1000 woorden / 5 minuten leestijd / Thema’s: geschiedenis, Berlijn, frotteren, kunst, expositie / Vorm: interview

De nieuwe expositie van Willem Speekenbrink, Urteile, is vanaf 10 januari 2026 gratis te zien in het venster van Galerie 44 in Molenstraat, midden in het Hofkwartier van Den Haag. We spreken met Willem Speekenbrink over geschiedenis, Berlijn en het overtekenen van teksten op zerken.

Waar begon het verhaal van Urteile?

“Dat verhaal begon eigenlijk al in 1990, vlak na de val van de muur. Ik kon toen twee maanden een atelier ruilen met een Berlijner. Die ging naar mijn atelier in Den Haag, ik naar die van hem in de Auguststrasse in Mitte. We zaten in een kraakpand. In die tijd waren er overal kunstenaars in kraakpanden.

“Iedere ochtend ging ik op stap want ik moest een tentoonstelling voorbereiden. Om de hoek was er een Garnizoenskerkhof. Dat is gebouwd in de achttiende eeuw. Het is echt de moeite om heen te gaan. Mensen eten daar tussen de middag hun boterhammen. Een fijn parkje met gras en hier en daar een zerk. Een klein groepje vrijwilligers knapt er graven op.

“Ik zag toen mooie teksten op de zerken en dacht opeens: kan ik dat overnemen? Ik had geen ervaring met het overnemen van teksten door met de platte kant van een potlood op papier te vegen, wat ook wel frotteren wordt genoemd. Ik deed blindelings een stukje papier op een zerk, en toen, heel toevallig, kwam meteen het mooie woord leben naar boven. Ik vond dat wonderlijk op die locatie.

“Die Berlijnse tentoonstelling heette In case of emergency Schwartz. Ik framede dat woord in een zwart lijstje. Bij de expositie leek het op een schietsleuf, met een donkerrode, bloedachtige achtergrond.”

Toen had je de smaak te pakken.

“Ik dacht: ik ga alle kerkhoven af. De Duitse Michelingids had vier glossy tijdschriften over graven wereldwijd, daar staan alle lijken van de hele wereld in (lacht). Ik kon toen al die begraafplaatsen af.

“Ik vond er graven in zeventien talen. Het was echt een wereldoorlog, ontdekte ik toen. India, Marokko, IJsland, Noorwegen hebben ook meegevochten. Zelfs de zoeaven van de paus. Maar ik kon de zinnen op graven niet goed vertalen. Daarom ging ik naar ambassades van al die landen en vroeg aan hen: kunnen jullie dit lezen? Ja hoor, zeiden ze. Ze hielpen mij allemaal.

“Dat werd in 1996 een grote tentoonstelling in de Bergkerk in Deventer. Zeventig schietsleuven hingen daar op ooghoogte. In het midden had ik een hekwerk gemaakt, een combinatie van Romeinse lansen en begraafplaatsen met cipressen. In het midden daar weer van stond een hekwerk van rode neonbuizen: een cenotaaf.

“Het ging mij om de absolute leegheid van teksten op deze oorlogsgraven. Vooral jonge mensen waren in trek als soldaten, als ze nog geen gezin hadden. Er waren jongens bij van 14, 15 jaar. Op het einde werden ook 50-, 60-jarigen ingezet. Ik heb zelfs oorlogsgraven gezien van 70-jarigen. Allemaal gestorven voor hun desbetreffende vaderlanden.”

En na een pauze van bijna dertig jaar pakte je het frotteren weer op…

“Vorig jaar ging ik weer een maand naar Berlijn. Toen wilde ik weer mooie woorden ontdekken. Ik had papieren en een map meegenomen. Als een gek fietste ik door de stad maar kwam nergens tegen wat ik zocht.

“Tot ik op zeker moment in mijn ooghoek een plaquette zag. Daar viel me het woord Urteile op. Dat plaquette ging over de ‘Volksrechtbank’ van Hitler. Maar er was geen sprake van een rechtbank. Iedereen die er binnenkwam werd afgemaakt.

“Ik spande een velletje op het plaquette en ging frotteren. De eerste keer ging ik door het papier heen. Het moest zachter. Een paar bezoekers gingen met me in gesprek. Zij vonden Urteile ook een opmerkelijk woord. Thuis in mijn atelier goot ik het in gips.”

Heb je iets met Berlijn?

“Het is grotendeels toeval. Maar ik kom er wel vaak. Een vriend is daar bloemist met een expositieruimte, waar ik ook vaak exposeerde. We ruilen in de vakantie vaak van stad. Dit jaar voor de derde keer. Ga ik meteen kijken of ik nog andere woorden kan vinden!

“Ik hou van de stad maar de monumenten in Berlijn zijn over het algemeen vrij belabberd. Er zijn een paar uitzonderingen die ik wel mooi vind. Er is er een van Karl Liebknecht, met alleen een sokkel. Dat vind ik wel een mooie. En een groot gat in de vloer met een bibliotheek zonder boeken. Dat gaat over de boekverbranding.”

Kun je iets meer vertellen over de expositie in het venster van Galerie 44?

“Urteile is te zien in het venster van Galerie 44 in de Molenstraat. Ik heb kranten opgestapeld, ongeveer 80 centimeter hoog. Daar ligt een zwaar blok op, met een lampje erboven, en aan de achterkant hangt een gouden behang met het woord: Urteile. 

“Ik wil graag dat mensen reflecteren over wat dat betekent, de absolute leegheid van teksten op plaquettes en oorlogsgraven. Ze staan voor rigide systemen die mensen klein willen houden. Dit is wat er nu ook aan de hand is. Ik begrijp niet waarom de wens er is om de democratie om zeep te helpen. Nu ben ik al op leeftijd maar ik maak me er wel zorgen over, dat mensen er vaak geen zorgen over maken.

“Urteile is een blikvanger in de Molenstraat. Mensen zullen er meerdere keren langslopen en dan misschien denken: hé, dat is interessant. Dat is waar ik op hoop, die vonk.”

Urteile was van 8 januari tot 7 februari 2026 te zien bij Galerie 44 in de Molenstraat 44 in Den Haag.

Meer lezen, luisteren of kijken?

• Website Willem Speekenbrink
• Galerie 44
• Volksgerechtshof op Wikipedia

19 januari 2017 / 1288 woorden / 7 minuten leestijd

Een camera werkt goed. Dan krijg je een impressie. Iedereen kent wel die beelden van Berlijn in 1945, zie bijvoorbeeld hieronder, van het Berlin Channel op Youtube. Een grote ravage.

Maar beelden zijn maar beelden. Hoe zit het met de mensen? Curt Riess was er ook en sprak met ze. Hij verwerkte zijn ervaringen in een ijzersterk boek.

Brandpunt Berlijn: portret van een frontlinie

Wat je niet snel in de geschiedenisboeken vindt: hoe de Berlijner door niemand werd ‘bevrijd’. Hoe eenzaam moet de wereld hebben gevoeld voor de gewone Berlijner, die misschien wel een hekel had aan zijn eigen overheid. In tijden van oorlog is er geen tijd voor nuances. Berlijn was een frontlinie.

Riess had zelf aardig wat van de wereld gezien toen hij er vlak na de oorlog weer terugkeerde. Hij was net als Jack Bilbo een min of meer statenloos persoon, en ook hij had Duitse roots (geboren in Wurzburg) en ook hij vluchtte in de jaren dertig naar Parijs. Daar werd hij journalist. Het blad Paris Soir stuurde hem in 1934 naar de Verenigde Staten. Hij schreef daar talloze journalistieke boeken over nazi-Duitsland. Reisde vervolgens van London, Paris, New York naar Hollywood.

Dit boek gaat over de ravage die Berlijn was in 1945. Het werd gepubliceerd in 1953 als Berlin Story (Brandpunt Berlijn in het Nederlands). Hij had al elf boeken geschreven voor dit boek – allemaal vanaf 1941. Praktisch een boek per jaar dus. Allemaal over de oorlog.

De Bezige Bij gaf dit boek uit in Nederland. Toen werden er nog echte flapteksten geschreven:

Dit is de biografie van een stad. Men zou het kunnen vergelijken met de levensgeschiedenis van een man, die tijdens de oorlog onder het puin begraven werd en van wie men aannam, dat hij dood was, doch die op wonderlijke wijze na de oorlog terugkeerde in het land der levenden, echter met hiaten in zijn herinnering.

Je vindt er weinig van terug als je zoekt op internet, maar het is echt een waardevol document. Ten eerste omdat het niet zozeer over oorlog gaat, maar over mensen. Ten tweede was hij intussen al een ervaren publicist en journalist. Dat lees je er aan af. Ten derde had Riess uitmuntende bronnen.

Ontmoetingen met de overlevenden van Berlijn

Riess bezoekt mensen. Leraren, kinderen, ouderen, soldaten, dieven, hoeren. En hij praat met ze. En trekt conclusies.

Steeds vroeg ik mij af: Waar wonen de Berlijners nu? In deze huizen konden zij onmogelijk wonen, er zaten ramen noch deuren in. Het antwoord was, dat de Berlijners met zijn vijven of zessen in een kamer woonden, de enige bewoonbare kamer van een gehele verdieping of van een geheel huis.

Wil je de Berlijners van die tijd ontmoeten? Hij ontmoet de zoon van een topnazi – wiens leven nu kansloos was geworden.

Plotseling barstte hij los: ‘Het komt allemaal door mijn vader. Omdat ik de zoon van mijn vader ben, mijden zij mij en behandelen zij mij als een stuk vuil.’ Zijn stem trilde en ik dacht, dat hij op het punt stond te gaan huilen.

Hij ontmoet ‘puinvrouwen’, die het werk deden wat niemand wilde doen.

‘Ik moet per dag duizend stenen schoonmaken – 125 per uur, twee per minuut. Ik krijg 77 pfennig per uur, of ongeveer 28 Mark per week als de belastingen er afgetrokken zijn. (…) dat is juist voldoende om al het voedsel te kopen, dat wij op onze distributiekaarten kunnen krijgen, verder een beetje gas, een beetje licht, een beetje huur en nog wat geld voor de bussen.’

Ook mooi is de ontmoeting met de heer Werner.

Het was Mei 1945, tien dagen nadat de Russen de stad waren binnengetrokken. Hij was in zijn tuin bezig fruitbomen en struiken te snoeien, toen een auto voorbijreed. Iemand nam hem zonder veel te zeggen mee. Een hele poos dacht dr Werner, dat hij gearresteerd of ontvoerd werd. In een huis ontmoette hij de voormalige communistische Rijksdagafgevaardigde Walter Ulbricht. En hij werd uitgeroepen tot burgemeester. Er was geen enkele phase in zijn leven, die hem bij uitstek geschikt maakte voor het burgemeesterambt van Berlijn.

Zoveel dingen die verstopt zijn in de naden van de grote geschiedenis. In het boek van Riess wordt het een en ander onthuld.

Er was nu al een zwarte-markt in zuiveringen. Afhankelijk van het feit of de cliënt een belangrijke of onbelangrijke Nazi was, kon hij zijn goede naam terugkrijgen tegen een betaling van tien pond boter of 3000 Mark. (…) Berlijn was gekomen in een stadium van volkomen omkoopbaarheid. (…).

Of de opmerkelijke sigarettenstandaard:

Voor sigaretten kon men alles kopen. Goederen kostte zoveel sigaretten of zoveel sloffen sigaretten – Amerikaanse sigaretten natuurlijk. De prijs in Marken werd berekend naar de prijs van sigaretten.

Het moet zo’n immens treurige tijd zijn geweest. Niets is wat het lijkt. Dat bewijst deze man wel.

Ik kende een oude man die zijn vrije tijd doorbracht met boomstronken uitgraven. Hij werkte altijd op plaatsen waar veel mensen voorbijkwamen. Hij was veel te oud en te zwak om er ooit een hele boomstronk uit te kunnen krijgen. ‘Dat hoeft ook niet,’ vertelde hij mij. ‘Wanneer ik aan ‘t graven ben, blijven de mensen stilstaan en hebben medelijden met mij, omdat ik zo oud ben. En dan geven ze mij wat geld of iet te eten. (…) De volgende keer ga ik naar een andere plek, want natuurlijk zouden de mensen, die mij de vorige dag gezien hadden, kwaad worden, als ik weer op dezelfde plaats bezig was.’

Sfeer van complete anarchie

Berlijn 1945 was een lang tranendal van verhalen, ik bedoel echt drama. En Riess hoeft er soms niets voor te doen. Hij belt ergens aan, bezoekt een bar: bijna alles is goed genoeg om een verhaal op te leveren.

Een keer springt een jongen achterin zijn auto want er komt net politie aan. Ries zegt niets, de politie druipt af. De jongen beschrijft hoe hij met een bende kinderen probeert te overleven. Hij gaat mee, slaat wat straten in, en in een verlaten huis staren twaalf kinderen hem aan. Hij krijgt whiskey aangeboden.

Ik was verwonderd. ‘Waar hebben jullie de whiskey vandaan gehaald?’ ‘Er worden hier geen vragen gesteld’, verklaarde Paul op de wijze van de traditionele bendeleider.

Berlijn leefde in een sfeer van vrijwel complete anarchie.

Honger was de oorzaak dat er dagelijks duizenden kleine misdaden in Berlijn gebeurden; dat alles dat maar even onbewaakt op straat werd achtergelaten, gestolen werd. Een auto kon in een paar minuten van alles ontdaan zijn, van de banden tot de koplampen, bumpers en bekleding.

En soms is het zo wrang dat je het boek even opzij moet leggen.

Overal stierven de mensen, omdat zij niet langer de kracht om te leven hadden. Maar wat moest dan met de lijken gebeuren? Er waren geen doodskisten. Mensen, die een tuin hadden, begroeven daar hun ouders, vrouw en kinderen, nadat zij de lichamen in krantenpapier gewikkeld hadden.

Het is een bijzonder, tijdloos document. Het boek is uiteraard niet meer verkrijgbaar, maar wie weet, als we het allemaal Bezige Bij vriendelijk vragen, geven ze het opnieuw uit, in een herziene vertaling, met meer beeldmateriaal en meer achtergrondinformatie. Het zou wel recht doen aan Curt Riess’ kwaliteiten als verslaggever. Hij laat zien wat je met nieuwsgierigheid allemaal kunt bereiken.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• The New York Times bespreekt het boek in 1952
• Postuum in The New York Times
• Curt Riess in Wikipedia
• In de Deutschen Nationalbibliothek