft voor mensen altijd op een of andere manier verdergaat. Maar net even anders dan je denkt.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Rudy Kousbroek op DBNL
• Literairnederland.nl over Rudy Kousbroek
• Herlezen Anathema’s 2 op de website van uitgeverij Van Oorschot
• Alle boeken van Kousbroek op Goodreads

2695 woorden / 14 minuten leestijd / Thema’s: strips, graphic novels, romans, literatuur, biografieën / Vorm: kort essay

Wat is een biografie in de vorm van een graphic novel?

Allereerst misschien nog belangrijker de vraag: wat is het verschil tussen de graphic novel en de strip? Dat verschil is moeilijk terug te brengen tot een pure grens. Meestal hoor je dat strips waren voor kinderen en de meer artistieke graphic novels – die ontstonden uit het stripgenre – vooral bedoeld zijn voor volwassenen.

Ik heb zelf altijd moeite gehad met deze scheiding. Vroeger werden er ook strips voor volwassenen gemaakt maar die kregen geen label (Gotlib, Claire Bretécher, Wolinski). Net als dat sommige graphic novels wel te lezen zijn voor kinderen. Voor mij is het meer een commerciële hype die helpt om de uitstervende kunstvorm van de strip nieuw leven in te blazen. Het beeldverhaal is voor mij een grote familie genaamd ‘strips’.

Ik moet het maar meteen bekennen: ik volg de stripwereld niet zo goed. Af en toe loop ik een stripwinkel in om te zien wat er nieuw is uitgekomen.

Zo liep ik een keer toevallig tegen een strip aan over ene Robert Moses: Robert Moses, de man die New York bouwde, van Pierre Christin en Olivier Balez. De naam rinkelde niet meteen een belletje maar ik werd genoeg geprikkeld om het boek te kopen.

De strip ging over een stadsplanner in de jaren zeventig in New York. Moses liet bruggen en expressways bouwen maar ook parken, tuinen en speelterreinen.

Met deze strip leerde ik iets over een persoon waar ik nog niets over wist. Ik leerde ook meer over de geschiedenis van stadsplanning. Het was ook heel aardig getekend, wat voor mij wel een doorslaggevende factor is bij een graphic novel.

Deze graphic novel was net als een normale biografie gebaseerd op bronnen. In de verantwoording worden meer dan tien biografieën – over Moses en anderen – opgesomd.

Robert Moses was de aanleiding om eens te gaan grasduinen in online boekhandels. Zo ontdekte ik dat er een berg biografische strips/graphic novels bestaat. Ik merkte al snel dat er geen einde kwam aan de hoeveelheid titels, die vooral uit Frankrijk en België komen.

Zo kwam ik verstripte biografieën tegen over Emile Zola, Maria Montessori, Serge Gainsbourg, Michael Jackson, Josephine Baker, Stradivarius, Kurt Cobain, Yayoi Kusama, Talleyrand, Bobby Fischer, Hannah Arendt, Vincent van Gogh, Che Guevara, Charles Bukowski, Charles Darwin, Marcel Pagnol, Charles de Gaulle, Hokusai, Nick Cave. Dit is echt maar het topje van de ijsberg. Kijk bij webwinkel BDtheque, daar vind je er bijna 500.

Het onderzoek leverde me vooral meer vragen op: wat moet je denken van die hele berg? En wat is de kwaliteit? En hoe werken ze als biografie?

De kwaliteit leek me op het eerste gezicht wisselend. Je vindt zowel historische biografieën in stripvorm als graphic novels die de biografie als aanleiding nemen om tekengrenzen op te zoeken.

Ook opvallend: het enorme verschil van wat je in de winkel vindt en wat er online te vinden is. Dat heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat er zo weinig uit het Frans naar het Nederlands wordt vertaald. Kun je Frans lezen? Dan heb je tien keer zoveel opties. Het online kopen van buitenlandse strips is gelukkig geen kunst meer tegenwoordig.

Wat kun je bij een goede verstripte biografie verwachten?

Aan de ene kant is een stripbiografie relatief makkelijk te maken. Je hebt alle stukjes informatie al via de echte biografie die meestal al is gemaakt. Met je eigen inzichten als tekenaar/schrijver kun je het dan vormgeven zoals je wilt.

Aan de andere kant is een goede stripbiografie ook weer niet zo simpel. Je moet goed nadenken over drie keuzes:

• welke stijl kies je?
• welke biografische feiten vind je belangrijk?
• wat voor verhaal vertel je?

De stijl van een biografie – om mee te beginnen – moet het liefst iets bijzonders hebben. Het beeld moet wat toevoegen aan het verhaal. Anders is het zoals gezegd alleen een getekende versie van een beknopte biografie.

Een getekende biografie opent veel mogelijkheden om de tijd vast te leggen waarin de persoon leefde. Dat is waarom je het doet: de kwaliteit van de tekeningen moet dus hoog zijn.

De feiten moeten ook van het niveau zijn dat je er iets interessants van leert, zoals ik had met de verstripte biografie van Robert Moses. Een biografie werkt meestal juist goed als er selectie plaatsvindt: het kaf van het koren wordt gescheiden. Het doel blijft om het publiek te prikkelen en te amuseren. Bij een echte biografie gaat het om informatie.

Ten slotte is een goed verhaal onmisbaar voor een goed leesbare strip. De graphic-novel-biografie bevat meestal veel verbeelding om het verhaal wat vlotter te laten lopen, waarmee lacunes in de biografieën worden aangevuld. Je kunt moeilijk blanco panels maken met de tekst: sorry, deze biografische feiten zijn niet bekend.

Je kunt de stripbiografie daarom beter vergelijken met de biografieën in de cinema dan met geschreven biografieën. Het heeft dezelfde dilemma’s die de biografie in cinema heeft.

Denk aan de beroemde film Citizen Kane, die losjes was gebaseerd op (onder andere) het leven van krantenmagnaat Randolph Hearst. Die deed zijn uiterste best om de film tegen te houden. Lees dat verhaal in het Smithsonian Magazine.

Een wat minder bekend voorbeeld uit de cinema is The Mattei Affair. Volgens deze review van Jonathan Rosenbaum (uit 1975, toen de film verscheen) zijn er overeenkomsten én verschillen met Citizen Kane in deze film:

Francesco Rosi appears to be attempting in The Mattei Affair a sort of semi-fictional Citizen Kane without a Rosebud, but with a few important differences. Since Enrico Mattei was a man who actually lived, and is explored here solely in terms of his public life (apart from some brief scenes involving his wife near the beginning) – with the overall suggestion that his private life was too minimal to be of any significance – the enigma presented relates not to his character but to his enemies.

Er valt veel meer te vertellen over biografische films, strips en boeken maar dan wordt het meer een college.

Terug naar de vraag: hoe verstrip je de levens van beroemdheden?

Voorbeelden van stripbiografieën met nadruk op het artistieke resultaat

Gaat een graphic novel-biografie om de persoon of om de tekenaar en scenarioschrijver? Hier komt ook weer het dilemma van Citizen Kane om de hoek kijken, want een artiest vindt altijd dat het gaat om zijn of haar resultaat, niet om de persoon.

De strips over Prins Bernhard van Erik Varekamp en Mick Peet (Agent Orange) passen hier goed bij. Ik herlees ze regelmatig. Over de stijl van deze strips – de klare lijn – is al veel lovends geschreven. Maar ik ben ook fan van de inhoud, die biografische feiten combineren met humor. Waar toch ook wel historisch onderzoek aan ten grondslag lag.

Bij het verschijnen was er veel heibel over. Zelfs buitenlandse kranten kwamen vragen stellen. Niet veel historische biografieën veroorzaken een mediahype.

In een interview met tekenaar Erik Varekamp op de website van journalist Toon Dohmen vertelt hij hoe met het begrip ’true fiction’ in Agent Orange de waarheid werd opgevuld.

Hoewel ons boek zoveel mogelijk is gebaseerd op feiten, moet je natuurlijk af en toe een stukje invullen dat je niet zeker weet. Dat probeer je dan zo realistisch mogelijk te doen: wat er gebeurd zou kunnen zijn.

Later vertelt hij waarom hij graag een bepaalde omstreden biografie over Prins Bernhard als bron gebruikte:

Het mooie met intriges is: je kunt niet bewijzen dat het wel waar is, maar de tegenpartij kan niet bewijzen dat het niet waar is. Het blijft een beetje in het luchtledige hangen. Maar dat is voor een verhaal alleen maar goed. En je weet zelf ook wel: soms is de werkelijkheid nog erger dan het in boeken staat. Dus ja, wie het weet mag het zeggen. Aan mij de taak om het allemaal zo geloofwaardig mogelijk op papier te zetten.

Intussen heeft Varekamp met Mick Peet een serie gemaakt over de Kennedy’s. Al even prachtig en intussen ook al vertaald naar diverse andere talen. Lees er meer over op de website van Varekamp.

Iets heel anders is de biografie van kunstenares Tamara de Lempicka van Virginie Greiner en Daphné Collignon. Daarin speelt de herkenbare artdeco-stijl van de kunstenares een grote rol. Het is duidelijk dat de tekenaars het als inspiratie gebruikten voor hun tekeningen. Nog sterker: schetsen van haar kunstwerken spelen ook een rol in de strip.

Deze graphic novel combineert vernuftig haar teken- en schilderkunst met de elementen van een strip. Vergelijk bijvoorbeeld hun tekeningen op de website van Ligne Claire met het werk van De Lempicka.

Daarnaast geeft de strip ook de kans om met de stijl van De Lempicka de jaren twintig weer te geven – waar de biografie vooral over gaat. We ontmoeten best wat personen uit de culturele elite van toen (schrijvers, dichters, kunstenaars). De beelden laten de strip meer leven dan een biografie in boekvorm zou kunnen.

Ook Grenier en Collignon maakten hun in feite eigen versie van het leven van De Lempicka. In een interview met de Franse website La Ligne Claire vertelden de makers hoe ze omgaan met het verhaal (de vertaling is van mij):

Als je 46 pagina’s hebt, moet je keuzes maken. De tekening heeft ruimte nodig en dat is goed. We hebben een aantal narratieve keuzes gemaakt omdat ik daarmee de zoektocht naar het ideale model kon introduceren. Het is allemaal iets meer geromantiseerd in de strip. In feite was Rafaela een model en had De Lempicka voor haar betaald. Dat verhaal laat ook haar sensualiteit zien, het verlangen dat ze in haar schilderijen afbeeldt.

Deze strip lost dat keuzeprobleem handig op met een geschreven mini-biografie van 7 pagina’s. Zo kun je de biografische werkelijkheid toch eer aan doen.

Een speciale vermelding verdient de Franse tekenaar Amazing Améziane. Hij maakte biografieën over Quentin Tarantino, Mohammed Ali, Martin Scorsese, Francis Ford Coppola en Angela Davis.

Het is niet zomaar een biografie: het zijn verhalen met 200 pagina’s of meer met tekeningen die eruit zien als mini-posters. Ze spetteren letterlijk van de pagina’s. Je ziet invloeden van films, pop-art, manga en superheldenstrips.

Op een losse manier wordt een biografisch verhaal verteld. Niet voor niets is zijn werk wel eens tentoongesteld geweest.

Het duurde best lang voor een van zijn strips in het Nederlands werd vertaald, maar in 2023 bracht Uitgeverij Sherpa een vertaling uit van de strip over Tarantino.

In interviews met het Franse online magazine Brancheculture in 2023 legt hij uit hoe zijn eigen stijl werkt. Bij het interview over de Tarantino-strip aan het Belgische blad De Morgen gaat hij dieper in op zijn gedachten over die strip. Opvallend gaan geen enkele interview in op hoe hij onderzoek doet voor zijn biografische strips.

Voorbeelden van stripbiografieën met nadruk op de biografie

Er zijn ook diverse getekende biografieën die dichterbij de persoon blijven. Een voorbeeld vind ik de strip François Truffaut.

Script is van Noël Simsolo, tekeningen van Marek. Deze Noël Simsolo was zelf filmacteur en kende de wereld van regisseur Truffaut dus ook goed. Simsolo schreef meer scripsecenario’s over filmmakers: Sergio Leone, Sacha Guitry, Alfred Hitchcock en Orson Welles. En over historische figuren als Napoleon, Saint-Just, Marie Antoinette. Een interview (in het Duits) vindt je op de website van Comic.

De strip schetst Truffaut die aan het einde van zijn carrière met een schrijver praat. Op diens verzoek herinnert hij belangrijke momenten van zijn leven. Het verhaal zit boordevol interessante biografische feitjes over Truffaut in vele flashbackmomenten. Maar door die flashbacks is het verhaal wat lastig. Je moet ook wel een en ander weten over de Franse cinema om de verwijzingen en namen te snappen.

De tekenstijl van Marek herinnert aan klassieke strips uit de jaren zestig en is de aanschaf alleen al de moeite waard.

Een andere stripbiografie die veel feiten bevat, is ook al van Noël Simsolo (historisch advies Jean Tulard, tekeningen Fabrizio Fiorentino): Napoléon 1769 – 1821.

Van dit boek heeft uitgeverij Glénat een integrale versie uitgegeven van 176 pagina’s. (Er is overigens nog een stripversie over Napoleon, met tekst van Pascal Davoz en Jacques Martin en tekeningen van Jean Torton.)

Het leven van Napoleon leent zich goed voor een vertelling met veel verschillende settings en veel actie. Het is boeiend hoe de vele historische feiten in een vlotlopend, smakelijk beeldverhaal worden opgedist. Er gebeurt ontzettend veel en ook de dialogen krijgen genoeg ruimte.

Wel wreekt zich wel een beetje dat er over Napoleon zoveel te vertellen valt. Details over de familie Bonaparte, het karakter van Napoleon, de rollen van de politici en generaals, de sfeer in Europa op dat moment, het hof… Met bijna 200 pagina’s mis je nog steeds veel. Alleen al de veldslagen nemen aardig wat ruimte in beslag.

De Franse uitgeverij Glénat heeft zelfs een complete historische lijn met biografieën: Ils ont fait de l’Histoire. Alles weten over Robespierre? Of Catherina de Médicis? Jean Monnet? Het is er allemaal.

De verhalen, biografische feiten en tekenstijl zijn best goed, hoewel ik ze artistiek minder interessant vindt. Toch is het prima om even up-to-speed te komen met het leven van een historische beroemdheid.

En de stripautobiografie dan?

Dan is er ook een nog niet genoemde spin-off: de stripautobiografie. Die vorm groeide snel met de opkomst van de graphic novel. Er zijn al wat bekende titels in dit genre. Denk aan Persepolis van Marjane Satrapi en Maus van Art Spiegelman. Kabul Disco van Nicolas Wild vond ik zelf wel heel aardig. Uniek is Joe Sacco, die journalistieke reportages tekent met zichzelf in de hoofdrol.

In Nederland is Gerard Leever hier ook al sinds de jaren tachtig mee bezig (Gleevers Dagboek). Ook Barbara Stok is gespecialiseerd in het genre (ze schreef ook nog een graphic novel over Vincent van Gogh). Hier valt op zichzelf zoveel over te zeggen dat we het nu maar laten rusten.

Maar dan toch: waarom al die bergen biografieën in graphic novels?

Of ze nu meer artistiek zijn dan feitelijk, of juist andersom, het is duidelijk dat de opkomst van de biografische strips wordt gedreven door vraag ernaar.

De leesmarkt heeft behoefte aan toegankelijke verhalen over beroemde, historische personen. Geen biografieën van 500 bladzijden, liever een strip van 50 bladzijden. De meeste levens van beroemdheden zijn intussen verstript.

Ik snap dat wel. Ik vind gewone biografieën zelf ook meestal onleesbaar en onentertainend. Je verdrinkt als lezer in de zeeën van feiten. Er is geen enkele moeite gedaan om er een leesbaar verhaal van te maken.

Zelf heb ik denk ik maar een zo’n pil in mijn kast staan (biografie van de schrijver Chamfort). Wel heb ik een aantal biografieën van schrijvers over schrijvers. Mijn favoriet is die van Nabokov over Gogol.

Een graphic novel heb je snel uit. Je hebt er zelfs plezier aan als het goed is. Dat het niet dé waarheid is, neem ik dan als lezer voor lief. Feiten kun je altijd nog elders checken.

Maar… de biografische strip is geen vervanger van de geschreven biografie. Net zo min als films dat zouden zijn. Of een biografische podcast.

Deze vormen schetsen allemaal op hun eigen manier een beeld van een persoon en met al die brokjes kun je zelf een redelijk objectief beeld in elkaar zetten.

Opvallend is dat weinig artikelen stilstaan bij deze trend. Een van de weinige stukken die ik vond is van het dagblad The Guardian en is al zeven jaar oud. Dat komt misschien ook omdat strips van oudsher altijd al minder aandacht krijgen in dagbladen en weekbladen.

Laten we eindigen met deze tekening over Einstein. Die laat zien dat je met humor, beeld en een paar woorden soms meer kunt vertellen dan een complete biografie ooit zou kunnen.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Uitleg over het verschil tussen strips en graphic novel
• Website 9e Kunst over stripbiografieën
• Autobiografie en beeldverhaal in DBNL.nl
• Gebruikers van Reddit vertellen wat zij de beste (auto)biografische strips vinden
• Lees over Logicomix op Wikipedia (unieke vorm van biografie)

1 april 2024 / 2326 woorden / 12 minuten leestijd / thema’s: literatuur, surrealisme, poëzie, fantastisch proza

Twee ruggen van Marcel Béalu’s werken staarden mij ooit aan in de boekenkast van de boekwinkel waar ik werkte. Een strak groen en blauw gebonden exemplaar. Met foto’s van Eugene Atget op de cover. Onderaan de mij toen onbekende uitgeverij Coppens & Frenks.

Ik dacht meteen: dit moet wat zijn. Het is de combinatie van zo’n vrij onbekende schrijver in een vertaling, ook mooi uitgegeven door liefhebbers, dan moet er wat goeds aan de hand zijn. Ik begon met een paar zinnen en voor ik het wist zat ik in de wereld van een schrijvende surrealist.

Slechts twee echte romans, dan heb je zijn hele oeuvre wel. Toch is dat oeuvre qua titels enorm: dat komt door al zijn korte verhalen. Bekijk ze hier maar eens. Uitschieters zijn de enige twee romans die hij schreef en vertaald zijn: De ervaring van de nacht (1945, vertaling Tineke van Dijk) en Onpersoonlijk avontuur (1954, vertaling Jeanne Holierhoek).

Beide zijn in Nederland uitgegeven na Béalu’s overlijden (in 1993) bij uitgeverij onbekende uitgeverij Coppens & Frenks, die hard zijn best deed om kleine pareltjes in de literatuur af te stoffen. Helaas is de uitgeverij ook ter ziele gegaan.

Wie was Marcel Béalu en wat voor leven leidde hij?

Béalu heeft geen typische geschiedenis van een schrijver die in Parijs opgroeide en de mode van de tijd snel onder de knie kreeg. Hij werd geboren in 1908 en groeide op in Selles-sur-Cher. Dat is een stadje ten oosten van Tours en ten zuiden van Orléans. Hij werd hoedenmaker in Montargis (stadje ten zuiden van Parijs) en leerde zichzelf ondertussen literatuur – zoals je vroeger sowieso veel meer autodidacten had (die markt is tegenwoordig commercieel geworden met schrijfcursussen).

Zijn jeugddroom is schrijver worden, vertelt Jeanne Holierhoek in het nawoord:

In 1944 besluit Marcel Béalu, op dat moment zesendertig jaar oud, zijn hoedenwinkel in Montargis vaarwel te zeggen en daarmee ruimte te scheppen voor de realisering van zijn jeugdideaal: een leven als schrijver, in dienst van de literatuur.

De schrijver Max Jacob was een groot supporter van Béalu. Hij motiveerde hem om het schrijven nog iets meer na te streven, maar ook om de hoeden trouw te blijven, ‘want ze horen straks bij je legende’. Béalu kwam er inderdaad op een originele manier op terug, toen hij jaren later zijn autobiografie schreef met de titel: Le chapeau magique (De magische hoed).

In 1944 gaf Gallimard Béalu’s eerste boek uit. Een bundel met korte, poëtische teksten. De reacties waren vrij positief.

Zijn proza werd nogal eens in een adem genoemd met andere surrealistische werken die in dezelfde tijd werden gemaakt. Die vergelijking gaat wel een beetje mank. Volgens vertaler Jeanne Holierhoek heeft het eerder wat van de soms absurde, mysterieuze werken van schrijvers Gérard de Nerval en E.T.A. Hoffman. Ik zou het ook niet echt surrealisme noemen, meer een soort mysterieuze en fantastische verhalen.

Marcel Béalu wilde het zelf ook geen surrealisme noemen:

Ik probeer een klassieke, een voor iedereen begrijpelijke taal te schrijven, wat niet direct de ‘écriture automatique’ of de surrealistische spelletjes typeert. Mijn surrealisme ligt in de personages, de situaties, de plaatsing. Boven ‘surrealisme’ verkies ik woorden als het bovennatuurlijke, het irreële, het surreële, het onirische, allemaal termen die je in het woordenboek kunt terugvinden.

Béalu ambieerde het hogere, het ongrijpbare van literatuur. Het was na de oorlog moeilijk om fulltime schrijver te zijn en hij begon daarom een meubelwinkel in Fontainebleau. Daarvoor bezocht hij veel veilingen, waarover het boek Onpersoonlijk avontuur gaat.

In 1948 dacht hij: waarom meubels als ik meer van boeken hou? Hij begon een boekhandel in Parijs, Le Pont Traversé. Die verplaatste nogal eens. Hij vestigde zich eerst in de Rue de Beaune, later in Rue Saint-Séverin en uiteindelijk in Rue de Vaugirard. En daar zit de zaak tot vandaag de dag nog steeds, maar het is wel een eetgelegenheid geworden.

Als oud-boekverkoper kan ik genieten van deze opmerking van hem:

Iedere schrijver zou eens stage moeten lopen in een boekhandel. Als je ziet hoeveel boeken er al geschreven zijn, word je wel wat terughoudender in het aanbieden van je eigen schrijfsels, en dat kan de kwaliteit alleen maar ten goede komen.

Met zijn boekwinkel hield hij, zoals Jeanne Holierhoek het zegt, vinger aan de pols van wat met schrijven in de mode was, en kan hij zich sterk maken voor schrijvers die volgens hem meer aandacht verdienen. In 1957 begon hij ook nog oom die reden een literair tijdschrift: Réalité secrètes. Dat zou blijven bestaan tot 1971.

Jarenlang schreef hij talloze gedichten en korte verhalen (of in het Frans: micro-nouvelles). Een redelijk vaak geciteerd gedicht is Poemes à dire. Zijn twee eerder genoemde romans gaven hem enige bekendheid.

In 1971 werd de surrealistische film L’Araignée d’eau gemaakt naar een verhaal van Béalu. Hij schreef mee aan de dialogen. Ik heb het geprobeerd maar toch hield ik het niet tot het einde vol. De taal van Béalu werkt volgens mij juist goed op papier, hoewel zijn verhalen zeker iets filmisch hebben.

Béalu overleed in 1993.

Waar gaat De ervaring van de nacht over?

Marcel Adrien heeft last van bijziendheid. Hij bezoekt oogarts Fohat. Die geeft hem een pakket met een heleboel pillen mee en Adrien begint spontaan te lopen. Tot hij aan een plein een hotel vindt met een kamer te huur.

Er is iets vreemds met het hotel. Een eigenaar of eigenaresse is in geen velden of wegen te bekennen. Een vrouw – Edith – is de enige andere bewoner. Het was een voormalig poppenfabriek, vertelt zij, en ontwikkelde zich als een soort huwelijksbureau door toeval. Zo ging het in de ‘betere jaren’: een mannelijke huurder komt en trouwt met de enige vrouwelijke huurster. Zo ging het jarenlang maar Edith had nog geen succes.

Adrien krijgt prompt een baan aangeboden bij de winkel Andco & Cie. Daar is ook al iets vreemds mee aan de hand. Het is een door-en-door corrupt bedrijf, ontdekt hij. Ze bezitten alle zaken in de buurt. Die buurt is ‘het armoedigste zootje krotten dat men zich kan voorstellen’. Uit sommige sloppen komt een geur naar boven die ‘een bataljon rioolarbeiders op de vlucht zou jagen’. Alleen het pleintje waar hij woont, is gevrijwaard gebleven. Toch is alles is met elkaar verbonden, beseft hij.

Zijn oogkwaal bepaalt zijn lotsbestemming, merkt hij op zeker moment op. Dankzij de pilletjes van dokter Fohat kijkt hij anders naar de werkelijkheid.

Ik moest dit provisorische leven aanvaarden, zelfs als het altijd zo zou blijven, zeker als het altijd zo zou blijven.

Hij pakte de taxi en komt terecht in een rijke buurt, de Avenue. Mensen kijken hem na om zijn mooie ogen, waar hij zelf ook wel verbaasd over is. Hij leidt er een mondain leven dat hem niets anders opleverde ‘dan de muffe smaak van een reeks teleurstellingen’. En dan, als hij echt goed gaat zoeken, komt hij dokter Fohat weer tegen. Ditmaal op een zolder en niet meer praktiserend als oogarts. Die kan hem wel nieuwe ogen geven met superkracht als gevolg.

Voor de ik-persoon begint dan een vreemde periode: dingen die hij lief heeft, verpulvert hij met zijn enorme kracht. Deze droomwerkelijkheid waar hij nu permanent in verkeert, begint meer en meer op een nachtmerrie te lijken:

De onzichtbare macht van het kwaad zorgde ervoor dat aan die leegte weldra slechte gedachten ontsproten. Bij het ochtendgloren kwamen ze in giftige bosjes op. Ik had mezelf mijn reden van mijn bestaan kunnen teruggeven door eenvoudig de bril af te zetten. Maar ik had even geen zin meer om dat gebaar te maken. De prachtige wereld die ik had gezien, interesseerde me niet meer, aangezien me niets zou bevrijden van de vernietigende kracht die er de prijs voor was.

Wat een hoop mysterie! Het is verleidelijk om het boek te gaan analyseren, te ‘begrijpen’. Béalu geeft veel materiaal waar je wat mee kunt als gretig interpreterende lezer. Het probleem met de ogen, de verpauperde en corrupte stad (achter de facade van het plein), het hotel zonder bewoners, het chique gedeelte van de stad en hoe ze zijn ogen bewonderen, het atelier waar alles misgaat, het God-achtige karakter van Fohat, het verpulveren van intimiteit. Maar, zoals kunstenaars dan zelf altijd zeggen, iedereen haalt er wat anders uit. Dat geldt hier ook.

Het is duidelijk dat het met onze blik op de werkelijkheid te maken heeft. Aangezien de ogen van Adrien de aanleiding zijn van alles wat er gebeurt. En hij met verschillende blikken de werkelijkheid bekijkt. Wat weer effect heeft op hoe iedereen hém ziet. Is het de blik van het onderbewustzijn?

Als de lezer toch gaat interpreteren… Vergeet dan niet dat Béalu ook niet zou weten wat alles in deze bijzondere roman precies betekende. Ik kan het niet vaak genoeg herhalen: literatuur is geen puzzel, het is mooi proza.

Wat is er zo bijzonder aan zijn stijl?

Tineke van Dijk schrijft het zo in het nawoord van deze roman:

Béalu verstaat de kunst om het uiterlijk van de dingen open te werken, om de blik van de lezer mee te voeren tot achter de buitenkant. (…) Hij onderzoekt de realiteit van het bewustzijn dat met de werkelijkheid botst.

Het maakt dat labels als fantasie of surrealisme lastig op hem te plakken zijn. Zoals veel fantasierijke verhalen vaak het predikaat ‘bizar’ krijgen. Denk aan schrijvers als Belcampo of E.T.A. Hoffman. Zelden is duidelijk wat mensen daarmee bedoelen.

Denk dan bijvoorbeeld aan fantasierijke momenten als deze:

(…) stak ik bijna in looppas over naar het andere trottoir en ging de eerste de beste winkel binnen. Ik kom op die personeelsadvertentie…’ zei ik op goed geluk.
Ze gaven me een grijze stofjas en ik ging direct aan de slag.

Béalu’s surrealisme is eerder een zachte, vriendelijke en droomachtige fantasie, die helemaal niet moeilijk te lezen is. De decors zijn heel normaal. En de karakters laten zich gewillig meevoeren in de stroom van gebeurtenissen.

Via fantasierijke zinnetjes worden de verhalen gaandeweg steeds mysterieuzer. Een voorbeeld:

Zonder een bepaald doel liep ik nu door de lange straten van een voorstad, tussen drommen arbeiders die van de fabriek kwamen. Ze hadden hun armen vrij, hun handen leeg, en met mijn belachelijke pakket was ik hun mikpunt. Ze kwamen me zelfs vlak voor min neus nieuwsgierig aankijken, alsof ze van plan waren tegelijk met de inhoud van mijn pak ook mijn gedachten te stelen.

Ook prachtig mysterieus is een passage als deze:

Het slot klikte, ik drukte de deur open en ik betrad een grote hal (alles had hier bovenmenselijke afmetingen). Hoewel er geen raam te zien was heerste er een zelfde schemering als op de binnenplaats, zodat ik al gauw ontdekte dat er talloze namen op de muren stonden geschreven. Ik bekeek die lijsten van dichtbij maar kon er met geen mogelijkheid ook maar één naam van lezen. Sommige bestonden uit een reeks van dezelfde klinkers, andere uitsluitend uit medeklinkers. Ik zag echter dat de letters niet op de muren gegraveerd waren maar erop geplakt. Waarschijnlijk waren ze ooit, door een of andere ramp, op de grond gevallen en had een onwetende of kwaadwillende hand ze weer aangebracht in die onleesbare volgorde.

Er zijn ook veel absurditeiten in te vinden. Ze zijn niet echt komisch-absurd – het zijn meer over-de-top observaties van mensen of gedrag, zoals de beschrijving van deze oudjes laat zien:

Hun voorhoofden hadden de sponzigheid van bouwvallige muren, hun monden leken op gebarsten randen van oude putten, alleen hun fletse ogen flikkerden nog, als een oude lamp, temidden van puinhopen.

Of deze vlijmscherpe schets van de ‘superbrillen’ van Fohat, die stiekem ook een beetje aan de virtualrealitybril doen denken.

Wie er een kocht – en hij hoefde er maar één uit te kiezen, want de ene deed het effect van de andere teniet – kon dat breekbare instrument niet aan zijn lijf vastklinken. Op een gegeven moment moest hij hem toch afzetten en werd hij weer zichzelf: een sukkel die door de kortstondige illusie slechts in verwarring werd was gebracht. Om maar te zwijgen van de per ongeluk gebroken bril die de beroofde eigenaar vertwijfeld achterliet, tot niets meer in staat.

Wat zijn stijl kenmerkt, is vooral een soort kadans, een ritme, een schets van een atmosfeer waarin je je verliest. Verwacht pagina’s zonder alinea’s, vele blokken tekst zonder dialogen. Er zijn sowieso bijna geen dialogen te vinden – alleen de gesprekken met dokter Fohat zijn dat wel – en dat vond ik wel een gemis, want die dialogen met de dokter zijn erg goed gelukt. Het is hét boek voor mensen die zich graag verliezen in een hypnotiserende verteltrant.

Zelf vind ik het boek fijn om af en toe open te slaan en een paar bladzijden te lezen. Een hele roman achter elkaar is wel te veel van het goede. Het tweede deel van het boek treft me ook iets minder dan het sterke eerste deel. De sterke atmosfeer in het boek heeft me sinds het eerste keer lezen niet losgelaten in mijn geheugen, terwijl ik van het verhaal niet zoveel meer kon herinneren.

Minpunt is in Béalu’s stijl is dat er wel wat onnodige ‘literaire’ vergelijkingen instaan. Zoals deze zin ook prima werkt zonder de opmerking over parelhoenders:

‘Waarop ze allemaal nog harder lachten, sommigen met een afgrijselijk geluid, als het gekakel van parelhoenders.’

Ik denk dat een schrijver als Marcel Béalu meer aandacht had kunnen krijgen als hij als een schrijvende Dalí tekeer was gegaan. Voor hem was het echte surrealisme te hardcore. HIj houdt meer van gewone dingen op een subtiele manier uit het lood te laten hangen.

Tevreden over het artikel? Steun het werk van Indipendenza met een kopje koffie:

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Marcel Béalu op Wikipedia (Engelstalig)
• Marcel Béalu op DBNL: Herinneringen uit het donker (1941)
• Marcel Béalu op DBNL: Over de literaire invloed van Max Jacob (1955)
• Alle werken van Marcel Béalu
• Video (zonder beeld) van Oblieuse Posterité op YouTube over Marcel Béalu

1 oktober 2023 / 2385 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, Tweede Wereldoorlog, dagboek, politiek / Feature image via Wikimedia Commons

Wie was Ursula von Kardorff?

Ursula von Kardorff, geboren in 1911, kwam uit een zogezegd ‘gegoede familie’. Ze groeide op in een artistieke omgeving in Berlijn, als dochter van de impressionistische schilder Konrad von Kardorff. Echt rijk waren ze niet.

In de jaren dertig begon ze journalistieke artikelen te schrijven. Dat deed ze vooral voor het rechts-conservatieve blad Deutsche Allgemeine Zeitung, dat in de oorlog toch nog een eigen toon probeerde vol te houden, wat in de praktijk diverse conflicten opleverde met de propaganda van de nazi’s.

De oorlog was een zware tijd voor een nog jonge journaliste. Haar vader was fel tegen de nazi’s, haar moeder was redelijk nationalistisch en haar broers moesten dienen in het leger.

Na de oorlog werd ze ontslagen bij DAZ omdat ze vermeende nazi-sympathieën zou hebben, door haarzelf fel ontkend. Dat zorgde er wel voor dat de weg vrij was voor een vertrek naar de Süddeutsche Zeitung. Voor die krant versloeg zij de Neurenbergprocessen. Ze verhuisde ook van Berlijn naar Munchen waar ze haar hele leven zou blijven wonen.

In die periode schreef ze ook haar dagboeken over de oorlog. Dat klinkt misschien vreemd aangezien men meestal zijn of haar dagboek op het moment zelf schrijft. In een dictatuur was dat natuurlijk levensgevaarlijk. Alles kan tegen je worden gebruikt. Ze schreef het in 1947 op basis van onder andere haar herinneringen, kalenders, brieven, gesprekken met vrienden. Nieuwe kennis via de Neurenburgprocessen gebruikte ze naar eigen zeggen niet voor het dagboek.

Echt makkelijk was het niet om het erna te schrijven:

Wie daalt graag af in de mijngangen van zijn verleden? De dingen zijn vergeeld, vervaagd, verloren. De confrontatie met je ego is afmattend.

Ze werkte aan het dagboek in de periode van de Neurenburgprocessen:

Het dagboek heb ik in 1947 uitgetypt op de achterkant van protocollen van het Neurenburgse proces tegen oorlogsmisdadigers, waarheen ik door Franz Joseph Schöningh als verslaggeefster voor de Süddeutsche Zeitung was gestuurd.

In de jaren vijftig werd ze journaliste voor de Süddeutsche Zeitung. Decennia zou ze er blijven werken, tot aan haar dood in 1988.

“Iedereen die deze aantekeningen leest, zal zich afvragen of ik zo krankzinnig ben geweest ze in deze vorm te noteren tijdens een dictatuur. Natuurlijk ben ik niet zo krankzinnig geweest. Op die manier zou ik niet alleen mezelf, maar ook tal van vrienden in levensgevaar hebben gebracht.”

Wat was er zo bijzonder aan haar dagboek?

Dagboeken die jaren later worden geschreven, zijn redelijk zeldzaam. Al was het maar omdat herinneringen snel door elkaar gaan lopen in een mensenleven. Je raakt momenten kwijt en kleurt andere herinneringen in met een kleur die misschien niet correspondeert met de waarheid. En de nieuwe tijd staat ook te trappelen om vastgelegd te worden.

In haar dagboek blijkt al snel hoe spannend het is als er mensen bij je in de straat worden weggevoerd en je kunt er niets tegen doen. Niet protesteren, want dan word je zelf weggevoerd. Het eerbied voor een mensenleven is klein in een dictatuur. Een verkeerde zin kan je doodvonnis betekenen.

Dat het echt geen overdrijving is, blijkt wel uit het feit dat veel van haar vrienden, die betrokken waren bij de mislukte aanslag van Von Stauffenberg, opgepakt waren, en dat zij zelf ook diverse keren werd ondervraagd door de Gestapo. Tot haar eigen verwondering werd ze met rust gelaten.

Ze beschrijft in het dagboek verder gewone dagelijkse beslommeringen, maar ook observaties over het dagelijkse leven onder de nazi’s. Tegelijk is het een portret van het leven in Berlijn in de oorlog. In 1943 verliest ze haar broer en ze moet dat trauma verwerken. Veel tijd is er niet. Want elke dag gebeurt er van alles. Zo zijn er de eindeloze bombardementen van de geallieerden. Volgens de website GW Online, die zich inzet voor autobiografieën van vrouw, geeft het boek ‘een authentieke, spannende en bijzondere kijk op de laatste oorlogsjaren en individuele ervaringen’.

Het dagboek werd in 1962 uitgegeven als Berliner Aufzeichnungen 1942 bis 1945. Hoe de Duitse media erop reageerde, kun je lezen in deze Duitstalige recensie in Der Spiegel uit 1962. In 1976 schreef ze nog tien terugblikken, die in de Nederlandse uitgave zijn toegevoegd.

“Men kan dit dagboek veel verwijten: onliteraire stijl, oppervlakkigheid, naïviteit, onwetendheid, maar één ding niet: onwaarachtigheid. Het is niet bijgeschaafd, niet mooier gemaakt dan het was. Het is eerlijk.”

Ik denk dat de rijkdom aan anekdotes belangrijker is dan het probleem van foutjes in details, die er bij een kritische uitgave in 1993 zijn verwerkt. Ik denk ook dat het idee dat je zo vervalsingen schept niet opgaat, want een dagboek is bij uitstek het medium waarin je kunt liegen, of je dat nu op het moment zelf of jaren later doet. Diverse dagboekschrijvers hebben dat zelf ook erkend… in hun dagboeken.

De waarde van het boek zit hem de manier van schrijven van Von Kardoff, die het niet moeilijk maakt om de momenten te ervaren zoals dat zij ervaarde. Het gaat daarbij meer om het menselijke element dan het historische. Maar ja, de periode is zo verschrikkelijk, met bombardementen, gestapo-verhoringen, oorlog, honger en dorst, verlies van vrienden en bekenden, dat het al snel relatief wordt en je in een vreemde survivalmodus terechtkomt. Ik denk dat het later schrijven het dagboek juist goed heeft gedaan: de ergste angsten en verdriet zijn dan al een beetje verwerkt. Zo kan ze er met net meer nuchterheid naar terugkijken.

Na de oorlog stond het leven in Berlijn niet stil. Von Kardorff schreef ook over de bouw van de muur en de reacties van mensen. In juni 1961 staken nog maar liefst 30.000 mensen uit de DDR over naar West-Berlijn. Zie de video hieronder voor een paar van Von Kardoffs notities uit deze tijd. Met het geluk dat ze dit keer aan de vrije kant stond. Ook zou ze nog een reisgids genaamd Adieu Paris schrijven (in het Nederlands vertaald als Goede reis naar Parijs, uitgegeven in 1980).

Wat kun je vertellen over de stijl van het dagboek?

In de recensie van Der Spiegel wordt al even iets gezegd over de literaire zinnen die Ursula von Kardoff schreef. Ze kreeg er bij verschijning in 1962 veel kritiek op. Het zou te zwierig, te literair, te gemaakt zijn. Volgens dit essay ging de kritiek meer op de inhoud: het was niet authentiek genoeg. Zo had Von Kardorff volgens critici weinig aandacht in het boek voor de jodenvervolging. Overigens verbaasde haar dat zelf ook, schreef ze in haar eigen terugblikken.

Al met al had ik bij het lezen weinig problemen met de literaire zinnen. Ook al waarschuwt Von Kardorff in haar eigen voorwoord al voor ‘onliteraire stijl’. Ik vond het vrij makkelijk leesbaar en Von Kardorff had ook duidelijk lezers in haar achterhoofd. Het was volgens mij bedoeld als document om de emoties uit deze ongelooflijke periode vast te leggen: de angsten, de onzekerheden, maar ook de betere momenten, die je ook soms moet ervaren tijdens een oorlog. Het feit dat het voor een breed publiek bedoeld was, blijkt ook uit een zinnetje uit het voorwoord: Al te persoonlijke zaken zijn weggelaten.

Zij kon dat vastleggen het beste doen vanuit haar eigen perspectief: hoe ervaarde een intelligente, Berlijnse vrouw deze moeilijke periode in de oorlog. Ik heb geen moeite met notities over boodschappen of spullen waar je moeilijk aan kunt komen. Aan schetsen over schuilen in schuilkelders, of over avonden dat er niets gebeurt maar het wel had kunnen gebeuren. De avonden moeten nachtmerrie-achtig zijn geweest met de vele invallen van de gestapo hier en daar. En zij had toch ook kennissen in de kring van Von Stauffenberg.

Het dagboek legt iets vast vanuit het perspectief van een persoon, met alle voor- en nadelen van zo’n manier van schrijven. Lees hier meer over in ons artikel over ooggetuigenverslagen van de geschiedenis.

Waarom laten we verder Ursula von Kardoff niet zelf aan het woord? Haar observaties geven een goed beeld van hoe het was in die periode.

22 februari 1944 – Vandaag drie maanden geleden begon de ‘slag om Berlijn’; zoals het zo mooi wordt genoemd. Tot dusver houden we nog heel braaf stand. Het is een onwaarschijnlijke, merkwaardig positieve en tegelijkertijd verschrikkelijke tijd. Terwijl Beertje en ik af en toe in de resterende hotelzalen met onze vrienden een luxueus schijnbestaan leiden, zitten duizenden daklozen in de bunkers op naakte stenen vloeren, met hun koffer als hoofdkussen, zonder te weten waar ze heen moeten. Dat is de realiteit. Wij echter zweven in het luchtledige. Aan de andere kant zegt ik bij mezelf: het kan elke dag ophouden. Waarom zou ik er nog niet van genieten? ‘Alsjeblieft het hoofd niet koel houden,’ dat is het devies op de redactie.

3 april 1944 – Ik ga zo van mijn kleine woning houden dat ik bij elk bombardement begin te bibberen. Mijn bezoekers zoeven in en uit als bij een bijenkorf, thee drinken we met ons zessen, een lepeltje om te roeren moet genoeg zijn. Bij de toenemende verwoestingen raak je elke luxe ontwend. Maar wat geeft dat helemaal, zolang de gesprekken levendig blijven. Opnieuw afscheid van Klaus, die voor een speciale opdracht naar Belgrado is overgeplaatst. Maak me zorgen om heen. De laatste avond kreeg hij weer een aanval van malaria.

12 april 1944 – Het lijkt mij een slecht voorteken dat zoveel ontwikkelde mensen Europa zonder meer opgeven. Misschien maak ik me illusies en merk ik niet dat ik nog gevormd ben door een tijdperk dat ten einde loopt. Een leven zonder cultuur – en zonder een minimum aan geld en tijd, zonder vrije tijd is cultuur niet denkbaar – zou ik niet kunnen verdragen. Vegeteren kun je maar gedurende een zekere tijd, en alleen zolang de verwachting van een ommekeer niet verdwenen is. Maar als die verwachting ophoudt, moet je de voorkeur geven aan de dood.

21 juni 1944, ’s avonds – Het antwoord op de V1: het zwaarste dagbombardement dat we tot dusver hebben gehad. Toen ik met Uta weer uit de bunker in de bovenwereld kwam, was het zo donker dat je net een paar meter ver kon zien. Blauwzwarte rookwanden rezen aan alle kanten omhoog, met daartussen felrode vlammen – het vagevuur op middeleeuwse afbeeldingen wordt net zo afgebeeld. Olijfgroen stof en witte kalkpuin liggen tot aan je enkel op de straten. Toch was het tegelijkertijd van een weelde schoonheid. We klommen naar het dak. Rijkskanselarij en promi ongedeerd – alsof de duivel in eigen persoon zijn beschermende hand daarboven houdt. Het duurde anderhalf uur voordat we de redactie bereikten. Een afstand die ik normaal in nog geen tien minuten afleg. Uta’s witte hondje liep met ons mee, vrolijk kwisepelend. Bomkraters die vol schuimend water stonden, zwom hij eenvoudig over, zodat hij zelfs de rampenteams aan het lachen maakte, nauwelijks waren we op de krant aangekomen of er kwam opnieuw alarm. Grapjesmakend, zij het ook beklemd, daalden we ook af naar de ‘lettertypenkelder’, die voor de veiligste doorgaat maar niettemin iets ontzettend angstwekkends heeft met al die kastjes. Krantenpapier brandt zo goed. Gelukkig kwam korte tijd later het sein veilig. Na zulke spanningen breekt onder de mensen die niets verloren hebben een door niets te remmen vrolijkheid los, en de vele onbestorven weduwnaars brengen hun avonden dan ongebreidelder door dan hun vrouwen, die zich op het platteland zitten te vervelen, ooit kunnen vermoeden. Het is gedaan met alle verplichtingen, niets wordt meer serieus genomen, wanneer je geconfronteerd wordt met de mogelijkheid vandaag of morgen te sterven. Wat houdt eigenlijk nog stand tegen deze ontreddering?

15 september 1944 – Weer thuis. Ik begrijp het zelf nog niet goed. Zeven uur lang verhoord! En dat in de Prinz-Albrecht-Strasse, het hoofdkwartier van de Gestapo. En toch weer op vrije voeten. Zojuist met Tillenius bij Adlon. Onvoorstelbaar. Op mijn bed ligt nog mijn bundel die ik had klaargelegen voor Beertje. 16 september 1944 – Zal proberen te beschrijven hoe het gisteren was. Beertje en ik schoven elkaar hetzelfde kadetje drie maal om de beurt toe. Daarna gingen we op weg, heel punctueel. Even vóór de Prinz-Albrecht-Strasse hing ze mij haar talisman om de hals. Toen fietste ik het laatste stuk. Zette mijn fiets bij de wachtpost, in de overtuiging dat ik hem voorlopig niet nodig zou hebben. Aarzelend de trap op. Dit gebouw is veel beklemmender dan dat in de Französischen Strasse, alsof hier de noodkreten aan de muren kleefden. Bovendien half uitgebrand. Boven een troosteloze kamer, kaal en lelijk, barsten in de muren, half dichtgetimmerde ramen. Achter het grote bureau, een kleine, bleke man met smalle lippen, wel expressieve ogen. Naast hem een platina blonde secretaresse, die me vijandig aanstaardde. Tien minuten stilte, nadat mijn opmerking dat dit de eerste instantie was waar ik niet had hoeven wachten, zwijgend in ontvangst was genomen. Die tien minuten waarin hij in zijn dossiers zat te zoeken, waren eigenlijk het ergste. Toen overviel me weer die glasheldere, bijna opgewekte alertheid, gecombineerd met ondernemingslust – alsof ik een fles sect op had. Zoals gevaar al je zintuigen scherpt, je bijna vleugels geeft. Zijn eerste vraag: ‘Wie van de plegers van de aanslag van de twintigste juli kent u?’ Ik: ‘Mijn God, hoe moet ik weten wie daar allemaal bij waren, elke dag zijn er nieuwe arrestaties, van de meeste hoor je niet eens.’ Hij: ‘Wel, in uw kringen wordt dat toch snel genoeg rondverteld, maar als u wilt, kan ik u de namen voorlezen.’ Hij slaat een map open en leest in hoog tempo een alfabetische lijst namen op. Ze drongen maar gedeeltelijk tot me door, maar er was wel nieuwe informatie bij. (…) In totaal waren er drieëntwintig personen bij die ik kende. (…). Na een uur ongeveer had ik instinctief het gevoel: deze man is mij welgezind. Waarschijnlijk is hij vroeger commissaris van politie en pas later door de Gestapo overgenomen. Ik had me zo intensief op hem geconcentreerd dat ik hem zo ver wist te brengen dat hij me bereidwillig volgde wanneer ik afdwaalde naar neutrale onderwerpen. Of was dat alleen maar tactiek zijnerzijds?

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Ursula von Kardorff op Wikipedia (Nederlands en Duits)
• Duitstalige recensie van het oorlogsdagboek
• Duitstalige recensie van Der Spiegel in 1962
• Duitstalig blog over het boek

1 september 2023 / 1105 woorden / 6 minuten leestijd / Thema’s: architectuur, geschiedenis, fotografie, Sovjet-Unie / Copyright beeldmateriaal Christopher Herwig

Hoe kwam het project tot stand?

De Canadese fotograaf Christopher Herwig fietste ooit van Londen naar Sint-Petersburg. Hij nam zich voor ieder uur een bijzondere foto te nemen. Al snel merkte hij dat de bushokjes zeer fotogeniek waren.

Je kunt gerust zeggen dat Christopher Herwig door een fotovirus werd besmet: hij moest en zou die bushokjes vastleggen. Hij reisde alle oude Sovjet-republieken door, van de Baltische landen tot Vladivostok, van Abchazië tot Moskou. Tot in Tsjernobyl aan toe maakte hij foto’s.

Hij fotografeerde duizenden bushaltes, interviewde makers – intussen bejaard en met pensioen – en sprak vaak met de mensen die aan het wachten waren bij de bushaltes. De geschiedenis van de Sovjet-Unie trok langs in de vorm van alsmaar verschillende bushokjes.

Het werd echt een serieus project toen hij in de Kaukasus ging wonen. Hij huurde auto’s, reed met taxichauffeurs (‘Bussen waren verrassend onpraktisch’) de routes langs de hokjes en fotografeerde wat er nog steeds stond. Dat wisselde. Sommige busroutes waren opgeheven, sommige hokjes vervallen. Maar ook veel waren er nog in goede staat.

‘De taxichauffeurs moesten vaak eerst lachen maar raakten op zeker moment besmet met het zoekvirus en begonnen me daarna vaak enthousiast te helpen.’

Het project leverde uiteindelijk een boek op en daarna een deel 2. Vervolgens nog een boek over Soviet Metro Stations. En dit jaar verscheen ook nog een documentaire over de bushokjes.

Waarom verdienen de bushokjes onze interesse?

Herwig via gesprekken steeds meer over de historische architectonische achtergrond van de bushokjes uit de Sovjet-tijd. Om kort te gaan: in de jaren zestig werd er door de hele Sovjet-Unie steeds meer en sneller gebouwd. Dat leidde tot de behoefte van een openbaar vervoer-netwerk. Echte harde voorschriften waren er niet hoe de haltes voor dat netwerk gebouwd moesten worden. De bushokjes werden zodoende een uitlaatklep van creativiteit van kunstenaars en architecten, die hier vaak hun eigen ei in kwijt konden. Iets wat je misschien niet verwacht in het systeem dat ook de eentonige en eendimensionale flats overal ontwikkelde.

Er was letterlijk geen grens voor de bushokjes. Hokje is eigenlijk niet het goede woord meer want soms waren ze enorm. Soms in de vorm van een octopus, een duif erbovenop, in de vorm van een raket. Soms vormden de haltes mozaïeken kunstwerken. Sommige vormen waren aantrekkelijk in hun eenvoud, zoals de favoriet van Herwig zelf: een hokje in Taraz in Kazachstan (op de cover van zijn eerste boek).

‘Dit waren kleine, poëtische daden van verzet.’

Grappig was dat er ook vaak lokale verschillen waren. Dat kwam omdat sommige bouwers meer de lokale stijlen integreerden in de hokjes, aangezien er toch niet echt een controle was op wat er gebouwd werd. Ook vaak werden lokale kunstenaars gevraagd die ook wel eens hier en daar de grens opzochten.

Sommige makers vertelden hem graag over hun expressie. Ze komen terug in de documentaire. Ze vertelden over hun achtergrond, hoe de opdrachten bij hen terecht kwamen en wat ze er vervolgens mee deden. Zoals Enu Mäela, Juri Kinsap, Armen Sardarov, Zoerab Tsereteli (Georgisch kunstenaar) en Victor Sheptoenov. Ze legden uit dat ze met weinig middelen konden nadenken over de vormen. ‘Ik voelde een innerlijke behoefte voor hokjes met esthetische waarde.’ En: ‘Dit waren kleine, poëtische daden van verzet.’

Ook signaleerden architectuurexperts dat de hokjes een ander soort stem vertegenwoordigden dan doorgaans in het Sovjetsysteem: de stem van het gewone volk. Dat was uniek: ‘De stem van de gewone burger werd zelden gehoord.’

Wat is er over van de bushokjes?

Uit de documentaire (zie de link onderaan) blijkt dat de bushaltes vrij rap aan het verdwijnen zijn. Ze worden vaak gesloopt omdat sommige landen geen herinneringen meer wensen aan de trauma’s van de Sovjet-periode. Zelfs bushaltes met hamer en sikkel – de symbolen van het communisme – zijn dan niet meer heilig meer.

Soms is er een ongeluk geweest en ging de halte kapot, soms zijn busroutes opgeheven en werden de haltes meteen maar gesloopt en soms werden de haltes nieuwe locaties voor handeltjes. Een enkele keer is een haltes ook door de invloed van de weersomstandigheden stukgegaan. Maar door de bank genomen blijken de betonnen haltes verrassend stevig.

Deze langzame verdwijning noopte Christopher Herwig om het project snel af te maken. Intussen is er ook een Soviet Bus Stops deel 2. Maar ook een Soviet Metro Stations, die ook vaak prachtig waren vormgegeven. De boeken zijn te bestellen via online boekhandels, zoals Bol.com en Amazon. Maar misschien kan uw lokale boekhandel u er ook mee helpen.

Wat vinden wij van dit project?

Wat respect afdwingt is, is dat Herwig al ruim een decennium bezig is met de bushokjes. Het is zijn fotografische goudmijn. Mooie, interessante objecten die een ader raakten van de sovjet-geschiedenis. Zijn kennelijk aangeboren nieuwsgierigheid dreef hem tot dit redelijk extreme project.

En hij hield het niet alleen bij fotografie. Hij sprak veel betrokkenen en heeft zich goed geïnformeerd bij experts. Daarmee is het praktisch een journalistiek project. Aan de ene kant zien we de gevolgen van het totalitaire regime maar we zien ook dat niet alles zo zwart-wit was en er soms ook wat ruimte was voor individuele expressie.

Het maakt de vrij korte documentaire van nauwelijks een uur zeer goed gevuld. De docu kostte ook zeven jaar om te maken. Met onder andere beelden van hem terwijl hij in een auto poogt een besneeuwde berg op te rijden voor een halte. Of dat hij lokale passanten ontmoet, die niet bepaald stilstaan bij de kunst van de haltes. Of hoe hij zijn evenwicht probeert te bewaren bij een ingewikkelde positie bij het maken van alweer een foto.

Herwig reisde overal rond en keerde terug met prachtige, unieke beelden en opnamen – waarmee hij het geluk had dat dit project voor de oorlog in Oekraïne plaatsvond, want anders was het een stuk lastiger geweest om te maken.

Wie Indipendenza goed bijhoudt, weet dat er ook bijzondere verhalen vastzitten aan Sovjet-design…

Lees ons artikel over Sovjet-design.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Christopher Herwig
• De documentaire Soviet Bus Stops is op 12 september uitgezonden en (nog) te zien via het programma Close-up op NPO-start
• Lees een artikel over de documentaire op de website van VPRO-Gids
• National Geographic: The Curious World of Soviet Bus Stops
• Hyperallergic: The Whimsical forms of Soviet Bus Stops
• Nieuw-Zeelandse podcast over het project van Christopher Herwig

1 maart 2023 / 3427 woorden / 18 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, film, filmnostalgie / Dit artikel is al eerder gepubliceerd in 2014 in het Vlaamse filmblad Planeet Cinema / Featured Image: Still van Piccadilly (1929) met Anna May Wong

We zetten in dit artikel 10 misvattingen op een rij. Hierbij krijgen we hulp van Elif Rongen-Kaynakçi, zwijgende film-specialist van Eye Film Instituut Nederland.

Filmnostalgie naar de twintigste eeuw is geen probleem meer. Met de huidige computertechnieken is een retrogevoel makkelijk na te maken. In de spionageparodieën rondom OSS 117 zitten we in de jaren vijftig en zestig. The Good German (2006) brengt ons terug naar de film noir van de jaren veertig. Neogiallo’s laten het oude pulpgenre herleven. En The Artist, een zwijgende film van deze tijd, biedt een nieuwe zwijgende film. Met name de laatste stroming is na (en al voor) The Artist populair geworden.

Het is eigenlijk enorm ironisch dat de moderne techniek juist een bijna perfecte nabootsing van de alleroudste cinemastijl mogelijk maakt. The Artist staat daarin niet alleen. Ook in 2014 werd A Self Made Failure gemaakt, ‘de eerste zwijgende slapstick in tachtig jaar’. Een claim die niet helemaal waar is: in 1999 maakte Veit Helmer de zwijgende film Tuvalu, en in 2008 maakte Rolf de Heer de comedy Dr. Plonk. Al in 1976 maakte Mel Brooks Silent Movie. Andere goede moderne zwijgende films zijn de Argentijnse film La Antena (2007) en Blancanieves (2012).

De zwijgende stijl heeft bovendien de wind in de rug gehad van een dvd-wedloop tussen dvd-distributeurs als Criterion en Eureka. Het ene na het andere meesterwerkje werd na het jaar 2000 toegankelijk met restauraties, nieuwe muziekstukken, begeleidende boekjes. Filmmusea en archieven hebben zich de laatste tien jaar een slag in de rondte gewerkt om alles zo op een glanzend dienblaadje te presenteren. En zijn er nog steeds mee bezig.

Alles wijst er dus op dat de zwijgende cinema (of stomme film, of stille film) bezig is met een herwaardering. En dat is mooi. Want ondanks honderd jaar cinema zitten we nog steeds met talloze hardnekkige misvattingen. Elif Rongen-Kaynakçi, zwijgende film-specialist van Eye Film Instituut Nederland, voorziet de misvattingen hier en daar van commentaar.

1. De zwijgende cinema is gedateerd

Het was niet anders in die tijd als nu: de betere films bieden geen verveling. Je kunt je bijvoorbeeld moeilijk vervelen bij het stormachtige begin van New Babylon (1929) in een Parijse nachtclub, de mysterieuze passages in Dr. Mabuse der Spieler (1922), of het komische spel van Buster Keaton.

Het is een ander soort concentratie dat je als kijker nodig hebt. Omdat er geen tekst was, moest het beeld wel telkens iets nieuws bieden. Dat betekent dat je, tegen de moderne filmgewoonte in, geen seconde kunt missen.

De muzikale ondersteuning geeft juist een extra dimensie. Ik betrap me erop dat ik de films soms alleen luister. Natuurlijk is het soms clichématig, zoals in Sunrise (1927), waarin lieve passages lieve muziek krijgen en de dramatische passages een dramatische begeleiding. Maar de muziek is meestal prachtig gespeeld – en vaak door de allerbeste componisten gemaakt. Een mooi staaltje hiervan zie je in de film van en met Buster Keaton Sherlock Jr. (1924), waar muziek een interessante bijrol heeft.

In veel gevallen vind ik de jaren vijftig Hollywood-cinema gedateerder ogen dan de zwijgende cinema van de twintigste eeuw.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Het was echt een andere wereld. Tot 1910 is het: Goh, we hebben een camera, wat kunnen we ermee doen. Er is geen grens, geen taal, geen stijl, doe maar wat je kunt. Begin jaren twintig worden de verhalen complexer en heb je echt tussentitels nodig om het verhaal te begrijpen.”

Een groot misverstand is volgens Elif Rongen-Kaynakçi dat iedereen denkt dat de zwijgende cinema in de VS is bedacht. “Frankrijk, Italië en Denemarken waren de eersten in de cinema. In Frankrijk was de cinema zo groot dat Pathé productiekantoren opende in Amerika. Ook onjuist is de gedachte dat Hollywood toen meteen bestond. De cinema in de VS begon in New Jersey en kwam in Californië terecht omdat het daar goedkoper was om westerns op te nemen.”

2. Acteurs konden minder passie in hun rollen leggen

Toegegeven, het acteerwerk was soms overdramatisch. Een mooi voorbeeld is Douglas Fairbanks, die in zijn Thief of Bagdad (1924) regelmatig staaltjes doet ‘Kijk eens naar deze mooie tweedehands auto’. De zwijgende films lopen over van de snel ademende vrouwen (betekent boosheid), mensen die op bed neervallen van verdriet, vrouwen die op de borst van hun partner trommelen.

Acteurs waren in de zwijgende tijd gedwongen om al hun energie in hun gebaren en oogopslagen te leggen. Hun theaterafkomst hielp vaak mee. Buster Keaton stond bijvoorbeeld al heel jong op het toneel. Hij wist op film meteen zijn komische gaven alle ruimte te geven.

Het mooiste voorbeeld is de rol van Renée Falconetti als Jeanne d’Arc in La Passion De Jeanne d’Arc (1928). Een draai met haar hoofd, een verandering in oogopslag, het doet meteen haar gevoelsleven uit de doeken, en wij voelen dat, want wij sympathiseren met Jeanne. Carl Theodor Dreyer, een echt stilist, bracht het prachtig in beeld met veel close-ups. Bekijk bijvoorbeeld deze prachtige still op de website van BFI.

Opmerkelijk effectief werkt beeld – besef je als je veel zwijgende films kijkt. In Girl Shy speelt Harold Lloyd een stotteraar, natuurlijk zonder dat hij het stottergeluid werkelijk kan maken. Met zijn gebaren maakt hij het aannemelijk. En je ziet de andere acteurs geduldig wachten. Of op een fluitje blazen als het te lang duurt.

Roger Ebert zei treffend over Buster Keaton: ‘Hij ziet eruit als een moderne bezoeker in de wereld van de stille clowns.’ Emil Jannings kon met zijn ogen praten. Erich von Stroheim oogt in zijn films als een moderne hufter. Dan is er nog Louise Brooks – op wiens losse spel de tand des tijds geen kans heeft gehad. Vol verbazing kun je ook het clichéloze spel bekijken van Betty Compson in Von Sternbergs The Docks of New York (1928).

Elif Rongen-Kaynakçi: “Dat er overdreven geacteerd werd, is soms inderdaad zo. Maar dat hangt ook van het genre af. In komedies zie je overdreven acteren. Maar er was ook veel realistisch drama waar dat niet het geval is. In veel films van bijvoorbeeld 1914 doet iedereen heel gewoon.”

3. De filmtechniek stelde toen nog niets voor

Beperking maakt juist de meester, dat bewijzen de zwijgende films, waarin speels naar oplossingen voor technische problemen werd gezocht.

In 1924 werd Der Letzte Mann gemaakt. Regisseur Murnau voerde hierin zijn theorie van de subjectieve camera uit: ‘De camera moet niet stilstaan, maar moet overal zijn.’ Hij en zijn crew bespraken iedere avond in een hotel hoe ze lastig te filmen passages wilden aanpakken. Aan deze creatieve dadendrang zijn ongelooflijke passages te danken zoals het gebouw dat op de hoofdpersoon af lijkt te komen.

In The Man With a Movie Camera (1929) zijn montage en techniek zelf het onderwerp van de film geworden. Dziga Vertov geloofde dat het mechanische beeld meer mogelijkheden had dan het oog. Zijn broer filmde stadsbeelden in Moskou, Jalta en Odessa. In het licht van zijn opvattingen verwerkte Vertov die beelden met alle stijlvormen die hij kon verzinnen, splitscreen, animatie, slowmotion, out-of-focus. Verbaas je niet als je een man in een bierglas ziet verschijnen. Een versie met muziek kun je zien op YouTube.

Ook in New Babylon (1929) van Grigori Kozintsev en Leonid Trauberg is de montage uitzinnig. Hier zie je jump-cuts voordat Godard ze had uitgevonden – op het ritme van de swingende muziek. En dan is er nog Sergei Eisensteins debuut, Strike, uit 1924. Een frame langer durend dan vijf seconden is een zeldzaamheid.

Elif Rongen-Kaynakçi vult aan dat kleur niet ontbrak in de zwijgende cinema, zoals zoveel mensen denken. “Ze werden zwart-wit opgenomen, ja, maar daarna werden ze vaak handgekleurd of in kleurbaden gedaan. Pathé had zo’n tweehonderd vrouwen in dienst.”

4. De settings waren onbeholpen

Omdat de film nog niet behept was met veel voorgeschiedenis, kon alles worden geprobeerd. Een mooi voorbeeld hiervan was het gebruik van decors. De decors in Aelita (1924) en Das Kabinett der Dr. Caligari (1919) zijn meer kunstwerken dan decors. De karakters blijven ondertussen serieus doorspelen. Dus werkt het. Het geeft deze films hun unieke sfeer.

The Thief of Bagdad (1924) bevatte ruim dertig vierkante kilometer decors. Soms zijn ze maar een paar minuten in beeld. De verkwisting is indrukwekkend. Ook Metropolis (1927) is niet voor niets beroemd geworden om zijn decors.

Er werd meer buiten gefilmd dan mensen denken. Harold Lloyd en kornuiten trokken bijvoorbeeld dagelijks San Francisco in om sketches te filmen. Werd er een nieuw marineschip gepresenteerd? Eerst nog even snel een komedie schieten. Je ziet de mariniers op de achtergrond verbaasd toekijken. The Man With a Movie Camera, Menschen Am Sonntag, Tabu, Greed: allen op locatie gefilmd.

5. Er werd alleen maar saai drama gemaakt

Wie had verwacht documentaires in deze tijd aan te treffen? Er zijn al documentaires sinds 1910, en de een is nog extremer dan de andere. Zoals The Great White Silence, over de reis van Robert Scott naar het hart van Antarctica. De film is onlangs gerestaureerd en wordt opnieuw uitgebracht. Ook de Italiaanse film Sul Tetto del Mondo beschrijft al in 1910 een reis naar het Himalaya-gebergte.

Robert J. Flaherty reisde een eeuw geleden naar het noorden van Canada en nam op reis een camera mee. Hij keerde terug, maakte de film, die ging op in rook, en besloot er nog een keer heen te gaan. Nu richtte hij zich op een specifiek inuïtengezin.

De film, Nanook of the North (1922), is vrijwel zeker helemaal in scène gezet. Flaherty dicteerde soms zelfs de inuïten om iets te doen. Maar het is een invloedrijke film geweest. Observerende portretten worden nog steeds zo gemaakt.

Eigenaardig buitenbeetje is Häxan (1922): een kruising tussen film en documentaire. De maker, Benjamin Christensen, vond het leuk om allerlei oude prenten uit boeken over hekserij en bijgeloof samen te stellen, en er vervolgens griezelige beelden bij te verzinnen, met hier en daar animatie en horror-avant-la-lettre.

En er waren ook enkele bijtende satires, zoals het geestige Austernprinzessin (1919) van Ernst Lubitsch. Een mooie suspense is L’Argent (1928) van Marcel L’Herbier, over snode bankiers. Er was science fiction (Aelita, Frau im Mond, Metropolis) en horror (Nosferatu, Dr. Mabuse Der Spieler).

Elif Rongen-Kaynakçi: “Er wordt onterecht gedacht dat alle zwijgende films zulke megalomane uitspattingen zouden zijn als Greed, Intolerance, Metropolis, Potemkin. Er zijn ook heel veel gewone filmpjes over eenvoudige mensenlevens. En er zijn reportages over overstromingen, vulkaanuitbarstingen, de nieuwste vliegtuigen, et cetera.”

6. Er was geen emotie in film

Het is juist alsof ze in de jaren twintig een veel gezondere houding hadden tegenover emotie. Het knappe was dat het erom draaide dat de kijker zelf de emotie zou voelen. De ontleed-je-karakter-films zijn we in de jaren zestig, zeventig als norm gaan beschouwen, maar emotie is veel meer dan psychologie, zoals bijvoorbeeld heel hard schateren. Dat kan prima met jaren twintig-slapstick. Natuurlijk is die slapstick karikaturaal. Het heeft geen enkel ander doel dan ons te laten lachen.

De Franse komediant Max Linder (zie hieronder) was onovertroffen in zijn humoristische spel, maar ‘de grote drie’ (Chaplin, Keaton en Lloyd) brachten de slapstick in de jaren twintig op een hoger filmplan.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Er werd veel meer komedie gemaakt dan men denkt. Slapstick begon in Europa en kwam met Franse komedianten naar Amerika. Een groot misverstand is dat alleen de grote drie slapstick maakten. Chaplins eerste film is van 1914. Max Linder was al begonnen in 1906. Chaplin begon bij Keystone als bijrolspeler van films van Mabel Normand. Alle Chaplinfilms bestaan nog. Maar de films van Mabel Normand bestaan nu alleen nog maar als Chaplin een bijrolletje had.”

Voor de tragedieliefhebbers zijn er films als J’accuse (1919) van Abel Gance, een dramatische aanklacht tegen de oorlog. Gevoelvol is ook het portret van de zielige oude man in Der Letzte Mann. Zeer romantisch is Der Mude Tod (1921). En qua mysterie, horror en S.F. is er ook voldoende te vinden.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Toen ik J’accuse eindelijk zag in de herstelde versie, was ik verbijsterd. Het was nota bene 1918! Hoe kun je uit de oorlog komen en dan zo’n megalomane film maken? Was dat een soort embedded journalism van die tijd?”

7. Er waren nog geen artiesten

Deze tijd bestond juist uit veel filmmakers die de drang hadden om hun artistieke grenzen te verleggen. Je had geen studio die een verhaaltje bedacht waar Buster Keaton in moest figureren. The General was door hem geschreven, gespeeld en geregisseerd. Keaton deed al zijn stunts zelf, nog sterker, hij deed ook stunts van anderen. Hij nam alle verantwoordelijkheid voor een duizelingwekkende actiescène met een trein. Die leidde tot gewonden en een bosbrand. Maar dat hoort bij de opoffering voor een meesterwerk.

Hoe artistiek iemand als Erich von Stroheim zich wel voelde, blijkt uit het feit dat hij zijn vierde film, Greed, negen uur liet duren. Na driftige montage hield hij vijf uur over. Een vriend kon er nog een uur afmonteren. Dat was dé film. Maar de studio haalde daar de helft af en de rest is vermoedelijk voor eeuwig verloren.

Er waren meer filmers met zulke ambitieuze projecten. Abel Gance met Napoleon (333 minuten) en La Roue (540 minuten), Douglas Fairbanks met The Thief of Bagdad (155 minuten), Fritz Lang met Dr. Mabuse der Spieler (195 minuten), D.W. Griffith met The Birth of a Nation (190 minuten). Volgens Jean Cocteau is er ‘film voor en na La Roue, zoals er kunst is voor en na Picasso’.

Over kunst gesproken: Un Chien Andalou van Buñuel werd in 1928 gemaakt. Talloze malen radicaler dan wat nu aan video art verschijnt. Er waren meer kunstenaars die aan film deden. Entracte van René Clair en Francis Picabia (1924), Ballet Mecanique van Fernand Léger (1924), Anemic Cinema van Marcel Duchamp (1926). De speelsheid in deze films is verbazingwekkend.

Elfi Rongen-Kaynakçi: “Er was onderling meer invloed bij deze regisseurs dan men doorgaans denkt. In 2013 hadden we een Michael Curtiz special – de regisseur van Casablanca. Het meeste van zijn zwijgende werk is verloren of incompleet. Van de ongeveer veertig films die hij in Hongarije maakte tussen 1912 en 1919 zijn maar twee complete films overgebleven. Daarna hadden we een special van Von Sternberg. Ik zag meteen: hij heeft Curtiz’ films goed bekeken. Curtiz kwam uit Oostenrijk-Hongarije, net als Von Sternberg.”

8. Er waren bijna geen films

Volgens de website Silentera.com zijn er 22.500 zwijgende films geproduceerd van 1888 tot eind 1929. Ter vergelijking: in de VS werden in 2010 892 films in roulatie gebracht, inclusief buitenlandse films. Een doorsnee stad als Cleveland telde in die tijd 147 filmtheaters.

In een documentaire over Harold Lloyd (The Third Genius) blijkt dat zijn producer één film per week probeerde te maken. In 1918 speelde Lloyd in 37 films, in 1919 in 35 films. Voor Louis Feuillade, de regisseur van onder andere Les Vampires, is volgens Imdb.com de teller blijven staan na ruim zeshonderd producties. Filmondernemer Pathé eiste begin twintigste eeuw om de dag een film van zijn personeel. En Ernst Lubitsch, een man van fraai gestileerde komedies, maakte in 1919 ook nog maar liefst acht films.

Zo ging dat toen; film werd gezien als wegwerpproduct, geen kunst. Voor mensen die willen zien hoe het eraan toeging: Nickelodeon (1976) van Peter Bogdanovitch geeft een goed beeld. Het is gezien deze nonchalance ook niet verwonderlijk dat er uit de jaren tien en twintig van de vorige eeuw ongeveer drieduizend films spoorloos zijn.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Weinig mensen weten hoe kosmopolitisch de filmindustrie toen was. Pathé, de grootste producent in Frankrijk, liet bijvoorbeeld in Japan met Japanse acteurs Japans drama maken. De films werden vervolgens weer in Frankrijk verhandeld. Acteurs zie je ook vaak verplaatsen van continent naar continent – de ene maand in Moskou, de andere maand in Zuid-Afrika. En dat in een tijd zonder veel vliegtuigverkeer. Boeiende levens! Acteur, regisseur of cameraman werd je in die tijd omdat je avonturier was.”

9. Films waren niet om aan te zien door de taboes

Seks zal je inderdaad niet snel zien in de zwijgende films, maar toch klopt ook dit cliché niet helemaal. Het waren de gay twenties. Het aantal feesten in deze films is niet te tellen.

In Blind Husbands is Erich von Stroheim een hele film lang bezig een dame in te palmen. In Foolish Wives doet hij het met andere dames nog eens dunnetjes over. In Menschen Am Sonntag gaat het ook over versieren en versierd worden.

In deze films een en al galanterie, waaruit de indruk ontstaat dat mannen en vrouwen toen een stuk minder spastisch met elkaar omgingen. Het beste komt dat naar voren in de komedie Das Fidele Gefängnis (1917) van Ernst Lubitsch. Zelden is vreemdgaan in een film zo relaxed opgelost.

Vrouwen die niets mochten? Veel films gaan juist over vrouwenlevens. In Ich Möchte Kein Mann Sein (1918) van Lubitsch trekt de geestige actrice Ossi Oswalda verkleed als man het land in. Ze speelt daarin het ‘ventje’ Ossi dat zich met veel pijn in moeite in hoge kragen werkt en een monocle in haar oog stopt.

Roken slecht? Niet in de jaren twintig. Iedereen rookte als een ketter. De dood een taboe? Er werd mee gespot. Harold Lloyd speelde in Haunted Spooks iemand die een einde aan zijn leven probeerde te maken op allerlei manieren. Erotiek? Louise Brooks komt in Diary of a Lost Girl (1929) terecht in een bordeel en in Pandora’s Box (1929) wordt ze verhandeld aan een rijke vent. En wie anders dan de Tsjechen maakten een zwijgende film over seksualiteit en overspel: Erotikon (1929, met Ita Rina). Er is zelfs zwijgende pornografie met prikkelende titels als Hyenas Of Lust.

Elif Rongen-Kaynakçi: “Een mooi voorbeeld dat er minder taboes waren dan men denkt, is een Russisch bourgeoisdrama uit de tijd van ver voor Eisenstein (The Woman of Tomorrow, 1914). Die gaat over een dame, gynaecologe van beroep, die naar Wenen gaat om deel te nemen aan een vrouwenconferentie. De man ziet haar nooit en voelt zich verwaarloosd. Hij krijgt een affaire met een andere dame. Die raakt zwanger. De gynaecologe staat dan voor de lastige taak die dame te helpen.”

10. Artiesten hadden geen vrijheid

Dat zou je niet zeggen als je ziet hoeveel regisseurs hun eigen stijl konden ontwikkelen. Buster Keaton is een mooi voorbeeld. Hij had tot 1928 films gemaakt als The General, Our Hospitality, Sherlock Jr in relatieve vrijheid. Zo deed hij dat al toen hij samenwerkte met Roscoe ‘Fatty’ Arbuckle. Hij deed zijn eigen stunts en volgde zijn intuïtie. ‘We hadden meestal geen echt script. Het middenstuk kwam altijd vanzelf.’

Studio’s werden groter en professioneler en Keaton kwam bij MGM terecht. Het lukte twee films lang om door te gaan maar toen had de studio genoeg van de Keatonstijl. Vanaf de jaren dertig moest hij spelen als aangever van veel minder getalenteerde komedianten. Einde creatieve loopbaan. Begin depressies.

Mensen als Chaplin, Keaton, Lloyd, Lubitsch maakten lopende band-cinema mee maar hebben toch in relatieve rust kunnen ‘knoeien’ met hun talent. Een noodzakelijke voedingsbodem om te kunnen groeien tot een artiest met een eigenzinnige visie.

Een systeem dat we nu best zouden kunnen gebruiken. Want hoe leert een komediant zijn vak van het filmen van reclames of soaps?

Meer lezen, luisteren of kijken?

Er valt nog veel meer te zeggen en vertellen over de zwijgende film. Dit artikel gaat alleen maar over het topje van de ijsberg. Bekijk of beluister voor meer informatie onderstaande bronnen. Veel plezier met de zwijgende zoektocht!

• Paul Merton’s weird and wonderful world of Early Cinema (2010)
• Gastblog van Elif Rongen-Kaynakçi voor Indebioscoop.com: Wat is een ‘lost film’? (2014)
• Eye over zwijgende films
• Silentera.com
• Lost-films.eu
• Cinema Ritrovato (filmfestival voor vroege films)
• Zwijgende films op Archive.org
• The Golden Silent Films (podcast)
• Silent Film Music Podcast with Ben Model
• Harold Lloyd: The third genius (1983)
• Buster Keaton: a hard act to follow (1987)
• Top 10 Silent movies van The Guardian
• James Card: Seductive cinema, Albert A. Knopf (1994)
• David Perkinson: History of film, Penguin (1995)
• Catherine Osborne: 1001 films, Librero (2004)

Met dank aan Elif Rongen-Kaynakçi.

1 december 2022 / 3115 woorden / 23,5 minuten leestijd / thema’s: literatuur, verbanning, communisme, Sovjet-Unie

Wie was André Amalrik en hoe kwam hij in Siberië terecht?

Schrijvers in de Sovjet-Unie hadden het nooit makkelijk. Als ze eigenwijs waren en niet mee wilden doen aan machtsspelletjes – dus hun integriteit wilden bewaren – dan kon het al snel uitlopen op een verbanning.

Vladimir Vojnovitsj heeft hier een paar geweldige satirische boeken over geschreven. Die beschrijven hoe op klein niveau deze dingen ook een rol speelden, bijvoorbeeld in het al dan niet krijgen van een huis in de jaren zestig (Iwankiade). Vaak emigreerden zulke schrijvers naar het buitenland. Dat was al ten tijden van Alexander Herzen zo, die in de negentiende eeuw naar Italië, Parijs, Zwitserland en Londen ging. En dus ook Vojnovitsj vertrok (na een vergifting: Incident in Hotel Metropool) naar München. Deze schrijvers hadden dan nog geluk: die hoefden niet eerst een straf te ondergaan.

Amalrik was duidelijk uit hetzelfde hout gesneden: de overheid had geen grip op zijn onafhankelijke geest. Door een bizar incident (zie hieronder) kreeg hij via een rechtszaak de straf om een paar jaar in Siberië te vertoeven. Niet begeerde reis naar Siberië heet dit boek dan ook. Voor een schrijver uit Moskou natuurlijk een verschrikkelijke straf. Siberië is niet bepaald om de hoek, het is een compleet andere wereld en als schrijver moet je ineens zwaar werk verrichten.

Hoe is Amalrik bekend geworden en wat is de rol van Karel van het Reve daarbij?

Amalrik was een student Geschiedenis van de universiteit van Moskou. Getalenteerd maar erg eigenwijs. Zijn levensverhaal verandert plotsklaps als hij na een provocerende scriptie wordt verwijderd van de universiteit.

Daarna had hij diverse baantjes en zocht zijn heil in de literatuur en kunst. Na een al eerder incident (hij werd op basis van zijn toneelstukken beschuldigd van pornografie) was hij al bijna de gevangenis ingegaan. Na een ander incidentje (lees daar later meer over) werd hij verbannen naar Siberië vanwege ‘leegloperij’. Daar verbleef hij twee jaar.

Hierna ging hij aan de slag als journalist en schreef hij twee boeken: Niet begeerde reis naar Siberië en het pamflet Haalt de Sovjet-Unie 1984? Beide werden in 1970 in het westen uitgegeven. De publicist en broer van Gerard Reve, Karel van het Reve, hielp mee met het in het westen krijgen van de manuscripten. Van het Reve verbleef een tijdje als journalist in Moskou en leerde toen ook veel schrijvers kennen, die hij waar mogelijk hielp (zoals meer deden) met hun manuscripten naar het westen te krijgen.

Amalriks titel was provocerend bedoeld. Hij wilde heus niet als een soort Nostradamus de geschiedenis ingaan. Het is ook een vrij serieus en ingewikkeld boek over geopolitieke zaken. Toch bleek het redelijk profetisch te zijn geweest toen de Sovjet-Unie daadwerkelijk in elkaar stortte in 1991. (Leer meer hierover in dit artikel van Instituut Clingendael. Een zin uit het boekje is te mooi profetisch om te negeren: “Waarschijnlijk zal de hereniging van Duitsland samenvallen met het proces van ‘desowjetisering’ der Oosteuropese landen en dit proces aanzienlijk versnellen.” Hij schreef dit dus in 1969.)

In juni 1990 schreef Karel van het Reve onderstaande in een stuk voor het Hollands Maandblad:

In april 1990 heeft het Moskouse weekblad Ogonjok een gedeelte gepubliceerd uit Amalriks ‘Haalt de Sovjet-Unie 1984?’ Ik moest toen denken, onder meer, aan de twee mensen die de tekst van dat opstel destijds uit Rusland hebben gesmokkeld. Ik heb, sinds 1969, die namen nooit genoemd. Ook nu ben ik niet geneigd die namen te noemen, hoewel het noemen van die namen voor de betrokkenen zo te zien generlei onaangename gevolgen kan hebben. Maar je kunt nooit weten. Dat is een groot verschil met 1945: na de ineenstorting van het duizendjarig rijk kon je de namen van mensen die gevaarlijke manuscripten hadden vervoerd vrijelijk noemen.

Niettemin, de publicatie alleen al van Amalriks opstel in een legaal verschijnend Moskous weekblad wijst op de ineenstorting van het bewind. En de vraag die zich daarbij voordoet is: hoe is dat zo gekomen? Dat sovjetbewind zag er zeer degelijk uit. De levensduur ervan werd niet in decennia gemeten, maar in eeuwen.

Ik herinner me een gesprek, dat de literatuurhistoricus Ivanov-Razoemnik in Tsarskoje Selo, in de jaren twintig, voerde met de schrijver en dichter Fjodor Sologoeb. Sologoeb was zeer pessimistisch en vroeg aan Ivanov-Razoemnik hoe lang hij dacht dat de communisten nog aan het bewind zouden blijven. Ivanov antwoordde dat Rusland driehonderd jaar door de tartaren geregeerd was, en driehonderd jaar door de Romanovs, en dat de communisten ook wel driehonderd jaar aan het bewind konden blijven. Sologoeb was over die uitspraak zeer verontwaardigd. Hoe kon Ivanov zoiets zeggen! Toen vroeg Ivanov aan Sologoeb hoe lang hij dan wel dacht dat het sovjetbewind zou blijven bestaan. Sologoeb dacht een tijdje na en zei toen: tweehonderd jaar.

Lang niet alles klopte aan de voorspellingen natuurlijk. Zo voorspelde hij een oorlog met China die er nooit kwam. Daarnaast had hij vooral 1984 genomen omdat iemand hem herinnerde aan het boek van George Orwell (zijn oorspronkelijke jaartal was 1980). Dat legt hij overigens ook uit in het pamflet. Gevoel voor marketing zat hem dus ook niet in de weg. Nog steeds waren maar weinig schrijvers en denkers ervan overtuigd dat de Sovjet-Unie nog maar zo kort te leven zou hebben.

Zoals bijvoorbeeld een schrijver nog in 1971 schreef:

Een gevoel van doffe berusting overvalt me wanneer ik ruim honderd jaar nadat de ondergang van Rusland als onafwendbaar wordt afgeschilderd lees dat Amalrik zich in deze tijd afvraagt of de Sowjet-Unie 1984 zal halen. Natuurlijk haalt de Sowjet-Unie 1984, zoals ook de hongersnood aan het begin van de jaren twintig werd doorstaan, de zuiveringen van de dertiger jaren door het systeem zijn overleefd (…).

Amalrik schreef zelf:

Ik wil onderstrepen dat mijn artikel niet gebaseerd is op wat voor onderzoekingen ook, maar slechts op waarnemingen en overpeinzingen. Zo bezien kan het vrijblijvend gepraat schijnen, maar dat is – in elk geval voor de westelijke sowjetologen – op zichzelf al interessant genoeg, zoals het voor een ichtyoloog interessant zou zijn als plotseling een vis begon te spreken.

Amalrik kreeg best wat aandacht vanwege zijn pamflet. De journalist Nico Scheepmaker deed in 1973 een dubbelinterview met Cruijf en Amalrik in Vrij Nederland. Deze foto bij het artikel werd niet echt gewaardeerd. Helaas is dat interview online niet meer terug te vinden, maar wel wat Scheepmaker er zelf over zei:

‘Sommige mensen waren met dat dubbelportret niet zo gelukkig. Ja, als je zegt: Cruyff zit met drie miljoen in Spanje en Amalrik zit met een hersenvliesontsteking in een kamp dan zijn dat natuurlijk onvergelijkbare grootheden. Maar nu is het punt dit: ik tik een stuk over Amalrik, draai een nieuw vel in mijn machine en schrijf een stuk over Cruyff. […] Het geeft de twee polen weer waartussen ik me nu eenmaal beweeg.’

Waar gaat Niet begeerde reis naar Siberië over?

In 1965 werd Amalrik – maar net student-af – gearresteerd en kreeg van de rechtbank straf voor ‘leegloperij’. Hij werd naar een boerendorp in de buurt van de stad Tomsk verbannen. In 1966 kon hij na inzet van zijn advocaat terugkeren naar Moskou. In 1970 werd hij opnieuw verbannen vanwege ‘staatsondermijnende activiteiten’, oftewel het schrijven van de twee eerder genoemde boeken.

Oké, maar wat was nou precies de aanleiding voor Amalrik toen hij de eerste keer verbannen was? Eigenlijk kan Amalrik dat zelf het beste vertellen. Op de website van DBNL lees je het eerste hoofdstuk van het boek. Daarin beschrijft Amalrik hoe een (mogelijk) interview met het Amerikaanse blad Newsweek hem een enkele reis Siberië opleverde. Een diplomaat wilde een schilder spreken (Zverev) maar in plaats daarvan was er een andere schilder aanwezig, die vertelde dat Zverev geopereerd moest worden. Dan zou Amalrik maar geïnterviewd worden over Zverev.

Terwijl Korengold de schilderijen bekeek die in mijn kamer hingen hoorde ik mijn buurvrouw, die bij de militie werkte, met iemand telefoneren. Dat trok mijn aandacht omdat zij bijna fluisterend sprak, terwijl ze anders door het hele huis schreeuwde en me stoorde bij mijn werk.

Op het moment dat ze het interview gaan doen, wandelen er vier verschillende personen van de militie binnen. Amalrik vindt zelf dat er niets schuldigs is aan buitenlandse mensen ontvangen en een interview maken, maar daar denken de binnenlopers anders over:

– Zijn dat de schilderijen die u aan buitenlanders verkoopt? vroeg de eerste luitenant vriendelijk.
– Ik verkoop helemaal geen schilderijen, antwoordde ik.
– Konden zij dan niet ergens anders schilderijen bekijken?
– Ze zijn blijkbaar in mijn collectie geïnteresseerd, zei ik, en om een beetje op te scheppen voegde ik er aan toe: er zijn in Moskou maar een paar mensen die schilderijen verzamelen, en onder hen ben ik goed bekend.
(…)
– Heeft u een bevel tot inhechtenisneming? vroeg ik.
– Waar is dat bevel voor nodig? zei hij. We nodigen je alleen maar uit voor een onderhoud.
– Zonder bevel ga ik niet, zei ik.
– Je gaat wél.
– U kunt me met geweld meenemen als u wilt, zei ik, maar vrijwillig ga ik niet mee.
– Onderwerp je je als sovjetmens niet aan de sovjetmacht?
– Natuurlijk onderwerp ik me aan de sovjetmacht, maar niet aan u, antwoordde ik.

Niet veel later zit Amalrik koeien te herden en telefoonpalen te stutten in Siberië. De situatie met de diplomaat en schilder zijn natuurlijk alleen maar een aanleiding geweest om deze lastige schrijver tijdelijk weg te werken.

Amalrik gaat spaarzaam om met het noteren van zijn gevoelens. Ook al heeft hij hartklachten, moet hij zijn vriendin laten gaan, sterft zijn vader, heeft hij amper eten en geld… allemaal een recept voor een enorm depressie. Toch blijft hij nieuwsgierig naar de wereld waarin hij terecht is gekomen, die ook weer fascinerende kanten blijkt te hebben. Dat levert een sterk boek op dat voor uiteenlopende doelgroepen interessant kan zijn.

Het werk kan bijvoorbeeld voor sociologen interessant zijn. Wat gebeurt er als een stadse schrijver in het boerenlandleven terechtkomt? Het is een schok die wij ons in Nederland nauwelijks kunnen voorstellen.

Ook voor studenten politicologie is het interessant. Hoe ga je als overheid om met eigenzinnige mensen en andersom? Zelf beseft Amalrik, als hij een dwarse koe moet herden, wat een lastpost hij moet zijn in de ogen van de overheid. Meningen zijn niet altijd welgevallig maar in een democratie horen ze erbij: je moet ze zelfs koesteren.

En het is een psychologisch boek. Mensen verliezen om een of andere reden hun baan, komen niet aan de bak, raken depressief. En in plaats van het zoeken van een oplossing voor hun trieste situatie, worden ze als leeglopers naar Siberië gestuurd. Daarvan gaan ze (meer) drinken en worden ze werkelijk leeglopers, waardoor het systeem in stand blijft.

En het gaat over rechtspraak. Wat was die leegloperij toch? Laat Amalrik dat zelf uitleggen:

Alle ‘leeglopers’ die ik onderweg en later in Siberië gezien heb, kunnen ongeveer in vier groepen verdeeld worden. De eerste, grootste groep vormen de ‘leeglopers’-dronkaards. Hiertoe behoorden zowel mensen, die vast werk hebben gehad, maar later als gevolg van bepaalde omstandigheden aan de drank raakten, vaak hun werk verzuimen en ontslagen worden, zoals bv: een jonge chauffeur uit Leningrad, die zich bedronk toen zijn moeder gestorven was, vier dagen dronk, ontslagen werd en een maand rondzwierf zonder werk totdat hij gearresteerd werd, alsook chronische alcoholisten, die systematisch drinken en eenvoudig niet meer kunnen werken maar behandeling nodig hebben. In hun verbanningsoord gaan ze natuurlijk nog meer drinken. (…)

Tot de tweede, kleinere groep, horen de ‘leeglopers’-vaklieden, dat wil zeggen in werkelijkheid helemaal geen leeglopers, maar juist echte harde werkers, timmerlieden, kachelbouwers, en zo verder, die op de vrije markt hebben gewerkt en op bepaalde tijd geen officieel werk hebben gehad. (…)

Tot de derde groep behoren de ‘leeglopers’-criminelen, dat wil zeggen criminelen, die de militie al een tijd in de gaten heeft, en die zij, omdat zij hen geen misdrijf kan aanwrijven, officieel tot ‘leegloper’ verklaart. (…)

En tot de vierde ten slotte behoren zij die niet passen in een van de vorige: sectariërs, intellectuelen, en ook volstrekt toevallige mensen, van wie niet bekend is hoe en waarom zij gepakt zijn.

Het ergste was dat ze mensen naar Siberië stuurden zonder te weten wat ze daar moesten doen. Vernieuwingen (zoals het stutten van de telegraafpalen) werden afgeremd. Als je dus antileegloperij wilde tonen… werd je tegengewerkt. Dat maakt zo’n systeem nog wranger.

Bij de publicatie van het eerste hoofdstuk in het literaire tijdschrift Tirade in 1968, schreef Van het Reve:

Over de schrijfstijl in Niet begeerde reis naar Siberië

Zou je niets weten van Amalriks geschiedenis, dan zou je dit boek kunnen houden voor een verrukkelijke satire over de Sovjet-Unie in de jaren zeventig. Er is drama (vader), romantiek (vrouw reist mee), personages (melkmeiden, zuiplap Ljova), spot (verbanning om niets), humor (partijdigheid van de rechter) en een spannend einde. Amalrik is in staat om het emotionele lijden naast zich neer te leggen en te focussen op de kansen die dit ook weer biedt aan een getalenteerd schrijver (die hij is).

Siberië is daarbij een prachtige locatie. De scènes hebben vaak (in hun wrangheid) een droogkomisch gevoel: de gevangenis, de rechtszaak, de verbanning, het werk op de kolchoz. Amalrik kan heel goed personages observeren met gevoel voor humor:

(…) het slaan van vrouwen is zoals bekend een oude traditie in Rusland. Zo iemand was onder ons, een schoenmaker van een jaar of vijfendertig, zo te zien een zeer goedhartig man, die al voor de vierde keer zat, en steeds maar zoals hij zei: “Vanwege me wijf.” Juister ware geweest vanwege de wodka. Vele malen had hij al beloofd niet meer te zullen drinken, maar hij dronk toch en dan sloeg hij in dronkenschap zijn vrouw, zijn vrouw diende een klacht in, hij kwam in het gevang, en als hij loskwam, ging hij weer naar zijn vrouw terug en dan begon alles van voor af aan.

Mijn grootvader Sergej Ivanovitsj was een in veel opzichten een minder opmerkelijk figuur dan zijn vader, hij was nogal bekrompen, maar vastberaden. Toen hij klein was wou hij laten zien dat hij “In het vuur niet brandde, in het water niet verdronk”, hij maakte op de binnenplaats een vuur, zette er een ton met water in en kroop daar zelf in. Op het nippertje slaagde men erin hem te redden.

Een boeiend humanistisch werk dus. Minder vind ik dat het boek wel heel zakelijk en journalistiek van toon is. Ik ben eens met Karel van het Reve: het boek leest erg prettig feitelijk en is aan geen enkele literaire mode onderhevig. Ruim vijftig jaar na dato is het nog prima te lezen. Met de vertaling van Karel van het Reve weet je ook dat de vertaling komt van iemand die alle ins en outs kende van de schrijver en het verhaal.

Toch mis je af en toe eigenzinnigheid in stijl. Het is wat té droog van toon. Als je de boeken van Céline leest, ervaar je hoe zo’n verhaal ook verteld kan worden in een heel andere stijl. Amalrik was ook geen romanschrijver, maar een essayist, pamflettist, provocateur. Misschien dat hij zich als schrijver meer zou hebben ontwikkeld – we zullen het nooit weten.

Wat gebeurde hierna met Amalrik?

Hoewel hij dus in 1966 terugkeerde, was Amalrik er nog niet van af. Na de publicatie van deze boeken moest hij in 1970 opnieuw naar een werkkamp in Siberië, in Kolyma. Hij kreeg na drie jaar nog een verlenging van drie jaar en stierf bijna aan meningitis.

Hij keerde terug en in 1976 kreeg hij de keuze: emigreren of weer berecht worden. Aanvankelijk ging hij naar Nederland. Amalrik werkte daar aan de Universiteit van Utrecht. Geen gelukkige match. Lees het stuk op de website van Egbert Hartman. Hij bleek een moeilijk persoon om mee om te gaan voor de collega’s op de universiteit. De website Karelvanhetreve.nl citeert Karel van het Reve (die bevriend was met Amalrik) als hij uitlegt hoe dat zo kwam:

Om in de Sovjet-Unie de meest elementaire zaken voor elkaar te krijgen, moest je het regime enorm overvragen. Toen hij [Amalrik] niet langer met Russische, maar met westerse personen en instanties te maken had ging Andrej gewoon door met overvragen. (…) Zoals niemand terrorist wordt die niet een zekere neiging voelt tot het doden van ongewapende medemensen, zo wordt misschien ook zelden iemand “dissident” die er niet van houdt in de contramine te zijn en daarbij veel op het spel te zetten.

Hij bleef vrij rusteloos. Hij ging werken in de VS, vervolgens verkasten ze naar Frankrijk, en hij schreef daar Notebooks of a Revolutionary.

Amalrik zou de hardheid van Siberië twee keer overleven maar overlijden aan een auto-ongeluk in Spanje in 1980. Zijn vrouw en twee anderen in de auto hadden alleen schaafwonden, Amalrik werd getroffen door een metalen buis. Dit verhaal kun je terugzien op YouTube in een video uit het archief van persbureau AP.

In 1982 werd zijn boek Notebooks of a Revolutionary postuum uitgebracht; in Nederland bekend als Dagboek van een provocateur. Zijn vrouw, Guzel Amalrik, kunstenares, schreef ook een boek: Herinneringen aan mijn kinderjaren. Daarmee eindigde het literaire verhaal van Amalrik.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Andrej Amalrik op Wikipedia
• Haal de Sovjet-Unie 1984? op de website van Clingendael (pdf)
• Video over Andrej Amalrik’s ideeën
• Amalrik op Nrc.nl (achter paywall)
• Column over Andrej Amalrik op NPO OVT Radio
• NY Times in 1973 over Amalrik
• artikel over Amalrik op Jjstor.or (account nodig)
• karelvanhetreve.nl
• Boek van Karel van het Reve met een essay over Amalrik

1 september 2022 / 4241 woorden / 32,6 minuten leestijd / thema’s: kunst, geschiedenis, ooggetuigenverslagen, autobiografieën / dit artikel is gebaseerd op een eerder gepubliceerd artikel in Jegens & Tevens

VOOR

1. Je kunt je verplaatsen in mensen in andere tijden: dichterbij een tijdmachine kun je niet komen

René van Stipriaan is literair-historicus en Geert Mak historicus. Allebei houden ze van het ordenen van geschiedenis. Ze publiceerden samen een aantal verzamelde ooggetuigenverslagen. Mak begon in 1991 met Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis. Samen maakten ze Ooggetuigen van de wereldgeschiedenis (1999). Solo maakte Van Stipriaan Ooggetuigen van de gouden eeuw (2000), Ooggetuigen van de rock and roll (2005) en Ooggetuigen van twintig jaar kunstgeschiedenis (2010). Een dergelijke passie heb je wel nodig om aan al deze werken te beginnen.

“Dit boek heeft, net als Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis (…) een ander karakter. In deze selectie draait het om de geschiedenis van het toeval, van het kleine gebaar, van het net-te-laat en net-te-vroeg, van het misverstand, van vergeefsheid, van missers en voltreffers, van spontane vreugde en grote verwachtingen.”

Ik begrijp hun passie wel. Ooggetuigenverslagen leggen geschiedenis beter uit dan iemand uit onze tijd zou kunnen. Al was het door taalgebruik of anekdotes. Ze lijken historisch niet zo belangrijk, maar plaatsen je wel direct in die tijd. Meer dan een doorsnee geschiedenisboek – tjokvol feiten – doet.

Verplaatsen naar mensen in andere tijden is nuttig om te leren begrijpen waar je voorgangers zich zorgen (of blij) over maakten – en hoe historische evenementen in je eigen tijd in jouw toekomst (dus andermans ooggetuigenmoment) gezien worden. Hoe rekbaarder je begrip van tijd, des te tijdlozer je inzichten.

Veel teksten van ooggetuigenverslagen komen uit autobiografieën. Het ooggetuigenverslag van de middeleeuwen bevat bijvoorbeeld stukjes uit werken van Petrarca, Bocaccio, Christine de Pisan. Het boek van de wereldgeschiedenis heeft getuigenissen van Isaac Babel, Konstantin Paustovkij, George Orwell, Marco Polo. Het boek over kunstgeschiedenis bevat teksten van Edmond de Goncourt, Luis Buñuel, Marie Bashkirtseff en Diego Rivera. Lees onderaan een selectie van interessante ooggetuigennotities.

2. Ooggetuigenverslagen zijn meer ontspanning dan inspanning (en dat is prima)

Ooggetuigenverslagen zijn ongetwijfeld erg leuk om te maken – om te selecteren uit al die boeken en dan een interessante pagina eruit te nemen. Een voorrecht als schrijver.

Alles is gelijk in zo’n boek, democratisch. Je vindt er anonieme ooggetuigenverslagen, transscripties, bandopnamen, anekdotes van derden, quotes van toevallige aanwezigen en stukjes uit brieven van beroemde auteurs.

Het draait hier niet om het ‘banale’ leven van een auteur, zoals een autobiografie, maar om een verhaal dat de samensteller zelf vertelt. Dat verhaal gaat langs de hoogtepunten van de beschreven geschiedenis, van begin tot einde.

Mijn type hersenen snappen meer van gevoelens dan van feiten. Ik herken iets in de reacties van een mens, maar niets in feiten. Van Stipriaan en Mak zeggen dit heel goed in hun inleiding:

‘De grootste kracht van het ooggetuigenverslag: die flits van herkenning tussen lezer en waarnemer, die kortsluiting tussen heden en verleden, als is het maar voor één ogenblik.”

Het aanvoelen van geschiedenis wordt onderschat. Op een blauwe maandag heb ik Geschiedenis gestudeerd. Wat me daarvan erg tegenviel, was dat alles draaide om boeken met feiten. Ik hou wel van boeken en van feiten maar handboeken uit mijn hoofd stampen, helpen mij niet om geschiedenis te begrijpen. Zelfs een game als Red Dead Redemption (die gemaakt zijn met hulp van experts) helpt me meer om geschiedenis beter aan te voelen dan de studieboeken die ik toen moest lezen. Van Stipriaan en Mak over de ooggetuigenverslagen:

“Dit boek is een onverantwoord geschiedenisboek. Het is een kralenketting uit de wereldhistorie, maar het geeft geen schema van oorzaken en gevolgen, en een grote lijn valt er evenmin in waar te nemen. Dit is instantgeschiedenis (…).”

3. Geschiedenis keert terug naar de menselijke maat

De jacht op het meesterwerk (Ooggetuigen van twintig eeuwen kunstgeschiedenis) van René van Stipriaan vind ik een van de beste varianten uit de reeks Ooggetuigenverslagen. Door het verkleinen van het thema naar alleen kunstenaars wordt het boek leesbaarder. Dat is ook de reden waarom Ooggetuigen van de Wereldgeschiedenis voor mij juist lastig is om te lezen: zo ruim gekeken, verlies je de details.

Aardig in deze kunstvariant is dat de kunstenaars hier uit de geschiedenisboeken stappen en weer mens worden. Ze praten met vrienden, bezoeken cafés, worden razend, beklagen zich, zijn eenzaam of lachen zich rot. Soms ben je getuige van mooie vriendschappen, zoals tussen Modigliani en Soutine, soms van iemand in pure eenzaamheid. In chique kunstboeken mis je vaak de slechte kanten van al die kunstenaars – die ze juist menselijk maken. Hun egoïsme, jaloezie en koppigheid. Hier lees je over een fascinerende ruzies onder de impressionisten (Degas/Renoir). Of zie je hoe James Ensor via koning Leopold censors belachelijk maakt. Of Kirchner die zich beklaagt over Munch.

In kunstboeken gaat het over theorieën en invloed op veranderingen, terwijl dat vaak toevallig tot stand komt. Allereerst moet je maar net in de juiste tijd zijn geboren om mee te kunnen doen of je juist af te kunnen zetten. En dan nog in het juiste land zijn geboren. En dan nog in een land wonen waar je met rust gelaten wordt als vooruitstrevend kunstenaar. En dan nog is een progressief kunstenaar in de ene periode een conservatief kunstenaar in de andere periode. Bij iemand als Karel Appel voel ik altijd weerzin. Hoewel hij toch in zijn tijd werd gezien als progressief kunstenaar, zie ik hem nu juist als een gedateerd kunstenaar. Hij zit vast in zijn tijd en kan er niet uit.

Veel van dit proza is bovendien aantrekkelijk door zijn curiositeit: juist dat trekt mijn interesse. De ondervraging van Paolo Veronese door de inquisitie. Whistler die via een rechtszaak zijn gelijk wil halen bij criticus Ruskin. Damien Hirst versus Mark Bridger, die ooit inkt gooide in een schapenkunstwerk van Hirst en het daarna Black Sheep doopte. Diego Rivera die beschrijft dat hij aan een kannibalistisch dieet deed. Beeldhouwer/architect Bernini die zich waagde in het wespennest van het hof van Lodewijk XIV. Je snapt nog steeds niet goed wat er in Zurich allemaal gebeurde in Cabaret Voltaire maar dankzij de woorden van Hugo Ball gaat dada toch wel ietsje meer leven.

Ook lees je aldoor welke rol geld altijd speelt in het leven van de kunstenaars. Neem de man die werken van impressionisten voor veel te weinig verkoopt aan Vollard. Hij had van iemand anders (die een slag wilde slaan) opzettelijk ‘lage koersen van impressionisten’ gekregen. Of hoe Munch opzettelijk enorme prijzen vraagt zodat hij niets hoeft te verkopen. Of hoe de weduwe van Vermeer schulden bij de bakker verrekent met kunst:

“Ze maakte bekend, in bijzijn van Hendrik van Buytenen, meesterbakker alhier, hem te hebben verkocht, in handen te hebben gesteld en in volle eigendom te hebben overgedragen, hetgeen hierbij bevestigd wordt, twee schilderijen, beide door de voornoemde Vermeer geschilderd. Het een toont twee personen van wie er een een brief zit te schrijven, het andere toont iemand die op een citer speelt. Ze beloofde deze doeken zonder enige vorderingen van anderen aan Van Buyten over te dragen, Ze gaf aan daardoor een bedrag van 617 gulden, plus zes stuivers, voldaan te hebben, die zij verschuldigd was aan Van Buyten, voor geleverd brood. De rekening daarvoor is hierdoor komen te vervallen.”

Een andere winst van dit boek: het ontdekken van dubbeltalenten. Er zijn kunstenaars die ook echt goed kunnen schrijven, zoals Vincent van Gogh, Maurice de Vlaeminck, Benvenuto Cellini, Giorgio Vasari, Luïs Buñuel en Paul Klee.

4. De meningen van tijdgenoten geven meer inzicht dan een boek in het heden zou doen

Er komt een zekere moed bij kijken als je het talent van een tijdgenoot wil erkennen. Een tijdgenoot als Edmond de Goncourt wist bijvoorbeeld nog niet dat Eduard Degas later zo’n beroemdheid zou worden. Hij had die bagage niet, alleen het instinct, en beroepshalve keek hij daar natuurlijk naar (hij was kunsthandelaar). Zo kijkt hij zonder vorm van te veel bewondering (die iemand die met de tijdmachine zou reizen zou overkomen) naar zijn tijdgenoot:

“De schilder liet zijn doeken zien, waarbij hij af en toe zijn uitleg verduidelijkte door enkele danspassen na te doen, door, volgens het spraakgebruik van de danseressen, een van hun arabesken uit te voeren. En het was werkelijk heel amusant om te zien hoe hij, op zijn tenen en met gebogen armen, de vormentaal van de dansmeester en die van de schilder in elkaar liet overgaan, toen hij sprak over het zacht stroperige van Velasquez en over het silhouetachtige van Mantegna. Een originele knaap die Degas (…).”

Sterk is ook als je de mening leest van tijdgenoten over Constable en hoe hij erop reageert:

“‘Dat is maar povertjes’, zei het eerste jurylid. Een volgende mompelde: ‘Het is wel erg groen.’ Kortom, het schilderij werd door iedereen behalve Constable afgekraakt, met als laatste opmerking: ‘Het is duivels slecht… schrap het.’ Constable stond op, deed enkele passen naar voren, draaide zich om en keek de jury aan. ‘Dat doek’, zei hij, ‘is door mij geschilderd.’”

De broers Goncourt waren redelijk uitgesproken in hun Dagboek over de nieuwe boeken van Zola, Flaubert, die ook vrienden van hen waren. Ze waren overtuigd van hun bijzondere talenten maar ze waren ook kritisch op hun oeuvres. Nu hun oeuvres tot de literaire klassiekers behoren, kijk je daar snel overheen. Een tijdgenoot kan beter de vernieuwing ervan inschatten.

Een aantal willekeurig gekozen quotes uit de Ooggetuigen-reeks

Het geluk van een mens is te doen wat de mens eigen is. De mens eigen is: welgezindheid tegenover zijn medemens, geringschatting van zintuiglijke ervaringen, het onderscheiden van betrouwbare voorstellingen en contemplatie van de Universele Natuur en de dingen die volgens haar plan gebeuren. Er zijn drie relaties. De eerste tot je stoffelijk omhulsel, de tweede tot de goddelijke oorzaak ten gevolge waarvan alles aan allen overkomt, en de derde tot je medemensen.

Marcus Aurelius (Ooggetuigen van het Romeinse Rijk)

De blik van die zwaargewonde kerel zal ik nooit vergeten. Een blik van onuitsprekelijke dankbaarheid en van oneindig geluk. Nog een laatste knik: ‘Bonne nuit, monsieur’, en ik stond diep ademhalend in de natte koude decembernacht.

Wilhelm Spengler (Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog)

Ik sta om 3 uur op, t is nog donker als ik naar de boederij fiets, t is 3 minute fietse. Ik span t paard in de kar als er boven m’n hoofd vliegtuige bromme ik denk, van 6 stuks. Geen gedachte aan oorlog. Ik rijd door t dorp waar de bakker met z’n blouwe hemd in het raam staat, ik zie nog z’n blote bille, hij roept zoude we oorlog hebbe, ik lag hem uit en roep hem tege van oefening, aan t veld gekomen is t op slag 3.30 ik begin te zaaien.

Jonge anonieme boerenarbeider in mei 1945 (Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis)

Dinsdagochtend was er nog steeds maar weinig verkeer in de straten, omdat er nog steeds sporadisch raketten insloegen op het Tan Son Nhut-vliegveld. De stad was feitelijk onder een 24-uurs avondklok. Achter de dierentuin verkocht men echter voedsel dat eerder was gestolen van de Amerikanen. De plunderaars verkochten bier, biefstukken, Sara Lee-koekjes en ingevroren sinaasappelsap voor heel weinig.

Fox Butterfield (Ooggetuigen van de Koude Oorlog)

Zestig kopeken voor een kilo wit brood! Vijftig kopeken voor een liter petroleum! Moskou kankert. In de rijen schelden boze, hongerige en vermoeide mensen op de machthebbers en vervloeken het leven. Nergens is er ook maar één woord te horen ter verdediging van de gehate bolsjewieken. De marktprijzen schieten omhoog, door de verhoging van de prijzen van brood en van andere consumptiegoederen. En onwillekeurig komt de gedachte bij je op: hoe moet dat verder als het brood nu tweemaal zo duur is en de aardappelen vijf roebel per emmer kosten, terwijl ze in de staatswinkels helemaal niet te koop zijn.

Nina Loegovskaja (Ooggetuigen uit de Russische geschiedenis)

“‘Laten we dus zeggen hoeveel tijd het me heeft gekost om die nocturne – ‘in elkaar te flansen’, was het meen ik? – in elkaar te flansen. Nou, voor zover ik me herinner, een dag ongeveer.’
‘Niet meer dan één dag?’
‘Nu ja, ik zal niet te stellig zijn. Ik kan de volgende dag nog hier en daar wat hebben aangestipt, zolang de verf nog niet helemaal droog was. Laat me dus zeggen dat ik er twee dagen aan gewerkt heb.’
‘Oh, twee dagen! Voor twee dagen arbeid vraagt u dus tweehonderd guineas!’
‘Nee, die vraag ik voor een leven lang opgebouwde kennis.’ (applaus)'”

James Abbott McNeill Whistler (Ooggetuigen van twintig eeuwen kunstgeschiedenis)

(Over de moord op graaf Karel de Goede.) De priesters reikten, maar wel in het geheim, de communie uit aan de burggraaf en bevalen God de ziel van de graaf aan. Ondertussen was er niets gebeurd met het lichaam van de graaf. Het lag daar nog in dezelfde houding waarin hij was gedood, in bloed gedrenkt en verlaten. Bezorgd spraken de broeders van de kerk over wat hun nu te doen stond en wat voor begrafenisplechtigheid ze voor hem zouden organiseren. Immers, zelfs in het geheim, wilde niemand de goddelijke diensten in een kerk waarin, zoals iedereen duidelijk was, zoveel moorden en misdaden hadden plaatsgevonden.

Galbert van Brugge (Ooggetuigen van de middeleeuwen)

Hij steeg toch op, en was dankbaar voor de onvergetelijke sensatie die hij kreeg in een stijging van 2100 meter. De wind was heel gunstig, in die zin dat de ballon voortdurend van en naar Amsterdam dreef. Juist daardoor kreeg hij een heerlijk gezicht op zijn geboortestad, waarin al het bekende zo klein werd, dat hij zich afvroeg of dit nu de grote stad was met al haar leven, en in dit leven al die hartenstemmingen, die strijd, dat jagen, en of dit alles de moeite waard was om erin terug te keren. Hij bejammerde het te moeten dalen. Maar dalen moest de ballon; in de Duivendrechtse polder.

Maurits Wagenvoort (Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis)

De ‘Rode Lantaarn’, het legerbordeel, lag in een zijstraat van de hoofdstraat. Er stond eens een rij van meer dan 150 mannen voor de deur. Ze stonden te wachten op hun beurt met een van de drie vrouwen in het huis. Mijn bediende, die in de rij had gestaan, vertelde me dat het 10 francs per persoon kostte – in die tijd ongeveer 8 schilling. Elke vrouw werkte per week een heel bataljon af [circa 1000 man], tenminste als ze het zo lang vol kon houden. Volgens het assistent-hoofd van de militaire politie, hielden ze het gewoonlijk drie weken vol: ‘maar dan kunnen ze, moe maar voldaan, stil gaan leven. Ik werd altijd geplaagd omdat ik zelfs niet met de mooiere meisjes naar bed wilde. Niet omdat ik het onzedelijk vond of omdat ik te kieskeurig was. Ik gebruikte het enige argument dat ze konden begrijpen: ‘Ik heb geen zin in een druiper.’

Robert Graves (Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog)

Het meest verrassend was echter dat de kinderen die na de pest werden geboren tegen de tijd dat ze tanden begonnen te krijgen slechts twintig of tweeëntwintig tanden hadden. Daarvóór hadden mensen gemiddeld zo’n tweeëndertig tanden: die in de boven- en onderkaak bij elkaar opgeteld. Wat deze vermindering van het aantal tanden te betekenen heeft, zou ik niet weten, tenzij een generatie van mensen vernietigd is door de pest en is vervangen door een nieuwe, en we nu in een nieuw tijdperk leven.

Jean de Venette (Ooggetuigen van de middeleeuwen)

De indrukken verwerk ik vooral rationeel. De slag begint, ik krijg een paard. Ik zie hoe de colonnes zich formeren, de tirailleurslinies, ze gaan in de aanval. Ik heb met die ongelukkigen te doen, het zijn geen mensen, maar colonnes, het vuren bereikt een climax, de slachting geschiedt in stilte. Ik rijd verder, geruchten over een divisiecommandant, hij wordt wellicht van het commando ontheven.

Isaak Babel (Ooggetuigen uit de Russische geschiedenis)

TEGEN

1. De commerciële balans bij de Ooggetuigenserie slaat wel een beetje door naar de verkeerde kant

Een ijzeren wet in de boekenwereld: alles wat het commercieel goed doet, krijgt navolging.

Liefhebbers hiervan komen tegenwoordig goed aan hun trekken want vooral in eerste decennium van de eenentwintigste eeuw werd er veel uitgegeven in dit genre. Ooggetuigen van de middeleeuwen (2005), Ooggetuigen van Nederlands-Indië (2010), Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog (2006), Ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog (2005), Ooggetuigen van het Derde Rijk (2006), Ooggetuigen van de Rotterdamse geschiedenis (2008), Ooggetuigen van de Amerikaanse geschiedenis (2008), Ooggetuigen van de koude oorlog (2007), Vincent van Gogh: ooggetuigen van zijn lange weg naar wereldroem (2011), Ooggetugien van de rock ‘n’ roll (2005).

De ooggetuigenboom is nog steeds niet helemaal kaalgeplukt.

En was Geert Mak wel de ontdekker van het genre? Zoals met zoveel dingen die in Nederland populair worden, komt het idee vrij letterlijk uit het buitenland. In 1987 schreef John Carey al Eyewitness to History. Dat zal Geert Mak (of zijn uitgever) destijds wel op een idee hebben gebracht.

2. Er zitten haken en ogen aan autobiografieën

Ooggetuigenverslagen zijn geen moderne uitvinding. Dagboeken en brievenboeken zijn al veel langer populair. Over Anne Frank hoef ik denk ik niet te beginnen, Samuel Pepys is ook al heel lang beroemd, net als de gebroeders Goncourt, Harry Kessler, Ursula von Kardorff, om een paar te noemen. Arbeiderspers publiceert ze in de reeks ‘Privé-Domein’. Hoogtepunt in de reeks is wat mij betreft het werk van Konstantin Paustovskij.

Toen ik hoorde dat Paustovskij’s grote liefde helemaal niet stierf zoals hij in het boek had beschreven, voelde me gekrenkt door mijn eigen naïveteit. Ik vond het een van de meest ontroerende scènes die ik ook had gelezen. Later las ik in het autobiografische werk van Paul Léautaud dat schrijvers altijd liegen. Hij zegt dat zelf ook: ‘Wat heb ik veel bij elkaar gelogen.’ Het is geen kwestie van ijdelheid (niet altijd tenminste) om zichzelf beter af te schilderen. Soms juist het tegenovergestelde, uit een verlangen om interessanter proza te schrijven dan als je de waarheid zou opschrijven. Het dagelijkse leven is immers meestal niet zo heel boeiend. Feiten zijn vaak saai.

Veel autobiografische teksten van schrijvers zijn niet echt betrouwbaar als het gaat om werkelijkheid of feiten. De persoon erachter zit altijd op de voorgrond, dat maakt juist een autobiografie zo prettig leesbaar. De geloofwaardigheid wordt ingeruild voor een gekleurd portret van de werkelijkheid.

Waar je altijd bij moet stilstaan, denk ik, is dat die ooggetuigenverslagen ook notities zijn, die ook vaak later zijn opgeschreven, en waar de ooggetuige zelf al de nodige redactie over heeft gedaan. In sommige gevallen is er al de nodige tijd over gegaan. De gebroeders Goncourt namen bijvoorbeeld de tijd voor publicatie van hun dagboeken, die immers veel tijdgenoten zou hebben gekwetst. Ursula von Kardoff schreef een aandoenlijk dagboek over de Tweede Wereldoorlog in Duitsland. Ze schreef het ná de oorlog op basis van agendanotities die ze had verstopt. Met reden: haar ware stem had bij ontdekking ongetwijfeld geleid tot arrestatie en erger.

Van Stipriaan en Mak in hun inleiding:

“Is alles wat om een ooggetuigenverslag staat ook echt gebeurd? Veel wel, maar vast niet alles. Ogen bedriegen, geheugens zijn rare ladenkasten en wat de mens niet past vergeet hij graag. Bovendien is er de werking van de tijd, die als het zeewater ruwe impressies net zo lang gladslijpt tot er alleen nog maar een soepel verhaal resteert.”

3. De bronnen zijn vaak niet kritisch (integendeel)

Beroemd voorbeeld is Julius Ceasers verslag van zijn oorlogen in Gallië. Een beter, mooier, dapperder mens zal je niet gezien hebben. Wie de geschiedenis over de beste man enigszins kent, weet dat hij overambitieus was en die over-ambitie ging over heel veel lijken (Gallië). Zelfs de republiek offerde hij aan zijn eigen ambities. Van Stipriaan en Mak in hun inleiding:

“Het doel waarmee een verslag afhing, kan de feiten overschaduwen. Julius Ceasars boek over de Gallische oorlog was bijvoorbeeld niets anders dan een legerrapport aan zijn superieuren in Rome – een geschrift dus waarvan zijn carrière afhing.”

Iemand als Alexander de Grote is ook een goed voorbeeld van wie iemand over wie je historische boeken (alleen al de naam ‘de grote’) met een korrel zout moet nemen. Een paar passages uit Will Cuppy’s Verval en ondergang van bijna iedereen:

“In minder dan geen tijd had Alexander Meden, Perzen, Pisidiërs, Capadociërs, Paphlagoniërs en verschillende soorten Mesopotamiërs omgebracht.”

“In datzelfde jaar duwde hij Nectanebo, een astronoom die op bezoek was en een verhandeling over de sterren hield, speels in een diepe kuil, waardoor de astronoom zijn nek brak. Het is nooit helemaal bewezen dat Alexander de oude man had geduwd. Feit blijft dat ze bij een kuil stonden en dat Nectanebo plotseling weg was.”

“De daaropvolgende negen jaar bracht Alexander door met het leveren van nog meer veldslagen, heen en weer marcheren, willekeurige mensen vermoorden en hun weduwen en wezen bestelen.”

Daarnaast zit je letterlijk vast aan de tand des tijds. Schrijfstijlen veranderen. Nu schrijven we compact maar dat is lang niet altijd zo geweest. In veel oude boeken valt het gebruik van de hyperbool als stijlmiddel op. Je leest vaak: ‘Een aardiger, moediger en puurder man vind je niet in Frankrijk.’ Terwijl de schrijver heus niet alle mensen in Frankrijk heeft gecontroleerd op aardigheid, moed en puurheid. Het is een stijlvorm uit de achttiende eeuw die (denk ik) teruggaat naar mythen, sagen en legenden, die natuurlijk in de schrijftaal een veel grotere rol speelden dan nu.

Wie meer over historisch schrijven wil weten, lees dan dit onderzoek over historische taalkunde uit 1996. Je leest een werkelijkheid, niet de werkelijkheid.

4. Je kunt niet heel ver terug in de geschiedenis

De reden waarom zoveel historici van de oudheid bijvoorbeeld moeizaam praten over feiten, is omdat de meeste informatie komt van schrijvers die zelf de werkelijkheid interpreteerden. Zonder optie tot tijdreizen blijft dat de enige manier om in de huid van een Griek of Romein te duiken. Toch hoor je het niet direct van die Griek of Romein. En welke agenda had de historische schrijver (die in veel gevallen ook nog eeuwen later leefde dan de tijdgenoten)?

Waardevol zijn daarom overblijfselen als in Pompei en Herculaneum. Daarmee kun je een goed beeld krijgen van hoe de Romeinen en Grieken in die tijd leefden en kan iemand als Philip Matyszak (zie Indipendenza’s artikel over namaakreisgidsen) een boek als 24 Hours in Ancient Rome schrijven.

Biografieën kijken tenminste met afstand naar een bepaalde geschiedenis. Je leert alles van bijvoorbeeld Churchill of Hitler via de biografieën van Sebastian Haffner (die trouwens ook een tijdgenoot was). Het kaf is al van het koren gescheiden en een goed schrijver als Haffner maakt het boeiender dan welk staatslid het ook zelf had kunnen oppennen.

Helaas zijn biografieën vaak niet prettig leesbaar. Het problematische is dat ik andere dingen interessant vind om te lezen dan wat de biograaf vind. Politiek instinct en daadkrachtig leiderschap worden bijvoorbeeld hooglijk gewaardeerd door lezers terwijl grappige anekdotes niet op waarde worden geschat. Je zal niet snel iets lezen over liefde voor postzegels of belangstelling voor schaaldieren van een of andere beroemdheid.

Hoe leg je eigenlijk een mensenleven vast in een boek? Biografen missen literaire kwaliteit om hun eigen verhaal te vertellen. Een biografie is daardoor vaak onleesbaar door die drang naar compleetheid. Eigenlijk ken ik maar twee biografieën die ik echt goed vind. En dat zijn biografieën van echte schrijvers: Nabokov over Gogol en Boelgakov over Molière. En dat is ook de reden dat ik Will Cuppy zo bewonder: hij wist levens terug te brengen tot drie, vier bladzijden. Schrijfvakmanschap is belangrijker dan compleetheid als het gaat om leesplezier.

Afgezien daarvan kunnen biografen ook niet toveren. Over personen tot de zestiende eeuw zijn weinig bronnen te vinden. En is het dus lastig om een goed beeld te schetsen. Het Ooggetuigenboek van de Romeinse tijd valt om die reden ook wel tegen.

Van Stipriaan en Mak leggen dat uit:

“In Europa was het houden van dagboeken en maken van reportages bepaald niet gebruikelijk (…).”

In tegenstelling tot het heden:

“Wat de laatste twee eeuwen betreft (…) werden we geteisterd door een vloed aan prachtige verhalen.”

Kortom…

De historische snippers (David) nemen het ondanks alle nadelen op tegen de historische handboeken (Goliath) en winnen die strijd wat mij betreft – ondanks de nadelen. Tegen de berg historische feiten zal je het met ruim twintig eeuwen mensheid nooit redden, al lees je een boek per uur per dag. De snippers helpen wel om de geschiedenis te voelen en misschien is voelen van geschiedenis belangrijker dan het weten van feiten.

Ook al zijn er al veel Ooggetuigengeschiedenis: het zijn er nog steeds te weinig. Als het aan mij lag, las ik ook verzamelde ooggetuigenverslagen van de Italiaanse, Spaanse, Franse, Duitse, Deense, Britse, Zweedse, Roemeense geschiedenissen. Graag zelfs! Er zijn al voorgangers:de Amerikaanse en de Russische ooggetuigen bestaan al. Omdat we ondanks alle vooruitgang nog steeds onze blik op geschiedenis door een ouderwetse nationale bril zien, en omdat uitgevers verwachten hier niet veel aan te verdienen, blijven deze andere geschiedenissen ons nu nog onthouden. Het is niet dat er geen mensen waren en geen ooggetuigenverslagen waren….

In feite heeft ieder land een verborgen goudmijn aan ooggetuigenverslagen. Nu alleen nog de literaire archeologen die ze willen opgraven!

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Het boek van John Carey uit 1987 waar het allemaal mee begon
• De website Oorlogsherinneringen over de Tweede Wereldoorlog
• Top 10 ‘beste’ ooggetuigenverslagen volgens The Guardian
• BBC: Witness history
• Website René van Stipriaan

1 januari 2022 / 1901 woorden / 14,6 minuten leestijd / thema’s: surrealisme, symbolisme, 19e eeuw, inspiratiebron / Featured image via Wikimedia Commons

De allerbeste surrealist is natuurlijk de surrealist die het al was zonder het te weten. Gaspard de la Nuit is een beroemd werk maar toch maar bij weinigen echt bekend.

Het is een uniek boek: met de eerste echte prozagedichten, een stap in de Franse literatuur, die de prozagedichten van Baudelaire, Rimbaud en Lautreamont zou inspireren.

Wie was Aloysius Bertrand?

Aloysius Bertrand werd in 1807 in Italië geboren. Hij leefde een groot deel van zijn leven in Dijon. Dat leven duurde trouwens niet lang: hij werd maar 34 jaar.

In het nawoord schetst vertaler Hans van Pinxteren het miserabele leven van Bertrand. Geen succes met toneelstukken en ook zijn prozaschetsen werden niet uitgegeven. Hij kon geen aansluiting vinden bij de schrijvers van de romantiek in Parijs. Financieel ging het ook niet geweldig.

Het was een leven dat geplaagd werd door pech. In Dijon werkte hij een poos bij een krant en later schreef hij ook voor tijdschriften. Hij moest ook zijn moeder en zus onderhouden. Van 1828 tot 1830 woonde hij in Parijs en leefde er in armoede. In de tussentijd werkte hij vijf jaar aan zijn prozagedichten (1827 – 1832) maar geen mens viel ze op. In 1829 vond hij een uitgeverij voor zijn gedichten maar die ging failliet en Bertrand was zelfs zijn manuscript even kwijt.

Na een paar jaar in Dijon verhuisde hij in 1833 weer naar Parijs. Zijn moeder en zus voegden zich bij hem. Een uitgever genaamd Renduel wilde ze wel uitgeven, gaf in 1836 zelfs een voorschot, maar de gedichten bleven op de plank liggen.

De tweede periode in Parijs was ook niet gelukkig. Een toneelstuk van zijn hand werd niet opgevoerd, hij moest geld lenen, moest als secretaris in een fabriek werken, kreeg tuberculose in 1838. En zijn moeder zag zijn vriendinnetje (Célestine) niet zitten.

Een andere uitgeverij wilde het boek wel uitgeven maar dat kon niet omdat Renduel nog steeds het manuscript had. Weer uit het ziekenhuis wilde Bertrand toch zakendoen met Renduel: maar die was intussen failliet gegaan. Na een nieuwe aanval van tuberculose stierf Bertrand in 1841 voordat het boek was uitgegeven.

In 1842 publiceerde het trio Sainte-Beuve (een bevriende schrijver), David d’Angers (bevriende beeldhouwer) en Victor Pavie dan toch het boek op basis van het manuscript van Renduel.

Het boek verkocht slecht. Erkenning kwam veel later. Vooral toen de literaire beroemdheid van zijn tijd, Charles Baudelaire, in 1862 in een brief schreef dat hij was beïnvloed door de stijl van Bertrand:

J’ai une petite confession à vous faire. C’est en feuilletant, pour la vingtième fois au moins, le fameux Gaspard de la Nuit d’Aloysius Bertrand (un livre connu de vous, de moi et de quelques-uns de nos amis, n’a-t-il pas tous les droits à être appelé fameux?) que l’idée m’est venue de tenter quelque chose d’analogue, et d’appliquer à la description de la vie moderne, ou plutôt d’une vie moderne et plus abstraite, le procédé qu’il avait appliqué à la peinture de la vie ancienne, si étrangement pittoresque. (Nederlandse vertaling via DeepL. Bron: Wikipedia)

Andere bekende schrijvers en dichters lazen en noemden hem daarna ook, zoals Stephane Mallermé en Max Jacob. 25 jaar na zijn dood maakten de symbolisten van Bertrand een soort cultschrijver. En de surrealisten herontdekten hem nogmaals, maar als surrealist avant la lettre. André Breton noemde Bertrand een ‘surrealist in het verleden’. Wat tamelijk surrealistisch is.

In 1908 schreef Maurice Ravel een pianowerk met de naam Gaspard de la Nuit.

Het manuscript was trouwens bij uitgave nog niet helemaal af en bevatte nogal wat fouten. In 1925 werden bij een nieuwe druk de meeste fouten eruit gehaald en pas in 1992 verscheen een versie die echt recht deed aan het oorspronkelijke werk. In 2004 vertaalde Hans van Pinxteren het opnieuw omdat de oude vertaling intussen te gedateerd was.

Waar gingen Bertrands prozagedichten over?

Leuk allemaal, maar waar gaat dit boek nou over? En waarom die ondertitel met Rembrandt? Het boek begint met een introductie: op een bankje in Dijon ontspint zich een gesprek. Twee mannen hebben het over Dijon en zijn kerken, abdijen, kathedraal, en de kartuizerkerk.

Dijon ontwaakt, staat op, loopt, snelt voort! Dertig klokken beieren in de ultramarijne lucht, zo blauw als Albrecht Dürer haar schilderde op zijn oude dag.

Ze praten ook over kunst en poëzie.

Kunst is het weten van de dichter. – Een definitie zo helder als een diamant van het zuiverste water.

Tot slot spreken ze over ene Gaspard de la Nuit. De ene man geeft de andere een manuscript om te lezen. De titel: Gaspard de la Nuit. Fantasieën in de trant van Rembrandt en Callot. En dat is natuurlijk ook de titel van dit boek van Aloysius Bertrand. Gaspard de la Nuit is de duivel zelf! En die schreef het voorwoord bij zijn ‘eigen’ boek.

De prozagedichten die dan volgen zijn geïnspireerd op voorstellingen van beroemde schilderijen, vooral van Hollandse en Vlaamse schilders, zoals Gerard Dou, Breughel en Rembrandt.

Volgens Van Pinxteren zijn de prozagedichten ‘visionair aandoende teksten’. Het ene gedicht wat serieuzer, het andere wat kolderieker. Het een doet wat duidelijker denken aan een bepaalde periode (het middeleeuwse verleden van Dijon bijvoorbeeld) en het ander is wat meer een tijdlozere anekdotische fantasie.

Welke voorbeelden zijn er van zijn stijl?

Hoe kwam het dan toch eindelijk toch beroemd en gewaardeerd? Ten eerste omdat de stijl erg atypisch was voor de tijd dat hij het schreef. Van Pinxteren legt het uit: ‘Korrelige zinnen; gebald; ritmisch; fragmentarisch weergegeven verhalen; caleidoscopisch over elkaar heen vallende beelden. Meer dan een taal die beschrijft, hanteert Bertrand een taal die oproept en suggereert.’ Bertrand wilde volgens Van Pinxteren ‘de ervaring en het bewustzijn van de mens’ vergroten met hulp van de taal.

Die stijl van het prozagedicht biedt mogelijkheden, zegt ook literaire criticus Arnold Heumakers:

Het grote voordeel van het prozagedicht is de geconcentreerde vorm ervan. Er hoeft niet een compleet verhaal te worden verteld, een paar aanduidingen of suggesties volstaan, bij Bertrand – op uitdrukkelijk verzoek, getuige een premature brief aan de zetter – afgewisseld met brede witregels. Zo ontstaat een caleidoscopisch geheel van even kleurrijke als raadselachtige beelden, dat het vooral van sfeer en stemming moet hebben.

Kijk bijvoorbeeld naar deze zin:

Elke golf is een meerman die zwemt in de stroom, en elke stroom een pad dat slingert naar mijn paleis, en mijn paleis verheft zich op de bodem van het meer, vloeibaar bouwwerk in de driehoek van vuur, aarde en lucht.

Zijn kennis van geschiedenis (de Britannica vertelt daar meer over) zorgt ervoor dat deze prozagedichten echt gaan leven. De historische begrippen en namen mengen zich met mooie, fantasierijke taal, zoals in het gedicht De Alchimist:

Nog niets! – En vergeefs heb ik drie dagen en drie nachten lang, bij het vale schijnsel van de olielamp, de hermetische geschriften doorgebladerd van Raymundus Lullus!

Nee, niets, behalve dan, bij het gesis in mijn fonkelende kolf, de spotlachjes van een salamander die het leuk vindt om mij te storen in mijn overpeinzingen. Nu eens bindt hij een voetzoeker aan een haar in mijn baard, dan weer schiet hij met zijn boog een vuurpijl op mijn mantel.

Of hij poetst zijn wapentuig en blaast de as uit het fornuis over mijn bladen met formules en over de inkt in mijn koker.

En de kolf die steeds meer fonkelt, sist het zelfde wijsje als de duivel toen Sint-Elooi zijn neus met een tang in het smidsvuur hield.

Maar nog altijd niets! – En opnieuw zal ik drie dagen en drie nachten lang, bij het vale schijnsel van de olielamp de hermetische geschriften doorbladeren van Raymundus Lullus!

Een ook mooi is De Praalhans:

De opgedraaide punten van mijn snor lijken op een drakenstaart, mijn ondergoed is net zo wit als een servet in de kroeg en mijn wambuis is niet ouder dan een wandtapijt in het paleis.

Zou je, als je mij zo pront ziet paraderen, ooit geloven dat de honger, die kwelduivel gehuisvest in mijn buik, door een koord aansnoert dat mij worgt als een gehangene!

Ach, was er maar uit het raam waarin het kaarslicht flakkert bovenop mijn vilten hoed een gebraden lijster neergevallen in plaats van die verwelkte bloem.

De Place Royale is vanavond bij het schijnsel van al die lantaarns zo helder als een kerkkapel. ‘Pas op, een draagstoel!’ ‘Frisse limonade! Napolitaanse bitterkoek!’ ‘Hé, ventje, laat me eens mijn vinger dopen in die forellensaus van je! Nou, jij kunt ook niet tegen een grapje: 1 april!’

Dat is toch Marion Del’orme aan de arm van de hertog De Longville? Drie keffende schoothondjes trippelen achter haar aan! Die jonge lichtenkooi heeft mooie diamanten in haar ogen! Die oude lichtmis heeft mooie karbonkels op zijn neus!

En de praalhans paradeerde met de hand op zijn heup, hij stiet met zijn elleboog tegen de wandelende heren en lachte naar de dames. Hij had niets te eten; hij kocht een bos viooltjes.

Over het feit dat hij de eerste zou zijn met deze prozagedichten zijn de meningen verdeeld. Bertrand had ook voorgangers. Piet Meeuse schreef bijvoorbeeld in 1981 in een stuk in De Revisor:

Die claim bleek bij nader onderzoek echter niet te handhaven. Niettemin vormt Gaspard de la Nuit een belangrijke schakel in de ontwikkeling van het genre, dat later een belangrijke plaats innam in het werk van de drie voornoemde poètes maudits en niet weinig heeft bijgedragen tot het ontstaan van een nieuwe poëzie.

Dat neemt niet weg dat Bertrand een stijl omarmde die (nog) weinig gebruikt werd. Het heerlijke van het boek is dat je er redelijk willekeurig (in de geest van het surrealisme) verhalen van kunt lezen… en herlezen. Het zijn korte verhaaltjes waarin je steeds iets anders in opvalt. Het is niets iets om te begrijpen, er is geen verhaal om nauwgezet te volgen, het is eerder taal om van te genieten.

Sommige prozagedichten zijn wel lastig om te volgen – je bewondert dan meer de kadans van de zinnen. Het zou fijn zijn als iemand ook had uitgezocht welke kunstwerken de inspiratiebronnen waren geweest (als dat nog mogelijk is). Het geeft de af en toe broodnodige context. Maar niet te veel, vindt Aloysius Bertrand zelf:

Hier is mijn boek, zoals ik het gemaakt heb en zoals ik wil dat het gelezen wordt, vóór de uitleggers het met hun verklaringen hebben verduisterd.

De link met het surrealisme heeft iets gemakzuchtigs, maar geeft de moderne lezer misschien steun om Aloysius Bertrands werk een plekje te geven. Want dat was het lot van Bertrand zelf: als je geen voorgangers hebt, pas je in geen enkel straatje. Hij had er bij zijn dood geen enkele weet van dat men ooit in Nederland in de eenentwintigste eeuw nog steeds zijn werk aan het lezen zou zijn. Het is wel op wrange manier ironisch dat iemand die zelf volop gebruik maakt van de vergankelijkheid van geschiedenis om op die manier zelf de geschiedenis in te gaan.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Aloysius Bertrand op Wikipedia
• Alysius Bertrand op DBNL (Piet Meeuse gaf in 1981 in De Revisor wel context bij een paar gedichten)
• The Guardian over het boek en het werk van Ravel
• Gaspard de la Nuit op Goodreads
• Arnold Heumakers over Gaspard de la Nuit (artikel in NRC uit 2004)

1 november 2021 (artikel voor november en december) / 4293 woorden / 33 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, fietsen, fietsroute door Nederland, romeinen, limes, grensposten / Alle foto’s tenzij anders aangegeven © Indipendenza

Eerst beantwoorden we de vier belangrijkste vragen over de limes en de fietstocht langs de limes zodat dat maar uit de lucht gehaald is!

Vraag 1: Waar komen de limes vandaan?

Globaal zaten de Romeinen vanaf 50 v. chr. in ons land. Keizer Augustus wilde Germanië veroveren. De Germanen hadden daar zelf niet zo’n zin in en lieten zich niet veroveren. Na veel vergeefse pogingen gaven de Romeinen dat idee honderd jaar later maar op.

De Rijn die dus een tijdelijke grens had moeten zijn, werd min of meer een permanente noordelijke grens. Met forten werd de grens duidelijker gemaakt. Ten zuiden van de limes vind je dus de meeste Romeinse restanten. Denk aan een badhuis in Heerlen, of een tempel in Tongeren.

In het noorden woonden (achter een bufferzone) Germaanse stammen samen met de Romeinen: Bataven, Friezen en de Cananefaten. Ze handelden met de Romeinen. De Bataven waren in het jaar 69 alles beu en brandden van alles plat, ook forten. Dat kunnen archeologen nog steeds vrij goed terugzien in opgravingen – of iets van voor of na het jaar 69 is.

Rond ongeveer 270 verlieten de Romeinen de forten (er was een hoop gedoe in Rome). Ze trokken naar het zuiden. De Franken passen dan een beetje op in dit gebied, in overleg met de Romeinen. Rond het jaar 400 houdt het op voor de Romeinen. De meeste mensen beschouwen als het West-Romeinse rijk in 476 instort als het moment dat het Romeinse rijk definitief ophield met bestaan.

Vraag 2: Wat zijn limes?

Limes is Latijn voor grenspad. Grenzen waren betrekkelijk in de Romeinse tijd. Er was altijd nieuw land om te veroveren. In Nederland was dat anders. Door het verzet van de Germanen kwam er min of meer een vaste grens bij de Rijn.

Romeinen bouwden forten, legioenskampen en uitzichtsposten om de grens te bewaken. In Nederland waren een stuk of dertig forten. De bevolkingsgroei nam toe. Rondom de limeszone woonden op zeker moment ongeveer 100.000 mensen. De limesgrens liep verder langs de Rijn in Duitsland en ook aan de grens van de Donau. Tussen Rijn en Donau legden de Romeinen ook limes aan.

De forten boden goed overzicht over de Rijn en maakten ook het vervoer van spullen naar Engeland makkelijker (waar het Romeinse rijk vanaf 43 heerste). Het ene fort was groter dan het andere maar ze hadden wel dezelfde inrichting. Bij een fort waren er ook kleine forten (castella’s), wachttorens en soms ontstond er een dorpje: de vicus. Huizen met gezinnen van de soldaten, handelaren, werkplaatsen, badhuizen, bordelen, enz.

Er is best veel van teruggevonden, maar ook weer niet zoveel als je misschien zou hopen. Sommige forten die vrij zeker bestaan hebben, zijn nog onontdekt. Lees het hele verhaal in de factsheet van limeswerelderfgoed.nl (website van de provincies Gelderland, Utrecht, Zuid-Holland en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)).

Vraag 3: Wat is de limesroute?

Als de limes niet te bezoeken zijn, wat is dan de limesroute? Wat we nu over hebben, zijn vooral reconstructies van forten. Meer suggesties dan het echte werk. Het is wel een route want door middeleeuwse kaarten weten we wel ongeveer waar de forten lagen. Zoals de beroemde Peutingerkaart uit de vierde eeuw.

De limes werden in juni 2021 officieel Unescowerelderfgoed. Veel steden worden met het jaar trotser op deze link met het verleden. Dat zal het binnenlandse Romeinse toerisme de komende jaren nog sterker maken.

De Romeinen gebruikten zelf de limesroute, over het water en over een weg. Langs de limes is er ondertussen van alles opgegraven en te zien – hoewel je natuurlijk geen Colosseum, Pompeji of baden van Caracalla hoeft te verwachten.

Vraag 4: Wat heb ik zelf met de limes?

Ik heb veel met geschiedenis, minder met militaire geschiedenis. Militaire geschiedenis is voor mij te onlosmakelijk verbonden met land veroveren en oorlog voeren. Wel ben ik altijd benieuwd naar hoe mensen vroeger leefden.

Daarnaast hou ik van fietsen. De limes geeft mij een kans om een droom waar te maken: van het westen naar het oosten van het land te fietsen.

Belangrijk om te weten: dit artikel wil geen compleet beeld geven van de limes. Noch ben ik een historicus. Dit is wat het is: een persoonlijk verslag van iemand die de limesroute fietst. Voor het hele verhaal zijn prima websites, zoals Romeinen.nl (van de erfgoedhuizen van de provincies Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland). Of lees het uitstekende boek over de limes: De Romeinse Limes van Luit van der Tuuk. Ik link ook telkens naar bronnen die meer vertellen over de lokale situatie.

Nu dit allemaal uit de weg is: op naar de reis!

ETAPPE 1: VAN VOORBURG NAAR WOERDEN

Een kop koffie in Voorburg om de limestour mee te beginnen. Klanten kunnen na anderhalf jaar coronavirus nog steeds niet overweg met de looproute, blijkt als een man tegen de route in loopt. ‘Zelfs toen we pijlen hadden, liepen ze er eerst omheen. Terwijl met de klok mee toch echt logischer is.’ Mij wordt een fijne werkdag toegewenst.

Het Forum Hadriani was een forum, dus een marktplaats, en geen fort. Voordat de Romeinen er kwamen, was dit een dorp van de Cananefaten. Het kreeg handelsrechten van de keizer en werd daarna helemaal verromeinst, met dit soort gebouwen.

Bouwers maken vlak voor het Forum Hadriani (nu dus het park Arentsburg) nu een enorme herrie maar ik heb het Forum al vaker bezocht. Wat je ziet: eigenlijk niets. Een gedenkpaal en wat informatieborden (ook de gemeente Voorburg ontdekt zijn Romeinse verleden). Als je echt iets Romeins wilt zien, moet je naar het museum voor oudheden in Leiden. Er is aardig wat gevonden. Of naar het Voorburgse museum met wat Romeinse restanten (Swaensteyn).

Voorburg is niet echt het eerste stuk van deze route, maar voor mij handiger dan om eerst naar Katwijk te rijden. Ik rijd langs de Vliet naar Leiden. Een rustige route op deze maandag maar in het weekend is het hier enorm druk met tourfietsers.

Ik rijd praktisch hetzelfde traject als het ‘kanaal van Corbulo’ uit die tijd. Corbulo was de Romeinse generaal die dat kanaal liet aanleggen. De reden: zodat zijn mannen zich niet hoefden te vervelen. En het was een veilige route voor de bevoorrading van Romeinen elders. Het liep vermoedelijk zelfs door tot Naaldwijk, waar een grote haven zou zijn geweest. Hoe gelukkig zou Corbulo zijn geweest met een mooie asfaltweg en een snelle fiets zoals ik heb.

Iets verder in Leidschendam boog het kanaal zich in Romeinse tijden af. Daar is een reconstructie van het kanaal gemaakt, met een Romeinse houten brug. Het bordje ‘Romeins pad’ in het parkje oogt alsof de Romeinen daar ook hun honden liepen uit te laten.

Terug aan de Vliet ontdek ik een prachtig reliek uit een andere tijd:

Bij Leiden kom ik weer op de route. Dan ben ik weer op een prachtige plek waar ik ook al eerder ben geweest: het park Matilo, dat in 2012 is gebouwd. Eronder bevinden zich de echte restanten van het kamp: castellum Matilo. Hebben de archeologen van de toekomst ook nog iets om te ontdekken.

De Romeinen bouwden dit fort na de opstand van de Bataven in 69. Grappig weetje: de wegen kruisen altijd middenin het kamp, waar het kantoor van de leiders ook altijd was (principia). Hier ook. Romeinen hielden wel van regelrechte straten. In deze forten stonden vroeger barakken en andere gebouwen.

Park Matilo is een mooi en open park met historische elementen. Ik hou wel van dit soort creatieve oplossingen. Een geweldige lunchplek bovendien. Je ergens in Toscane wanen en naar struinende mensen staren.

Voorbij Leiden kom je bij dorpen die ik altijd door elkaar haal als ik er fiets: Koudekerk, Zoeterwoude, Zoeterwoude-Rijndijk, Hazerswoude, Hazerswoude-Rijndijk. Ergens is het fietspad zo smal dat je geen angst moet hebben voor tegenliggers:

In Alphen aan de Rijn vind je het Archeon, waar je moet zijn tijdens het Romeins festival in de zomer. Op maandag is het dicht, daar heb ik natuurlijk niet aan gedacht. Daardoor mis ik jammer genoeg de reconstructie van de Via Albaniana: de limesroute maar dan voor de Romeinen. En de mijlpaal van Forum Hadriani. Er is vast wel wat leuks op YouTube te vinden dat ik straks bij het artikel kan plaatsen.

Ik passeer het slaperige dorpje Zwammerdam. Er is echt niemand op straat. Op een terrein van een instituut voor verstandelijk gehandicapten was het kleinste limesfort: nigrum pullum. Je ziet een grasveldje waar het gestaan heeft. En een bord met een impressie van hoe de boten eruit zagen.

In Zwammerdam werden in 1972 wel een aantal Romeinse schepen blootgelegd. Na restauratie zijn die te zien in het Archeon. In een café kun je er als het goed is iets over leren en een limesbiertje drinken. Klinkt leuk voor dit artikel maar ik zie geen bordjes en moet intussen ook een beetje haast maken. Met wind tegen gaat het niet al te snel.

Bodegraven, waar nieuwbouw is gebouwd op de Romeinse restanten. Ook hier is een reconstructie van een romeinse weg en brug gebouwd maar ik kan het niet vinden en begin ook wel een beetje moe te worden van die wind tegen. Vind ik het echt belangrijk? Of wil ik liever op tijd in Woerden zijn? Ik kies voor het laatste.

En dan rij ik Woerden binnen, of Laurium, zoals het Romeinse fort hier heette.

Woerden is volgens mij apentrots op zijn Romeinse roots. Dat zie je langs de rivier, bij de parkeergarage Castellum (met beelden van archeologische vondsten), in de haven liggen twee Romeinse schepen, weer reconstructies natuurlijk, waar je ook een tocht mee kunt maken (ik zag ze niet maar ze zijn er vast). Wanneer herdopen ze Woerden in Lauriumstad?

Meer lezen:

• Vondsten bij Forum Hadriani
• OVT-podcast over Zwammerdamschepen en het kanaal van Corbulo
• Het verhaal van Park Matilo
• Cultureel Erfgoed over Park Matilo
• De Zwammerdamschepen

ETAPPE 2: VAN WOERDEN NAAR WIJK BIJ DUURSTEDE

De koffiebar die ik had uitverkoren in Woerdens centrum is druk. Sommige mensen werken er, andere zijn klant, ik snap het verschil niet. De barista moet uitleg vragen hoe je een flat white maakt. Dat geeft weinig hoop. Het is ook niet de beste die ik ooit zal drinken. Maakt niet uit: deze traditie hoort bij de reis. Een goede reis staat en valt bij zelfbedachte routines.

Prachtig fietsweer. Slingerende fietsroute. Ik zie een roofvogel neerstrijken op nog geen vijf meter. Hij kijkt geïrriteerd naar een stelletje kauwtjes en vliegt weer weg.

Verderop wat humoristisch boerenprotest: Melk de koe, niet de boer. Later vind ik deze:

Vleuten. Daar staat het namaakfort Castellum Hogewoerd voor me. Van staal en beton. Toch is het qua afmetingen en hoogte wel vrij exact zoals de Romeinse forten waren. Best tof om een deur open te doen en zo’n fort binnen te lopen. De kruispaden zijn net als in Leiden weer te zien. Dat zijn de via principales (Oost-West) en via praetoria (Noord-Zuid).

Een zeer vriendelijke medewerkster neemt alle tijd om mij te vertellen over de highlights. Zoals de Meern1, wat een bizarre naam is voor de beste geconserveerde Romeinse boot in heel Europa. Ze noemen alle gevonden boten zo. De boten uit Zwammerdam heten ook de Zwammerdam1 en Zwammerdam2 enz.

Ik mag de lastig te begrijpen coronaroutepijlen negeren, zegt ze. Gelukkig maar. Er is toch verder niemand.

De Meern1 (gevonden in 1997) is toch wel heel indrukwekkend om in het echt te zien. De gereedschappen die ze vonden in de boot zijn nóg indrukwekkender. Kroontjespennen, scharen, koevoeten (alsof die van de Gamma komt), hamers, etc.

Ook indrukwekkend: op het terras koffie met een qr-code bestellen en afrekenen. En hop weer terug op de fiets. Verbazend soms hoe simpel reizen is met een fiets.

Even goed opletten met de fietschaos in Utrecht centrum, of te wel Traiectum. Die Latijnse naam verwijst naar ‘oversteek’, omdat de Rijn hier ondiep was. Dat fort stond precies op de plek van de Dom. Ze hadden die Dom ook dertig meter naar links of rechts kunnen bouwen. Maar nee, precies op dat Romeinse fort.

Het was niet makkelijk om hier een fort te bouwen. De Romeinen moesten natuurlijk overal in Europa ter plekke leren als ze forten bouwden. En dan overstroomde de Rijn natuurlijk ook vaak.

Nou ontbreekt er een stuk van de Dom dus ze hebben wel wat kunnen opgraven. Er zou een ondergronds stukje met Romeinse artefacten moeten zijn, Dom Under, maar het Nederlands Film Festival is gaande, het is erg druk, ik heb nog veel kilometers te gaan, dus maar weer een andere keer. Elke kilometer die je niet fietst, is een kilometer die je nog moet fietsen (zou Johan Cruijff gezegd hebben als hij wielrenner was geweest).

De fietspaden in en rondom Utrecht zijn echt geweldig. We worden in Nederland wel enorm verwend.

Niet veel later kom ik het Castellum Fectio in Vecht tegen. Je kunt met qr-code een audiotour luisteren, wel zo handig. Je ziet namelijk verder alleen stenen met teksten: Centurium, Via Decumana, Tabularia, etc.. En in het steen gemetselde kopieën van vondsten. Zoals een creepy dodenmasker van ridder Valens, volgens de audiotour. En kopieën van amforen. Daarin zaten onder andere een vissaus van ‘rottende drab, water, zout en kruiden’ zegt de audiotour. Garum heette dat en dat vonden ze lekker.

Het is heel groot. Dit was ook het grootste fort in dit gebied. Een fort voor hulptroepen die tegen de Germanen in actie konden komen.

Ik fotografeer verderop een rij kleurrijke eenden (auto’s) als een man vraagt of ik een hond heb gezien. Ik zeg dat ik ongeveer 150 meter terug een hond bij twee fietsende mannen zag (dat vond ik al gek, alsof ze die zo fietsend uitlieten zonder riem). Hij vraagt nog een fietser maar die is Amerikaan en begrijpt de vraag niet. Ik wil hem eigenlijk vragen waarom hij verder loopt te vragen terwijl ik toch vrij specifiek was, maar ik heb mijn bijdrage aan de maatschappij gedaan en dat is goed genoeg.

In Werkhoven zie ik alsmaar geen winkel waar ik nog even water kan halen. Een bakkerij zal de laatste zaak zijn die ik ga tegenkomen voor Wijk bij Duurstede, een kilometer of acht verder. Ik heb echt water nodig, het is warm.

Ik bestel koffie en een appelflap (met rozijnen: geweldig idee). De bakkeres toont de provinciale vriendelijkheid door mijn flesje met kraanwater spontaan te vullen.

Het is het fruitgebied en oogsttijd. Dit fruit is hier dankzij de Romeinen, die het meenamen uit Italië, zegt de gids geloofwaardig. Ik fotografeer een arrogante aalscholver op en paal. Ineens duikt daar een wandelaarster met rugtas te voorschijn, wat redelijk absurd is in deze middle of nowhere. Hoewel: ik ben er natuurlijk ook. Maar wel op de fiets, dus ben ik sneller weg. Ze kijkt ook naar de aalscholver en we begroeten elkaar als lotgenoten.

Wagentjes passeren met een treintje met houten kratten erachteraan. Sommige plukkers laten zich vervoeren in de kratten. Lijkt wel een scène uit een film uit Bert Haanstra. Her en der zie ik ook al mensen aan het plukken.

Peren, peren, peren. Paar appels ook. Letterlijk tot in Wijk bij Duurstede. In het grappige paars-roze bed-and-breakfast van Frances vertelt ze dat de oogst dit jaar niet zo goed is.

In Wijk bij Duurstede keur ik zoals gebruikelijk alle restaurants af en haal ik sushi. En ik sla aan het fotograferen in het fotogenieke stadje.

Meer lezen (en luisteren)

• De Meern1
• Mini-documentaire over Castellum Hogewoerd
• Romeinse opgravingen bij Domplein in Utrecht
• Podcast over Fort Vechten van Rien Polak
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op de website Dorestadonthuld

ETAPPE 3: VAN WIJK BIJ DUURSTEDE NAAR ARNHEM

Zo lang dacht ik vroeger dat Dorestad Utrecht was. Het was natuurlijk Wijk, zoals Frances het noemt. Was ooit dus de belangrijkste stad in dit land. Ik was er nog nooit geweest. Erg mooi stadje, een soort Naarden, minus de koude kak.

Hier moet ook een castellum zijn geweest (Duristate) maar er is geen restant gevonden. Dit gebied was te strategisch aan de Rijn gelegen om geen fort te hebben. Mijn gids vertelt dat Wijk vermoedelijk de vicus – dus het dorp – van het fort was. Toch grappig: eeuwen later loop je er nog steeds rond.

Frances vertelde me dat ze sinds kort meer limesfietsers op bezoek krijgt. Het limestoerisme wordt dus serieuzer. Vermoedelijk omdat het sinds afgelopen juli Unesco-erfgoed is. Het Dorestadmuseum heeft er meer over maar daar heb ik weer geen tijd voor.

De volgende dag, na een subliem ontbijt van de erg aardige Frances, zit ik weer op de fiets. Beginnen met pontje die me ‘Tot hier’ brengt. Ik heb alleen 10 euro maar de vrouw op het pontje blikt noch bloost om dat bedrag (‘Jij hebt tenminste geld bij je’) en geeft kleingeld terug. Een man is sceptisch over waar al het pontgeld heengaat. ‘Je kunt niet eens pinnen.’

Bij Rijswijk (de niet Zuid-Hollandse Rijswijk) zijn best wat Romeinse dingen gevonden. Weer verder over dijken dwars door de bloesemgebieden. Lekker rustig en geweldige uitzichten over de Rijn. Neem dit uitzicht bij Lienden:

Alleen weinig limes. Afgezien van een limeskoek bij een theetuin in Maurik en een Efteling-achtige wachttoren in de buurt van Opheusden.

Toch gaat de theetuin wel serieus in op de Romeinse connectie van Maurik (Mannaricium in die tijd). De achterkant van de menukaart bevat een compleet A4’tje met uitleg. Ondanks die historie nemen de meeste aanwezigen nemen toch gewoon appeltaart. Gemiste kans.

Bizar idee dat een deel van de Romeinse tijd nu vermoedelijk op Texel ligt. Daar werd zand uit Maurik ooit gebruikt voor dijken. Ze hadden geen idee dat ze ook de Romeinse leftovers meenamen.

Weer een pontje. Iemand betaalt met zijn mobiel. Sommige pontjes zijn dus toch de moderne tijd in gegaan. Via de Blauwe Kamer rijd ik de Veluwe in. Ook hier waren waarschijnlijk een aantal forten, alleen zijn ze verzopen in de Rijn. Goed nieuws dus voor toekomstige archeologen: er valt altijd nog iets te ontdekken. Zoals mijn gids vertelt dat ze alleen wisten dat onder de kerk in Elst een Romeinse tempel was toen het was gebombardeerd in WOII.

Langs Wageningen, Renkum (ligt dus niet in Friesland), Oosterbeek (langs de beroemde oude kerk), via bossen en heuvels (stukje klimwerk) naar mijn adres in Arnhem.

Met mijn mobiel bestel en betaal ik mijn avondeten, een lasagna. Dat ding is zo handig voor fietsers. Hoe zouden ze dat vroeger allemaal hebben opgelost? Het is mijn kaart, gids, kompas, fototoestel, vulpen, notitieblok, telefoon, radio (podcast), bibliotheek, televisie en filmcamera ineen.

Ik zie een halve Live and let die op mijn kamer en merk dan pas aan geluiden dat ik ook nog een buurman heb in een kamer naast mij. De dame van het huis heb ik niet eens ontmoet: alles ging compleet digitaal.

Morgen naar de Romeinse hoofdstad van ons land: Noviomagus.

Meer lezen:

• Over Maurik op romeinen.nl
• Wageningen aan de limes van de oud-historische vereniging in Wageningen
• Waar lag Castellum Levefavum? op Utrechtaltijd.nl
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op Romeinen.nl (inclusief audiotour)
• Romeinen in Wijk bij Duurstede op Dorestadonthuld

ETAPPE 4: VAN ARNHEM NAAR NIJMEGEN (VIA MILLINGEN AAN DE RIJN)

Het barretje zit tjokvol antiek. Grappig is dat ze je in deze regio slagroom bij je koffie geven – ik snapte al niet waarom de serveerster in Renkum zei (omdat ik havermelk wilde) dat ik er dan vast ook geen slagroom bij wilde. Nu nam ik het maar voor lief.

De vriendelijke dame van deze Arnhemse bar vertelt dat ze van haar bar een koffie-wijnbar wil maken. MIjn zegen heeft ze. Ik vertelde over mijn limestocht. Het valt me op dat niemand die afstand indrukwekkend vindt. Geen zo hé of tjonge. Het is té makkelijk denk ik, Nederland doorcrossen, te weinig lijden. Ik denk dat van Moskou naar Galicië fietsen veel meer indruk zou maken.

Ik begin met het Castellum bij Meinerswijk, ten zuiden van Arnhem, dat geen wijk is maar een natuurgebied. Ik slalom onderweg langs hopen koeienstront. Grote grazers. Bij het castellum staan drie paarden dom achter elkaar bij een bunker. Alsof ze wachten voor de ingang van een geheime attractie voor paarden.

Als ze geritsel horen als ik mijn tas open, loopt een paard ineens vastberaden op me af. De andere twee volgen de leider als in een straatbende. Ik hou niet zo van paarden (en niet van hun achterwaartse traptechniek) en helemaal niet in bendevorm. Ik ren naar het castellum. Daar staat ook al een paard te grazen dat vervolgens naar me toe begint te lopen. 

Ik verschuil me vervolgens achter een ingestort informatiebord (ander slachtoffer van de bende denk ik), schiet wat foto’s links en rechts en fiets weg voor de paarden te dichtbij komen. Ik bekijk nog een mysterieus restant van de koude oorlog (een doorlaatbrug om overstroomd water tegen te houden lees ik later) en fiets door.

Daarna polders, dijken, pontjes en veel wind. De regio bij Loo en Pannerden oogt voor een randstedeling als ik als het einde van de wereld. Kilometers zonder iemand tegen te komen. Ik bid maar weer dat ik geen lekke band krijg. Dat heb ik nodig want ik moet na het kruisen van de Nederrijn ook een lang stuk over gravel fietsen.

Verder wederom weinig limes. Net als gisteren is het allemaal theoretisch. Of ik mis net dat ene ding, zoals een Romeinse namaaksteen met inscriptie bij een bankje. Bij Millingen aan de Rijn sla ik even linksaf, tot ongenoegen van mijn routeplanner, die blijft herhalen of ik zeker weet dat ik goed rijd, om een stukje door Duitsland te fietsen. Het stormt behoorlijk, dus ik keer snel weer om.

Een groep fietsende en felgekleurd geklede Duitse bejaarden kom ik drie keer tegen. Drie vrouwen en een man die het gidswerk doet. Ze staan vaak stil en staren dan naar hun papieren kaarten. Ik ben blij dat ik 21e eeuws fiets – met de app heb ik echt een stem die me influistert waar ik heen moet.

Onderweg naar Nijmegen zie ik nog sjokkende ooievaars, een jagende roofvogel waar ik 100 meter naast fiets, en koeien die op een strandje aan het zonnebaden zijn. 

Podcasts luisteren tijdens het fietsen – ik kan het echt iedere fietser aanraden. Wel met één oortje natuurlijk (die ik ook nodig heb voor mijn route) want anders hoor je te weinig van het verkeer. Nu luisterde ik Made of stronger stuff over het menselijk lichaam. Eentje maakt me zo misselijk onderweg dat ik even mijn oortje eruit trek: een verhaal over een dokter die bij zichzelf een appendixoperatie moest doen. Of ik er echt slimmer van wordt weet ik niet maar ik vind luisteren naar gekeuvel wel heel prettig tijdens het rijden.

Na een flink stuk tegen de wind in beuken in de Ooijpolder kom ik aan in Nijmegen, een stad die ik goed ken van een eerdere periode in mijn leven. Ik bezoek het Valkhofmuseum – een passend slot. Ik heb door de limesroute wel iets meer interesse dan normaal voor al die potten en oude dingen.

Er is nog wel wat te zien in Nijmegen maar na het beuken tegen de wind eet ik liever een taartje. Bovendien ken ik het meeste al. Zoals het stukje Romeinse muur bij het Holland Casino bij de Waalkade. De heuvels van Berg en Dal ben ik ook vaak genoeg geweest (al had ik toen geen idee toen dat ze een leftover waren van een Romeinse waterleiding). Bij Malden is een wachttoren gevonden maar die is me nu te ver weg. En de gezichtshelm van Veur-Lent op reuzenformaat zou leuke fotootjes opleveren maar daar ben ik te moe voor.

Ik logeer bij een aardig gezin in Nijmegen-Zuid, die mij adviseren mijn fiets in hun tuin nog op slot te doen. ‘Je weet het nooit.’ Mijn kamer is uitstekend. ‘Het is een stuk ruimer dan je van buiten zou denken.’ En dan hebben ze hier ook een toko om de hoek, ongelooflijk.

De volgende dag doe ik nog een laatste ronde naar waar het Romeinse kamp in Nijmegen-Oost moet hebben gestaan (er hebben verschillende kampen op verschillende plaatsen gestaan). Ook hier weer veel suggestie. Er is een tijdspad om te volgen maar mijn eigen tijdspad laat dat niet toe.

Toevallig ken ik Nijmegen-Oost goed: dat was de buurt waar ik vroeger vaak vertoefde met mijn ex-vriendin. De wijnzaak zit er nog, het huis staat er nog, de supermarkt, het uitzicht op de Ooijpolder…

De melancholie van de voorbije tijd, die komt altijd wel aan. Zo waren er vast ook Romeinse soldaten die in het hete Italië misschien wel terug verlangden naar de wind van fort Fectio.

Het passeren van de tijd is sowieso keihard, maar geschiedenis neemt je soms ook op een zachtaardige manier te grazen.

Nawoord

Heb je het helemaal tot hier gered: veel dank voor de aandacht! Als je zin hebt gekregen en ook de limesroute gaat fietsen: geniet ervan en rijd voorzichtig! Aan de andere kant is Nederland – en zeker dit stuk – een en al geweldige fietspaden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Castellum Meijnerswijk
• Arnhem Meinerswijk op romeinen.nl
• Resten van de Romeinen in Nijmegen
• Nijmegen op Wikipedia
• Nijmegen op romeinen.info

1 oktober 2021 / 1366 woorden / 7 minuten leestijd / thema’s: Parijs, relaties, verveling, zelfspot, Eerste Wereldoorlog / Foto header via Wikimedia Commons

Wat een machtig mooie naam, was het eerste wat ik dacht toen ik per ongeluk dit boek vond: Jean de la Ville de Mirmont. Wie is dat? Waarom geeft een Nederlandse uitgever het uit? Ik bestelde het meteen.

Geen wonder, blijkt uit het nawoord van Mirjam de Veth. Jean de la Ville (zoals hij meestal genoemd wordt) was nog jong toen hij stierf in de Eerste Wereldoorlog. Hij had een dichtbundel gepubliceerd, een roman geschreven, was begonnen aan een volgende. Ondertussen had hij ook rechten gestudeerd en werd ambtenaar. Maar, zo zegt De Veth:

Jean is te netjes om zich echt in het woeste kunstenaarsleven te storten.

Dit boek is in Frankrijk al in 1914 uitgegeven, en daarna nogmaals in 1994, 1998 en 2011. Schrijver Francois Mauriac, die bevriend was met Jean de la Ville, schreef in 1914 al een analyse van het boek.

Wakefield Press vertaalde het boek in 2019 naar het Engels en zo kwam het ruim honderd jaar na het schrijven ervan ook terecht in Nederland. De uitgave van de vertaling het boek in augustus 2020 ging niet onopgemerkt voorbij – wat best frappant is voor zo’n onbekend boek van een onbekende schrijver. Recensies in NRC, Trouw, Parool, de Volkskrant. En vrijwel alle recensenten waren positief over het boek. Ik deel die mening.

Wie was Jean de la Ville?

Jean de la Ville werd alleen ambtenaar om een zorgeloos bestaan te hebben, zegt hij zelf, maar zijn hang naar avontuur was ook duidelijk aanwezig.

Uit brieven blijkt dat hij de scheepvaart heel interessant vond, ook het soldatenleven (hij moest in 1906 in dienst), en eigenlijk alles waar avontuur uitsprak. Hij werd ambtenaar. De letterkundige Michel Suffran zei over Jean de la Ville:

Hij bezit het vreemde vermogen om steeds tegen zijn talent in te gaan.

Misschien dat het daarom ook niet hoeft te verbazen dat hij de ‘kans’ van de Eerste Wereldoorlog aangreep om zich vrijwillig aan te melden voor dienst.

Ik heb bij voorbaat met alle plezier mijn leven hypothetisch geofferd.

Hij wordt zelfs afgekeurd. Toch wil hij. En gaat. En sterft: binnen twee maanden nadat hij naar het front is gegaan, op 28 november 1914.

De Veth schrijft in haar nawoord dat het verbazend is dat iemand met zoveel oog voor het absurde en het ironische zich zo liet opzwepen door de patriottische propaganda. Dat is ook wel merkwaardig. Maar een mens is nu eenmaal een vat vol tegenstrijdigheden.

Al met al was hij nog niet eens 28 jaar toen hij stierf. Misschien dat hij nog net in de ban was van een soort onbezonnenheid, die hem, als hij tien jaar ouder zou zijn geweest, niet meer parten zou hebben gespeeld.

Het blijft gissen waarom hij niet dacht: laat mij maar gewoon schrijven, dat kan ik goed. Zelfs een baan in het leger op de achtergrond was beter geweest dan waar hij uiteindelijk terechtkwam.

Waar gaat De Zondagen van Jean Dézert over?

Eind 1912 kwam bij De la Ville het idee op voor deze roman: De Zondagen van Jean Dézert.

Het boek schetst drie zondagen. Jean Dézert, ambtenaar en parttime schrijver/dichter, die rondkuiert, zichzelf probeert te vermaken, en in een dierentuin spring-in-het-veld Elvire ontmoet.

‘Dat kind gooit al mijn vaste ideeën overhoop’, zegt Jean Dézert als hij zijn pijp weer aansteekt.

Jean Dézert en Elvira vermaken zich samen, denken aan trouwen maar zij ziet er toch plotseling van af. Dézert belandt in een depressie en neemt een radicale beslissing.

Veel van Jean Dézert komt uit het leven van de echte Jean. Hij kwam uit de omgeving van Bordeaux en woonde in Parijs, waar het barre weer hem niet meeviel. De regen klatert ook flink in dit boek. Daarnaast is hij ambtenaar; op zoek naar liefde; woonachtig in de Rue du Bac – allemaal net zoals Jean Dézert.

‘Het is maar een bui’, zei Elvire, ‘dat is goed voor de planten.’

Een typische opmerking van Jean Dézert:

‘Maar vraag van mij geen mening; van schrijvers ben ik niet veel wijzer geworden.’

Veel gebeurt er niet in het boek. Vooral wat verveling en rondlopen. Ben je een liefhebber van lijntjes trekken in de literatuur, dan zou je die makkelijk van dit boek naar De Avonden kunnen maken. Met Frits van Egters als Jean Dézert. Maar ik vermoed dat Gerard Reve dit boek nooit heeft gezien.

Wat valt er te zeggen over de stijl van De Zondagen van Jean Dézert?

Jean de la Ville’s paart zijn eenvoudige en nuchtere schrijfstijl soms aan onverwachte, fantasierijke passages paart. Een stuk over een stenoboek waarbij letters ontbreken, doet meteen denken aan Georges Perec.

‘Het lijkt doodsimpel, maar er komt geen enkele o,u of a in voor. En toch is het goed geschreven.’

Reclamekoppen in proza zouden verschillende schrijvers later ook toepassen. En de (vermakelijke) dialogen en het besluiteloze bestaan van Jean Dézert doen weer denken aan het verhaal van Valentin Bru in Raymond Queneaus De Zondag des levens.

‘Ik heb me met haar verloofd omdat ik zag dat zij het zo leuk vond.’

Op het matglas van de deur staat: CHENEDOÎT. Koffie, melk, chocolade, eieren elk uur van de dag. Dagschotel.

‘Ga met me mee’, zei ze, ‘ik woon hier vlakbij.
‘Dat kan ik niet doen’, antwoordde hij, ‘dat is niet opgenomen in mijn schema.’

Daarnaast is het boek strak opgebouwd (drie heldere delen rondom drie zondagen in een jaar tijd) en schetst thema’s als verveling en besluiteloosheid ver voordat een andere roman dat zou doen. Dat is waarom veel critici zeggen dat de roman oogt als een ‘moderne roman’, die pas na de Tweede Wereldoorlog wat gewoner zou worden.

De stijl van de subjectieve verteller past daar ook goed bij:

‘Het is een mot’, zei Jean Dézert. (We hebben al gezien dat hij geen fantasie bezit.)

O, Jean Dézert, hoeveel uren heb je niet gesleten al turend naar een kale muur tegenover je!

Terwijl de beste kwaliteit van het boek misschien wel de zelfspot is. Mirjam de Veth:

Jean de la Ville observeert zichzelf meedogenloos wanneer hij zijn dorre, fantasieloze held neerzet. Hij is niemand omdat hij iedereen is.

Een kleurloze en besluiteloze ambtenaar, dat is het karakter dat Jean de la Ville bespot in dit boekje. Ambities heeft hij niet, en fantasie is er alleen op zondag.

Maar Jean Dézert heeft zich vooral een belangrijke kunst eigen gemaakt: hij kan wachten. De hele week wacht hij tot het zondag is.

Het is niet moeilijk te raden dat veel van Jean Dézert uit het leven van Jean de la Ville kwam. Hij schreef in een brief over wat Jean Dézert allemaal overkomt:

Ik hoef het zelfs niet eens te verzinnen.

De gelatenheid van Jean Dézert geeft ongetwijfeld ook wat weer van de geestelijke gesteldheid van zijn verzinnende alter ego:

Ja, Jean Dézert is een gelaten man. Hij heeft – zonder veel haast te maken – zijn domein geïnspecteerd en iedere illusie verloren over de omvang van zijn tuin, de weelderigheid van zijn bosschages en de schilderachtigheid van zijn vergezichten. Hij schikt zich in zijn lot, en als hij het moe is kringetjes in de vijver te spuwen om zich te verstrooien, wandelt hij met de handen in de zakken langs de bloemperken, zonder zich ergens druk over te maken en zonder kwade gedachten.

Het is psychologie van de koude grond maar misschien dat het duistere einde van dit boek wat weergeeft van een broeiende somberheid bij Jean de la Ville. En dat hij zich daarom aanmeldde voor het front. Het is triest dat hij nooit schrijver heeft mogen zijn. Gelukkig is er nog altijd één werk dat getuigt van zijn talent. Hoeveel andere schrijvers zijn wel geëindigd als kanonnenvoer in oorlogen?

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Uitgeverij Oevers over het boek
• Jean de la Ville op Wikipedia
• Literair blog Tzum over dit boek
• Le Nouvel Observateur over Jean de la Ville (artikel 2008)
• Review op YouTube van kanaal Better than Food
• Extracten van het boek (Franstalig)
• Mirjam de Veth over André Gide (aanrader)
• La Libération recenseert de editie van 1998
• Artikel in Actuallite over Jean de la Ville (artikel 2016)

1 mei 2021 / 2497 woorden / 19 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, amsterdam, jaren zestig / niet eerder gepubliceerd

Waarom 1962? Er zijn een paar redenen. Het is het Amsterdam dat ik zelf niet ken omdat ik toen nog niet geboren was. Ook was het een fascinerend moment tussen het ‘oude’, kneuterige en dorpse Amsterdam en het moderne en wereldwijd bekende Amsterdam.

Daarnaast hebben we dankzij het boekje Amsterdam is een beetje gek van Bas Roodnat – de aanleiding van dit artikel – een mooie dwarsdoorsnede van het leven in Amsterdam in 1962. Hij schreef het boekje in een vlotte (maar niet hippe) stijl en het is nog steeds goed leesbaar.

Tot slot is 1962 bijna zestig jaar geleden, en om te weten hoe snel steden kunnen veranderen, kun je ook terugkijken.

Bas Roodnat was toen hij aan dit boek werkte nog een jonge, ambitieuze journalist van 32 jaar. Zijn eigen hoofdredacteur (Henri Knap) zegt in het voorwoord:

‘Ik las zijn eerste stukje, dacht: die jongen leert het vást wel, hij hééft het, en wierp het in de prullenmand. (…) En nu schrijft die jongen warempel al boeken over Amsterdam! Daar merk ik pas góed aan hoe snel de jaren zijn voorbijgegaan.’

Roodnat zou nog werken als journalist bij het Parool, NRC en VARA werken en ook bekend worden als fotojournalist. Ook van zijn hand, en al even interessant is het boek: Wij zijn gek: Nederlandse straatkunst in de jaren zeventig (1977).

Zes lessen over Amsterdam 1962 die je uit dit boek kunt halen:

1. Amsterdam was straatarm en niemand wilde voor zijn lol in de Jordaan wonen

‘Zelden zal zich de legende zo stevig hebben meester gemaakt van zomaar een buurt in zomaar een stad.’ Wat in 1962 gold, geldt nu nog steeds. De legende is dat de Jordaan dé mooiste volksbuurt was/is van Amsterdam. Iedereen zingt, iedereen is vrolijk, iedereen is spontaan. De meest Amsterdamse buurt die er maar bestaat! Een legende die min of meer nog steeds bestaat.

Hoewel iedereen nu wel weet dat de Jordaan vooral bewoond wordt door yuppen, en er niemand meer spontaan in zingen uitbarst (men zou meteen de politie bellen). En in 1962 was de Jordaan een buurt om tijdelijk te wonen en snel te vertrekken als je de kans had.

Stel je de pechvogel voor die daadwerkelijk in de Jordaan moest wonen!

‘De Jordaan ligt vrij dicht bij het Centraal Station, de huizen zijn er goedkoop, er hangt een sfeer van verval.’

‘Bijna tweeduizend van de huizen bestaan uit eenkamerwoningen, ruim drieduizend gezinnen moeten het met twee kamertjes doen. Tachtig procent van de huizen heeft géén badgelegenheid.’

Roodnat beschrijft hoe ‘scharrelscheepjes’, dus illegale woonboten, getolereerd werden in de stad maar waarvan bij problemen (zinken, brand) de bewoners in de Jordaan gedumpt werden. Daarnaast lagen de shoolprestaties ver onder het gemiddelde van de stad. In de Jordaan doen ze in 1962:

‘werk, dat nu eenmaal gedaan moet worden, maar dat zwaar, monotoon en vreugdeloos is: de sjouwers- en zwoegers-karweien in matrassen-, tandpasta- en jeneverfabrieken, het grondwerk op bouwplaatsen, werk in pakhuizen, magazijnen, in de haven.’

De gevolgen zijn groot volgens Roodnat.

‘Een sfeer van a-socialiteit ontstaat. Het bevolkingsaantal is van bijna 65.000 omstreeks 1910 tot minder dan de helft teruggelopen [in 1962].’

‘Vaak ook wordt een leeggekomen woning bezet door een gezin, dat echter sociaal gezien duidelijk minder is dan de vertrokken bewoners. In de Jordaan spreekt men nogal minachtend over ‘import’.’

Bekijk anders de video hieronder.

Ondanks de legende is het er niet gezellig. Er zijn enorm veel sociale problemen. Dat levert ook sociale hulpverlening op – maar die is niet altijd belangenloos:

‘Allerlei liefdadige instellingen besprongen de Jordaan, waar de wilden verzorgd en gekerstend dienden te worden.’

Frappant in dat opzicht is dat juist de Communistische Partij in deze buurt lang de grootste partij is. Roodnat: ‘De mensen in die kerk moeten voor een belangrijk deel uit communisten hebben bestaan.’

Afgezien van alle drukte, asocialiteit, ziektes en nachtelijke onrust, zou je in het Jordaan van 1962 ook hoorndol worden van de vele duiven.

‘Duiven en andere huisdieren verschaffen de mensen in een enge buurt en in bedompte kleine woningen wat gezelligheid, ze brengen de armoe wat plezier in huis.’

2. Het Amsterdamse nachtleven van 1962 was vunziger en rauwer

Bas Roodnat beschrijft het nachtelijke leven in Amsterdam-Centrum via een beproefd documentaire methode: je schetst een doorsnee nacht, met tijden en al. Het begint om een uur als de daklozen zich begeven naar de rieten stoelen van het (nog steeds bestaande) Noord- en Zuid-Hollandse Koffiehuis. Ook de prostitutie begint – of beter gezegd: gaat verder. Dit hoofdstuk is een van de beste uit het boekje.

‘Enkele huizen in de buurt zijn van het etmaal een uur of achttien in gebruik: ’s morgens, ’s middags, ’s avonds en ’s nachts door verschillende vrouwen. De honderd meter verderop beginnende fatsoenlijke maatschappij veracht het wereldje op en rondom de wallen, maar maakt tegelijerktijd zo druk gebruik van de daar geboden diensten. (…) Op het Damrak en vooral in de Leidsestraat lijken de nachtvlinders aan gymnastiek te doen: als er een auto aankomt, zakken zij bliksemsnel door de knieën en kijken naar binnen. Heel veel auto’s kruipen in een skakkegang over de weg.’

Wat opvalt: prostitutie was in 1962 veel gewoner in het straatbeeld dan je je nu nog kunt voorstellen.

‘Ook de prostitutie is een wereldje van rangen en standen. Onderaan de ladder de bejaarde tippelaarsters, die ergens bij de wallen, de Spuistraat, het Singel een raamloos hok boven aan de steile trap hebben gehuurd, op de bovenste sporten de in vele opzichten durenvrouwen met hun flat in Zuid. Daartussenin de animeermeisjes in kroegen en bars. (…) Daartussenin ook de vrouwen die ’s nachts Rokin, Damrak, Spui, Leidsestraat en Rembrandtplein bewandelen. Zij achten zich mijlen verheven boven de raamzitters van het Singel, de Spuistraat die op hun beurt weer neerkijken op de wallen, waar ‘je je immers alles moet laten welgevallen’.’

Roodnat vertelt een mooi verhaal hoe om half twee een rechercheur een hotelhouder betrapt, die het hotel gebruikt als peesplek. Rond twee uur sluiten cafés en beginnen vechtpartijen tussen beschonken caféverlaters. ‘Op de Zeedijk raken twee jongens slaags om niets.’ En later op het Thorbeckeplein: ‘Als de politie arriveert, ligt er een grote man op de stenen: dubbele beenbreuk, vernield gezicht.’

Georganiseerde misdaad tiert hier ook al welig, hetzij op een veel lokaler niveau:

‘Er wordt gezegd, dat een ploeg heel sterke jongens sommige cafés hun ‘bescherming’ opdringt. Daarvoor moet natuurlijk betaald worden. Er wordt ook gezegd dat geweigerde bescherming uit de grond gerukte toonbanken tot gevolg kan hebben.’

De politie lijkt er in 1962 niet veel grip op te hebben:

‘Zeker is dat er een terreurgroep bestaat van geschoolde café-vechters, die nimmer werken en toch in staat zijn op warme zomerdagen in lage, open auto’s naar Zandvoort te rijden.’

Om half drie bezoekt Roodnat een nachtclub. Hun winstconcept is tijdloos en werkte in 1962 hetzelfde als in het heden, maar met andere drankjes en een andere munteenheid.

‘Hij bestelt een jonge klare en voor de dames ieder een likeur. Het eerste rondje kost 9 gulden 50. (…) Je kan een fles wijn bestellen. Die kost vijftig gulden.’

Sommige dingen veranderen nooit in Amsterdam:

‘In de stille Warmoesstraat geeft iemand voor het open raam van een hotel luidruchtig over.’

Een ander beeld van Roodnat blijft juist heel erg in 1962 hangen:

‘Op de hoek van Thorbecke- en Rembrandtsplein wordt een lange, gebrilde jongen aangesproken door een gezette man in aan bruin pak en een goedig gezicht: ‘Trek in een borreltje met een paar leuke vrouwtjes?’ De jongen stemt toe. In een zeegroene chevrolet glijden ze weg.’

3. Het was anders: live muziek bij film en nozems

Sommige dingen in Amsterdam van 1962 zijn echt in die tijd gebleven.

Ik las over een drenkelingenhaak, die vroeger bij brugleuningen hing. De politie viste er dronken grachtenvallers uit het water mee op. Bij mijn weten bestaat dat niet meer, hoewel de brandweer in 2018 in Amsterdam 131 keer moest uitrukken om een drenkeling te redden.

Ook eigenaardig is het verhaal over een bioscooporgelspeler bij bioscoop Royal, waar het publiek ook meezong met films.

‘Dat gebeurt (…) aan de hand van op het doek geprojecteerde teksten. Teksten in vier talen. In het begin werden die teksten fonetisch geprojecteerd. Dat ging dan zo: ‘Bai, bai, leuv, bai, bai, heppines’ en zo: ‘Wen ai was sjust u litttel gurl, ai eskd mai mudder wot wil ai bie, wil ai bie hendzum, wil ai bie ritsj.”

De organist vertelt deze anekdote aan Roodnat:

‘Het stond met grote letters op het doek, een krankzinnig gezicht, maar het klonk werkelijk goed. (…) Als ze me toeroepen: ‘Hé, kale, dat was weer tof,’ dan bedoelen ze echt een compliment.’

De nozem (ooit zelfs ‘swing-nozem’, ging over jongeren die jazz aan het dansen waren) is ook geparkeerd in de geschiedenis.

‘Overal in de stad, tot ver in West, en Zuid toe, vormen cafetaria’s en patates frites zaken hun bases. Nozems zijn graag bereid tot een vechtpartij, waarbij zij hun judo-tricks kunnen gebruiken.’

Politie moest vaak opgeschoten jongens hardhandig verwijderen. Maar een deel van de nozemcultuur laat zien dat het in feite ook een tijdloze cultuur is van herrieschoppende jongeren, die je tegenkomt bij hooligans, criminelen, enzovoort:

‘Nozems willen zich nogal eens in voldragen ‘gangs’ verenigen. (…) Er is al gauw sprake van waarachtige inbraken en berovingen, vaak onder leiding van of in samenwerking met de echte onderwereld.’

4. Het was soms min of meer hetzelfde: kunst en homoseksualiteit

Het waren jaren, zo schrijft Bas Roodnat, dat het Parijse café-existentialisme naar Amsterdam overwaaide. ‘Er was een explosie van bizarre figuren en figuurtjes.’ ”Een modernist’, werd op zo’n bijeenkomst gezegd, ‘moest moderne ideeën hebben over van alles en nog wat.’

Een portret vam kunstenaar Remco:

‘Hij ging gekleed in bijvoorbeeld een roodgestreept hemd en een blauw-ribfluwelen broek. Hij had een dun blond baardje en droeg ook ’s avonds een zonnebril. Hij wilde niet bij de massa horen en daarvoor trotseerde hij de honderden schampere opmerkingen, die hij dagelijks over zijn bizarre verschijning te horen kreeg.’

Of de dichtende Victor:

‘Ik schrijf nu al acht jaar lang. Gedichten, die eerste experimenteel waren, maar nu niet meer. (…) Ik heb in die acht jaar misschien wel honderd baantjes gehad.’

Wat zou er van hem terecht zijn gekomen?

In 1962 had men nog te maken met de naweeën van de revolutie van CoBrA en de Vijftigers. Hoewel die overal en nergens woonden, niet per se allemaal in Amsterdam. Lucebert, Kouwenaar, Campert, Schierbeek, Rodenko, Claus: een gouden generatie van schrijvers. Maar in 1962 toch wel wat op zijn retour – en dat zijn dingen die je wel eens vergeet als je kijkt met een blik van zestig jaar later. ‘De haveloze Amsterdamse jongens uit de jaren ’45-’50 zijn maatschappelijk goed terechtgekomen lieden geworden.’ (Gastartikel trouwens van journalist Han Lammers, die later wethouder zou worden.)

Ook de mode-experts komen aan het woord in dit boek, zoals het duo Dick Holthaus (creatief) en Arnold Dieperveen (zakelijk).

‘De inspiratie heeft hij opgedaan bij Van Dijk in Loosdrecht, waar die kinderne rock en rollen. Avonden zit hij er. Hij geniet ervan, uren achter elkaar naar ze te kijken. Hij vindt wel dat ze de wijde rokken een beetje te veel overdrijven.’

En Ferry Offerman:

‘Het meest houd ik van een sportieve, elegante vrouw. Dat vind ik zeer chic. Een vrouw die haar hoed met veren heeft getooid en zich volgehangen heeft met sieraden, toont alleen dat zij geld heeft; van haar persoonlijkheid is niets meer over.’

Al in 1962 bezochten veel homoseksuelen uit het buitenland Amsterdam vanwege het liberale klimaat. Zelfs binnen Nederland. De COC, die nog steeds bestaat, had een andere rol (meer uitleggen wat homoseksualiteit eigenlijk is), maar Roodnat schrijft: ‘In het normale sociale verkeer wordt de homo er net zo hartelijk of onhartelijk bejegend als de hetero.’

5. Grote bouwplannen waren net zo gewoon in 1962

Grote bouwplannen waren er ook al in 1962. Denk bijvoorbeeld aan de discussie over de bouw van een nieuw stadhuis. ‘Amsterdam verlangt dan ook vurig naar een nieuw, een echt stadhuis.’ Dat zeggen ze al in 1962, hoewel de Stopera pas in 1986 werd voltooid.

En de stad staat ook voor een saneringsperiode.

‘En Amsterdam wil van die armoewijken op de eilanden, in de Jordaan, de Pijp, de Staatslieden- en Dapperbuurt af. Die moeten op den duur tegen de grond, om plaats te maken voor neiuwe woningen en voor een tweede city. Jazeker, gewoon een tweede centrum, waar grote kantoorgebouwen en andere zakenpanden zullen verrijzen.’

De tweede city is er (gelukkig) niet gekomen en nu betalen mensen ongelooflijke bedragen om in bovenstaande buurten te wonen. Grote bouwplannen zijn van alle tijden in Amsterdam: Bijlmermeer en IJburg natuurlijk, maar ook nu zijn buurten in ontwikkeling: de Hamerbuurt, de Sluisbuurt, het Amstelkwartier en de Haven-Stad.

6. Kortom: bewaar soms een boek

De koek van dit boekje is daarmee nog niet op. Een hoofdstuk over de Raad van de Scheepsraad in de Beurs van Berlage, over de misdaad in Amsterdam (‘Zoals gezegd, de penoza is een groep, die onder leiding staat van een paar krachtfiguren, die de buurt beheersen’), over cabaret (‘Het Amsterdamse publiek is spontaner dan elders’) en over seksblaadjes (‘Er kan alleen een tweede nummer zijn, als de politie geen aanleiding zag om het eerste te verbieden’).

Ja, genoeg boeken over Amsterdam. Waarom dan niet eens stilstaan bij dit boekje dat ik bijna naar de kringloop had gebracht. En wat een plezier gaf het alsnog! De geheimen die erin staan, klaar om te ontdekt te worden, is wat lezen zo leuk maakt.

Zelf vind ik dat we met een te politieke en historische bril naar het verleden kijken. De jaren zestig gaan altijd over het rebelse, het anarchistische van provo enz. Alsof er helemaal geen andere mensen in Amsterdam rondliepen. We vergeten het gewone, dagelijkse maar al te vaak, en dat lees je wel in dit boek terug. De ellende is dat je weet dat mensen in de toekomst dat ook zullen doen met onze tijd.

Het zou mooi zijn als het boek nog eens een mooie reissue krijgt die recht doet aan deze best vermakelijke teksten van Bas Roodnat, en de mooie tekeningen van Wim BIjmoer.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Bas Roodnat op RKD
• Wim Bijmoer op Wikipedia
• Amsterdam.nl: Het harde leven in de Jordaan
• De Groene Amsterdammer: Een saamhorig paradijs (in de Jordaan wonen alleen nog yuppen)
• Het Parool: interview met schrijver Piet de Rooy over het boek Alles! En wel nu! over de jaren zestig
• Amsterdam in de jaren 60 en 70 (ik woonde niet ver van de locatie op de onderstaande foto)
• Onsamsterdam: artikel over de jaren 60

1 maart 2021 / 1459 woorden / 11 minuten leestijd / thema’s: posters, kunst, geschiedenis / In andere vorm eerder gepubliceerd geweest op Jegens & Tevens / Kort essay / Beeldmateriaal © Posters of the Cold War van David Crowley. V&A Publishing, 2008

1. Posters in de Koude Oorlog streefden simpele emotionele doelen na

De Koude Oorlog (bekijk deze video die deze periode in 1 minuut uitlegt) was een postervriendelijk tijdperk. Twee wereldmachten hadden uiteenlopende visies. De strijd tussen hen werd met alle mogelijke middelen gestreden. Posters waren ideaal. Makkelijk en goedkoop.

Er iets eigenaardigs aan een propagandaposter. Je hangt ze alleen op om je eigen mensen te overtuigen. Een communistische poster ophangen in de jaren vijftig in Kansas City, of een kapitalistische poster in Minsk, dat zou je niet snel zien. Je wilt als wereldmacht dus vooral je eigen bevolking geruststellen dat het succesvol is wat jij doet én dat het slecht is wat de andere wereldmacht doet. Preken voor eigen kring heet dat.

Het is dus niet raar dat de posters in dit boek allemaal een van deze twee doelen nastreven: bang maken of heldhaftigheid promoten. En voor iedereen die alleen een blik wierp op een dergelijke poster kan dat het begin zijn van het zaadje dat zich in het hoofd plant. Zo werken politieke posters vandaag de dag nog steeds.

Wat wij in het hier en nu misschien niet meer zo goed herinneren was de intensiteit van de Koude Oorlog. Het was dominant en intens. Ik heb zelf alleen het staartje meegemaakt maar ik herinner me nog goed hoe af en toe de spanning terugkwam. Het was wel zo dat die spanning vijftig jaar duurde. Dus soms ontspanning en spanning volgden elkaar op.

Op een paar momenten, met name tijdens de Cubacrisis, leek de wereld echt in oorlog te zinken. De anonieme held Vasili Arkhipov voorkwam vermoedelijk een oorlog door koppigheid. Nog een held: Stanislav Petrov die in 1983 misschien wel een kernoorlog voorkwam door orders te negeren. Een halve eeuw later is het makkelijk om hun heldenmoed te vergeten.

De Koude Oorlog kwam in zowat alles terug. In sport natuurlijk: ijshockey, Olympische Spelen, schaken. In cultuur ook: ballet, boeken (Cat’s Cradle (Kurt Vonnegut) en The Manchurian Candidate (Richard Condon)) en films: Whoops Apocalypse en de James Bonds. Zelfs popster Prince raakte in paniek en zong in 1981 Ronnie, talk to Russia. En ja, om even de ernst ervan te laten zien: dit was een heuse verkiezingsspot voor Lyndon B. Johnson in 1964.

Er valt heel veel te vertellen over zowel de kapitalistische als de communistische postercultuur maar dat valt een beetje buiten het bestek van dit verhaal. Kijk bij de leestips onderaan!

2. Angst en heldhaftigheid waren de belangrijke emoties van posters

Of nou de bangmakende of de heldhaftige posters de mooiste zijn, vind ik lastig te zeggen. De bangmakende zijn wel iets creatiever om het slechte beeld van de ander te schetsen, lijkt het. In kunstzinnigheid ontlopen ze elkaar niet veel. Het hing natuurlijk ook maar van de artiest af.

Bang op een fraaie manier maakt de poster van de Duitse politieke partij CDU van eind jaren vijftig. Die waarschuwt de West-Duitsers tegen een demonisch kijkende Chroesjtsjov. Aan de andere kant joeg de Sovjet-Russische poster in 1963 angst aan met een lynching op de wang van het vrijheidsbeeld (‘The Shameful Brand of American Democracy’).

Heldhaftig is de poster van Yuri Gagarin en de ‘glorie aan de eerste kosmonaut’. Of de Cubaanse heldenposter over Ethel en Julius Rosenberg over de in de VS geëxecuteerde Sovjetspionnen. Behoorlijk heldhaftig is de poster van Mao uit wiens hoofd zonnestralen komen die Chinese strijders aanmoedigen.

Soms zijn posters zelfs zo blij dat je bijna vergeet dat er een Koude Oorlog gaande was. Neem deze poster van Cuba die het 10-jarig bestaan van Oost-Duitsland vierde met veel visuele flair:

3. Posters tijdens de Koude Oorlog waren niet allemaal politiek

David Crowley, geschiedenisdocent, toont in zijn boek meer dan alleen maar posters uit de VS of de Sovjet-Unie. Ook in Cuba, Duitsland, Frankrijk en China was men creatief. Nederland is ook vertegenwoordigd met een poster van de Rijksvoorlichtingsdienst: ‘Gifhandel vergalt den vrede‘.

Het boek gaat verder dan alleen maar weergeven van propagandaposters. Je vindt ook posters die in deze periode gemaakt werden maar niet onmiddellijk met de politieke strijd te maken hebben. Zoals filmposters, milieuposters en sportposters. En posters van de critici.

Milieu is misschien een beetje vreemde eend in de bijt. Niet minder extreem blijkt. De poster van Robert Rauschenberg van Earth Day 1970 overtreft zelfs de politieke Koude Oorlog-posters in hardheid (de Amerikaanse zeearend te midden van allerlei milieurampen). De poster ‘Stop Nuclear Suicide’ uit 1963 toont een atoombomontploffing en een enorme schedel op de achtergrond. Dat schokeffect, zo heeft de milieubeweging ondertussen geleerd, werkt niet zo goed als je mensen wilt overtuigen. Neem deze nieuwe campagne van Milieudefensie, bijna een puzzel, die je gevoel voor mysterie prikkelt.

4. Filmposters hadden een speciale positie in de Koude Oorlog

De mediastrijd werd niet alleen gevoerd door posters. Ook door films natuurlijk. Voor die films werden ook weer posters gemaakt. Hoewel de films in het westen meer commerciële producten waren die speelden met de angst voor de Sovjet-Unie en voor de oorlog dan dat ze wilden overtuigen. Denk aan een film als Fail-Safe.

Interessant zijn de verschillen in posters in dit boek van de film Der Schweigende Stern. Deze Oost-Duitse film werd in beide landen uitgebracht. De DDR-poster toont twee heldhaftig en geconcentreerd ogende astronauten. De West-Duitse poster belooft veel meer spanning en sensatie, Het decor is fantasierijk. Het verschil typeert de situatie in de Koude Oorlog: de ene film wil overtuigen, de andere wil geld verdienen. Aardig om te kijken of je kunt zeggen van welke van de twee Duitslanden onderstaande trailer is.

Zonde is dat dit boek je niets uitlegt over hoe die posters nou eigenlijk ontstonden. Wie maakten ze en welke rol speelden de makers in de kunstzinnige wereldjes van toen? Bij deze filmposters had het heel interessant kunnen zijn. Ze blijven net zo anoniem als de posters zelf. Een paar interviews met betrokkenen had het boek sowieso interessanter gemaakt – en dan hadden wij nu ook beter begrepen waarom ze deze posters maakten.

5. De posters tijdens de Koude Oorlog waren niet allemaal bloedserieus

Een nogal ernstig gebeuren, die koudeoorlogpropaganda. Dat schreeuwt ook om humor. De frappante uitzonderingen op de bloedserieuze poster waren de Franse posters. De poster die op de cover van het boek staat (Roman Cieslewicz, 1968) is bijvoorbeeld een van de weinige die de Koude Oorlog zelf ironiseert.

Ook een poster als: ‘Voter, c’est mourir un peu‘ (1968) vertelt op grappige manier een serieuze boodschap. In zijn eenvoud (een stembus bovenop een grafkist) en met een woordspeling op de beroemde uitdrukking ‘Partir c’est mourir un peu’.

Of de poster Jo-jo La Colombe die mensen die de spot dreef met mensen die het stalinisme verheerlijkten: een zogenaamd vreedzame Stalin zien met een groot bord ‘Paix’ (Vrede) en een goedendag (middeleeuws wapen) in de andere hand. Het is beter te begrijpen waarom Franse posters van deze tijd ook zo grappig zijn. Dit soort ironische humor is toch typisch Frans.

6. Veel posters tijdens de Koude Oorlog maakten reclame voor vrede

Het is verrassend hoeveel posters tijdens de Koude Oorlog over vrede gingen. Dat zou je als persoon die de Koude Oorlog niet heeft meegemaakt snel vergeten. Overal en iedereen maakte en tekende peacetekens.

‘Peace was one the most used and most abused words of the Cold War years’

David Crowley schrijft dat met name de Sovjets dat woord, Mir, benadrukten, alsof ze al campagne maakten voor toekomstige historici als het mis zou gaan.

Wat dat betreft kwam Perestrojka als geroepen. Die gaf de communistische poster ineens een nieuw elan (er mocht nu ook voorzichtig kritiek klinken). Dat is een lastiger om te vertellen verhaal natuurlijk, maar bracht wel de nodige vernieuwing bij de Sovjet-posters, die een beetje aan het herhalen waren geraakt.

7. De posters zijn mooi, de boodschap vermoeiend

Hoe creatief ze soms zijn, al deze politieke posters zijn vooral erg vermoeiend. En demotiverend. Ze redeneren allemaal alsof je niet zelf kunt nadenken.

Wat een verschil bijvoorbeeld met de Hongaarse poster van Istvan Orosz voor het Hongaarse Democratisch forum uit 1990. Je ziet de achterkant van een Sovjetsoldaat en dan de tekst: ‘Kameraden. Het is voorbij!’ Je voelt haast de geschiedenis achter dat eenvoudige beeld – het is meer weergeven van pure emoties dan je willen overtuigen. Met afstand een van de mooiste posters uit het boek.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Designer Daily: tien mooie posters uit de Koude Oorlog
• Amerikaanse omroep PBS over Sovjet-propagandaposters
• David Crowley vertelt over Poolse postermakers

1 augustus 2017 / 1253 woorden / 9,6 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis en literatuur

Wie was Will Cuppy en waarom lag zijn boek op de tafel van Eisenhower?

Er lag een boek op president Eisenhowers verder smetteloze bureautje. Eén boek. Dat moest dan wel een bijzonder belangwekkend boek zijn, oordeelden de bezoekers van het Navo-hoofdkwartier in 1950. Ze keken van dichtbij en zagen Will Cuppy’s The decline and fall of practically everybody liggen.

Will Cuppy hield niet zo van mensen. In 1921 was hij de drukte van Manhattan zo zat, dat hij verkaste naar hutje op Jones Island, een eiland van Long Island. Acht jaar leefde hij daar als kluizenaar. De Zachs Inlet Coast Guard Station hielp hem met voedsel en afspraken in de stad. Het kalme eiland veranderde eerst in een vakantieparadijs en natuurpark maar hij had speciale dispensatie. Zijn ervaringen beschreef hij in het boek How to live like a hermit.

In 1929 verhuisde hij terug naar New York, Greenwich Village. Daar leefde hij verder als kluizenaar, ‘literair figuur’, overdag slapend, ’s nachts werkend. Af en toe terug naar de hut op zoek naar nog meer eenzaamheid. Hij probeerde lezingen te geven (te zenuwachtig) en aan een radioprogramma mee te werken (te impopulair). Hij schreef diverse artikelen voor diverse bladen, die weer materiaal voor boeken opleverden.

De mondiale crisis zat groot succes in de weg. Zo was hij er ook zeker van dat er een ‘Haat Will Cuppy Beweging’ bestond, die, op het moment van verschijnen van zijn boek, opzettelijk een beurskrach creëerde.

En dan was er nog zijn misdaadromancriticus alter ego Oswald Terwilliger. Die stukjes verschenen in een column in de New York Herald Tribune. Cuppy zou meer dan 4,000 romans hebben gerecenseerd. Terwilliger was het brood op de plank voor de meer ambitieuze persoon Will Cuppy, die boeken voor de eeuwigheid wilde schrijven.

Zo leefde hij nog een tijd in Greenwich Village, tot hij, toen hij in 1949 nogmaals gedwongen moest verhuizen, een eind aan zijn leven maakte. Hij hield niet zo van verhuizen.

Wat is er zo bijzonder aan dit boek?

Hij was in zijn tijd redelijk beroemd als schrijver van luchtige stukjes over talloze onderwerpen – onder andere P.G. Wodehouse was dol op wat hij maakte.

Maar hij was eigenzinnig en dat was toen ook al lastig. Zo zag The New York Post zich gedwongen om hem te ontslaan omdat zijn interesses nu eenmaal niet strookten met de passies (filmsterren, racepaarden) van het lezerspubliek. Hij schreef liever over Saturnus en Victor Hugo dan over Zsa Zsa Gabor.

Aan dit boek heeft hij zestien jaar gewerkt. Telkens weer pakte hij het op, herschreef hij passages, legde het weer weg. Bij zijn dood was het nog niet af maar zijn beste vriend en redacteur Fred Feldkamp heeft de eindjes aan elkaar geknoopt. Het boek werd een groot succes in de VS en stond vier maanden in de bestsellerslijst van The New York Times.

Cuppy had een norm die iedereen eigenlijk zou moeten toepassen: eerst alles over een onderwerp lezen voor je er iets over schrijft. Zo kon hij zo vijfentwintig dikke pillen lezen voor hij een woord opschreef, zo vertelde Feldkamp na zijn overlijden.

Zijn er voorbeelden van de stijl?

Je leest een paar bladzijden en beseft meteen hoe anders dit boek is dan een gemiddeld geschiedenisboek. In de eerste plaats is het namelijk grandioos entertainment. Welk geschiedenisboek krijgt dat voor elkaar – van dorre feiten een geestig verhaal maken?

‘Cimon (…) was populair geworden omdat hij de beenderen van Theseus, die de Minotaurus had gedood, van het eiland Sciros naar Athene had gebracht. Aangezien Theseus een mythe was, kon hij nauwelijks beenderen hebben gehad. Evengoed bracht Cimon ze naar Athene.’

‘[Alexander] kreeg algauw genoeg van het opdringen van de Griekse cultuur aan de Perzen en probeerde Perzische cultuur op te dringen aan de Grieken.’

‘Lodewijk XIV was zeer zeker dé Lodewijk. (…) Zijn hobby’s waren onder meer vrouwen, het binnenvallen van de Lage Landen, het annexeren van Elzas en Lotharingen, het afstaan van Elzas en Lotharingen en de herroeping van het edict van Nantes.’

‘Hannibal was geen geschenk voor de dames. Sommige mensen zeggen dat hij een vrouw had in Spanje. Als dat zo was, is ze in al het rumoer zoekgeraakt en heeft niemand haar plaats ingenomen.’

‘Als er een ding was dat hij [Karel de Grote] enig vond, en dat was er, dan was het huwelijksreizen.’

‘Ten slotte ontwikkelde ze [Koningin Elizabeth] de slechte gewoonte om haar partners om de oren te slaan onder het schreeuwen van: ‘Potverdomme, ik laat je onthoofden!’ Haar wat gevoeliger partners hadden hier moeite mee.’

‘Lezers die het gevoel hebben dat het sociale leven van vandaag de dag nogal veeleisend is, moeten bedenken dat ze tenminste niet om halfacht hun bed uit moeten om te zien hoe Lodewijk XIV zijn broek aantrekt.’

Het is niet zomaar grappig. Want, daar stond Cuppy op, zijn alle feiten waar, zoals dat Alexander de Grote als kind (per ongeluk?) een astronoom vermoordde, Nero de maand april in Neroneus veranderde, Filips II van vogels hield, Peter de Grote een kroonluchter van walrustanden maakte.

Historici worstelen in hun werken vaak met het feit dat ze hun mening niet willen geven. Bij Cuppy zal je zoiets niet zien. Die mening is overal aanwezig. Als hij iemand misdadig vond, zal hij dat niet nalaten te melden.

‘Hij [Attila de Hun] was gewoon een foeilelijke kleine man die op een pony rondreed.’

‘Peter [de Grote] is vooral beroemd om het verslaan van Karel XII en het doden van enorme aantallen Zweden.’

‘Ze wilden dat alle Fransen vrij en gelijk en gelukkig waren, en probeerden dat te bereiken door er zoveel mogelijk te onthoofden.’

Geschiedenis blijkt in veel gevallen niet zo te zijn als we wel denken. Daarmee heeft het boek veel verwantschap met de tv-serie over de middeleeuwen van Terry Jones, die mythes over die tijd onderuit haalt. De mythes van gifmengster Lucrezia Borgia worden hier bijvoorbeeld ontkracht, net als de slechtheid van Nero en de grootsheid van mannen die nota bene allemaal de Grote worden genoemd, Alexander, Frederik, Peter.

‘Hij wordt Alexander de Grote genoemd omdat hij meer mensen van meer verschillende nationaliteiten heeft gedood dan wie dan ook van zijn tijd.’

Zijn er meer boeken van Will Cuppy?

Will Cuppy was boven alles een zeldzaam goede schrijver. Hij wist dat hij alleen met goed schrappen tot een mooi resultaat kwam. In twee bladzijden krijg je Alexander de Grotes leven geschetst en toch heb je als lezer het idee dat je meer weet dan na het lezen van een dikke biografie.

Er zijn zelfs noten bij de stukjes maar niet zoals je ze gewend bent (‘2. Zo zie je maar weer eens wat er kan gebeuren.’). Toch las Cuppy minstens net zoveel boeken als de historici die honderden serieuze bladzijden nodig hadden om uit te leggen wat ze bedoelden.

Dit boek van Cuppy is een jaar of tien geleden eindelijk vertaald. Maar er ligt nog veel meer. Een literaire/historische/journalistieke goudmijn. Misschien kunnen we de uitgevers wakker schudden en vragen om meer! How to become extinct! How to be a hermit! How to attract a wombat! Nu, voordat we helemaal geen boeken meer uitgeven!

Misschien is zijn manier van schrijven niet ieder z’n smaak, en zijn ook niet alle grapjes even geslaagd. Het is toch wel zonde dat we nog niet struikelen over de Will Cuppy-pleinen en Will Cuppy-lanen, om te laten zien dat de Haat Will Cuppy Beweging het uiteindelijk niet heeft gered.

Een goede eerste stap is dat er wel al een asteroïde naar hem is genoemd (15017 Cuppy) die ver van alle mensen vandaan rustig door de ruimte kan glijden.

Meer lezen of kijken

• Guide to the Will Cuppy Papers 1884 – 1949 from the University of Chicago
• Originele artikelen in The New Yorker
• Will Cuppy Quotes
• Andere boeken van Will Cuppy
• Will Cuppy op Wikipedia

7 februari 2017 / 2088 woorden / 16 minuten leestijd / vorm: journalistiek artikel en interviews

Een artikel met zeven observaties na het lezen van diverse tijdreisgidsen. Met twee interviews onderweg, van schrijvers Philip Matyszak en Maarten Hell.

1. Het is schokkend om te beseffen wat er allemaal verandert in 400 jaar tijd

Welke wijken moet je mijden, welke zijn juist interessant? Voor dat niet-bestaande probleem is nu al een oplossing: een reisgids over het Londen van 1599.

In Shakespeare’s London on Five Groats a Day lezen we alles over de munteenheden uit die tijd, de gewoonten, de attracties, de beroemdheden, maar ook hoe de bestrijding van de criminaliteit is geregeld. Alleen al om iets af te rekenen in die tijd heb je dringend bijscholing nodig.

“Voor alledaags rekenwerk moet je weten dat er twaalf penny’s in een shilling gaan en twaalf shilling in een pond. Er is ook een rekeneenheid die de mark heet, en die gelijk is aan dertien shilling en vier pence (tweederde pond). De mark wordt vaak gebruikt als eenheid voor de berekening van salarissen, pensioenen, huren en andere zakelijke doeleinden.”

Uitgeverij Thames and Hudson bracht dit boek, geschreven door Richard Tames, in 2009 op de markt. Dat idee was niet nieuw. Al eerder waren twee andere delen over reizen naar het oude Athene en Rome verschenen, beide geschreven door Philip Matyszak.

De Nederlandse vertalingen zijn uitgegeven door uitgeverij Athenaeum: Het oude Athene voor vijf obolen per dag en Het oude Rome voor vijf denarii per dag. De vormgeving van de vertalingen is een applausje waard, zo stiekem als het op een Lonely Planet lijkt, met de naam Planeta Solita (Spaans voor Lonely Planet) erboven.

En ze staan vol tips die voor een tijdreiziger heel nuttig zouden zijn.

“In Engeland worden wegen niet aangelegd, ze ontstaan, als er maar genoeg mensen en paarden overheen gaan.” / “Op een boot zitten, is als in een gevangenis zitten.” / “Als je leven je lief is, zeg dan nergens tegen niemand, nooit ofte nimmer, een kwaad woord over de koningin.”

2. Maar sommige dingen zijn echt niet zo veranderd

Zoals veel reisgidsen beginnen met praktische tips, begint ook de gids over Athene met aanwijzingen over de munteenheden. De reiziger die per ongeluk in het Athene van de vijfde eeuw voor Christus terecht komt, moet allereerst weten dat hij met ‘obolen’ moet betalen, en dat er zes obolen in een drachme gaan.

Mogelijkheden om de obolen te verbrassen zijn er eindeloos. De reisgids geeft een aantal alternatieven. Een gokbeluste reiziger kan zich verpozen bij hanengevechten, die je overal vindt in de stad. Een koopziek persoon, kan beter naar de Agora, vooral voor nieuwe mantels. Maar Atheners zijn zelf niet echt grote materialisten, waarschuwt de gids alvast.

De feestganger krijgt tips voor waar hij zich kan vertoeven.

“Rijkelui geven zich graag over aan symposia. Dat kunnen fijnzinnige feestjes zijn waarbij de hoofdrolspelers wijn drinken die met water is aangelengd en discussiëren over zaken die de hele wereld betreffen. (Sokrates verschijnt tot vervelens toe op zulke partijtjes).”

Eenmaal contact gelegd met een echte Athener kan dat een vriendschap voor het leven opleveren, zo legt de gids uit.

“Als gast en gastheer het goed met elkaar kunnen vinden zal de gastheer bij zijn vertrek zijn gast een klein geschenk aanbieden, een teken dat de twee voortaan xenoi zijn, een duo dat is gebonden door banden van gastvrijheid. Het wordt zelfs van generatie op generatie doorgegeven en van xenoi wordt verwacht dat ze (…) bijvoorbeeld het losgeld betalen als de ander door piraten wordt ontvoerd op zijn reis, of gevangengenomen wordt tijdens een oorlog met de stad van de ander. (…)”

De reisgids geeft een handige tip om de status van je gastheer te achterhalen.

“Ga na hoeveel hout er is verwerkt, en hoeveel soorten. (…) Een welgestelde Athener zal houden van cederhout van trappen en deuren, den of spar voor de vloeren en eik voor de vensterlijsten en drempels.”

De gids schetst ook een typisch Atheense gebeurtenis: een bijeenkomst van de ekklésia, of te wel de Atheense democratie.

Als suggesties voor excursies geeft de gids Delphi, maar het is er helaas altijd druk, “zeker wanneer de Pythia, de priesteres van Apollo, op punt staat haar orakeluitspraken te doen.”

“Souvenirjagers kunnen terecht bij Marathon. De reisgids tipt om de Charada over te steken en daar in het uitgestrekte moerasgebied rond te neuzen. ‘Met duizenden zijn de Perzen door de zegevierende Atheners dat moeras in gedreven na de slag bij Marathon.'”

3. Wie er op het idee kwam om een reisgids te schrijven voor een ander tijdperk: het antwoord

Originele invalshoek dus, maar wie kwam er op het idee? In geen van de boeken wordt dat vermeld, en op websites is het antwoord ook niet te vinden. Thames and Hudson geeft aan in een reactie dat de editor in kwestie er niet meer werkt en ze het antwoord schuldig moeten blijven.

Het vereiste een paar mailwisselingen maar dan blijkt dat het idee voor de reeks komt van Philip Matyszak, de schrijver van de eerste twee delen, en bovendien nog een tiental andere titels over de Romeinse en Griekse tijd.

Matyszak vertelt:

“Het idee voor deze reisgidsen kwam uit discussies tussen een reisboekenuitgever en mezelf. Hij vertelde dat een gids voor de Siberische spoorwegen goed verkocht, ook al waren maar een paar mensen van plan om de trip te maken. Toen daagde het mij dat als mensen reisgidsen lezen over plaatsen waar ze niet heen gaan, dat ze mogelijk ook reisgidsen willen lezen over plaatsen waar ze niet heen kunnen gaan.

“Ik pitchte het idee van een reisgids over oud Rome bij Colin Ridler bij Thames and Hudson, en we discussieerden over het idee tot in detail. Voor een deel is het te danken aan zijn input hoe de gidsen eruit zijn komen te zien, voor een ander deel aan mijn ideeën, en de meerderheid aan een combinatie van onze gedachten.

“De titel, zoals ik me herinner, is gesuggereerd door een redacteur in het New Yorkse kantoor van Thames and Hudson. Dus het korte antwoord is dat het originele idee van mij was. De uitvoering was een teamprestatie van mezelf en Thames and Hudson.”

4. Amsterdam kan niet achter blijven

Uitgeverij Athenaeum had de smaak te pakken en publiceerde in 2011 een eigen namaakreisgids naar het Amsterdam van de gouden eeuw: Amsterdam voor vijf duiten per dag. Het boekje is geschreven door Emma Los en Maarten Hell.

Hell legt uit hoe het schrijven van zo’n gids een historicus kan uitdagen.

“Voor een historicus is het een nuttige oefening om eens te fantaseren dat je rond 1680 voor een van de stadspoorten van Amsterdam staat. Vragen als ‘met welk vervoermiddel reis je’, ‘waar ga je logeren, winkelen of geld wisselen’ en ‘wat doe je als je ziek wordt’ lijken misschien kinderachtig maar de antwoorden geven meer inzicht in deze periode dan sommige reguliere geschiedenisboeken.”

Los en Hell noemen hun gids een tijdreisgids en alles is gebaseerd op historische feiten, gevonden in literatuur of archiefbronnen.

“Omdat de informatie wordt gepresenteerd in de tegenwoordige tijd en is gehuld in een modern lonely planet-jasje, lijkt het wel fictie.”

Het is dan wel noodzakelijk dat de feiten correct zijn, hoewel er wat schoonheidsfoutjes in zijn geslopen.

“Hier en daar moesten we smokkelen met de aan onszelf opgelegde periode: 1675-1700. Dit tijdvak is gekozen omdat Amsterdam toen op – of misschien net over – het toppunt van zijn roem was: de laatste stadsuitbreiding was net voltooid en steeds meer reizigers bezochten de machtige metropool aan het IJ.

“Soms las je dan een aardig citaat in van Melchior Fokkens uit 1662 of zag je een toepasselijke prent van na 1700, die we er toch in hebben gefietst. Het is tenslotte ook weer geen exacte wetenschap, zo’n tijdreisgids.”

Er is geen contact geweest met de schrijvers van de delen over Athene, Rome en Londen, maar de werken zijn wel goed gelezen.

“De hoofdstukindeling van de Londen-gids konden we bijna rechtstreeks overnemen, al verschillen de inhoud en aanpak met onze gids. De gidsen van Matyszak zijn bijzonder geestig geschreven en geven tegelijkertijd een les cultuurhistorie van de antieke wereld.”

Heeft hij advies voor een Amsterdammer van nu, die toevallig een tijdreismachine uitvindt en hun gids meeneemt naar 1675?

“Het is wat flauw, maar ik zou de gids vooraf kopiëren of memoriseren en bij aankomst als ‘curiositeit’ tegen een gunstige prijs verkopen aan een van de boekverkopers langs het Damrak. Van de opbrengst kun je dan een week logeren in de Liesveldse Bijbel of het Herenlogement, dineren in een Franse herberg en alle toeristische trekpleisters van 17de-eeuws Amsterdam bezoeken.

“Vergeet vooral niet in het stadhuis ‘naar boven’ te gaan: vanaf het dak heb je een formidabel uitzicht over de stad en als je durf hebt, kun je in de hemelbol van het Atlas-beeld klimmen. Tenminste, dat beweerde de Franse bezoeker Claude Jordan in 1695 en ik wil graag weten of dat echt mogelijk was.”

4. Nepreisgidsen bestaan ook maar zijn echt wat anders

In diverse recensies zijn de quasireisgidsen een persiflage genoemd, maar dat is niet echt zo.

Daarvoor zijn andere gidsen bedacht, zoals Phaic Tan, Molvanië en San Sombrero, uitgegeven door het Australische Jetlag travel. Dat zijn echte persiflages (betekent immers: spottende nabootsing), of satirische reisgidsen, want alles is natuurlijk ellendig.

De gidsen zijn best vermakelijk – want ja, je kunt met alles spotten, zelfs met het tegenwoordig zeer verheerlijkte reizen. De titel Phaic Tan (lees op zijn Engels) maakt al meteen het Thailandreispubliek belachelijk. En je krijgt in alle drie de boeken een hele berg grapjes die het best aardig zouden doen in een cabarettentoonstelling.

Een hele gids lezen is wel vermoeiend. Je moet wel heel erg van persiflage houden om dat vol te houden.

5. Conclusie: een speelse manier van geschiedschrijven

Deze boeken, in de kern, blijven serieuze reisgidsen. De informatie is juist net als in een normaal geschiedenisboek, maar curieuze geschiedenisfeiten vinden op deze manier dankbaarder hun plaats. En dat komt ook door de grappige manier van schrijven.

“Als je melk drinkt in Londen, pas dan op voor een opvallende nasmaak. Veel op stal gehouden koeien worden gevoed met het moutafval van de brouwers.”

“Atheners zijn weg van gebakken vis. Onze viseters raken vooral door het dolle heen als het over inktvis gaat.”

Zoals over de vraag hoe men toen zijn was deed.

“Niet het geringste voordeel van een flinke tuin voor een huisvrouw (…) is dat het een makkelijke en veilige plek is om de was op te hangen. Wie zo’n tuin niet heeft, moet met een zware mand vol nat wasgoed naar Finsbury Fields of Mile End Waste om het daar uit te spreiden over hagen en struiken. Dat kost tijd en moeite, en voor je het weet wordt het nog gestolen ook. Het stelen van te drogen gelegd wasgoed is waarschijnlijk de meest voorkomende misdaad in Londen.”

De opzet leent zich bovendien prima voor grappige opmerkingen, waarbij de herkenbaarheid een belangrijke rol in speelt.

“De thermen van Caracalla, een Romeins badhuis. De ontwerpen liggen momenteel op de tekentafel van de architect. De bouw ervan begint in 212 n. Chr.”

En herkenbare plaatsen gaan er ineens anders uitzien:

“De Londen bridge (…). Er staan zo’n honderd huizen en winkels langs. (…) De brug oversteken kan nogal een uitdaging zijn. Wanneer je niet toevallig ter plekke een paard hebt gehuurd dat gewend is aan het verkeer, is het beter om je eigen paard bij de teugel te leiden dan om te proberen het te berijden in het gedrang van wagens, ruiters, winkelende mensen, nietsnutten, bedelaars, schapen, vee en zwerfhonden.”

“Of je tijdens je verblijf in Rome spelen wil bijwonen, hangt af van je persoonlijke ethische normen. Wie gladiatorenshows bot, brutaal en ontaard vindt, staat daarin niet alleen. Slechts een klein percentage van de Romeinse bevolking woont ze van begin tot eind bij. Velen gaan niet omdat ze geen kaartje kunnen bemachtigen, maar anderen willen er gewoon niet naartoe.”

“Er is in Rome geen politie. Dat is in deze tijd volkomen normaal en het betekent dat er een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen ordehandhaving, een opdracht van de bewindvoerders, en misdaadpreventie, waar de gemeenschap zelf voor zorgt. Dat systeem werkt omdat (…) iedereen weet wat de ander uitspookt.”

Het is niet zo dat je met deze gidsen meteen de oudheid ‘begrijpt’. Daarvoor heb je veel meer andere bronnen nodig. Maar het is wel een prima introductie, of aanvulling. Je verplaatsing naar de samenleving van die tijd maakt het begrijpen van historische feiten eenvoudiger.

Als je je als lezer identificeert met reizigers uit de oudheid, is dat een stap naar meer begrip voor geschiedenis. Dan snap ik ineens een stuk beter hoe de inwoners van Rome afhankelijk waren van de grillen van bijvoorbeeld het leger.

“Omdat de pretoriaanse garde in de omgeving van Rome de grootste militaire eenheid is, zijn de keizers voor hun bescherming van haar afhankelijk. (…) Omdat ze vonden dat keizer Pertinax hun geen passend donativum had gegeven, vermoordden ze hem en namen zijn hoofd, op een lans gespietst, mee naar hun kamp. Vervolgens verkochten ze het keizerschap aan de hoogste bieder. De doorsnee Romein heeft afkeer van de arrogante en brutale pretorianen.”

Misschien zullen mensen ooit ook de Lonely Planets van deze tijd lezen en zich afvragen: leefden die mensen echt zo? Lieten ze hun reizen echt zo bepalen via boekjes?

Meer lezen, horen of kijken?

• BBC Building the ancient cities Athens and Rome
• Thames and Hudson
• Athenaeum
• Philip Matyszak
• Maarten Hell
• Vincent Hunink

9 december 2016 / 1058 woorden / 6 minuten leestijd

Denis Diderot, filosoof en encyclopedist, liep zichzelf ooit te verbazen in Nederland (toen nog Holland, een van de Staten in de Republiek). Vergelijkbaar met Voltaire, die Den Haag zelfs de mooiste stad van de wereld noemde. Diderot schreef hierover in 1774 Voyage en Hollande.

Het begint al meteen goed. Ook al was de anekdote ruim twee eeuwen oud, je herkent het meteen. Als Denis Diderot Nederlandse arbeiders observeert, herken je alles onmiddellijk, alsof het hier gisteren in je eigen huis plaatsvond.

Een tegel moet worden vervangen in de keuken. Drie arbeiders komen binnen.

‘Eerst werden de pijpen gestopt en opgestoken, vervolgens bekeken ze het werk dat moest worden gedaan. Aangezien ze het zand waren vergeten, ging een van de drie dat halen, terwijl zijn twee makkers liggend op de grond hun pijp rookten. Toen het zand was gehaald en in een hoek gegooid, gingen ze met z’n drieën weg om een borrel te drinken.’

Geen wonder dat vandaag de dag iedereen hier graag een Poolse arbeider inhuurt.

Encyclopedist in de polder

Diderot is een encyclopedist, dat is bekend. Maar hij maakt het nogal bont in dit reisverslag. Het begint met nogal staccato informatie. Wat verwacht je ook anders van een encyclopedist, kun je je afvragen. Maar boeiend is anders.

‘De accijns op graan is 3 gulden en 18 stuivers per zak van 180 à 184 pond.’ ‘Er wordt geen belasting op vis geheven.’ ‘Matrozen krijgen acht à negen gulden, plus een gratificatie van honderdvijftig gulden.’

Als ik zou willen solliciteren in 1773 als matroos dan is dat waardevolle informatie.

‘Dit jaar zijn er in de omgeving van Den Haag achtentwintig koeien ziek geworden waarvan er zestien zijn doodgegaan.’

Maar er was vroeger geen andere, objectieve bron van informatie. Het doet mij er vaak aan denken dat Diderot in feite in zijn eentje een Wikipedia wilde zijn. Daarom behandelt hij niet alleen de rechtspraak of het staatsrecht, maar alle onderwerpen. Bovendien moet hij geregeld genoegen nemen met algemeenheden. Of snapt hij iets niet van onze koopmansgeest:

‘De Hollanders houden van schilderijen, prenten en tekeningen. Een haastig gemaakte ets van Rembrandt is enorm veel geld waard. Men stort zich vol overgave op alles wat uit Indië en Azië komt. De huizen puilen uit van porselein, zilveren en gouden juwelen, diamanten, meubelen en kostbare stoffen.’

Elegantie

Toch wordt het beter. Sommige opmerkingen zijn namelijk wel erg treffend. Erg leerzaam bijvoorbeeld zijn de beschrijvingen van passie in Nederland, of het gebrek eraan. Echt veel is er denk ik niet veranderd op dit punt.

‘Ik geloof dat zwierigheid, elegantie en verhevenheid de Hollanders ten ene male vreemd zijn. (…) Aangezien bijna alle vrouwen hier deugdzaam zijn, worden de mannen niet vaak bedrogen en ziet men er weinig slechte huwelijken.’

Zijn verklaring is simpel en ik denk ook wel geloofwaardig. Ik zou het hem niet beter kunnen zeggen over de mannen en vrouwen van vandaag de dag.

‘Het financiële belang, de werklust, het winstbejag, de toewijding voor de zaken en de liefde voor de handel doven de hartstocht.’

Sociaal is het volgens hem al niet veel beter.

‘Ik heb de indruk dat als de Hollanders geen zaken met elkaar zouden doen, ze haast geen contact met elkaar zouden hebben, want ze gaan zelden bij elkaar op bezoek.’

Eten doen we ook al zonder plezier.

‘In het algemeen eet een Hollander iets meer dan een Fransman; maar hij is sober en eet eenvoudig.’

Onze beroemde tolerantie verbaast hem soms op positieve manier. Zoals hij verbaasd raakt over dit staaltje emancipatie anno 1773.

‘Een meisje, of ze nu meerder- of minderjarig is, mag haar minnaar schaken; men gaat ervan uit dat dit het geval is wanneer zij hem is gaan halen.’ Een paar keer herhaalt hij met verbazing: ‘Iedereen die als slaaf Holland binnenkomt, wordt automatisch een vrij mens.’

Copyrights

De rekkelijkheid voor het overtreden van copyrights, daar begrijpt hij dan weer niets van. Hij was niet de enige. Voltaire werd ook regelmatig woest als er weer eens een ongevraagde roofdruk van zijn werk werd uitgegeven zonder dat iemand hem royalty’s betaalde. Diderot formuleert het simpel. Het eerste gedeelte van de zin zou nog op de uitgevers van nu kunnen slaan.

‘De uitgevers in Holland drukken alles wat hen wordt aangeboden, maar ze betalen nooit.’

Tussendoortje

Jammer dat Diderot het boek achter zijn reis niet heel erg serieus genomen heeft. Het had veel briljanter kunnen zijn. Neem de Hollandse avonturen van James Boswell, of die van Voltaire. In het voorwoord trekt Eef Gratema dezelfde conclusie: het was een tussendoortje voor Diderot.

Diderot was bijvoorbeeld aldoor bezig met vergelijkingen trekken met Frankrijk. Hij gebruikt feiten om tussen de regels door het Franse systeem aan te vallen. Maar hij mist dan ontwikkelingen die echt gaande waren: zoals dat de Republiek richting crisis walste. ‘…zijn de voortekenen van een crisis al zichtbaar. Maar Diderot bekommert zich daar niet om.’

Hij vertelt te weinig over zichzelf om het echt pakkend leesvoer te maken. In Scheveningen ziet hij bijvoorbeeld de zee voor het eerst van zijn leven. Nogal een belevenis. In dit boek: geen woord.

Wel is hij opeens openhartig in een brief aan een vriendin, en het lijkt wel wat op een schriftelijke versierpoging:

‘Dat grote, onveranderlijke watervlak waaruit een soort geruis opstijgt brengt me aan het mijmeren, wanneer ik daar sta, kan ik heerlijk wegdromen.’

In zijn tijd was Scheveningen nog één brok vissersromantiek.

‘Wanneer de vissers aan wal stappen, storten de vrouwen zich in hun armen, de mannen omhelzen hun vaders en hun kinderen.’

Wat als de vrouwen vandaag de dag hun mannen zouden omhelzen als ze hun lading haringen kwamen brengen? De vrouwen zouden dat vermoedelijk zelf al een getikt idee vinden. En de vissers zelf zouden de vrouwen van zich afschudden. ‘Wat doe jij nou hier? As the world turns is toch op tv?’

Meer lezen of kijken

• Nederland in de encyclopedie van D’Alembert en Diderot
• Overpopulationawareness over dit bezoek van Diderot
• Canadian Journal of Netherlandic Studies over het bezoek van Diderot

2 december 2016 / 2258 woorden / 17,4 minuten leestijd / Dit artikel is eerder verschenen in Pandora Magazine #4. / vorm: historisch essay

Op Plaats 20 hangt een plaquette. Van 1869 tot en met 1873 werkt Vincent van Gogh bij kunsthandel Goupil & Cie. Hij vertrekt en wordt later kunstenaar. In 1881 keert hij terug in Den Haag. De contacten zijn er; de vooruitzichten zijn goed voor de beginnende schilder. Toch werkt het niet. In 1883 vertrekt hij weer. Wat ging er mis?

1. Maison Van Gogh: Van Gogh als verkoper

Als de zestienjarige in Den Haag gaat werken, zijn de vooruitzichten prima. Drie ooms van Vincent leven al van de kunsthandel: Hendrik Vincent (oom Hein), Cornelis Marinus (oom Cor) en Vincent (bijnaam Cent). Het is dus feitelijk juist als iemand beweert dat Vincent van Gogh in een zaak heeft gewerkt van een andere, succesvolle Vincent van Gogh.

Maison Van Gogh, de zaak van ‘Cent’, loopt goed. Er wordt goed verdiend aan de schilderijen die schilders maken om hun kwasten en verf mee te kunnen betalen. Het komt tot een samenwerking met Goupil uit Parijs, en de zaak verhuist naar de Plaats (om de hoek bij de Gevangenpoort). Een mooi statig gebouw waarvan de etalages gevuld zijn met kunstwerken. Kunstenaars en handelaars komen en gaan; het is een locatie waar het succes van afstraalt.

De jonge Van Gogh loopt elke dag naar zijn werk langs de drukte van de bootjes op de Prinsegracht, want die wordt pas in 1881 gedempt. Hij woont in een kosthuis op de Lange Beestenmarkt 32. Soms wandelt hij door naar de arcaden op het Binnenhof, waar hij bij boekenstalletjes reproducties van illustraties koopt uit tijdschriften zoals The Graphic en The Illustrated London News. Hij kocht er ook de boeken van Balzac, Zola, Dickens, Hugo, Beecher Stowe.

2. De lessen van Anton Mauve en de vorming van een kunstenaar

Maar Vincent is geen modelarbeider. Plotselinge rusteloosheid gaat meer en meer zijn beslissingen bepalen. Hij stopt met zijn werk, wordt hulpprediker en leraar in Ramsgate, boekverkoper in Dordrecht, student Theologie in Amsterdam (haakt af voor het toelatingsexamen), evangelist voor mijnwerkers in Borinage, België, en ten slotte, mede op verzoek van zijn broer Theo: schilder.

Vincent keert eind 1881 terug naar Den Haag, want daar is het schildersmomentum: de Haagse School die furore maakt. Op de Uilebomen 198 (vlak achter de Ammunitiehaven) woont de schilder Anton Mauve, die getrouwd was met Vincents nicht en is de beroerdste niet. Hij geeft de jonge Vincent teken- en schilderles.

Via Mauve vindt Van Gogh een atelier op de Schenkweg. Nu een saai wijkje pal naast het Centraal Station, met huizen uit de jaren tachtig die omgeven zijn door kantoorkolossen, toen een paar tochtige huizen in poldergebied. Halverwege 1882 verhuist hij vanwege lekkages naar het pand ernaast (136).

In 1882 beschrijft hij in een brief zo zijn atelier:

“Het atelier ziet er zoo echt uit dunkt mij – effen grijsbruin behangsel, geschrobde planken vloer, neteldoek op latten gespannen voor de ramen, alles helder. En natuurlijk de studies aan den muur, een ezel aan iederen kant en een groote withouten werktafel. Dan sluit aan ’t atelier een soort alkoof waar de teekenplanken, portefeuilles, doozen, stokken &c. staan &; waar ook al de prenten liggen. En in den hoek een kast met al de potjes en flesschen en verder al mijn boeken. Dan het huiskamertje met een tafel, eenige keukenstoelen, een petroleumstel, een grooten rieten leuningstoel voor de vrouw in ’t hoekje bij het raam dat op die U uit de teekening bekende werf en weilanden uitziet, en daarnaast een klein ijzer wiegje met een groen wiegekleed. (…) “Gij moet me U dus maar voorstellen als zittende s’morgens om een uur of 4 al voor mijn zolderraampje, bezig met mijn perspectiefraam de weilanden & de timmermanswerf te bestudeeren – als de vuren in ’t hofje aangemaakt worden om koffij te zetten & de eerste arbeider op de werf komt slenteren.”

3. Experimenteren: ontwikkeling in het werk van Van Gogh

Mauve motiveert Van Gogh steeds meer om te experimenteren met aquarel en olieverf. Hij leert ermee omgaan; een begin van wat ooit zijn handelsmerk zal worden:

“En tegelijk kan men er teere dingen mee zeggen ook – een zacht grijs of groen laten spreken midden in de ruwigheid. Ik ben er zeer blij om dat ik het noodige gereedschap heb want ik heb mijn lust al dikwijls eigentlijk bedwongen. Het opent een veel ruimer horizon.”

Vincent komt via hem weer in contact met talloze andere schilders, zoals Jacob en Matthijs Maris, Mesdag, Israëls, Weissenbruch, Breitner. Zijn kunstzinnige ontwikkeling krijgt een flinke slinger. Maar hij vindt dat hij een lange weg heeft te gaan. Aan zijn broer schrijft hij:

“Steeds blijft het mij een oorzaak van een soort teleurstelling dat ik in mijn teekeningen nog niet dat zie wat ik er in hebben wilde.”

Liever dan landschapjes schilderen, schildert Van Gogh sprekende karakters. Met Breitner bezoekt hij geregeld de gaarkeuken in de Oude Molstraat om ‘typen‘ te tekenen. De schilders van de Haagse School komen daar niet hun bed voor uit. Ambachtslieden hebben ook zijn voorkeur. Hij tekent nettenverstellers, vissers, onkruidverbranders, duinwerkers, aardappelwroeters, schuitentrekkers, turfspitters en turfdragers. Hij gaat geregeld naar Scheveningen om daar de arbeiders te schilderen.

Hij ziet de schoonheid waar andere schilders dat niet zien. Aan zijn broer schrijft hij:

“Hoe mooi hier die oude hofjes zijn daar kan ik geen woorden voor vinden. (…) Ik zie hier te s’Hage om zoo te zeggen iederen dag eene wereld die door zeer velen voorbij geloopen wordt en zeer verschillend is van wat de meesten maken.”

Het valt hem niet altijd makkelijk om tussen de mensen te werken. In een brief aan zijn broer:

“Gij moet weten dat ik tegenwoordig s’morgens 4 uur al buiten zit omdat het op den dag te moeielijk is op straat te zitten wegens de voorbijgangers & straatjongens & ook het mooiste moment om de groote lijnen te zien als de dingen nog toonig zijn.”

4. Begin van de armoede en de onverkoopbaarheid

Wrang is dat Vincent in het chique kunstwereldje meeloopt maar in tegenstelling tot vele anderen geen cent te makken heeft. Hij moet verbouwereerd zijn geweest dat zijn geweldige Haagse familieconnecties hem er nauwelijks op vooruit helpen. Dezelfde Tersteeg die zo laaiend enthousiast was over de juniorverkoper, noemt zijn werken nu onverkoopbaar.

“[Tersteeg] heeft mij nu jaren lang beschouwd als een soort suffer & droomer, (…) en zegt zelfs van mijn teekeningen: dat is een soort opiumbedwelming die ge U zelf toedient om de pijn niet te voelen die het U kost dat gij geen aquarellen maken kunt.” De zakenman versus de gepassioneerde kunstenaar: ze botsen. “Dit staat bij me vast dat gij geen artist zijt”, zegt Tersteeg tegen hem.

Ook al betaalt zijn broer zijn huur, hij lijdt bittere armoede, en hij laat niet na daarover te klagen in zijn brieven.

“Het komt mij wel eens voor dat de prijzen der verschillende teeken- en schilderbehoeften soms afschuwelijk opgeschroefd zijn. Zoo dat bij het schilderen menigeen zich daardoor gedwarsboomd voelt. (…) Ik heb veel voorregten boven menig ander doch evenwel ik kan niet alles wat ik den moed en den lust zou hebben te ondernemen. De kosten zijn zoo veelzijdig, beginnende met model en voedsel en dak, eindigende met diverse verf en penseelen.”

En dan heb je ook nog wel eens tegenvallers:

“Ik heb nog een extra uitgaaf gehad doordat mijn schilderkist kapot raakte bij gelegenheid ik, door van een hoogen kant af te springen en van daar zoo snel mogelijk mijn boel te grijpen, uit den weg moest gaan voor een schichtig paard op het terrein van den Rijnspoor waar men de steenkolen oplaadt.”

Van Gogh baalt ervan dat de handelaren hem in een bepaalde richting willen sturen, terwijl hij zelf vrijheid nodig heeft voor de ontplooiing als kunstenaar.

“Voor wie bepaald zoekt uit te drukken ’t brutale, ’t breede en krachtige van de figuren is niet aquarel ’t meest sympathieke middel.”

In 1882 krijgt Van Gogh dan een heuse, betaalde opdracht. Oom Cor ziet een tekeningetje van ‘het Paddemoes’, gezien vanaf de Turfmarkt. Vincent heeft ook al de Vleersteeg, de Geest en de Vismarkt getekend. “Kun je er twaalf van maken?” vraagt de oom. Vincent vraagt 2 gulden 50 per stuk. Hij krijgt dertig gulden. Hij stuurt er meer, maar oom Cor betaalt ineens maar twintig gulden, hoewel Vincent vindt dat hij het minstens evenveel waard was.

In Van Goghs leven is ‘oprechtheid’ allesbepalend. Hij zou nooit een werkje hebben kunnen maken dat hij niet ‘meende’, alleen maar om zo naam te kunnen maken. Deze koppigheid brengt hem financieel naar de afgrond maar heeft hem op artistiek gebied gered. Hij noemt zelf in zijn brieven een paar keer de naam Matthijs Maris, die wegkwijnde omdat hij niet meer in staat was om in zijn eigen stijl te schilderen.

5. Sociale onaangepastheid breekt hem op

Ook op sociaal gebied draait het bij Van Gogh om oprechtheid. Maandenlang ziet Van Gogh Mauve niet, om hem in de duinen toevallig te ontmoeten. Hij vraagt waarom hij hem mijdt. “Gij hebt een venijnig karakter,” zegt Mauve. Van Gogh draait zich onmiddellijk om.

Pas later valt het kwartje: hij wordt afgewezen om zijn relatie met een van zijn modellen, Clasina Maria Hoornik (Sien), een ex-prostituee met een kind, en zwanger van een tweede. Voor hem was er geen twijfel: hij zou met haar samenleven, wat men er ook van denkt.

“(…) wat is beschaafder, fijgevoeliger, mannelijker, eene vrouw te verlaten of eene verlatene zich aan te trekken.” Ook andere contacten laten hem vallen. “Als Tersteeg zijn zin kon doen was ik ongelukkig en een verloren man – Sien zou hij geloof ik met groote koelbloedigheid zien verzuipen of zoo iets, en zeggen het heilzaam was voor de beschaafde maatschappij.”

Maar wie denkt dat Vincent alleen maar leed ervoer in Den Haag, zit ernaast. Het Haagse conflict verstevigt de relatie met zijn broer Theo, een van de weinige personen die niet oordeelt over de relatie. In de loop van 1882 wordt Vincent steeds productiever met schilderen, tekenen, schetsen en ontdekt dagelijks iets nieuws. Hij houdt zijn broer van alles op de hoogte via brieven, zoals wanneer hij Sorrow heeft getekend. Een vriendschap met de Utrechtse schilder Anthon van Rappard ontwikkelt zich. “Mijn pleizier is in het beter worden van mijn werk – en dat absorbeert mij meer en meer.”

6. Begin van Van Goghs ‘eigen weg’

Maar de hoge levenskosten in Den Haag baren hem grote zorgen. Soms komen schuldeisers langs.

“Hij kwam mij een standje maken dat ik zijn buurman pas betaald had en hem niet. En dat met ’t noodige lawaai, vloeken, schelden &c. Ik zeg hem dat ik hem betalen zal zoodra ik geld ontvang maar ’t op ’t moment niet heb en dat is olie in ’t vuur. Ik verzoek hem de deur uit te gaan en eindelijk duw ik hem de deur uit maar hij, misschien expres ’t daarop latende aankomen, pakt mij bij den nek en gooit me tegen den muur aan en verder plat op den grond.”

Van Gogh denkt al een poosje over een vertrek naar Drenthe, waar Van Rappard goede dingen over heeft verteld, en waar het leven goedkoper is. Op dat moment scheiden ook zijn en Siens wegen. Hij verwijt haar te veel waarde te hechten aan haar in zijn ogen slechte familie:

“Zij zoekt mijn vertrouwen niet en maakt mij absoluut magteloos door wel aan eigentlijk haar vijanden haar vertrouwen te geven.”

En op 11 september 1883 pakt hij de trein naar Hoogeveen. Hij zwerft een beetje rond in Drenthe en niet veel later gaat hij naar Antwerpen; om ten slotte zijn beroemde perioden in Parijs en Arles mee te maken – plaatsen waar hij onbeschroomd zijn eigen kleurrijke, zonnige stijl ten toon zal stellen.

“Ik wil teekeningen maken die sommige menschen treffen.”

7. Het gebrek aan klik met de commerciële maatschappij

Eigenlijk viel Van Gogh met zijn neus in de boter van de Haagse School; waarom was er dan geen klik? Een verklaring ligt in zijn gepassioneerde en compromisloze aanpak. Voor iemand met zijn drang naar avontuur, was de Haagse School ’te tam’ en te commercieel. Leg een doek van Anton Mauve naast Van Goghs latere werken en je beseft precies wat hij voelde. Het ene werk drukt vakmanschap uit, het andere werk temperament.

Een algeheel gebrek aan hartstocht deed hem verder zoeken naar inspiratie. In een brief aan zijn broer lijkt hij al de trend van commerciële hypes in kunst te signaleren:

“Vroeger werd er meer hartstogt gebruikt en bij het maken en bij het beoordeelen van werk. Men koos beslist deze of gene rigting, men koos energiek partij voor deze of die. Er was meer animo. Nu vermeen ik er een geest van grilligheid en satiété is. Men is laauwer in het algemeen.”

Het Haagse leventje is daar een afspiegeling van geweest. Hij schrijft zelf:

“Ik ben liever op de Geest of in een andere achterstraat, graauw – armzalig – slikkerig, somber, maar daar verveel ik mij nooit doch in die mooie huizen embêteer ik me en zich verveelen vind ik slecht, dus dan zeg ik, daar hoor ik niet & ik kom er niet meer.”

Bronnen: vangoghletters.org; haagsetijden.nl; codart.nl; kalden.home.xs4all.nl; vggallery.com; In de voetsporen van Van Gogh (uitgave Gemeentemuseum Den Haag 2005); Simon Schama: De Kracht van Kunst (uitgave Contact, 2007).

Meer lezen of kijken

• Alle brieven van Van Gogh
• Simon Schama’s Power of art: Vincent van Gogh
• Codart over de jonge jaren van Van Gogh
• Dbnl over de jonge jaren van Van Gogh

19 november 2016 / 1451 woorden / 8 minuten leestijd

Je ziet hem op de cover staan, Kapitein Bilbo, en je weet meteen: dat is zo’n beer van een vent die je hand fijn knijpt als je hem begroet. Hugo Baruch was zijn echte naam en hij was kunstenaar, schrijver en nog veel meer – maar was het eigenlijk allemaal ook niet. Indipendenza vraagt zich af: wat was hij wel?

Wie was Kapitein Bilbo?

Kapitein Bilbo is het pseudoniem van Hugo Baruch. Hij leidde een heftig en reislustig leven. Geboren in Duitsland, vluchtte voor de nazi’s. Was achtereenvolgens spion, crimineel, schilder, bordenwasser, bareigenaar, gevangene en kapitein. Gangster in Chicago, soldaat in Spanje, bezoekt Picasso in oorlogstijd in Parijs. Het leverde een oneindige voorraad anekdotes op.

Over zijn avonturen schreef hij in 1937 I can’t escape adventure (London, The Cresset Press). Hij had toen al twee boeken met soortgelijke verhalen geschreven.

Hij was het soort man waar volgens mij vrouwen dol op zijn: een charismatische vent met baard en pijp. Iemand die jouw publiek van je vandaan steelt met een opmerking en een bulderende lachsalvo. Kunstenaar Kurt Schwitters beschreef hem treffend als ‘kunst-gangster’.

Toch zit het echte verhaal vermoedelijk anders.

Hij vlucht uit Duitsland, dat deel is waar. Gaat naar Frankrijk, naar Mallorca, naar Barcelona en naar Engeland. Daar wordt hij gedetineerd. Hij viel daar in categorie B, met beperkte vrijheid.

Tijdens zijn gevangenschap in 1940 ontmoet hij andere Duitse kunstenaars. Wordt vrijgelaten en begint een galerie in Londen, The Modern Art Gallery. Veel eveneens gevluchte Duitsers exposeren daar (Max Ernst, Kurt Schwitters). Hij exposeert net zo goed werken van Picasso als van onbekenden. Organiseert Dada-avonden. Na de oorlog gaat hij terug naar Frankrijk, weer terug naar Berlijn, alsof hij een cirkel moest afronden.

Hoe of wat alles waar is, daar lopen de meningen over uiteen. Victor E. van Vriesland lijkt het in 1937 allemaal wel te geloven vanwege een paar foto’s. Duidelijk voorbeeld van het feit dat mensen toen minder leugens met beeld gewend waren.

De meeste mensen zijn het er intussen wel over eens dat hij de hele gangsterepisode, onderwerp van zijn eerste boek Carrying a gun for Al Capone, uit zijn duim heeft gezogen. ‘Jack Gunner Bilbo’ was een fabeltje, hij zou zelfs nooit in de VS zijn geweest. Misdaadkenners noemen zijn boek ‘van voor naar achteren onzin’.

Is dat belangrijk? Hij pretendeerde niet om een journalist te zijn. Ik kan me ook geen autobiografie voorstellen die helemaal waargebeurd is. En de waarheid is bovendien erg saai.

Literatuur heb je bovendien in veel vormen. Romans en autobiografieën hebben vaak veel overlap. Wat doet werkelijkheid ertoe als het boek je vermaakt?

Een feit is in elk geval wel waar: in het echte leven had hij net zoveel bonje met autoriteiten als in zijn gefantaseerde leven. Het verschil is alleen dat hij in dat echte leven zich moest neerleggen bij een heleboel dingen, waar hij in zijn gefantaseerde leven zo vrij was als een vogeltje.

Hoe kun je de stijl van De eeuwige rebel samenvatten?

Als schilder leeft hij nog wel een beetje voort, ook omdat zijn werk nog best past in deze tijd. Dit schrijvend werk is minder bekend. Dat is jammer want het is prettig bondig en nuchter geschreven. Als er schietende piraten opduiken, martelingen plaatsvinden, gangsters elkaar afknallen, beschrijft Jack Bilbo dat zelden meer dan in enkele zinnen:

‘(…) misdaadverslaggever. Man slaat zijn vrouw, schoonmoeder uit het raam gesmeten, prostitutie, razzia, politierechter, morgue. Ik deed dat allemaal onverschillig en blijkbaar tot tevredenheid, want de opdrachten hoopten zich op en mijn inkomsten stegen verheugend.’

Zijn stijl is zoals hij was: onstuimig. Hij verpulvert soms mooie anekdotes door de haast waarmee hij ze opschrijft. Je valt van half afgewerkte actiescènes in levensfilosofietjes. Dialogen zonder kracht volgen op momenten van onbeschaamde egotripperij. Want Bilbo was een trots man.

‘Hee, wacht eens!’ riep hij ineens uit, ‘bent u de Jack Bilbo over wiens bars in Spanje zoveel gesproken wordt?’ ‘Die ben ik ja…’

Ook mooi is deze:

De gehele Londense pers en ook de leidende provinciale bladen wijdden er aandacht aan. Ik ben niet bescheiden, maar zelfs als dat zo was zou ik niet kunnen verzwijgen dat men mijn werk bewonderde, of, als dat niet het geval was, dan toch wel mijn succes.

Je leest veel kromme en rare zinnen maar ik lees liever proza van iemand die naar zijn karakter schrijft, dan een boek dat netjes ‘literair’ anderen nadoet. Want het voordeel is dat Bilbo zichzelf ook niet fraaier schetst dan hij is.

Mijn devies is altijd geweest: achter mooie billen moet je aan, dat loont beslist de moeite. Ik ging er dus achteraan en haalde haar in om te zien wat voor een gezicht erbij hoorde. De zuiverheid en openheid ervan brachten me in extase.

Wat je kun je leren van Bilbo/Baruch?

Bilbo geeft best wat goede levenslesjes. Zoals wat wilskracht betekent, dat je als mens nooit ergens aan vast zit, dat bezit geen enkele waarde heeft, dat je moet leven naar je eigen romantische ideeën en niet die van een staat of bedrijf, dat je niet bang en onzeker moet zijn. Er valt veel voor Bilbo’s stijl van leven te zeggen.

Wat hij met zijn anarchisme wel zo nu en dan vergeet is dat als er geen overheden waren, het een nog veel grotere puinhoop zou zijn. Je hoeft maar naar een werkelijk anarchistisch land als Somalië te kijken om te zien hoe dat gaat. En zelf is hij soms ook asociaal als wat. Een karakter, ja, maar ook iemand die van alles roept voordat hij nadenkt.

En zijn opvliegendheid zit interessante gedachten in de weg. Zijn opinies hebben de subtiliteit van schepen op ramkoers. Maar het komt bij hem wel altijd puur uit zijn hart en soms is hij daardoor ineens erg treffend.

Overal en op elk gebied in Amerika is het zo. Alleen wat in geld omgezet kan worden is een succes, is iets waard. Maar geld maakt een mens leeg. Het werkt dodelijk, het is volkomen negatief. Het is een pest voor de mensheid. En omdat ik niet van geld houd, kan ik niet van Amerika houden. Waarom haat ik het geld? Omdat het in het leven van de mens een Ersatz is voor dat, wat men er niet mee kan kopen, namelijk vriendschap, trouw en liefde. De mensen (…) geloven niet dat vriendschap, trouw en liefde bestaan. En dat is de schuld van het geld. Daarom haat ik het geld.

Hoe kijken mensen nu naar Baruch/Bilbo?

Hoe wordt nu naar Baruch gekeken? De vele online databases vatten de man kordaat samen met zijn aparte levensloop. Zijn invloed wordt niet genoemd – hooguit als kunstenaar, en dan gaat het ook altijd nog meer om zijn connecties met andere kunstenaars.

Dat is merkwaardig. Je kunt directe invloed zien op de vele andere ‘rock and roll’ kunstenaars, van Jan Cremer tot Karel Appel. Baruch is voor mij de oervorm van deze soort en stukken sympathieker dan iemand als Jan Cremer.

Vergeleken met Cremer is Baruch het echte werk: een echte, oorspronkelijke, eigenzinnige man, die gewoon niet anders kon zijn dan wie hij was: een Duitser die per ongeluk leefde ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Zo werd hij al wereldburger toen dat nog helemaal niet zo in de mode was.

Ik heb me zelf nooit als Duitser beschouwd. Christus was in een paardenstal geboren, maar daarom was hij nog lang geen paard. Mozes was in het riet geboren – derhalve was hij toch geen eend! Ik kan niet tot een natie behoren. De wereld is mijn vaderland. Ik ken geen grenzen, nationaliteiten, rassen, klassen of godsdiensten – ik ken alleen maar mensen.

Hij zou goed gepast hebben bij onze huidige samenleving die extraverten koestert. Maar misschien was het maar goed dat hij toen leefde. Je kunt je deze larger-than-life-persona toch niet voorstellen achter een Apple laptopje, zijn twitterbericht de wereld insturend, eindigend met een smiley.

Baruch was kunstenaar, acteur, journalist, schrijver, terwijl hij vermoedelijk geen van allen echt was. Hij was vooral zichzelf. Hij wilde dolgraag zijn verzonnen alter ego zijn: kapitein Bilbo. De persoon Baruch met zijn tegenslagen leek hem een stuk minder interessant dan Bilbo. Die beleefde nog eens wat.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Jack Bilbo op Wikipedia.de
• David Zwirner Gallery over de kunst van Jack Bilbo
• England & Co gallery over de kunst van Jack Bilbo
• Merzmail.net over Bilbo en Schwitters (Spaanstalig)

2 november 2016 / 1522 woorden / 11,7 minuten leestijd / eerder gepubliceerd in Jegens & Tevens / onderwerpen kunst, design, geschiedenis / vorm: reportage

Chirkova is van het Moscow Design Museum, die deze expositie (‘Rode Welvaart’) in de Kunsthal heeft opgezet, nadat het al in hun eigen museum is vertoond. We volgen haar tijdens haar rondleiding in de Kunsthal en proberen alles te noteren.

1. Vergeet vraag en aanbod, er is een instantie die alles bepaalt

Het vereist wat empathisch vermogen, maar stel je voor dat je een van die designers was. Allereerst heette je niet zo, designer. Esthetisch technicus was je van naam. Glanzende kantoren met espressomachines waren er ook al niet. De meesten werkten anoniem in fabrieken.

En dan de omstandigheden. Je had geen zelfstandige ondernemers, geen vrijemarkteconomie, geen marketing, geen gevoel voor de wensen van de markt. Je had maar een zaak om rekening mee te houden: meerjarenplannen.

In plaats van opdrachtgevers had je te maken met een instantie die alles bepaalde. De VNIITE (All-Union Scientific Research Institute for Technical Aesthetics) ging over design. De instantie werd opgericht in 1964 (en ging ter ziele in 2013).

Soms – niet vaak – had dat systeem voordelen. De Sovjetkoelkast werd in de Sovjet-Unie bijvoorbeeld gemaakt ‘voor het leven’. Gemaakt door Zil – een merk dat mensen misschien kennen als autofabrikant – en beschouwd als een van de beste van zijn tijd.

Net zo vooruitstrevend was het avos’ka-nettasje, dat duizenden Sovjet-Russen bij zich hebben gedragen. Dat betekent ‘voor het geval dat’, een naam bedacht door een Russische komediant. Het netje van gevlochten touw was perfect om bij je te hebben als je ineens tegen een geweldige aanbieding liep – wat in Sovjet-Rusland redelijk zeldzaam was.

In de jaren negentig werden ze vervangen door plastic varianten. Nu het milieu belangrijker wordt probeert men de originele versie met touw weer in te burgeren.

2. Je had als ‘esthetisch technicus’ meer uitdagingen dan een

Het was werken in een systeem vol kommer en kwel. De afhankelijkheid van één organisatie en een totaal inefficiënt economische systeem. Je had geen aanzien en niet al te veel middelen.

Toch was Sovjetdesign zeker niet alleen maar een lachwekkende kopie van westerse ontwerpen. Camera’s waren bijvoorbeeld een van de dingen waar de Sovjet design wel sterk in was.

Een sterk verhaal zit vast aan een model genaamd ‘Photosniper’, een camera met een telelens waar zelfs paparazzi zich voor zouden schamen.

Het verhaal gaat dat er mensen die in de buurt van legerkampen natuurfoto’s wilden maken zijn beschoten. Soldaten dachten dat ze een geweer droegen. Het model werd toen aangepast (een beetje).

Een fraaie anekdote hangt ook aan een fles eau-de-cologne. Schilder Malevich ontwierp in het begin van zijn loopbaan een schets voor een fles. Die zou hij volgens de overlevering hebben laten liggen in een café, waarna een andere designer het ontwerp zou hebben gevonden en het werd uiteindelijk de maat voor de Sovjetparfumflessen, tot aan de jaren negentig aan toe. Nooit bewezen helaas maar voer voor discussies.

Chirkova maant de groep naar de Olympische toorts van de Spelen van 1980, die in Moskou werden gehouden. De productie werd aan Japanners uitbesteed, maar die kwamen aanzetten met een bamboetoorts.

De Russische ingenieurs moesten in allerijl een nieuwe toorts maken die vlamde op basis van gas. Maar die was kleurloos. Een lap gedrenkt in olijfolie gaf eindelijk een roze kleurtje aan de vlam. De stress van deze designers destijds was enorm, legt Chirkova uit, want falen was geen optie.

3. De kwaliteit van de producten wisselde enorm

Sommige producten uit het oostblok hadden een notoir slechte naam, zoals auto’s. Een uitzondering was de Volga GAZ M21.

Stel je een Rolls Royce-achtige auto, eentje waarmee je ook offroad in Siberië de wegen te lijf kunt. Natuurlijk vooral voor apparatsjik. Er is zelfs een Russische film (Watch out for the automobile, 1966) waarin een soort Robin Hood deze auto’s steelt van corrupte officials en de opbrengst verdeelt onder de armen.

En kledingdesign… die bestond eigenlijk niet. Dat werd anders opgelost: een op de vier vrouwen gebruikte stoffen met een design van Vera Sklyarova, een Russische textielontwerpster. Vandaar de populariteit van de beroemde bloemetjesjurk in Sovjet-Rusland. Kledingtijdschriften, naaimachines, stoffen: die werden wel veel geproduceerd.

Muzikanten zullen het moeilijk hebben gehad in een systeem dat niet over de techniek beschikte. Platenspelers waren er wel – maar meestal middelmatig van kwaliteit. Maar die waren nog altijd beter dan de onbespeelbare instrumenten. Zo was er alleen in de Sovjet-Unie de dikke gitaar en basgitaar ineen op de markt (de ‘Oeral’). Te zwaar om vast te houden, te onhandig om twee instrumenten tegelijk te bespelen. Dankzij nota bene de invloed van het leger maakte de productie van radio’s wel een ontwikkeling door.

Als we bij een zwarte telefoon zonder draaischijf staan, legt Chirkova uit dat er telefoons waren die alleen in de Sovjet-Unie bestonden. Je kon alleen gebeld worden door iemand hoog in de Partij. Anderen mochten niet zomaar opnemen, daar waren strenge straffen tegen. Vervelend? Het waren juist statussymbolen. Als je zo’n telefoon in je huishouden had, stelde je wat voor.

De televisie is ook een verhaal apart. De KVN-49 was de eerste betaalbare televisie, en die raakte door zijn afkorting bekend als Kupil, vkluvhil. Ne rabotaet (ik koop hem, ik zet hem aan, hij werkt niet).

Kun je dit de ‘esthetisch technici’ verwijten? Nauwelijks, het economische systeem had te veel beperkingen. De Sovjet-designers wisten wel inventief om te gaan met problemen. Ingenieus was de oplossing om het scherm van de Sovjettelevisie groter te krijgen: een externe, met water gevulde lens werd voor het scherm geplaatst.

Maar er waren ook dingen die daadwerkelijk vernieuwend waren. De opvouwbare bekertjes die je nu koopt bij Bever bleken al massaal in de jaren zestig bij picknicks door Russen gebruikt te zijn. En stofzuigers waren sterk. Ze werden gemaakt in een fabriek die gespecialiseerd was in luchtvaartapparatuur en wapens. In de jaren zestig werd op basis van ruimtevaartdesign de ‘Saturnus’ bedacht: een perfect ronde stofzuiger met een ronde ring eromheen (niet het model hieronder).

En soms speelt toeval ook een rol. Lomo-fotografie is zelfs een wereldwijd begrip geworden. De foto’s van de LOMO LC-A, die de tegenhanger moesten worden van Japanse pocketcamera’s, waren vaag en overkleurd. Maar sommige mensen zagen daar juist iets in. De herontdekking in 1992 was het begin van een wereldwijde beweging, van mensen die geloofden ‘in het wilde weg’ schieten met die vreemde, kleurrijke, soepele camera. Meer op de site van lomography.

Er werd veel ontworpen maar lang niet alles kwam in productie. Een magnetron in de Sovjet-Unie? Ja hoor, die was er al wel. Hipmodieuze kartonnen meubels? Die maakten ze al in 1975. Maar in productie? Dat niet.

4. Je kon in weinig producten je fantasie kwijt

Waar de Russische design echt beroemd mee werd, vertelt Chirkova, was kinderspeelgoed. Bij ons niet bepaald iets waar je als ontwerper ‘naam’ mee kan maken.

Maar de rode designers konden nauwelijks ergens hun fantasie in kwijt en grepen graag hun kans om dat speelgoed te ontwerpen. De beste designers hebben dat gedaan. Veel van dit speelgoed was gemaakt op basis van tekenfilms voor kinderen. Op Youtube staan veel voorbeelden.

5. De erfenis is niet groot maar design is nu springlevend in Rusland

De rondleiding is voorbij maar design staat niet stil in Rusland. Volgens Svetlana Chirkova is er sprake van een nieuwe generatie die zijn eigen plan trekt en zich laat inspireren door de hele wereld.

Een voorbeeld is dit ontwerp van de Moskouse metrokaart. Deze nieuwe designstudio was niet tevreden met de bestaande map en heeft er zelf een ter download aangeboden.

En er zijn nog steeds chocoladerepen en melkpakken die in dezelfde verpakkingen als tachtig jaar geleden in de winkels liggen. Het design van de melk werd in de jaren dertig ontworpen met constructivistische letters en art déco elementen.

Terug naar de beginvraag: wat was nu het leven van een Sovjet-designer in die tijd? Wie kan dat beter beantwoorden dan een designer uit die tijd? De beste designers uit die tijd zijn geinterviewd voor de expositie, zoals Yuri Soloviev, Valeri Akopov, Vladimir Runge, Igor Zaitsev, Svetlana Mirzoyan en Alexander Yermolayev.

De interviews staan op Youtube maar… zijn helaas niet ondertiteld. Dus wie het echt graag wil weten, moet even een cursus Russisch doen. Hopelijk is dat dan wel een mooi vormgegeven cursus.

Met dank aan de medewerking van Svetlana Chirkova en de crew van het Moscow Design Museum.

Meer lezen of kijken

• Moscow Design Museum: Exhibition ‘Red Wealth’
• Russia Beyond the Headlines
• The Guardian
• Popularmechanics
• Moscow Times