1266 woorden / 7 minuten leestijd / Thema’s: literatuur, poëzie, privéleven

Ik herlees een aantal bijzondere essayisten uit de 20e eeuw. Mijn doel is om te ontdekken waar ze over onze tijd spraken, soms zelfs zonder dat te beseffen. Na eerder over Rudy Kousbroek en Anathema’s te hebben besproken, heb ik het nu over Gerrit Komrij’s De buitenkant.

Wie was Gerrit Komrij?

Gerrit Komrij zouden we aan literatuurliefhebbers niet moeten hoeven voorstellen. Toch kan ik me ook voorstellen dat een nieuwe generatie het niet zo goed weet, aangezien Komrij niet bekend is geworden van een klassieke roman.

Komrij is een echte essayist, eentje die zijn mening op intelligente en geestige manier kon verwoorden. Soms vond ik hem te cynisch – iets wat hij wel gemeen heeft met meer essayschrijvers uit de twintigste eeuw. Hij haatte zelf trouwens om een essayist genoemd te worden:

Zullen we afspreken, dat je dat woord essay in mijn bijzijn nooit meer uitspreekt?

Hij schreef ook een roman, Over de Bergen, maar werd vooral bekend als compileerder van een gedichtenoverzicht: De Nederlandse poëzie van de 17de en 18de eeuw in 1000 en enige gedichten. (En verder tot en met de twintigste eeuw.)

Hij woonde al sinds 1984 in Portugal maar kwam regelmatig in Nederland. Dan kwam hij vrijwel altijd ook even langs in de boekhandel waar ik werkte. Mijn leukste herinnering aan hem is dat hij op een krukje zit te wachten tot mijn chef een paar interessante boeken had verzameld. Hij was al wat ouder en ik vroeg hem of hij niet liever een stoel wilde, maar hij zat prima op het krukje.

Ik vond hem een prettige, bescheiden persoon. Toch wel anders dan de persoon met harde meningen die achter hem school in zijn essays. Hij overleed in 2012. Zijn partner in 2019.

Van Komrij is veel te vinden in antiquariaten, hij schreef tegen de vijftig titels, en er zijn nog veel andere bibliofiele uitgaven, je vindt ze allemaal op Wikipedia. Frappant is dat een titel als Intimiteiten, die ik kocht 1 euro bij een kringloopwinkel, er niet bij staat.

Waar gaat De buitenkant over?

Het aardige van De Buitenkant is dat het een privédomein-uitgave is. Voor wie ze nog niet kent: dat zijn autobiografische werken van uitgeverij Arbeiderspers. Meestal netjes uitgegeven en leerzamer dan menig roman.

Dit boek is een abecedarium, wat wil zeggen dat het de mooiste quotes van Komrij terugbrengt tot een alfabet. Bij de G lees je Komrij-quotes over Griekenland, grensverleggend, de grote drie, gezichtsbedrog, gevoelspoëzie en gevangenis.

De quotes komen uit allerlei boeken, bladen en interviews. Sommige quotes zijn geestig, andere doen me wat minder of vind ik wat conservatief. En dat komt wel redelijk overeen met hoe ik Komrij als schrijver waardeer.

Ernstig en serieus is ook maar een spel

Het leukste is als hij herkenbaar is:

Ik ben niet zo’n helder denker als het over mezelf gaat. De hele wereld heeft het al door, en ik doe plotseling een persoonlijke ontdekking die dan bij anderen alleen gegeeuw oproept.

Hij verschilt met Rudy Kousbroek in die zin dat hij een romanticus was, waar Kousbroek duizelingwekkend veel interesses had. Daarom kom je bij Komrij minder futuristische ideeën tegen, maar meer tijdloze en geestig geformuleerde opmerkingen, zoals je van een eigenzinnige schrijver verwacht.

5 VOORBEELDEN VAN FUTURISTISCHE IDEEËN IN DE BUITENKANT

1. De populariteit van commercieel denken

Sinds de grote privatiseringen van de jaren negentig is de mens steeds meer om geld gaan geven. Commercieel denken, vroeger nog een vies woord, is voor iedereen heel normaal geworden. Het heeft zijn voor- en nadelen denk ik maar Komrij oordeelt als een echte romanticus:

Het belang van de cultuur heeft plaatsgemaakt voor het primaat van de economie. Van taxichauffeur tot voorzitter van de Raad voor de Kunst, iedereen bazelt economische termen: haalbaarheid, prognose. De economie imiteert de exacte wetenschappen, maar ’t blijft een lulreservaat voor halve denkers. Het omscheppen van een maatschappij van samenlevingsvormen naar samenrinkelvormen, het is een sluipend proces geweest dat nu bijna is voltrokken. (…) Nu beschikken openbare leeszalen voornamelijk over handboeken Wie doet het met wie? Straks ongetwijfeld gevolgd door Wie verdiende wat met wat?

2. De opkomst van de emoticon

Ik moest erg lachen bij het lezen van deze zinnen uit 1978, die bijna letterlijk gaan over een emoticon ver voordat het bestond:

Het is een gebrek van de taal dat er geen ironieteken bestaat. Ik probeer dat gemist in mijn poëzie enigszins te ondervangen door cursiveringen, die ik dan ook uitsluitend gebruik om ironie aan te geven. Ik vind dat je die grote dingen in een mensenleven – dood, ziekte, eenzaamheid – hoonlachend af moet doen, en op ironische wijze beschrijven. Een mens met een beetje fatsoen in zijn donder klaagt daar niet over.

3. Ironie als levenshouding

De ‘hipster’ heeft van ironie een soort manier van leven gemaakt. Komrij stelt daar een vraag over, die wij in onze tijd ook wel stelden, waaruit blijkt dat de persoonlijkheid een stuk tijdlozer is dan je vermoedt (1982):

Van het woord ironie word ik overigens zo langzamerhand ook kotsmisselijk – pardon, onpasselijk. Goed, we kunnen dat kolerewoord niet vermijden. Maar als ironie een levenshouding is, is het dan nog wel ironie?

4. Online klagen

Online klagen via social media is wat we intussen aan gewend zijn. Vroeger had je ook wel ingezonden brieven waarin geklaagd werd, en in Amsterdam had je zelfs ‘de klaaglijn’, waarbij iedereen mocht mopperen, maar feit is dat het meestal over hele kleine dingen gaat. En dat we door ‘main character syndrome’ heel regelmatig ons blikveld te smal maken. Komrij was daar in 1993 ook al verbaasd over, al was het dan nog vooral offline klagen:

Nog nooit op op één moment in de wereldgeschiedenis hebben op één plek zoveel mensen tegelijk het zo goed gehad als nu. En wat is het resultaat? Een volk van ontevreden klagers. De is nog chagrijniger dan de ander.

5. Waargebeurde verhalen

De hype van waargebeurde verhalen: het is iets waar je van moet houden. Met biografieën van jan en alleman intussen is het een serieus genre dat het commercieel ook goed doet. Maar of het literaire waarde heeft? Komrij betwijfelde dat al in 1980:

Waarom zou een schrijver het realisme gaan beoefenen als hij door zijn talent in staat is alle geheimen van de wereld te verzinnen en ook alles te bekennen wat hij nooit gedaan heeft? Wat je precies bent, wat je precies denkt, wat je precies meegemaakt hebt, ja, wat hebben de mensen daaraan? Wat heeft dat voor zin? Je moet het bij stoten als een soort stoom gebruiken, om er andere dingen mee aan te wakkeren. De feiten op zich zijn oninteressant.

Misschien is mijn favoriete ‘futuristische’ versie van Komrij het hele boek Horen, zien en zwijgen. Ik heb dat in geen decennia gelezen maar het past vermoedelijk nog steeds uitstekend op de televisie van vandaag de dag. Het is de moeite waard om zijn spottende kritieken rustig te lezen, ook al is deze televisie al lang niet meer. De idioterie is er nog wel.

De meest typische Komrij-quote vind je in Intimiteiten:

Mij werd onlangs voor de zoveelste maal gevraagd ‘of de literatuur nog een functie heeft in onze tijd’.
Het werd me gevraagd omdat ik een schrijver ben.
Nooit zullen ze eens aan een schoenmaker vragen of schoeisel nog een functie heeft in onze tijd.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• DBNL: alles over Gerrit Komrij
• Komrij op bezoek bij Pauw & Witteman bij de presentatie van zijn boek
• Peter van Ingen bezoekt Gerrit Komrij in Portugal
• Komrij’s eigen blog staat nog steeds live: Lucifer in het hooi

1546 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: komische roman, Québec, literatuur

Wie was Marie-Claire Blais?

Marie-Claire Blais werd in 1939 geboren en ging naar een nonnenschool. Ze had de intelligentie om te gaan studeren maar ging toch met vijftien eerst een paar jaar werken. Later ging ze toch studeren, aan de universiteit van Laval, en docenten stimuleerden haar om te gaan schrijven. Wat ze ook deed: ze debuteerde met twintig met de roman La Belle Bête (Mad Shadows).

La Belle Bête is een van haar bekendste boeken. Het beschrijft de lotgevallen van een familie. Het boek viel op door de vrij extreme gebeurtenissen, zoals haar hele oeuvre volstaat met extreme situaties. In haar overlijdensbericht schreef The Washington Post (vertaling via DeepL):

Haar romans – ze schreef ook toneelstukken, radiodrama’s, televisiescripts en poëzie – waren gevuld met mishandelende priesters, eigenzinnige nonnen, analfabete boeren en delinquente kinderen, en hielden zich bezig met kwesties als blanke suprematie, AIDS en nucleaire oorlog. Dieren werden gemarteld, er vloeide bloed; in haar eerste boek duwt een jonge vrouw het hoofd van haar broer in een pot kokend water voordat ze hun huis afbrandt.

Haar bekendere generatiegenoot Margaret Atwood las de schokkende inhoud van La Belle Bête met een mengeling van aversie en bewondering, zoals valt te lezen in een artikel in The New Yorker (vertaling via DeepL):

Het boek maakte me erg ongemakkelijk, om meer dan de voor de hand liggende redenen: het geweld, de moorden, de suggesties van incest en de hallucinerende intensiteit van het schrijven waren in die tijd zeldzaam in de Canadese literatuur. Maar nog griezeliger was de gedachte dat deze bloedstollende fantasie, evenals haar vroegrijpe verbale vaardigheid, het product waren van een meisje van 19. Ik was zelf 19, en met zo’n voorbeeld voor me voelde ik me al een laatbloeier.

In die periode (1967) gaf Blais onderstaand (Franstalige) interview aan een Canadese publieke omroep, waarin ze uitvoerig ingaat op haar werk en haar leven.

Het bleef niet bij een knaller van een debuutroman. Ze bleef schrijven, onderwijl nogal eens verhuizend. Naar Parijs, de VS (Massachusets), Bretagne en in 1975 weer terug naar Québec. Maar ook toen ging ze regelmatig van Montréal naar Florida. Sommige boeken werden verfilmd en haar debuutroman werd zelfs in een balletvoorstelling veranderd.

Dat kwam nog meer naar boven in de tiendelige ‘stream-of-conciousness’ stijl romanserie over de plaats Key West in Florida: Soifs. De serie begon in 1995 en zou eindigen in 2018. Er zitten veel kleurrijke karakters in – kunstenaars, schrijvers, journalisten, dragqueens. Veel ervan zijn gebaseerd op echte mensen die ze daar in een community ontmoette.

Het lijden van karakters – vaak in een ironische stijl beschreven – was haar kenmerk. En haar schrijfstijl is vlot en soms wat grof. Daarom kun je haar misschien een ‘duisterluchtig’ schrijfster noemen.

Zelf vond ze zich geen ‘duister’ persoon (vertaling via DeepL):

Persoonlijk hou ik niet van lijden. Ik geef de voorkeur aan sereniteit. Ik ben helemaal geen duister persoon. (…) Het is gewoon dat zoveel van mijn vrienden een aanleg lijken te hebben voor lijden.

Blais behoorde tot een groep Québecoise schrijvers die (misschien door de drempel van de Franse taal) minder bekend zijn gebleven in Nederland.

Essayist Jaap Linvelt schreef in 1988:

De moderne Franstalige Canadese roman kent voortreffelijke auteurs zoals Antonine Maillet, Marie-Claire Blais, Anne Hébert, Hubert Aquin, Jacques Godbout en Réjean Ducharme, die ook buiten Canada zeer gewaardeerd worden en in Frankrijk gehonoreerd zijn met prestigieuse literaire prijzen. Toch is deze literatuur in Nederland nog vrij onbekend gebleven, mede doordat vertalingen tot voor kort ontbraken.

Blais was de partner van de schrijfster en kunstenaar Mary Meigs tot Meigs overlijden in 2002. Ze overleed zelf in november 2021 in haar woonplaats Key West.

Waar gaat St. Lawrence Blues over?

Dit boek (originele titel: Un Joualonais, sa Joualonie) verscheen in 1973. Het werd een paar jaar later vertaald als St. Lawrence Blues – ook de Engelstalige titel – door Benjo Maso. Hij is een socioloog die veel schreef over wielrennen (Het zweet der Goden (1990), Wij waren allemaal Goden (2003), Nederland heeft weer de gele trui (2019)). Maar hij vertaalde ook boeken, zoals deze roman.

Het boek gaat over Abraham Lemieux, alias Ti-pit, een jongen die net uit de jeugdgevangenis komt. Hij is bevriend met Ti-cul, die hardop droomt over het plegen van een moord; Papillon, een dichter gespecialiseerd in het Franstalige Canadees (Joualonais); pensionhoudster Mme. Fontaine; Mimi, buurman van Ti-pit in het pension en zo nog wat figuren.

Québec (de stad) speelt ook een hoofdrol. We verplaatsen ons van een café naar nachtclub, van straat naar huis. Te voet, per metro, met een Cadillac. Ondertussen gebeurt er van alles. Seks, geweld, gescheld en hier en daar platte humor. Papillon schrijft een verhaal, niet zomaar een maar een pornografische. Mimi heeft seks in de hal van het gebouw. En Ti-pit, de hoofdpersoon, krijgt een baan in een lijkenwagen.

Marie-Claire Blais hield blijkbaar van grofgebekte, extravagante karakters. In dit boek is iedereen flink aan het schelden en beledigen:

Die verdomde ambtenaar dacht blijkbaar dat het geen kwaad kon als je twee of drie dagen lang van de honger verrekte, de klootzak.

‘Godsallemachtig, maar dat is geen doen! Er is me een pak sneeuw op komst!’
‘Hoe vaak heb ik je nu al gezegd dat je in mijn huis niet mag vloeken.’
‘Ja maar ik vloek nooit, Godsamme, ik zweer het.’
‘Je deed het zojuist weer, ongelukkige!’
‘Ik vloek nooit, verdomme, geloof me toch!’
‘Moge Jezus Christus het je vergeven,’ zei hij.

‘Houd je bek, ik word kotsmisselijk van jouw gelul.’

Dat is wel interessant; het is het tegenovergestelde van veel moderne romanschrijvers die met met hun goede smaak niets en niemand meer willen kwetsen.

Wat is er opvallend aan de stijl van Marie-Claire Blais?

Wat opvalt, is het hoge tempo, de vele karakters en de hoeveelheid dialogen tussen die karakters. Het boek zou ook makkelijk vertoneelstukt kunnen worden.

Je hoort vaak dat dialogen ‘makkelijk’ zijn maar ik ben het er niet mee eens, niet is zo moeilijk als een levensechte dialoog schrijven. Marie-Claire Blais had hier duidelijk talent voor, ze schetst karakters aan de hand van wat ze zeggen, zoals dit portret van de zelfbenoemde ‘nymfomane’ (en zwangere) Lison:

‘Zie je wel, liefde vind je overal, ze neuken met duizenden in Montréal, overal, van hoog tot laag!`’ zei Lison.

Of Prunier de taxichauffeur:

‘Soms krijg je zelfs ambassadeurs of bisschoppen in je kar, nou moet je niet denken dat ik op zichzelf mijn pet zo op heb van die lui, maar wanneer het op fooien aankomt hebben ze hun waardigheid op te houden, begrijp je?’

Er zijn meer mooie zinnen in deze roman:

Ik ben anders dan anderen. Ik heb nooit iets geleerd, maar ik loop woorden op alsof het een ziekte is. Als ik tegen mezelf heb, spreek ik vaak zoals ontwikkelde lui dat doen, maar dat is mijn geheim, blijkbaar houden woorden je op been als je niemand hebt.

‘Je haalt je muizenissen in je hoofd, Lemieux, wij banen ons een weg via de ondergrondse zijlijn van onze schitterende metro. Jezus, ik heb voor die metro moeten betalen, en ik zal er van profiteren ook, goed, wij slippen dus onder de rokken van Queen Elizabeth weg, nietwaar, broeder, en duiken aan de andere kant van de stad weer op, waar mijn trouwe Cadillac op ons wacht zonder ook maar het minste vlokje sneeuw op haar glanzende koetswerk.’

De week voor Kerstmis is een klotetijd voor een schlemiel die last heeft van eenzaamheid, alle gezinnen kijken vol verwachting naar de avonden uit, maar zelf denk je alleen maar: ‘Christus, waar moet je vanavond nou weer heen, naar het Leger des Heils soms, of direct door naar de lik? (…) Je hebt geen idee, je loopt maar wat, sommige huizen staan zo dichtbij de straat dat je maar een pas zou hoeven doen om bij ze in de kamer te staan, bij de schooljongens die stotterend hun les opzeggen voor ze naar bed gaan, bij grootvader die zijn krant openvouwt, je ziet een soort levende voorstelling met stemmen die tegen je zeggen: ‘Ik-voel-me-zo-prettig-thuis’, ”Ik-voel-me-zo-prettig-thuis’.

Het begin van het boek is wat lastig inkomen en daarna ontmoeten veel karakters elkaar, die vrij grof met elkaar omgaan en seksgericht zijn (mannen en vrouwen). Waarom dat zo is, laat ik bij Marie-Claire Blais. Het kan dus wat lastig zijn om het overzicht te houden. Wat wel prettig is, is dat de dialogen je aandacht erbij houden.

De roman intrigeert – en ik verwacht ook wel wat van haar andere boeken – maar de vertaling is erg gedateerd (vijftig jaar oud intussen). Het kan een stuk vlotter met de spreektaal. Dat zal ook het plezier in het lezen ervan veel goeds doen (of je moet gewoon het origineel lezen natuurlijk). Ik hoop dat er ooit nieuwe vertalingen uitkomen van deze nog steeds vrij onbekende Quebecoise schrijfster, die veel durf, pit en onverwachte humor in haar romans stopte.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Lezing van professor Nick Mount over de debuutroman van Marie-Claire Blais
• The New Yorker over Marie-Claire Blais (2019)
• Artikel in Le Devoir over de serie Soifs (2018)
• Item over het overlijden van Blais in 2021 op Radio Canada en in The Washington Post

1504 woorden / 8 minuten leestijd / Thema’s: Literatuur, Humor, Biologie / Foto header via Wikimedia Commons

Wie was Brigid Brophy?

Brigid Brophy werd geboren in 1929 in Londen. Ze was de dochter van John Brophy, zelf schrijver. Ze werd gemotiveerd om ook te gaan schrijven en debuteerde vrij jong met de verhalenbundel Crown Princess. Niet veel later volgde De aap van Hackenfeller, haar eerste echte roman, in 1953, toen ze dus pas vierentwintig was. Ze zou zeven romans schrijven.

Ze trouwde met Michael Levey (die directeur zou worden van de National Gallery). Maar ze wezen de standaard monogame relatie af. Brophy had diverse amoureuze relaties met vrouwen, waaronder de schrijfster Iris Murdoch.

Met Levey en nog een schrijver schreef ze het provocerende Fifty Works of English and American Literature We Could Do Without. Dat deden ze in 1967 en ze vielen veel schrijvers aan en beroemde werken als Hamlet en Huckleberry Finn. Haar literaire held was de veel minder bekende Ronald Firbank, een experimentele schrijver van begin twintigste eeuw die slechts veertig jaar oud werd.

Ze schreef nog diverse romans, hoewel ook niet heel veel (zeven in totaal), waaronder de romans The King of A Rainy Country (1956, enigszins autobiografisch), Flesh (1962, over seksualiteit), The Finishing Touch (1963) en The Snow Ball (1967), dat ze zelf haar beste boek vond, waar het vooral gaat om verleiding en de lichtvoetige gesprekken die daarvoor nodig zijn. Ook zou ze nog toneelstukken schrijven. Ze wilde nooit saai schrijven, maar entertainend.

Ze werd misschien wel bekender met haar non-fictie, waaronder essays, biografieën, journalistieke stukken en romanrecensies. Haar favoriete onderwerpen: dierenrechten, psychologie (met name de psychoanalyse), seksualiteit en literatuur.

Met name seksualiteit had haar interesse. De schrijver en publicist Jonathan Gibbs vergeleek haar interesse in seks in vergelijking met Iris Murdoch, Kingsley Amis, Markies de Sade, D.H. Lawrence en Henry Miller:

Ze was ‘geïnteresseerd in pervers, transgressief en afwijkend seksueel gedrag’, maar in tegenstelling tot haar leeftijdsgenoot was ze ‘ook geïnteresseerd in de erotiek van seks in zijn meer conventionele vorm’.

Brophy uitte uitgesproken meningen op televisie. Er is niet veel van te vinden, behalve korte stukje uit Jonathan King’s tv-show. Brophy zie je na ongeveer een minuut en zegt dat ze de toenmalige dichter Cecil Day-Lewis als haar ideale echtgenoot ziet, vanwege zijn ‘pure sexiness’.

Ze werd bekend vanwege haar gepassioneerde inzet voor dierenrechten, wat in die tijd nog niet zo gewoon was om te doen als nu. Dit video-essay op YouTube gaat daar wat dieper op in.

Haar gezondheid ging achteruit. Ze ging steeds slechter lopen, verhuisde naar een verzorgingstehuis en overleed uiteindelijk in 1995.

Waar gaat De aap van Hackenfeller over?

In De aap van Hackenfeller observeert de biologieprofessor Darrelhyde twee apen. Een is Percy en de ander Edwina. Edwina wil graag seks, zo ziet Darrelhyde, maar Percy kan het niet bieden.

Het zijn Hackenfeller-apen, die lijken op een kruising tussen een chimpansee en een gorilla. Ooit ontdekt door een Nederlandse avonturier (de Hackenfeller van de titel) werden ze gekoesterd omdat ze als soort het dichtste bij de mens zouden staan. Professor Darrelhyde is een groot fan en voelt veel liefde voor de dieren.

Op een dag krijgt de professor te horen dat Percy in een raket de ruimte in zal worden geschoten – juist omdat hij een Hackenfeller-aap is. Ook al probeert hij iedereen te overtuigen dat een dier ook een levend wezen is, alles mislukt. Een zegen voor de wetenschap, minder voor Percy, die vooral angsten zal uitstaan, en de trip niet zal overleven.

De professor kan het niet aanzien. Hij ontmoet de dievegge Gloria en overtuigt haar hem te helpen door de kooi te openen. Percy ontsnapt. Maar niet ver. Hij blijft zitten op de daken van de dierentuin. Door de vrijheid blijkt hij opeens wel in staat om Edwina te geven wat ze wilt. Ondertussen heeft Gloria ook behoefte aan intimiteit.

Het is een wat ander boek dan de meer bekendere titels van Brophy: De Finishing Touch en Onder de huid. Toch zitten er veel Brophy-onderwerpen in: dierenliefde, seksualiteit, eigengereide karakters. Het is ook tamelijk droog en absurdistisch geschreven. Het deed mij wat denken aan Evelyn Waughs schrijfstijl, vooral van The Loved One. En het is dan grappig om te lezen dat hij een van de schrijvers was die haar vader haar stimuleerde om te gaan lezen.

Ik vond het bij tijd en wijlen geestig boek, aantrekkelijk bondig (iets meer dan 100 bladzijden) en een origineel onderwerp dat ik zelf alleen van de komische tv-serie The Mighty Boosh ken: de dierentuin. De gesprekken tussen de professor en Gloria vond ik zelf erg vermakelijk.

Wat is er zo bijzonder aan de stijl van het boek?

De aap van Hackenfeller heeft een zachte, vriendelijke schrijfstijl. Het heeft veel lichtkomische momenten. Ik genoot vooral van sommige dialogen, zoals deze tussen de professor en de man die Percy wil meenemen, Kendrick:

– Wat bedoelt u met Percy gaat weg? Waar gaat hij heen? Wie neemt hem mee?
– Percy is geroepen tot een hogere bestemming.
– Geroepen?
– Gecommandeerd als u dat liever wilt. Bevrijd.
(…)
– U bedoelt toch niet dat u hem vrij gaat laten, wel?
– Nee, nee. Dat is maar bij wijze van spreken.
– Betekent dat ‘in de wacht slepen’?
– Wel zowat. In de wacht slepen, ermee vandoor gaan.
– En wie gaat er dan met Percy vandoor?
– Dat bedrijf waar ik bij ben.
De professor zweeg een ogenblik en toen vroeg hij: ‘En van wie heeft uw ‘bedrijf’ dan wel toestemming om Percy mee te nemen?’ Hij voelde zelf dat zijn vraag iets belachelijks kreeg door de quasi-waardigheid van de naam van het dier.
– De machthebbers, antwoordde Kendrick. Hoogste prioriteit, om zo te zeggen.
– Wat?
– Het hele plan. Uw Percy is een V.I.P.
– Waar hebt u hem voor nodig?
– Een raket.
– Heeft u hem als raket nodig?
– Hij gaat naar boven in een raket.

Ik hou ook wel van deze simpeler, beschrijvende zinnen:

Er stonden drie bureaus vlak bij elkaar en op elk ervan stond een schrijfmachine. Van tijd tot tijd kwam er een man of vrouw om de hoek kijken. Een enkele kwam binnen en zocht naar het een of ander in de laden van de bureaus. Zij groetten de professor zonder te vragen wie hij was en gingen weer weg.

Ook amusant is dit gesprek tussen een journalist en de professor:

-Dus u wilt er niets over publiceren?
– Nee. En nu ik er over nadenk, de ruimtevlucht kunnen we toch niet gaan tegenwerken. We hebben iedere zaterdag een ruimtevaarthoekje.
– Werkelijk?
– Voor de kinderen. Dat doet ze minder kwaad dan die sadistische strips.
De professor had een ogenblik nodig om zijn hoop te laten varen en nog een om in te zien dat men verwachtte dat hij weg zou gaan.
– Ik vrees dat ik veel tijd van u in beslag genomen heb. Voor niets.
– Dat geeft niet. De helft van deze baan bestaat uit het opschrijven van dingen die nooit gedrukt worden.
Toen het niet langer om zijn baantje ging, werd de verslaggever een mens.

De professor slaat ook nog eens de spijker op zijn kop met deze uitspraak over de homo sapiens:

– Homo sapiens, zei hij, is de verkeerde weg ingeslagen. Dat heeft hij gedaan ergens bij de aanvang van de geschiedenis, op het moment toen hij tot de ontdekking kwam, dat doden – de professor vond zijn adjectief wetenschappelijk juist moest zijn – deftiger was dan ploegen.

Ook mooi vond ik dit stukje waarin helemaal geen mens in voorkomt:

Het papegaaienhuis was op slot, maar door het glazen paneel van de deur kon Percy vaag in het aanlicht de kaleidoscoop van donzige kleuren onderscheiden. Hij hield zijn mond voor het sleutelgat en wauwelde wat. Een ara sprong op zijn tak en krijste. Dat gekrijs maakte de vogel naast hem aan de gang en de reactie ging van kooi tot kooi en van zitstok tot zitstok het hele huis door tot alle vogel wakker waren, kasten en stemden en ten slotte weer hun verstand bij elkaar kregen en zich fladderend neerlieten. Zij stelden hun schrille concert uit tot de volgende dag.

Ik blijf het zeggen: ik heb liever een boek van honderd bladzijden waar je rijkelijk uit kunt citeren, dan een veel dikker boek waar je naar de parels moet zoeken. Jammer genoeg is de literaire ontwikkeling van onze tijd anders dan die van de tijd van Brigid Brophy.

Gelukkig zijn er de oudere boeken om nog van te genieten. En als je dit boek oppakt, neem dan ook de tijd voor The Loved One van Evelyn Waugh, een van mijn lievelingsboeken.

Meer luisteren, lezen of kijken

• Podcast over Brigid Brophy op Soundcloud
• Eerste podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Tweede podcast over Brigid Brophy op London Review of Books
• Via Edinburghuniversitypress kun je het eerste hoofdstuk van haar biografie lezen
• Biografie van Brigid Brophy in Wikipedia

1775 woorden / 9 minuten leestijd / Thema’s: Amsterdam, twintigste eeuw, de wallen, kunstscene jaren vijftig / Beelden copyright: Uitgeverij De Weideblik

Wie was Jaap Nieuwenhuis?

Jaap Nieuwenhuis was een tekenaar en illustrator. Hij was tekenaar (o.a. kindertijdschriften, Okki, Taptoe, maar ook de Margriet) en maakte twee kinderboeken. Mensen noemen hem ‘een echte gentleman’.

In dit stuk gaat het niet over zijn tekenwerk, maar over een boek dat hij heeft geschreven. Ik liep dat boek stomtoevallig tegen het lijf in boekhandel Minerva in Amsterdam-West, en ik wist meteen dat ik het wilde hebben. Veel stedengeschiedenissen zijn geschreven door historici, journalisten of schrijvers. Waar lees je ‘gewone’ boeken vanuit het oogpunt van bewoners? Dit boek van Jaap Nieuwenhuis is zo’n zeldzaam voorbeeld.

In het boek Een huis op het Oudekerksplein en andere Amsterdamse verhalen (1947-1952) schreef hij zijn herinneringen aan de rosse buurt in Amsterdam toen hij met zijn vriendin Paula Thies aan het Oudekerksplein woonde, dus midden in de rosse buurt.

Het idee voor het boek begon allemaal in Zuid-Frankrijk, zo schrijft hij in de inleiding:

Mijn herinneringen waren de oudste en – omdat ik toen op het Oudekerksplein woonde – misschien ook wel de ongewoonste. “Je zou ze door iemand moeten laten opschrijven en er dan zelf tekeningen bij maken”, stelde Herman voor nadat ik een paar van mijn belevenissen had verteld. (…) Maar een ander de tekst laten schrijven? Daar voelde ik weinig voor. Dat kan ik zelf wel, dacht ik. En zo gebeurde het dat ik ging schrijven en al schrijvende mijn belevenissen uit die tijd steeds scherper voor me zag.

Nieuwenhuis schreef dit op latere leeftijd maar zijn herinneringen waren nog wel zuiver, denkt hij:

(…) ik heb totaal geen fantasie en dus is er een grote kans dat wat ik heb opgeschreven ook daadwerkelijk gebeurd is.

In 1952 verhuisden ze naar Broek op Waterland en daar houdt dit boek op. Het idee was ook alleen om de Amsterdamse buurt in die tijd te schetsen.

Jaap Nieuwenhuis werd tekenaar, illustrator, docent en ontwerper van kostuums. Hij overleed in april dit jaar op 97-jarige leeftijd. Paula Thies was een bekend kunstenares, die nog les kreeg van de schilder Oskar Kokoschka. Zij overleed in 2000. Lees zijn necrologie in NRC (achter een paywall). Of bekijk de video op YouTube van Metje Blaak.

Waar gaat dit boek over?

Jaap Nieuwenhuis en Paula Thies woonden dus in hun jonge studentenjaren in de rosse buurt van Amsterdam. Beiden waren student op de Rijksacademie en verdienden geld met uiteenlopende klussen.

Begin jaren vijftig was de rosse buurt nog niet de ‘monocultuur van seksualiteit’ die we vandaag de dag kennen, legt Annemarie de Wildt, conservator bij het Amsterdam Museum, uit in het voorwoord:

Er zaten veel kleine bedrijfjes en middenstanders, zoals kruidenier Loohuis en de bakkerij van juffrouw Stive. (…) Er was weinig geweld. (…) Onenigheid werd meestal beslecht met vuisten en niet met wapens.

Er waren ook veel jonge, experimenterende kunstenaars te vinden. Ze kwamen regelmatig binnen bij het huis aan de Oudekerksplein. De Wildt vertelt dat kunst en leven voor Jaap en Paula onlosmakelijk verbonden waren:

Paula tekende de voorbijgangers in de buurt, zoals de man met de hoedendozen, die hoeden verkocht aan de vrouwen achter het raam. Ze portretteerde de kinderen van hun buren, zoals Jopie, met haar gestreepte truitje, en Woutertje, die ze vanwege zijn armzalig uiterlijk ‘het paupertje’ noemden. Prostituees heeft Paula niet getekend, voor model zitten hadden ze geen tijd. Wel maakte Jaap later een fraaie tekening van de enige heer van plezier, ‘ome Gerrit’, die op mooie zomerdagen in een gestreepte zwembroek voor de deur stond en klanten lokte door per ongeluk tegen de mannen aan te botsen.

Dit boek bestaat uit ongeveer 50 korte verhaaltjes. Een combinatie van anekdoten en portretten van buurtbewoners, zoals Tante Willemien, Tante Jet, Corrie, Ome Gerrit, Tante Marie, meneer Van der Wal, Jopie en Gekke Thijs. En mensen uit de kunstscene van begin jaren vijftig, Zoals Lucebert en Jan Sierhuis. Soms lees je een bekende naam voor ze nog bekend zijn, zoals Louis van Gasteren, Karel Appel. Of ervaar je een ontmoeting met het nichtje van Slauerhoff in een boekhandel.

Er zijn ook ‘gewone’ verhaaltjes, zoals wanneer ze een van de eerste Chinese restaurants in Amsterdam (meneer Li in de Warmoesstraat) bezoeken. Het is aardig om te lezen dat sommige dingen nooit veranderen:

Achter in de zaak was een doorgeefluik, waardoor soms een glimp op te vangen was van een geheimzinnige, nooit te voorschijn komende figuur, die zo te ruiken al aan het koken was geslagen. (…) De onzichtbare figuur achter het doorgeefluik manifesteerde zich als een uitstekende kok.

In een verhaal schetst hij zichzelf als hij in een kleedkamer wordt uitgedaagd door een koorlid die macho doet en hij hem een klap geeft (het loopt goed af).

In een ander verhaal bezoeken ze Paula Thies’ oom en tante. Ze maakt zoals vaker spontaan een tekening van de oom, maar krijgt daarna een briefje van de tante, die niet blij is met de restjes houtskool: Je bent welkom maar niet om te tekenen.

Wat me verraste was hoe prettig de teksten te lezen waren. Het is niet echt erg geestig, de verhalen moeten het ook niet van hun plots hebben, maar het is een fijne sobere, rustige, bescheiden stijl. Bij Indipendenza hebben we al meer kunstenaars met schrijftalent behandeld: Jack Bilbo, Vincent van Gogh, Felix Nadar, Rodolphe Töpffer, en Nieuwenhuis past daar goed bij.

Complimenten voor de uitgaven van het door uitgeverij De Weideblik. Volop illustraties, foto’s en een mooie cover. Het is eerder uitgegeven door Nieuwenhuis zelf (in 2012), dit is opnieuw uitgebracht in april 2024, dus vlak voor het overlijden van Nieuwenhuis.

Voorbeelden van portretten en anekdotes

Ik had veel plezier aan de portretten,. Tante Marie is er zo een die meteen blijft hangen:

Het gebeurde wel dat er mannen of opgeschoten jongens door onze ramen probeerden te gluren. Tante Marie schreeuwde dan:
– “Maak dat je wegkomt! Daar wonen fatsoenlijke mensen!”
Soms maakten mannen beledigende opmerkingen tegen haar en dan riep ze:
– “Sodemieter op! Ga naar de lellebellen van de Achterburgwal, die dragen bustenhouwers.”
Op zondag werkte ze niet. Dan was ze volkomen onherkenbaar gekleed in een keurige zwarte mantel met bijpassende hoed en een bril op met heel dikke glazen.
– “Ik gaan koffie drinken bij me soon”, zei ze dan tegen ons. “Die woont bij de rijkdom in de Vondelstraat.

Soms is het alsof je erbij staat:

Tante Dientje (…) riep Gekke Thijs, die juist passeerde, bij zich in de deuropening.
– “Gekke Thijs, ga effe naar ome Jaap in de Lange Niezel en haal een pond winterpeen en een pont uien voor me. Aardappelen hoef niet, want die hep-ik nog. O ja, en neem ook een pond pere mee.”
Gekke Thijs had al trappelend (hij kon niet stilstaan) de boodschap in zich opgenomen en rende juist weg toen tante Dientje hem nakrijste.
– “En denk er aan laat je niet van die buikzieke krengen geven, want daar hep ome Jaap een hand van!”

In 1950 moest in Nederland de moderne kunst nog losbarsten. Lucebert komt op een dag op bezoek en doet iets eigenaardigs met speelgoed, waarna Nieuwenhuis pas later beseft dat het kunst was.

Lucebert haalde uit zijn jaszak een blikken speelgoedkippetje en liet zich, zonder iets te zeggen, op zijn knieën vallen en drukte het kippetje tegen het vloerkleed, waarbij het een piepklein eitje produceerde. Zo kroop hij de hele kamer door, een spoor van eitjes achterlatend. Toen het leeggelegd was, zocht hij alle eitjes bij elkaar, vulde het apparaat weer en begon opnieuw over de grond te kruipen. Hoewel ik het woord nog niet kende, begreep ik dat dit een statement was. Zijn nieuwe vriendin deed net of het de gewoonste zaak van de wereld was en met het gezicht van een moeder die trots is dat haar kindje zo zoet bezig is, kletste ze honderduit met Paula over van alles en nog wat.

Of schilder Jan Sierhuis, dan net twintig, komt op bezoek maar er is maar een (eenpersoons) bed:

– “Het zal wel even inschikken zijn, Jan”, zei ik. “Het is maar een éénpersoonsbed.”
– “O, dat geeft niet”, zei hij en hij trok zijn schoenen uit, en kroop met zijn lange koetsiersjas nog aan naast me in bed.
– “Zou je je niet beter je jas kunnen uittrekken?” vroeg ik voorzichtig.
– “Nou nee, beter van niet”, zei hij. “Ik wil nog wel eens in bed pissen.”
Geen van beiden kon de slaap vatten. Ik was wel Paula naast me gewend, maar niet iemand in een dik pak winter kleren en een duffelse overjas. Nadat we een poos op onze ruggen voor ons uit hadden liggen staren, zei Jan:
“Ik kan misschien beter naar beneden gaan. Daar ligt een kleed waar Paula me al eens inrolde en toen sliep ik prima.
We gingen naar beneden. Jan ging op het afgedankte tapijt van Paula’s moeder liggen en op zijn aanwijzingen rolde ik hem daarin op als een worstje in een lap bladerdeeg.
Toen ik de volgende morgen naar beneden kwam, trof ik hem daar nog luid snurkend aan.

Een van de beste anekdotes is het verhaal rondom mevrouw Thole. Die geeft de opdracht om een vitrine in Apeldoorn te beschilderen in een stadsgezicht van Venetië, samen met een gondel. deze klus doen Jaap en Paula samen met Bernard Nusselder.

De gondel moest een gevaarte worden van drie meter lang en tachtig centimeter breed en daarvoor moesten ze ergens in Brabant een pitrietfabriek bezoeken. Later merken ze dan mevrouw Thole het niet graag over de betaling van de klus heeft.

– “Mevrouw Thole,” begon hij, “wij zouden graag met u willen afrekenen. Ik heb hier een lijstje met de onkosten en de honoraria.”
– “Maar drink toch eerst uw thee,” antwoordde mevrouw Thole. “Anders wordt die koud. Wilt u er een koekje bij? Mevrouw, u wilt toch wel een koekje?”
– “Mevrouw Thole, begon Bernard weer, nu met een lichte dreiging in zijn stem, “wilt u misschien eerst onze rekening bekijken en, als u daarmee akkoord bent, ons betalen?”
Ik kreeg een vreemd gevoel, alsof er iets ging gebeuren dat ik onbewust al had verwacht.

Meer lezen, luisteren of kijken

• Interview met Jaap Nieuwenhuis op YouTube van Metje Blaak
• Website Jaap Nieuwenhuis
• Jaap Nieuwenhuis op de website van uitgeverij De Weideblik
• Interview met een lifestyleblad in 2022
• Necrologie van Jaap Nieuwenhuis in NRC (achter paywall)

3103 woorden / 16 minuten leestijd / Thema’s: essaybundels, essayisten, Nederland, futurisme / Vorm: kort essay (over essays) / Foto header copyright Nationaal Archief (via Wikimedia Commons)

Nederlanders staan erom bekend dat we over alles onze mening kunnen geven. Vaak snel en onnagedacht. Maar er is ook een ideale combinatie: onze essays. Die bevatten zowel stevig denkwerk als een portie flinke meningen. Ik lees ze graag.

Gek genoeg zijn onze essays in het buitenland minder bekend dan onze romans. Ik denk juist dat Nederlanders beter zijn in essays dan in fictie. Voor fictie is meer empathie, zachtaardigheid en humor nodig dan Nederlandse schrijvers doorgaans laten zien (met een uitzondering hier en daar).

Die onbekendheid met deze essays is zonde. 21e eeuwers kunnen veel leren van denkers in de vorige eeuw. Dankzij sociale media leven we in een meningencultuur – waarbij de meningen het doel zijn, niet hoe je tot die mening komt. Terwijl nadenken niet met een mening begint, het eindigt ermee. Daarnaast zijn veel onderwerpen uit die tijd nog steeds relevant voor ons.

Daarom herlees ik een aantal bijzondere essayisten uit de 20e eeuw en laat zien waar ze over onze tijd spraken, soms zelfs zonder dat te beseffen.

Wie was Rudy Kousbroek en waar gaat Anathema’s over?

Rudy Kousbroek was een schrijver/essayist die zich verwonderde over de fenomenen van zijn tijd. Hij schreef goed leesbare esssays over allerlei uiteenlopende onderwerpen. Bijvoorbeeld media, pornografie, auto’s, dieren, onderwijs, literatuur, ga zo maar door. Dat deed hij voor de bladen Vrij Nederland en het Algemeen Handelsblad.

Hij besprak alle onderwerpen die hem boeiden en in Anathema’s zijn ze globaal verdeeld in thema’s (Natuur en cultuur, Existenties, Stijl, etc.). Hij koos het voor woord anathema’s, een ander woord voor een banvloek. DBNL legt dat uit. Het betekent ook ‘opgestelde’ in het Oud-Grieks, zoals Wikipedia uitlegt.

De cover van een andere essaybundel, Avondrood der magiërs, legt wel mooi uit hoe hij werkte als essayist:

Men zou Rudy Kousbroek kunnen beschrijven als iemand die zijn eigen brein als zijn meest fascinerende speelgoed beschouwt (…).

En in 2011 schreef Marja Pruis in De Groene over de Anathema’s:

Dat een op zich bêta-georiënteerde figuur zo ostentatief en zonder terughouding kond kon doen van zijn liefde voor mens, dier en machine, zo durfde te zwelgen in sentiment en tranen, zo kón zwelgen ook in sentiment en tranen zonder dat zijn stukken er dom, sentimenteel of kitscherig van werden, daarop paste slechts bewondering, instemming, nadenken. Kousbroek was de Slauerhoff van de essayisten: technisch, romantisch, onverzadigbaar en driftig.

Wat ik uit dit wat lastig geformuleerde stukje haal, is dat zijn stukken prettig te lezen zijn omdat Kousbroek een van die zeldzame schrijvers is die emoties serieus neemt. Daar hou ik wel van: emotie in het denken verwerken. Zijn boeken over dieren (fotoboeken zoals Het raadsel der herkenning) bevatten zoveel oprechte gevoelens die ik zelden eerder las bij een ‘serieus’ schrijver. Ik meen me te herinneren dat een schrijver (ik dacht Jeroen Brouwers) schreef dat hij dat belachelijk vond.

Daarnaast wist Kousbroek heel veel van de Franse literatuur en legt hij zijn denkwijze altijd goed uit.

Ik heb de drie delen Anathema’s van 1969, 1970 en 1971 gelezen in een gebundelde versie. In totaal zijn er 9 verschenen. In 1975 ontving hij de P.C. Hooftprijs voor deze essays. Ik herlees de Anathema’s graag, want Kousbroek schrijft wel mooi, hoewel hij soms ook wel iets te ingewikkelde woorden gebruikt om zijn punt te maken, wat ik wel zonde vind.

Door de bank genomen zijn de Anathema’s vijftig jaar later nog steeds prima te lezen maar zijn intellectuele denken kan een brug te ver zijn voor een gemiddelde lezer van nu.

Ik schrijf hier geen biografie. Daarvoor verwijs ik naar Wikipedia of een andere bron. Het gaat mij om deze essays. Leuk om te weten: dankzij DBNL zijn sommige anathema’s van Kousbroek vrij toegankelijk.

Dit zijn 12 voorbeelden van stukjes die ook iets zeggen over onze tijd – soms direct en soms indirect. Soms heb ik het er ook in gevonden. Ik geniet altijd wel van die momenten dat een schrijver over de tijd heen een hand weet te reiken aan de lezer van het heden.

12 VOORBEELDEN VAN FUTURISTISCHE IDEEËN IN DE ANATHEMA’S

1. Het idee van een AI-tekstgenerator

Een van de toevalligste ’toekomstvoorspellingen’ van Kousbroek is als hij in 1969 een soort Chat GPT tekstgenerator bedenkt. Zijn prompts zou je nu letterlijk kunnen invoeren in Chat GPT of verwante software én antwoord krijgen.

Wie de ook in Frankrijk gangbare boeken met eindexamenvraagstukken van de laatste zoveel jaar doorbladert, vindt daarin opgaven als: ‘In september 1832 beschreef Lamartine, in een brief aan zijn vriend Virieu zijn indrukken van Libanon. Schrijf die brief’ – ‘Schets een portret van een twintigste-eeuwse zakenman op de manier van La Bruyère’ (…) Het is een genre dat sterk tot mijn verbeelding spreekt, en visioenen oproept van opgaven als schets een portret van Simone de Beauvoir op de manier van Brantôme, of: geef een beschrijving van een speeltuin in de stijl van Octave Mirbeau, of van een paar twintigste-eeuwse bottines op de wijze van Restif de la Bretonne. Schrijf een verontwaardigde aanklacht tegen de slavenhandel in de stijl van Arthur Rimbaud (…). (deel 1, p 57)

2. De gevoeligheid voor woontrends

In Nederlandse woningen volgt men graag trends op. Ik heb mezelf daar ook altijd over verbaasd. Nu zijn bijvoorbeeld ‘zware deuren’ in de mode. En de industriële look. Of minimalisme. Begin jaren zeventig waren tapijten (85% was betapijt vertelt hij) en boardplafonds in de mode.

Nu is het niet zo dat iedereen aangewezen is op boardplafonds omdat er geen stukadoors meer zijn, het is omgekeerd: er zijn geen stukadoors meer omdat iedereen boardplafonds wil hebben. Natuurlijk is de reden in eerste instantie dat die goedkoper zijn, maar het juiste perspectief daarop wordt verkregen door te bedenken dat Nederland een van de rijkste landen van de wereld is, en dan te mediteren over het feit dat blijkbaar niemand het verschil in prijs er voor over heeft. De eigenlijke, diepere reden is, vrees ik, dat haast niemand in Holland boardplafonds echt lelijk vindt. Vandaar de aanblik, zoals men die op late wintermiddagen kan bewonderen in onze grote steden, van hele rijen grachtenhuizen met boardplafonds, vrolijk verlicht door tl-buizen. (deel 3)

3. Auto’s worden steeds saaier

Kousbroek was een autoliefhebber en van de moderne auto zou hij erg gruwen. Het gaat hem om karakter. Zoals de 2CV (ook wel de deeujsjefoo). Dat miste hij al in de ‘moderne’ auto van begin jaren zeventig. Toch kun je zijn zinnen ook makkelijk toepassen op de moderne auto’s van nu, die van alle gemakken zijn voorzien, maar karakter missen.

Wat symboliseert die homogene, ongedifferentieerde materie? De afwezigheid van denken. Er is geen voorstelling aan verbonden. Alles wat verwijst naar een machine, alles wat een beroep doet op de verstandelijke vermogens, is in de moderne auto geëlimineerd. Alles wat duidt op opbouw, op organisatie, op structuur, is verdwenen. De moderne auto streeft naar naadloosheid. Hij is meer en meer gaan lijken op een onbepaald huishoudelijk gebruiksvoorwerp: een stofzuiger, een mixer, een gasgeiser of een scheerapparaat. Een moderne auto lijkt op alles, zelfs zijn eigen voorkant lijkt op zijn eigen achterkant. Een auto uit 1925 was nergens mee te verwarren: hij stelde een auto voor, en die voorstelling was zo fundamenteel dat ze nu nog gebruikt wordt om met economie van middelen een duidelijk herkenbare auto weer te geven, zoals op verkeersborden, op illustraties in Veilig Verkeerboekjes, in karikaturen, en in kindertekeningen. (deel 3)

4. De opwarming van de aarde

Deze passage trof mij. Het lijkt namelijk alsof Kousbroek hier de opwarming van de aarde voorspelt én de reactie erop. Toch is de aanleiding veel toevalliger. Hij bespreekt het onmogelijke verkeer in Parijs en dit is een soort denkoefening hoe het kan dat iedereen leert wennen aan zo’n onmogelijke situatie.

Wat mij er nu speciaal zo van opvalt is hoe de mensen wennen, gewoon raken, aan een toestand die objectief tegen iedere rede ingaat. Hoe heeft het in vredesnaam zo ver kunnen komen? Maar dat is het nu juist, dat gebeurt niet ineens. Als van de ene dag op de andere, bv. door een grote onderneming of industrie, de temperatuur van de grond op 80° Celsius werd gebracht, dan zou geen sterveling dat accepteren, en het zou trouwens ook ongelukken veroorzaken. Wij zouden zeggen: dan wordt het land onbewoonbaar! Maar als het zou gebeuren à raison van één of twee graden per jaar, uitgestrekt over een periode van een halve eeuw, dan zou men het nu de gewoonste zaak van de wereld vinden dat iedereen in een koelkast leefde. (….) Zo zou men zelfs redeneren als men volledige zekerheid had dat de bodemtemperatuur verder zou gaan met stijgen, en dat ook de meest resistente planten het op den duur zouden moeten begeven, tenzij er een wonder gebeurde. Het geloof in zulke wonderen is, in tegenstelling tot bv. het meerwaardevraagstuk, naar mijn overtuiging een van de werkelijke politieke problemen van dit ogenblik – het naar alle maatstaven zeker weten dat een bepaalde ontwikkeling zich zal voortzetten en tot een bepaald resultaat zal leiden als geen maatregelen worden genomen, en het feit dat die maatregelen niettemin niet genomen worden. Het grote prototype van deze variëteit van rampen is natuurlijk de bevolkingsaanwas. (deel 3)

5. De ont-taboeïsering van pornografie

Kousbroek bezocht een seksbeurs in Kopenhagen en schetste de onwennigheid van de legalisering van pornografie. Hij schrijft er een paar essays over. Met daarbij een vrij hilarische schets van een liveshow. Hij merkt al meteen op dat het saai en commercieel is, wat die vrijheid oplevert. (‘Het was louter stekkers met stopcontacten wat de klok sloeg’.) Deze toen ingezette liberalisering zorgde er later voor pornografie het internet zou overspoelen en zelfs ‘gewoon’ is geworden. Deze tekst is volgens mij nog steeds net zo relevant als toen:

(…) zoals al eerder aangeroerd heeft bijna iedereen te kampen met de neiging om zichzelf en anderen wijs te maken dat men alleen maar uit een zekere academische belangstelling is komen kijken. Men is geïnteresseerd in pornografie als verschijnsel vanuit een klinisch, cultureel, sociologisch, artistiek, of godweetwat voor oogpunt, maar niet uit persoonlijjke belangstelling voor seks. (…) Dat is trouwens het mooie van het opheffen van de restricties op pornografie: een nieuwe groep van misdadigers is verheven tot de status van bourgeois; ze moeten alleen nog even wennen. (…) Het hele proces voltrekt zich van zijn kant zich zonder een liefkozing, zonder een bewijs van tederheid, zonder een teken van emotie, hij steekt letterlijk en figuurlijk geen vinger uit, hij laat het aan zich gebeuren als iemand die zich zijn schoenen laat poetsen. (deel 2, p 271, 273, 287)

6. De oppervlakkigheid van media

Zeker sinds sociale media is er minder en minder aandacht voor inhoud, en meer om het punt maken zelf. Feiten zijn te manipuleren, zo lijkt het. Kousbroek vergelijkt de ontwikkeling dat het Amerikaanse blad Time doormaakte. Daar kun je het succes van online magazines als Buzzfeed in herkennen, maar ook het succes van verander-je-leven-nú! reels op Instagram.

De inhoud van deze bladen is dan ook grotendeels geschreven in de vorm van instructies, briefings, van waar de mensen op moeten letten, wie zij moeten nadoen, en wat ze moeten onthouden om wél die indruk te maken. De vorm is daarbij een reflectie van de inhoud: kort, de uitwendige hoofdzaken, nonchalant, geamuseerd, en steeds met inachtneming van het imperatief dar de lezers afgeschrikt worden door abstracties. De Time-formule heeft het specifieke van televisie; het is denkbeeldig kijken. Ideeën hebben geen inhoud, maar een gezicht. Het accent is verschoven van de inhoud van een denkbeeld naar de persoonlijkheid van iemand die er wat mee te maken heeft – zijn das, de kleur van zijn schoenen, zijn echtelijke staat, hobby’s en huisdieren. Niet de literatuur, maar Hemingway; niet de schilderkunst, maar Picasso; niet de ruimtevaart, maar John Glenn; niet ballet, maar Nureyev; niet politiek maar J. F. Kennedy; niet godsdienst maar de handelingen van de paus en zijn gerokte schaar. (deel 1, p 77)

7. Het gebrek aan interesse in kunst

Ik heb zelf veel over kunst van onze tijd geschreven en de aversie ertegen is soms onbegrijpelijk. Ik begrijp het niet zo goed – wat heeft kunst die mensen aangedaan? Waarom kunnen mensen niet accepteren dat kunst een noodzakelijk iets is om het leven te verruimen en dat kunstenaars daarbij vaak nieuwe ideeën bedenken. Toch is dat iets wat in Nederland diep zit en ook al in 1969, blijkbaar.

Picasso is weliswaar universeel bekend, maar niet universeel bemind. Zijn beroemdheid is niet gebaseerd op waardering. Grappen over schilderijen van Picasso vormen al sinds verschillende generaties het noodrepertoire van tweederangs humoristen, waarop zij altijd terug kunnen vallen als zij niets beters weten te bedenken. Denigrerende formules en negatieve waarderingen over het werk van Picasso worden anno 1966 nog steeds gretig ontvangen en niet zonder leedvermaak doorverteld, desnoods zogenaamd als curiositeit. G.B. Shaw zei het al: Het is een vergissing te veronderstellen dat onkunstzinnige mensen alleen maar onverschillig staan tegenover kunst, zij haten het, met een bittere en kwaadaardige haat. (deel 1, p 119)

8. De verandering van het straatbeeld

Soms verdwijnt er in korte tijd veel in het straatbeeld. Dat komt door technologische vernieuwingen, zoals in onze tijd de digitalisering ervoor zorgde dat er minder brievenbussen dan vroeger zijn. Telefooncellen zijn zelfs helemaal verdwenen. Kousbroeks observaties van zulke veranderingen in de jaren zestig doen denken aan veranderingen in onze tijd, waarbij al het analoge overgaat in het digitale.

Als we het hebben over techniek in de jaren zestig is het eigenlijk veel boeiender om te praten over de dingen die in die periode verdwenen zijn. Het was bv. het eerste decennium zonder stoomtreinen. Aan het eind van de jaren ’50 is de wereld plotseling gaan veranderen; allerlei dingen die sinds jaar en dag dienst hadden gedaan, en soms nog uit de vorige eeuw dateerden, begonnen opeens te verdwijnen, werden afgedankt, vervangen, weggesmeten. In de jaren ’50 zag men in het straatbeeld nog oude auto’s die toen 25 of 30 jaar oud waren; in de stations rook het nog naar stoom en steenkool. Je zag nog ouderwetse telefoons, klapcamera’s, oude grammofoons met naalden in een doosje, en grote kasten van radio’s van ‘vóór de oorlog’, d.w.z. uit de jaren ’30. En toen, in een paar jaar, was het allemaal verdwenen. Het is niet aannemelijk dat het allemaal plotseling tegelijk kapot ging, en dat ging het ook niet: met de wind van vernieuwing werd ook van alles weggeblazen dat niet in functie verschilde van het nieuwe en net zo goed had kunnen blijven, zoals duizenden mooie negentiende-eeuwse gietijzeren brievenbussen in Nederland, een voorbeeld van onbegrijpelijke en barbaarse vernietiging. (deel 2, p. 206)

9. Hoe conservatief de wereld van de televisie is

Kousbroek schrijft een mooi stukje over televisie in de jaren zestig. Hij schrijft hier jaren 60, maar dit geldt ook (en vooral) denk ik voor de jaren erna. Waarom is televisie zoveel conservatiever dan andere vormen van cultuur? En zo onbevattelijk voor verandering? Ik heb me dat ook geregeld afgevraagd en een antwoord is lastig te geven.

Televisie is alleen voor volwassenen, daarom is er geen medium dat de mensen zo vanzelfsprekend als kinderen behandeld als de televisie. In ander verband heb ik het er al eens over heb gehad dat taboes die overal elders al lang geleden werden overwonnen, op de televisie nog van kracht zijn. Een outsider zal achteraf misschien moeilijk kunnen geloven dat de televisie van de jaren ’60 tegelijk kon bestaan met de, noem maar op: film, pers, cartoonkunst, literatuur, etc. van dezelfde periode. Het interessante schuilt eigenlijk in de omstandigheid dat wij dit gewoon vinden, dat wij denken: o, maar dat is de televisie. (deel 2, p. 234)

10. De saaie straatnamen in steden

De straatnamen waar Kousbroek hieronder grappen over maakt, zouden alleen maar nog veel erger worden. Benieuwd wat hij zou hebben gevonden van de benamingen in Vinexwijken, zoals in Zoetermeer, waar je Wengéhout, Palmhout, Teakhout en Balsahout zou vinden; of Marsgeel, Krijtwit, Melkwit, etc.. (Overigens bestaat de Vruchtboomstraat niet, daar bedoelt hij denk ik de Vlierboomstraat).

Zoals in wel meer steden bestond in Den Haag al een schildersbuurt, een zeeheldenbuurt, een staatsliedenbuurt. De volgende stap was een natuurkundigenbuurt, maar het was duidelijk dat het zo niet langer kon doorgaan, er moest iets minder uitheems worden gevonden, iets wat meer in de algemene belangstelling lag. De bomenbuurt en de bloemenbuurt die toen ontstonden kunnen nog worden gezien als een periode van zoeken, maar toen kwam de eerste geniale inval: een fruitbuurt. Elk gemeenteraadslid mocht een vrucht noemen en zo kwam er een Sinaasappelstraat, een Tomatenstraat, een Pompoenstraat; na een poosje kon niemand meer iets bedenken en toen kwam er nog een Vruchtboomstraat. Het verstand staat stil bij zoveel inventiviteit. De volgende étappe overtrof weer de vorige: er verrees een pluimveebuurt. Trotse inwoners namen hun intrek in de Kipstraat, op het Haanplein. De stad breidt zich nog steeds razendsnel uit. Wat zal de toekomst brengen? Ik hoop vurig op een ziektebuurt: de Kankerstraat, de Pokkenstraat, de Teringkade; het Syfilisplantsoen, de Gangreenlaan, het Bronchitishofje, het Pneumonieplein. Er zijn natuurlijk nog allerlei andere mogelijkheden. (deel 3)

11. Het grote respect voor proza of poëzie dat mooi ‘klinkt’

Wat ik goed herken is hoe je eerbied voor literatuur als een Pavlovreflex kunt ervaren. Bij veel moderne romans en poëzie is de manier van voordragen (voor televisie of social media) belangrijker geworden dan de inhoud. Het voordragen – de energie ervan – doet meer dan de woorden zelf. Dat past wel bij de extraverte maatschappij waarin we leven.

Het bijbrengen van eerbied voor klassiekers, zoals op Franse middelbare scholen gebeurt, is het aankweken van een geconditioneerde reflex. Toon, metrum en woordkeuze roepen automatisch een gevoel van ontzag en plechtigheid te voorschijn zoals Pavlovs hond begon te kwijlen bij het geluid van de bel; het veroorzaakt een gewilligheid om onder de indruk te raken, en het duurt even voor men door krijgt dat men bezig is om deze gewilligheid, deze vrome aandacht, te besteden aan wilde nonsens. (deel 1, p. 56)

12. Het idee van het luisterboek

In een essay over hoe getallen en leestekens geluid kunnen maken in je hoofd, lijkt Kousbroek het ineens te hebben over luisterboeken. In die tijd (1971) bestond dat, volgens dit artikel, ook al 100 jaar. Sowieso was het hoorspel in die tijd iets gewoons, vandaar dit voorbeeld.

Lezen is kortom in de meeste gevallen horen lezen, door iemand, zou men kunnen zeggen, die er gezichten bij trekt. Dit geldt in zeer sterke mate wat betreft het hoorspel. Ik herinner mij jeugdige beluisteringen van Paul Vlaanderen; om mijn verveling te bestrijden dacht ik er allerlei oefeningen voor mijn voorstellingsvermogen bij uit, bijvoorbeeld dat de eigenaars van de stemmen op handen en voeten liepen, in travestie waren (Paul in decolleté, Ina in Garde-uniform), of moedernaakt. Alles kan immers, – een gezamenlijk voetbad nemen, genitaliën laten zien, gezichten trekken – zolang het maar geen geluid maakt. Wat is, op het niveau van de radio, het equivalent van het geïsoleerde uitroepteken, de puntjes tussen aanhalingstekens? Een als hoorspel uitgezonden pantomime. (deel 3)

Wat je leert van Anathema’s – als het gaat om futurisme – is dat de toekomst best voorspelbaar is. Je hebt er verbeeldingskracht en observatievermogen voor nodig. Het verleden is vanuit het heden goed te snappen als je beseft dat alles wat een functie heeft voor mensen altijd op een of andere manier verdergaat. Maar net even anders dan je denkt.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Rudy Kousbroek op DBNL
• Literairnederland.nl over Rudy Kousbroek
• Herlezen Anathema’s 2 op de website van uitgeverij Van Oorschot
• Alle boeken van Kousbroek op Goodreads

1 november 2023 / 1322 woorden / 7 minuten leestijd / Thema’s: film, doven, kunst / Copyright beeldmateriaal via IDFA Presskit 2023 van The Tuba Thieves

Wat is het verhaal van The Tuba Thieves?

Sommige films (vaak de betere) hebben niet altijd een makkelijk na te vertellen verhaal. Laten we toch een poging wagen. We beginnen met twee mensen die in gebarentaal communiceren, staand op een heuvel boven de stad Los Angeles.

Vervolgens gaan we van geluid naar geluid. We zien een blushelikopter en de tekst verschijnt: Vibrating air. Van poema’s gaan we over naar surfers: Rush and fall. Dan iemand die ijshockeyschaatsen slijpt: Motor powers down, buzzes. Een geluidsstudio. Nyke finger’s tapping on keyboard. Een band oefent. Pauline’s violin seperates, High textured scratch. Een dove man oefent bij een audioloog woorden. Hij vindt het verschrikkelijk.

De rode draad van de film: diefstallen van tuba’s in 2011 op diverse Amerikaanse highschools in Los Angeles (en andere instrumenten). Het aantal loopt op in de zomer. De film volgt vrij losjes twee dove/slechthorende karakters: Nyke en Geovanny. Hun verhalen hangen enigszins samen. Dat is alleen maar een startpunt voor een film die niet de mensen, of de verhaallijnen, maar de geluiden zal volgen.

Wat is er bijzonder aan deze film?

Ik heb de film twee keer gezien en zelfs de tweede keer is het niet makkelijk om alles te volgen. Allereerst vraag je je af: is dit een speelfilm, een in scène gezette documentaire, een documentaire met fictie-elementen over geluid of een kunstwerk (video-art)? Voor regisseur Alison O’Daniel was het niet zo ingewikkeld: ‘Voor mij is het een film.’

De film wil doofheid en slechthorendheid een (artistieke) invulling geven. Consequent horen we achtergrondgeluiden en zien we teksten van de geluiden in beeld. We kijken naar een stadion, horen een bromgeluid en in beeld verschijnt de tekst: Low pitch wavers. Daarna een stadsbus: Passing traffic outside. Chatter inside.

Het verhaal wordt dus gedreven door geluid. Dat horen we niet alleen, we lezen het ook: Faint buzzing. Undeciperable voice on loudspeaker. Steady airconditioner zhzhzh. Wind in trees. Wood creaks. Distant chatter. Rain beats against the metal. Fluttering feathers. High pitch of jet engine approaching. Hint of music. Soms staan zelfs de decibellen erbij.

Maar niet alle geluiden zijn normale buitengeluiden, zoals Low tones and vibrating clicks op het moment dat er tuba’s worden gestolen. Soms is er zelfs een paar minuten geen geluid. Soms staat er een radio aan. Of horen we planten een Mmmmmmm geluid maken.

Normaal komt de vaart uit dialogen. Die zijn hier bijna niet aanwezig. De hele film heeft wel diverse geanimeerde en geluidsloze gesprekken in doventaal. Zoals een geestige gebarendialoog over hoe funghi zich voortplant.

Het doet mijzelf ook wel denken aan de aandacht voor geluiden in Jacques Tati’s Playtime, waar ook hele stukken zonder dialoog in voorkomen. Daar was het satirisch bedoeld, tegen de moderniteit, hier is het een mix tussen speelsheid en kunst.

Het gaat niet alleen om geluid, de film biedt ook veel spektakel in beeld. Ronduit verbijsterend is het beeld als een skateboarder flesjes omgooit, waarna we overgaan naar ondersteboven shots – terugwaarts gefilmd – vanuit een auto die door een tunnel rijdt… En dan het geluid van bosbranden erbij… Of een groepje dove dames dat kalm kaartspeelt bij een punkconcert (een verwijzing naar concerten in The Deaf Club in 1979).

Niet alles in de film is goed te volgen. Met name bij het zwijgende optreden moet je maar net weten dat het een verwijzing is naar John Cage’s optreden 4.33. Waarna een man een bos inloopt en je snapt niet helemaal wat hij gaat doen. Of een uit de lucht vallend gesprek over tuba’s in latin. Een drummer en we zien foto’s van straaljagers die door de geluidsbarrière gaan….

De film heeft wel wat onevenwichtigheid maar dat is ook wel de charme. Zoiets kun je verwachten als iets het avontuur opzoekt.

Wie is de regisseur van de film en wat waren de gedachten achter de film?

Alison O’Daniel, zelf slechthorend, is visueel kunstenaar en regisseur. We moeten het verhaal van de tubadiefstallen dan ook zien als haar poëtische vertrekpunt, legt ze uit. ‘Ik wil ervoor zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er allemaal gebeurt…’

Het project begon bij een ander kunstproject van haar. Toen viel het haar op hoe verschillend de ervaringen waren tussen de horende en niet-horende acteurs. Ze hoorde toen ook in Los Angeles over het verhaal van de gestolen tuba’s. Ze ging langs scholen en wilde weten hoe de muziekstudenten het hadden ervaren. Daarna vroeg ze drie muzikale scores vóór dat de film werd gemaakt en rijpte langzaam het idee voor deze film, maar concreet was er nog weinig. En ze moest ook nog de financiën regelen.

In een interview op de website van VPRO licht ze onder een viaduct van het Vondelpark haar stijl toe. De redactie maakt er gretig gebruik van om haar regie-aanwijzingen ook in ondertitels om te zetten. ‘Hier hoor ik stemmen tegen het plafond weerkaatsen, een soort geluidslaag van bedompt gezoem, ik zou stemmen als een ondertiteling groot in het midden zetten, en fietsbel bijvoorbeeld meer aan de zijkant’.

Ik hou ervan om geluiden te horen. Als ik de diepe tonen van de auto’s die over dit viaduct rijden in mijn buik voel, geeft dat een enorme genoegdoening. Iedereen is met elkaar verbonden door geluidsgolven. Die gaan door ieders lijf.

Veel van de film kwam spontaan tot stand. ‘Basically: het is veel mensen die ‘ja’ tegen me zeiden.’ Terwijl ze het project begon te maken, vielen de stukjes op hun plaats. De verhalen kwamen uit de levens van de hoofdpersonen. Een verhaal (Nyke) kwam uit fictie, een ander (Geovanny) uit feiten. Daarnaast kwamen de ondertitels (die je anders dan bij andere films niet uit kan zetten) uit een verlangen om het dove publiek meer zintuiglijk te betrekken. Ze heeft daar in interviews regelmatig over gesproken:

Wat betekent het om te luisteren? En wat als ik dat ontkoppel van het gehoor? Ik weet nog steeds niet wat de antwoord op die vraag is. Misschien dat deze film het antwoord op die vraag is.

Mijn doel, voor zowel doven als niet-doven, is dat je dit moet ondergaan. De film probeert je te laten zien hoe het is om slechthorend te zijn. Als ik ervoor kan zorgen dat het publiek het gaat waarderen, dat ze niet goed begrijpen wat er gebeurt, en dat ze toch blijven zitten, dat is mijn doel. Je raakt gefrustreerd dat je niet weet wat er gebeurt… Daar heb ik het altijd met financiers over gehad.

De film gaat over verlies en verdriet, legt ze uit. De tuba’s die weg waren, maar ook het hoorverlies. Doof publiek gaat ook anders om met geluid, vertelt ze. ‘We zijn aldoor in gedachten over geluid,’ vertelt Alison. Ze gebruikte haar eigen ervaringen als een ‘poëtisch vertrekpunt om niet in een depressie terecht te komen’.

Alison O’Daniel was zelf ook wel verbaasd en verrast door de positieve ontvangst bij het beroemde filmfestival van Sundance. Bij IDFA draaide de film ook.

De ongewone aanpak leverde een mysterieuze film op die je anders moet kijken dan anders. Een film die je bewust maakt van het feit dat iedereen op een andere manier geluiden ervaart. Zeker doven en slechthorenden.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• The Museum of Contemporary Art in gesprek met Alison O’Daniel
• Artikel over de film op de website van Sundance
• Website Alison O’Daniel
• The Woodstock Film Festival in gesprek met Alison O’Daniel

1 oktober 2023 / 2385 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, Tweede Wereldoorlog, dagboek, politiek / Feature image via Wikimedia Commons

Wie was Ursula von Kardorff?

Ursula von Kardorff, geboren in 1911, kwam uit een zogezegd ‘gegoede familie’. Ze groeide op in een artistieke omgeving in Berlijn, als dochter van de impressionistische schilder Konrad von Kardorff. Echt rijk waren ze niet.

In de jaren dertig begon ze journalistieke artikelen te schrijven. Dat deed ze vooral voor het rechts-conservatieve blad Deutsche Allgemeine Zeitung, dat in de oorlog toch nog een eigen toon probeerde vol te houden, wat in de praktijk diverse conflicten opleverde met de propaganda van de nazi’s.

De oorlog was een zware tijd voor een nog jonge journaliste. Haar vader was fel tegen de nazi’s, haar moeder was redelijk nationalistisch en haar broers moesten dienen in het leger.

Na de oorlog werd ze ontslagen bij DAZ omdat ze vermeende nazi-sympathieën zou hebben, door haarzelf fel ontkend. Dat zorgde er wel voor dat de weg vrij was voor een vertrek naar de Süddeutsche Zeitung. Voor die krant versloeg zij de Neurenbergprocessen. Ze verhuisde ook van Berlijn naar Munchen waar ze haar hele leven zou blijven wonen.

In die periode schreef ze ook haar dagboeken over de oorlog. Dat klinkt misschien vreemd aangezien men meestal zijn of haar dagboek op het moment zelf schrijft. In een dictatuur was dat natuurlijk levensgevaarlijk. Alles kan tegen je worden gebruikt. Ze schreef het in 1947 op basis van onder andere haar herinneringen, kalenders, brieven, gesprekken met vrienden. Nieuwe kennis via de Neurenburgprocessen gebruikte ze naar eigen zeggen niet voor het dagboek.

Echt makkelijk was het niet om het erna te schrijven:

Wie daalt graag af in de mijngangen van zijn verleden? De dingen zijn vergeeld, vervaagd, verloren. De confrontatie met je ego is afmattend.

Ze werkte aan het dagboek in de periode van de Neurenburgprocessen:

Het dagboek heb ik in 1947 uitgetypt op de achterkant van protocollen van het Neurenburgse proces tegen oorlogsmisdadigers, waarheen ik door Franz Joseph Schöningh als verslaggeefster voor de Süddeutsche Zeitung was gestuurd.

In de jaren vijftig werd ze journaliste voor de Süddeutsche Zeitung. Decennia zou ze er blijven werken, tot aan haar dood in 1988.

“Iedereen die deze aantekeningen leest, zal zich afvragen of ik zo krankzinnig ben geweest ze in deze vorm te noteren tijdens een dictatuur. Natuurlijk ben ik niet zo krankzinnig geweest. Op die manier zou ik niet alleen mezelf, maar ook tal van vrienden in levensgevaar hebben gebracht.”

Wat was er zo bijzonder aan haar dagboek?

Dagboeken die jaren later worden geschreven, zijn redelijk zeldzaam. Al was het maar omdat herinneringen snel door elkaar gaan lopen in een mensenleven. Je raakt momenten kwijt en kleurt andere herinneringen in met een kleur die misschien niet correspondeert met de waarheid. En de nieuwe tijd staat ook te trappelen om vastgelegd te worden.

In haar dagboek blijkt al snel hoe spannend het is als er mensen bij je in de straat worden weggevoerd en je kunt er niets tegen doen. Niet protesteren, want dan word je zelf weggevoerd. Het eerbied voor een mensenleven is klein in een dictatuur. Een verkeerde zin kan je doodvonnis betekenen.

Dat het echt geen overdrijving is, blijkt wel uit het feit dat veel van haar vrienden, die betrokken waren bij de mislukte aanslag van Von Stauffenberg, opgepakt waren, en dat zij zelf ook diverse keren werd ondervraagd door de Gestapo. Tot haar eigen verwondering werd ze met rust gelaten.

Ze beschrijft in het dagboek verder gewone dagelijkse beslommeringen, maar ook observaties over het dagelijkse leven onder de nazi’s. Tegelijk is het een portret van het leven in Berlijn in de oorlog. In 1943 verliest ze haar broer en ze moet dat trauma verwerken. Veel tijd is er niet. Want elke dag gebeurt er van alles. Zo zijn er de eindeloze bombardementen van de geallieerden. Volgens de website GW Online, die zich inzet voor autobiografieën van vrouw, geeft het boek ‘een authentieke, spannende en bijzondere kijk op de laatste oorlogsjaren en individuele ervaringen’.

Het dagboek werd in 1962 uitgegeven als Berliner Aufzeichnungen 1942 bis 1945. Hoe de Duitse media erop reageerde, kun je lezen in deze Duitstalige recensie in Der Spiegel uit 1962. In 1976 schreef ze nog tien terugblikken, die in de Nederlandse uitgave zijn toegevoegd.

“Men kan dit dagboek veel verwijten: onliteraire stijl, oppervlakkigheid, naïviteit, onwetendheid, maar één ding niet: onwaarachtigheid. Het is niet bijgeschaafd, niet mooier gemaakt dan het was. Het is eerlijk.”

Ik denk dat de rijkdom aan anekdotes belangrijker is dan het probleem van foutjes in details, die er bij een kritische uitgave in 1993 zijn verwerkt. Ik denk ook dat het idee dat je zo vervalsingen schept niet opgaat, want een dagboek is bij uitstek het medium waarin je kunt liegen, of je dat nu op het moment zelf of jaren later doet. Diverse dagboekschrijvers hebben dat zelf ook erkend… in hun dagboeken.

De waarde van het boek zit hem de manier van schrijven van Von Kardoff, die het niet moeilijk maakt om de momenten te ervaren zoals dat zij ervaarde. Het gaat daarbij meer om het menselijke element dan het historische. Maar ja, de periode is zo verschrikkelijk, met bombardementen, gestapo-verhoringen, oorlog, honger en dorst, verlies van vrienden en bekenden, dat het al snel relatief wordt en je in een vreemde survivalmodus terechtkomt. Ik denk dat het later schrijven het dagboek juist goed heeft gedaan: de ergste angsten en verdriet zijn dan al een beetje verwerkt. Zo kan ze er met net meer nuchterheid naar terugkijken.

Na de oorlog stond het leven in Berlijn niet stil. Von Kardorff schreef ook over de bouw van de muur en de reacties van mensen. In juni 1961 staken nog maar liefst 30.000 mensen uit de DDR over naar West-Berlijn. Zie de video hieronder voor een paar van Von Kardoffs notities uit deze tijd. Met het geluk dat ze dit keer aan de vrije kant stond. Ook zou ze nog een reisgids genaamd Adieu Paris schrijven (in het Nederlands vertaald als Goede reis naar Parijs, uitgegeven in 1980).

Wat kun je vertellen over de stijl van het dagboek?

In de recensie van Der Spiegel wordt al even iets gezegd over de literaire zinnen die Ursula von Kardoff schreef. Ze kreeg er bij verschijning in 1962 veel kritiek op. Het zou te zwierig, te literair, te gemaakt zijn. Volgens dit essay ging de kritiek meer op de inhoud: het was niet authentiek genoeg. Zo had Von Kardorff volgens critici weinig aandacht in het boek voor de jodenvervolging. Overigens verbaasde haar dat zelf ook, schreef ze in haar eigen terugblikken.

Al met al had ik bij het lezen weinig problemen met de literaire zinnen. Ook al waarschuwt Von Kardorff in haar eigen voorwoord al voor ‘onliteraire stijl’. Ik vond het vrij makkelijk leesbaar en Von Kardorff had ook duidelijk lezers in haar achterhoofd. Het was volgens mij bedoeld als document om de emoties uit deze ongelooflijke periode vast te leggen: de angsten, de onzekerheden, maar ook de betere momenten, die je ook soms moet ervaren tijdens een oorlog. Het feit dat het voor een breed publiek bedoeld was, blijkt ook uit een zinnetje uit het voorwoord: Al te persoonlijke zaken zijn weggelaten.

Zij kon dat vastleggen het beste doen vanuit haar eigen perspectief: hoe ervaarde een intelligente, Berlijnse vrouw deze moeilijke periode in de oorlog. Ik heb geen moeite met notities over boodschappen of spullen waar je moeilijk aan kunt komen. Aan schetsen over schuilen in schuilkelders, of over avonden dat er niets gebeurt maar het wel had kunnen gebeuren. De avonden moeten nachtmerrie-achtig zijn geweest met de vele invallen van de gestapo hier en daar. En zij had toch ook kennissen in de kring van Von Stauffenberg.

Het dagboek legt iets vast vanuit het perspectief van een persoon, met alle voor- en nadelen van zo’n manier van schrijven. Lees hier meer over in ons artikel over ooggetuigenverslagen van de geschiedenis.

Waarom laten we verder Ursula von Kardoff niet zelf aan het woord? Haar observaties geven een goed beeld van hoe het was in die periode.

22 februari 1944 – Vandaag drie maanden geleden begon de ‘slag om Berlijn’; zoals het zo mooi wordt genoemd. Tot dusver houden we nog heel braaf stand. Het is een onwaarschijnlijke, merkwaardig positieve en tegelijkertijd verschrikkelijke tijd. Terwijl Beertje en ik af en toe in de resterende hotelzalen met onze vrienden een luxueus schijnbestaan leiden, zitten duizenden daklozen in de bunkers op naakte stenen vloeren, met hun koffer als hoofdkussen, zonder te weten waar ze heen moeten. Dat is de realiteit. Wij echter zweven in het luchtledige. Aan de andere kant zegt ik bij mezelf: het kan elke dag ophouden. Waarom zou ik er nog niet van genieten? ‘Alsjeblieft het hoofd niet koel houden,’ dat is het devies op de redactie.

3 april 1944 – Ik ga zo van mijn kleine woning houden dat ik bij elk bombardement begin te bibberen. Mijn bezoekers zoeven in en uit als bij een bijenkorf, thee drinken we met ons zessen, een lepeltje om te roeren moet genoeg zijn. Bij de toenemende verwoestingen raak je elke luxe ontwend. Maar wat geeft dat helemaal, zolang de gesprekken levendig blijven. Opnieuw afscheid van Klaus, die voor een speciale opdracht naar Belgrado is overgeplaatst. Maak me zorgen om heen. De laatste avond kreeg hij weer een aanval van malaria.

12 april 1944 – Het lijkt mij een slecht voorteken dat zoveel ontwikkelde mensen Europa zonder meer opgeven. Misschien maak ik me illusies en merk ik niet dat ik nog gevormd ben door een tijdperk dat ten einde loopt. Een leven zonder cultuur – en zonder een minimum aan geld en tijd, zonder vrije tijd is cultuur niet denkbaar – zou ik niet kunnen verdragen. Vegeteren kun je maar gedurende een zekere tijd, en alleen zolang de verwachting van een ommekeer niet verdwenen is. Maar als die verwachting ophoudt, moet je de voorkeur geven aan de dood.

21 juni 1944, ’s avonds – Het antwoord op de V1: het zwaarste dagbombardement dat we tot dusver hebben gehad. Toen ik met Uta weer uit de bunker in de bovenwereld kwam, was het zo donker dat je net een paar meter ver kon zien. Blauwzwarte rookwanden rezen aan alle kanten omhoog, met daartussen felrode vlammen – het vagevuur op middeleeuwse afbeeldingen wordt net zo afgebeeld. Olijfgroen stof en witte kalkpuin liggen tot aan je enkel op de straten. Toch was het tegelijkertijd van een weelde schoonheid. We klommen naar het dak. Rijkskanselarij en promi ongedeerd – alsof de duivel in eigen persoon zijn beschermende hand daarboven houdt. Het duurde anderhalf uur voordat we de redactie bereikten. Een afstand die ik normaal in nog geen tien minuten afleg. Uta’s witte hondje liep met ons mee, vrolijk kwisepelend. Bomkraters die vol schuimend water stonden, zwom hij eenvoudig over, zodat hij zelfs de rampenteams aan het lachen maakte, nauwelijks waren we op de krant aangekomen of er kwam opnieuw alarm. Grapjesmakend, zij het ook beklemd, daalden we ook af naar de ‘lettertypenkelder’, die voor de veiligste doorgaat maar niettemin iets ontzettend angstwekkends heeft met al die kastjes. Krantenpapier brandt zo goed. Gelukkig kwam korte tijd later het sein veilig. Na zulke spanningen breekt onder de mensen die niets verloren hebben een door niets te remmen vrolijkheid los, en de vele onbestorven weduwnaars brengen hun avonden dan ongebreidelder door dan hun vrouwen, die zich op het platteland zitten te vervelen, ooit kunnen vermoeden. Het is gedaan met alle verplichtingen, niets wordt meer serieus genomen, wanneer je geconfronteerd wordt met de mogelijkheid vandaag of morgen te sterven. Wat houdt eigenlijk nog stand tegen deze ontreddering?

15 september 1944 – Weer thuis. Ik begrijp het zelf nog niet goed. Zeven uur lang verhoord! En dat in de Prinz-Albrecht-Strasse, het hoofdkwartier van de Gestapo. En toch weer op vrije voeten. Zojuist met Tillenius bij Adlon. Onvoorstelbaar. Op mijn bed ligt nog mijn bundel die ik had klaargelegen voor Beertje. 16 september 1944 – Zal proberen te beschrijven hoe het gisteren was. Beertje en ik schoven elkaar hetzelfde kadetje drie maal om de beurt toe. Daarna gingen we op weg, heel punctueel. Even vóór de Prinz-Albrecht-Strasse hing ze mij haar talisman om de hals. Toen fietste ik het laatste stuk. Zette mijn fiets bij de wachtpost, in de overtuiging dat ik hem voorlopig niet nodig zou hebben. Aarzelend de trap op. Dit gebouw is veel beklemmender dan dat in de Französischen Strasse, alsof hier de noodkreten aan de muren kleefden. Bovendien half uitgebrand. Boven een troosteloze kamer, kaal en lelijk, barsten in de muren, half dichtgetimmerde ramen. Achter het grote bureau, een kleine, bleke man met smalle lippen, wel expressieve ogen. Naast hem een platina blonde secretaresse, die me vijandig aanstaardde. Tien minuten stilte, nadat mijn opmerking dat dit de eerste instantie was waar ik niet had hoeven wachten, zwijgend in ontvangst was genomen. Die tien minuten waarin hij in zijn dossiers zat te zoeken, waren eigenlijk het ergste. Toen overviel me weer die glasheldere, bijna opgewekte alertheid, gecombineerd met ondernemingslust – alsof ik een fles sect op had. Zoals gevaar al je zintuigen scherpt, je bijna vleugels geeft. Zijn eerste vraag: ‘Wie van de plegers van de aanslag van de twintigste juli kent u?’ Ik: ‘Mijn God, hoe moet ik weten wie daar allemaal bij waren, elke dag zijn er nieuwe arrestaties, van de meeste hoor je niet eens.’ Hij: ‘Wel, in uw kringen wordt dat toch snel genoeg rondverteld, maar als u wilt, kan ik u de namen voorlezen.’ Hij slaat een map open en leest in hoog tempo een alfabetische lijst namen op. Ze drongen maar gedeeltelijk tot me door, maar er was wel nieuwe informatie bij. (…) In totaal waren er drieëntwintig personen bij die ik kende. (…). Na een uur ongeveer had ik instinctief het gevoel: deze man is mij welgezind. Waarschijnlijk is hij vroeger commissaris van politie en pas later door de Gestapo overgenomen. Ik had me zo intensief op hem geconcentreerd dat ik hem zo ver wist te brengen dat hij me bereidwillig volgde wanneer ik afdwaalde naar neutrale onderwerpen. Of was dat alleen maar tactiek zijnerzijds?

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Ursula von Kardorff op Wikipedia (Nederlands en Duits)
• Duitstalige recensie van het oorlogsdagboek
• Duitstalige recensie van Der Spiegel in 1962
• Duitstalig blog over het boek

1 januari 2023 / 1907 woorden / 10 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, ijs, Italië / Dit artikel bevat bewerkingen van eerder gepubliceerde interviews (uit 2015) op Jegens & Tevens en de voorganger van deze website; en is de basis van teksten in het boek ‘De huiskamer van de stad’.

Wat is de achtergrond van dit artikel?

Van 2012 tot 2014 werkte ik mee aan een fotoboek over de iconische Haagse ijssalon Florencia. Dat boek Florencia, ‘de huiskamer van de stad’ is bestelbaar via bol.com. Het bevat foto’s van Otto Snoek en teksten met Florenciagangers.

Belangrijke bron was het boek IJscomannen en schoorsteenvegers: Italiaanse ambachtslieden in Nederland uit 1982. Cultureel antropoloog Frank Bovenkerk, schrijver van dat boek, vertelde aan ons over de geschiedenis van de ijssalons in Nederland en hoe dat boek tot stand kwam.

Voor het boek hielden we nog veel meer interviews, waaronder met de makers van het boek: Rieme Gleijm en Stephan Czikos. Dat interview is eerder gepubliceerd in het kunstblad Jegens & Tevens. Dit is de verkorte versie.

Het tegenvoorbeeld van zielig zijn: Frank Bovenkerk over zijn onderzoek naar de ontstaansgeschiedenis van Italiaanse ijssalons in Nederland

We passeren in de Utrechtse binnenstad een groep korpsleden – die net drank aan het uitladen zijn. Vlak achter hen is de ingang van het Willem Pompe Instituut. Daar is Frank Bovenkerk hoogleraar emiritus. 

Via trappetjes en nauwe doorgangen komen we in zijn werkkamer. Een muur van boeken kijkt ons aan. Frank werkt even een croissant naar binnen en duikt dan voor ons in zijn verleden, 1982, toen hij werkte aan het boek Italiaans ijs (later opnieuw uitgegeven onder de titel IJscomannen en schoorsteenvegers: Italiaanse ambachtslieden in Nederland). In ruim een uur vertelt hij alles wat hij er zich nog van herinnert.

‘In 1982 werd er in Nederland nog erg tragisch gedaan over minderheden. Toen waren ze vooral zielig. En ik dacht bij mezelf: is dat altijd zo? Ik dacht terug aan mijn eigen jeugd, de jaren vijftig in Haarlem. In de Grote Houtstraat had je een ijssalon Geraudi. Daar stonden Italianen achter de bar, en ook een bloedmooie meid. Daar kwamen wij als middelbare scholieren vaak, zoals je tegenwoordig vaak naar coffeeshops gaat.

‘Die zaak liep volgens mij economisch gezien als een trein. Je had ongeveer drie ijssalons in Haarlem. Ik dacht bij mezelf: dit is het tegenvoorbeeld van dat ze zielig zijn.

‘Toen heb ik het telefoonboek gepakt van Utrecht, keek ik bij ijssalon, zag ik Venezia, en belde ik de eigenaar maar eens op. Hij zei: ‘Kom maar langs over twee weken’. Hij heeft me toen de hele avond verteld over de geschiedenis van zijn familie. Daarna zei hij: nu ben je hier geweest, dan moet je ook naar Groningen, de Talamini aldaar. 

‘Daar gingen mijn ogen helemaal open. Een mooie blinkende ijssalon beneden. Als ik hem interviewde, moest ik de trap op en kwam ik in een grote bijkeuken. De wanden bestonden uit één doorlopende foto van de plaats Vodo di Cadore. En hij zei: daar komt die man van Sittard vandaan, daar die ene van Den Haag. Toen wist ik: dit is een gouden onderwerp.’

De emigratiejas

‘Vervolgens heb ik geld aangevraagd bij het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk. Die ambtenaren wisten absoluut niet wat ze ermee aan moesten. Wie gaat er nu onderzoek doen naar een geslaagde migrantengroep? Maar ik kreeg geld voor het onderzoek. Een man in de begeleidingscommissie zei: ‘Je bent bezig uit te leggen wat een goede route is voor sociale stijging in Nederland. Sommigen groepen proberen via politiek functies te krijgen, anderen via het leger, weer anderen via formeel onderwijs op de universiteit. Maar Italianen zijn zelfstandig ondernemers.’ Ik dacht: verrek, daar heb je gelijk in. En zo is het boek ontstaan.

‘Ik had puur geluk dat Italo de Lorenzo zo open was. Die vader van hem was een erg interessante man. De Lorenzo van Venezia zei tegen zijn knechten, als ze genoeg geld hadden: ‘Je mag je vestigen. Ik wil je helpen. Maar a debita distanza. Je moet niet in mijn vaarwater zitten.’ 

‘Zo hebben ze zich verspreid. Dat was een interessante variabele, niet zoals de moderne immigranten, die juist bij elkaar gaan wonen, maar welbewust uit elkaar gaan wonen. Het was een wonderlijke combinatie van uit elkaar gaan, slecht geïntegreerd zijn, maar toch respect afdwingen van de Nederlandse bevolking omdat ze hun eigen unieke ding bijdroegen. En dat vond ik als antropoloog heel interessant.

‘We maakten daarna afspraken met die lui. Af en toe zei er één nee. In alle landen waar ze heen zijn gegaan, zijn ze heel voorzichtig geweest. Je kunt er zo uitgeflikkerd worden. Er hoeft maar een oorlog uit te breken. Die mensen moesten ook onwaarschijnlijk hard werken. Dat is heel indrukwekkend als je dat hoort. Dan leggen ze geld bij elkaar, gaat er eentje weg, komt er eentje terug, heeft hij geld genoeg gespaard om een grote jas te kopen. De hele familie gebruikte die jas dan om naar koude streken te gaan. Dat was de emigratiejas.’

Een heel panorama van allerlei neringdoenden

‘Wij kwamen bij hen met een mooi verhaal: wij zijn er juist op uit om jullie succes te laten blijken. Niet iedereen wilde meewerken. Zoals Ennio Talamini uit Deventer. Dat was een hele ondernemer, die kerel, die heeft in Miami een nieuw soort Venetië proberen te maken. Hij maakte paars ijs met grote parasollen erop. Maar hij is hier teruggekomen en rijk geworden. Hij had een neefje, Tito Talamini in Zutphen, en die twee hadden afgesproken: we praten niet met ze. Na afloop, toen het boek uitkwam, dat in ontvangst werd genomen door de ambassadeur van Italië, toen heeft hij mij ook opgebeld en gezegd dat hij er spijt van had.

‘Een dag na een uitzending hierover bij Sonja werd ik opgebeld door de heer Rusconi. Opeens kwam er een heel panorama in zicht van allerlei kleine neringdoenden die een of andere ambachtelijkheid uit Italië hadden meegenomen. Die bleken hier al sinds de zeventiende eeuw te zitten. Zo hebben we het boek uitgebreid met een stuk over terrazzowerkers in Friuli. Vervolgens hebben we geld gekregen om het stuk over ijsbereiders uit te breiden. In de nieuwe editie zit ook een hoofdstuk over Europa. En het is daarna nog uitgebreid met een stuk over schoorsteenvegers.

‘Er waren mensen die in de achttiende eeuw langs de deur gingen met marmotten want mensen hadden nog nooit marmotten gezien. ‘Uw dochter mag voor 2 cent een marmot zien.’ Dan deden ze de deksel van een schoenendoos omhoog. Anderen hadden de buis van Toricelli meegenomen, een barometer, die ze verkochten. Anderen kwamen de camera obscura demonstreren langs de deur. De schoorsteenvegers zitten er ook al vanaf 1700. Er waren ook een boel lui in Amsterdam die de witte lambrizeringen van de grachtenhuizen hebben gemaakt. En architecten. Er is een constante stroom in de geschiedenis geweest van alle mogelijke Italianen naar Nederland. Als je het weet, kun je overal plekken terugvinden.’

De persoonlijke band met een ijssalon: Rieme Gleijm en Stephan Csikós over hun fotoboek over ijssalon Florencia

Een paar jaar geleden zaten grafisch ontwerpers Rieme Gleijm en Stephan Csikós op het terras van Florencia. De Florenciakoffie stond voor ze te dampen. Ze waren van plan om een werkoverleg te houden maar het gesprek nam een andere wending. ‘Het is net een film die hier aan je voorbij gaat,’ zei Stephan. ‘Alle types die hier langskomen…,’ zei Rieme, ‘dat zou vastgelegd moeten worden.’

Dus waarom geen boek maken over Florencia? Waarom ook niet? Beiden hadden als ontwerper al ervaring met het maken van boeken. En ze hakten de knoop door: er zou een fotoboek over Florencia verschijnen – voorzien van enkele teksten.

Het was het begin van een project waarvoor de adem een stuk langer moest zijn dan ze aanvankelijk in gedachten hadden.

In een merkwaardig nisje van de ijssalon nemen ze tijd om even terug te blikken nu het project ten einde is. De wc is er vlak naast. Ze speculeren hoeveel jaar de plaatjes van het mannetje en vrouwtje al op de deur zitten. Net als het glimmende plafond, dat er al zit zolang iedereen zich kan herinneren. ‘Kijk’, zegt Stephan terwijl hij wijst naar een hoek van de zaak, ‘daar stond vroeger een echte boom en nu een namaakplant. Er verandert dus toch soms iets.’

Met wederom Florenciakoffie dampend op tafel, blikken ze terug op de beginperiode. Ze dachten aanvankelijk dat het project niet veel extra werk zou opleveren. Stephan: ‘We dachten: we verzamelen wat mensen bij elkaar, vragen er wat fondsen voor aan. Maar dat was een misrekening… We hebben ons niet gerealiseerd hoeveel werk het wel was. De crisis heeft ook niet geholpen in het vinden van de nodige financiële bijdragen.’ Rieme: ‘De mensen die de charme van dit project inzien, zijn nou eenmaal geen multinationals.’

Wel werden ze gemotiveerd door een oneindige stroom enthousiaste reacties. Stephan: ‘Joh, zeggen ze dan, ik kwam er vroeger al, met mijn opa. Ik vind het zo leuk om daar te zitten en naar mensen te kijken!’

Ze zochten een passende fotograaf. Die was snel gevonden: Otto Snoek, bekend van zijn confronterende straatfotografie (Why not, Rotterdam, Ukranian Crossroads). ‘We dachten meteen aan hem’, zegt Stephan, ‘en het paste ook precies in zijn straatje.’ Rieme: ‘Een verschil is dat hij meestal in de openbare ruimte fotografeert, zoals op pleinen. Daar is de mogelijkheid om beweging en passerende mensen vast te leggen. Hier zitten mensen stil. Je hebt dan een andere relatie met het publiek. Maar hij is heel goed met mensen.’ Otto Snoek had er zelf ook wel oren naar, dus dat was geregeld.

Een man onderbreekt ons gesprek. ‘Is die kaastosti soms voor jullie?’ We maken van de gelegenheid gebruik om nog maar wat koffie te halen. Eén euro, vermoedelijk kun je het nergens goedkoper krijgen. En altijd uit dezelfde oude koffieketels.

Hoe keek Florencia eigenlijk naar het project? ‘Ze waren wel positief’, zegt Stephan. Adriana, de huidige bazin van Florencia en er al werkzaam sinds de jaren vijftig, wist uiteraard wel dat er een fotograaf regelmatig kwam om zijn werk te doen. En ook zij is geïnterviewd voor het boek. Stephan: ‘Maar het boek gaat specifiek niet over de ijssalon en koffiezaak zelf, maar de mensen die er komen.’ Kortom: de sociaal-culturele betekenis van Florencia.

Kenmerkend voor Florencia is vooral de persoonlijke band die iedereen lijkt te hebben met de zaak. Hoe persoonlijk is hun eigen band? Stephan: ‘Mijn werkplek is hier vlakbij. Ik kom er daardoor regelmatig. Maar voordat ik hier zat met mijn studio, was ik nog geen reguliere bezoeker.’

Rieme: ‘Ik ben een groot ijsfan, dat heb ik van mijn vader, die kwam hier ook als kind een ijsje halen. Later kwam hij na de nachtdienst nog een bakkie doen. Voor mij, als ik hier langsfiets, is het heel verleidelijk om even naar binnen te stappen en drie bolletjes te halen.’

Als de tweede kop op is, nemen we afscheid en keren weer Florencia de rug toe. Vast niet voor lang.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Website Stephan Csikos
• Website Otto Snoek
• Website Rieme Gleijm
• Expositie in Gem Den Haag over de foto’s van Otto Snoek
• Historiek over de eerste Italiaanse ijssalons
• Artikel van Jaap Vogel over Italiaanse arbeiders in Nederland op dbnl.nl (2005)
• Artikel van Wim Willems over Italiaanse ijsbereiders (2004)
• Parool over sluiten van Venezia in Utrecht (2011, toen oudste ijssalon in Nederland) en Vakblad IJs over de opname in het openluchtmuseum in Arnhem (2022)

1 september 2022 / 4241 woorden / 32,6 minuten leestijd / thema’s: kunst, geschiedenis, ooggetuigenverslagen, autobiografieën / dit artikel is gebaseerd op een eerder gepubliceerd artikel in Jegens & Tevens

VOOR

1. Je kunt je verplaatsen in mensen in andere tijden: dichterbij een tijdmachine kun je niet komen

René van Stipriaan is literair-historicus en Geert Mak historicus. Allebei houden ze van het ordenen van geschiedenis. Ze publiceerden samen een aantal verzamelde ooggetuigenverslagen. Mak begon in 1991 met Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis. Samen maakten ze Ooggetuigen van de wereldgeschiedenis (1999). Solo maakte Van Stipriaan Ooggetuigen van de gouden eeuw (2000), Ooggetuigen van de rock and roll (2005) en Ooggetuigen van twintig jaar kunstgeschiedenis (2010). Een dergelijke passie heb je wel nodig om aan al deze werken te beginnen.

“Dit boek heeft, net als Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis (…) een ander karakter. In deze selectie draait het om de geschiedenis van het toeval, van het kleine gebaar, van het net-te-laat en net-te-vroeg, van het misverstand, van vergeefsheid, van missers en voltreffers, van spontane vreugde en grote verwachtingen.”

Ik begrijp hun passie wel. Ooggetuigenverslagen leggen geschiedenis beter uit dan iemand uit onze tijd zou kunnen. Al was het door taalgebruik of anekdotes. Ze lijken historisch niet zo belangrijk, maar plaatsen je wel direct in die tijd. Meer dan een doorsnee geschiedenisboek – tjokvol feiten – doet.

Verplaatsen naar mensen in andere tijden is nuttig om te leren begrijpen waar je voorgangers zich zorgen (of blij) over maakten – en hoe historische evenementen in je eigen tijd in jouw toekomst (dus andermans ooggetuigenmoment) gezien worden. Hoe rekbaarder je begrip van tijd, des te tijdlozer je inzichten.

Veel teksten van ooggetuigenverslagen komen uit autobiografieën. Het ooggetuigenverslag van de middeleeuwen bevat bijvoorbeeld stukjes uit werken van Petrarca, Bocaccio, Christine de Pisan. Het boek van de wereldgeschiedenis heeft getuigenissen van Isaac Babel, Konstantin Paustovkij, George Orwell, Marco Polo. Het boek over kunstgeschiedenis bevat teksten van Edmond de Goncourt, Luis Buñuel, Marie Bashkirtseff en Diego Rivera. Lees onderaan een selectie van interessante ooggetuigennotities.

2. Ooggetuigenverslagen zijn meer ontspanning dan inspanning (en dat is prima)

Ooggetuigenverslagen zijn ongetwijfeld erg leuk om te maken – om te selecteren uit al die boeken en dan een interessante pagina eruit te nemen. Een voorrecht als schrijver.

Alles is gelijk in zo’n boek, democratisch. Je vindt er anonieme ooggetuigenverslagen, transscripties, bandopnamen, anekdotes van derden, quotes van toevallige aanwezigen en stukjes uit brieven van beroemde auteurs.

Het draait hier niet om het ‘banale’ leven van een auteur, zoals een autobiografie, maar om een verhaal dat de samensteller zelf vertelt. Dat verhaal gaat langs de hoogtepunten van de beschreven geschiedenis, van begin tot einde.

Mijn type hersenen snappen meer van gevoelens dan van feiten. Ik herken iets in de reacties van een mens, maar niets in feiten. Van Stipriaan en Mak zeggen dit heel goed in hun inleiding:

‘De grootste kracht van het ooggetuigenverslag: die flits van herkenning tussen lezer en waarnemer, die kortsluiting tussen heden en verleden, als is het maar voor één ogenblik.”

Het aanvoelen van geschiedenis wordt onderschat. Op een blauwe maandag heb ik Geschiedenis gestudeerd. Wat me daarvan erg tegenviel, was dat alles draaide om boeken met feiten. Ik hou wel van boeken en van feiten maar handboeken uit mijn hoofd stampen, helpen mij niet om geschiedenis te begrijpen. Zelfs een game als Red Dead Redemption (die gemaakt zijn met hulp van experts) helpt me meer om geschiedenis beter aan te voelen dan de studieboeken die ik toen moest lezen. Van Stipriaan en Mak over de ooggetuigenverslagen:

“Dit boek is een onverantwoord geschiedenisboek. Het is een kralenketting uit de wereldhistorie, maar het geeft geen schema van oorzaken en gevolgen, en een grote lijn valt er evenmin in waar te nemen. Dit is instantgeschiedenis (…).”

3. Geschiedenis keert terug naar de menselijke maat

De jacht op het meesterwerk (Ooggetuigen van twintig eeuwen kunstgeschiedenis) van René van Stipriaan vind ik een van de beste varianten uit de reeks Ooggetuigenverslagen. Door het verkleinen van het thema naar alleen kunstenaars wordt het boek leesbaarder. Dat is ook de reden waarom Ooggetuigen van de Wereldgeschiedenis voor mij juist lastig is om te lezen: zo ruim gekeken, verlies je de details.

Aardig in deze kunstvariant is dat de kunstenaars hier uit de geschiedenisboeken stappen en weer mens worden. Ze praten met vrienden, bezoeken cafés, worden razend, beklagen zich, zijn eenzaam of lachen zich rot. Soms ben je getuige van mooie vriendschappen, zoals tussen Modigliani en Soutine, soms van iemand in pure eenzaamheid. In chique kunstboeken mis je vaak de slechte kanten van al die kunstenaars – die ze juist menselijk maken. Hun egoïsme, jaloezie en koppigheid. Hier lees je over een fascinerende ruzies onder de impressionisten (Degas/Renoir). Of zie je hoe James Ensor via koning Leopold censors belachelijk maakt. Of Kirchner die zich beklaagt over Munch.

In kunstboeken gaat het over theorieën en invloed op veranderingen, terwijl dat vaak toevallig tot stand komt. Allereerst moet je maar net in de juiste tijd zijn geboren om mee te kunnen doen of je juist af te kunnen zetten. En dan nog in het juiste land zijn geboren. En dan nog in een land wonen waar je met rust gelaten wordt als vooruitstrevend kunstenaar. En dan nog is een progressief kunstenaar in de ene periode een conservatief kunstenaar in de andere periode. Bij iemand als Karel Appel voel ik altijd weerzin. Hoewel hij toch in zijn tijd werd gezien als progressief kunstenaar, zie ik hem nu juist als een gedateerd kunstenaar. Hij zit vast in zijn tijd en kan er niet uit.

Veel van dit proza is bovendien aantrekkelijk door zijn curiositeit: juist dat trekt mijn interesse. De ondervraging van Paolo Veronese door de inquisitie. Whistler die via een rechtszaak zijn gelijk wil halen bij criticus Ruskin. Damien Hirst versus Mark Bridger, die ooit inkt gooide in een schapenkunstwerk van Hirst en het daarna Black Sheep doopte. Diego Rivera die beschrijft dat hij aan een kannibalistisch dieet deed. Beeldhouwer/architect Bernini die zich waagde in het wespennest van het hof van Lodewijk XIV. Je snapt nog steeds niet goed wat er in Zurich allemaal gebeurde in Cabaret Voltaire maar dankzij de woorden van Hugo Ball gaat dada toch wel ietsje meer leven.

Ook lees je aldoor welke rol geld altijd speelt in het leven van de kunstenaars. Neem de man die werken van impressionisten voor veel te weinig verkoopt aan Vollard. Hij had van iemand anders (die een slag wilde slaan) opzettelijk ‘lage koersen van impressionisten’ gekregen. Of hoe Munch opzettelijk enorme prijzen vraagt zodat hij niets hoeft te verkopen. Of hoe de weduwe van Vermeer schulden bij de bakker verrekent met kunst:

“Ze maakte bekend, in bijzijn van Hendrik van Buytenen, meesterbakker alhier, hem te hebben verkocht, in handen te hebben gesteld en in volle eigendom te hebben overgedragen, hetgeen hierbij bevestigd wordt, twee schilderijen, beide door de voornoemde Vermeer geschilderd. Het een toont twee personen van wie er een een brief zit te schrijven, het andere toont iemand die op een citer speelt. Ze beloofde deze doeken zonder enige vorderingen van anderen aan Van Buyten over te dragen, Ze gaf aan daardoor een bedrag van 617 gulden, plus zes stuivers, voldaan te hebben, die zij verschuldigd was aan Van Buyten, voor geleverd brood. De rekening daarvoor is hierdoor komen te vervallen.”

Een andere winst van dit boek: het ontdekken van dubbeltalenten. Er zijn kunstenaars die ook echt goed kunnen schrijven, zoals Vincent van Gogh, Maurice de Vlaeminck, Benvenuto Cellini, Giorgio Vasari, Luïs Buñuel en Paul Klee.

4. De meningen van tijdgenoten geven meer inzicht dan een boek in het heden zou doen

Er komt een zekere moed bij kijken als je het talent van een tijdgenoot wil erkennen. Een tijdgenoot als Edmond de Goncourt wist bijvoorbeeld nog niet dat Eduard Degas later zo’n beroemdheid zou worden. Hij had die bagage niet, alleen het instinct, en beroepshalve keek hij daar natuurlijk naar (hij was kunsthandelaar). Zo kijkt hij zonder vorm van te veel bewondering (die iemand die met de tijdmachine zou reizen zou overkomen) naar zijn tijdgenoot:

“De schilder liet zijn doeken zien, waarbij hij af en toe zijn uitleg verduidelijkte door enkele danspassen na te doen, door, volgens het spraakgebruik van de danseressen, een van hun arabesken uit te voeren. En het was werkelijk heel amusant om te zien hoe hij, op zijn tenen en met gebogen armen, de vormentaal van de dansmeester en die van de schilder in elkaar liet overgaan, toen hij sprak over het zacht stroperige van Velasquez en over het silhouetachtige van Mantegna. Een originele knaap die Degas (…).”

Sterk is ook als je de mening leest van tijdgenoten over Constable en hoe hij erop reageert:

“‘Dat is maar povertjes’, zei het eerste jurylid. Een volgende mompelde: ‘Het is wel erg groen.’ Kortom, het schilderij werd door iedereen behalve Constable afgekraakt, met als laatste opmerking: ‘Het is duivels slecht… schrap het.’ Constable stond op, deed enkele passen naar voren, draaide zich om en keek de jury aan. ‘Dat doek’, zei hij, ‘is door mij geschilderd.’”

De broers Goncourt waren redelijk uitgesproken in hun Dagboek over de nieuwe boeken van Zola, Flaubert, die ook vrienden van hen waren. Ze waren overtuigd van hun bijzondere talenten maar ze waren ook kritisch op hun oeuvres. Nu hun oeuvres tot de literaire klassiekers behoren, kijk je daar snel overheen. Een tijdgenoot kan beter de vernieuwing ervan inschatten.

Een aantal willekeurig gekozen quotes uit de Ooggetuigen-reeks

Het geluk van een mens is te doen wat de mens eigen is. De mens eigen is: welgezindheid tegenover zijn medemens, geringschatting van zintuiglijke ervaringen, het onderscheiden van betrouwbare voorstellingen en contemplatie van de Universele Natuur en de dingen die volgens haar plan gebeuren. Er zijn drie relaties. De eerste tot je stoffelijk omhulsel, de tweede tot de goddelijke oorzaak ten gevolge waarvan alles aan allen overkomt, en de derde tot je medemensen.

Marcus Aurelius (Ooggetuigen van het Romeinse Rijk)

De blik van die zwaargewonde kerel zal ik nooit vergeten. Een blik van onuitsprekelijke dankbaarheid en van oneindig geluk. Nog een laatste knik: ‘Bonne nuit, monsieur’, en ik stond diep ademhalend in de natte koude decembernacht.

Wilhelm Spengler (Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog)

Ik sta om 3 uur op, t is nog donker als ik naar de boederij fiets, t is 3 minute fietse. Ik span t paard in de kar als er boven m’n hoofd vliegtuige bromme ik denk, van 6 stuks. Geen gedachte aan oorlog. Ik rijd door t dorp waar de bakker met z’n blouwe hemd in het raam staat, ik zie nog z’n blote bille, hij roept zoude we oorlog hebbe, ik lag hem uit en roep hem tege van oefening, aan t veld gekomen is t op slag 3.30 ik begin te zaaien.

Jonge anonieme boerenarbeider in mei 1945 (Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis)

Dinsdagochtend was er nog steeds maar weinig verkeer in de straten, omdat er nog steeds sporadisch raketten insloegen op het Tan Son Nhut-vliegveld. De stad was feitelijk onder een 24-uurs avondklok. Achter de dierentuin verkocht men echter voedsel dat eerder was gestolen van de Amerikanen. De plunderaars verkochten bier, biefstukken, Sara Lee-koekjes en ingevroren sinaasappelsap voor heel weinig.

Fox Butterfield (Ooggetuigen van de Koude Oorlog)

Zestig kopeken voor een kilo wit brood! Vijftig kopeken voor een liter petroleum! Moskou kankert. In de rijen schelden boze, hongerige en vermoeide mensen op de machthebbers en vervloeken het leven. Nergens is er ook maar één woord te horen ter verdediging van de gehate bolsjewieken. De marktprijzen schieten omhoog, door de verhoging van de prijzen van brood en van andere consumptiegoederen. En onwillekeurig komt de gedachte bij je op: hoe moet dat verder als het brood nu tweemaal zo duur is en de aardappelen vijf roebel per emmer kosten, terwijl ze in de staatswinkels helemaal niet te koop zijn.

Nina Loegovskaja (Ooggetuigen uit de Russische geschiedenis)

“‘Laten we dus zeggen hoeveel tijd het me heeft gekost om die nocturne – ‘in elkaar te flansen’, was het meen ik? – in elkaar te flansen. Nou, voor zover ik me herinner, een dag ongeveer.’
‘Niet meer dan één dag?’
‘Nu ja, ik zal niet te stellig zijn. Ik kan de volgende dag nog hier en daar wat hebben aangestipt, zolang de verf nog niet helemaal droog was. Laat me dus zeggen dat ik er twee dagen aan gewerkt heb.’
‘Oh, twee dagen! Voor twee dagen arbeid vraagt u dus tweehonderd guineas!’
‘Nee, die vraag ik voor een leven lang opgebouwde kennis.’ (applaus)'”

James Abbott McNeill Whistler (Ooggetuigen van twintig eeuwen kunstgeschiedenis)

(Over de moord op graaf Karel de Goede.) De priesters reikten, maar wel in het geheim, de communie uit aan de burggraaf en bevalen God de ziel van de graaf aan. Ondertussen was er niets gebeurd met het lichaam van de graaf. Het lag daar nog in dezelfde houding waarin hij was gedood, in bloed gedrenkt en verlaten. Bezorgd spraken de broeders van de kerk over wat hun nu te doen stond en wat voor begrafenisplechtigheid ze voor hem zouden organiseren. Immers, zelfs in het geheim, wilde niemand de goddelijke diensten in een kerk waarin, zoals iedereen duidelijk was, zoveel moorden en misdaden hadden plaatsgevonden.

Galbert van Brugge (Ooggetuigen van de middeleeuwen)

Hij steeg toch op, en was dankbaar voor de onvergetelijke sensatie die hij kreeg in een stijging van 2100 meter. De wind was heel gunstig, in die zin dat de ballon voortdurend van en naar Amsterdam dreef. Juist daardoor kreeg hij een heerlijk gezicht op zijn geboortestad, waarin al het bekende zo klein werd, dat hij zich afvroeg of dit nu de grote stad was met al haar leven, en in dit leven al die hartenstemmingen, die strijd, dat jagen, en of dit alles de moeite waard was om erin terug te keren. Hij bejammerde het te moeten dalen. Maar dalen moest de ballon; in de Duivendrechtse polder.

Maurits Wagenvoort (Ooggetuigen van de vaderlandse geschiedenis)

De ‘Rode Lantaarn’, het legerbordeel, lag in een zijstraat van de hoofdstraat. Er stond eens een rij van meer dan 150 mannen voor de deur. Ze stonden te wachten op hun beurt met een van de drie vrouwen in het huis. Mijn bediende, die in de rij had gestaan, vertelde me dat het 10 francs per persoon kostte – in die tijd ongeveer 8 schilling. Elke vrouw werkte per week een heel bataljon af [circa 1000 man], tenminste als ze het zo lang vol kon houden. Volgens het assistent-hoofd van de militaire politie, hielden ze het gewoonlijk drie weken vol: ‘maar dan kunnen ze, moe maar voldaan, stil gaan leven. Ik werd altijd geplaagd omdat ik zelfs niet met de mooiere meisjes naar bed wilde. Niet omdat ik het onzedelijk vond of omdat ik te kieskeurig was. Ik gebruikte het enige argument dat ze konden begrijpen: ‘Ik heb geen zin in een druiper.’

Robert Graves (Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog)

Het meest verrassend was echter dat de kinderen die na de pest werden geboren tegen de tijd dat ze tanden begonnen te krijgen slechts twintig of tweeëntwintig tanden hadden. Daarvóór hadden mensen gemiddeld zo’n tweeëndertig tanden: die in de boven- en onderkaak bij elkaar opgeteld. Wat deze vermindering van het aantal tanden te betekenen heeft, zou ik niet weten, tenzij een generatie van mensen vernietigd is door de pest en is vervangen door een nieuwe, en we nu in een nieuw tijdperk leven.

Jean de Venette (Ooggetuigen van de middeleeuwen)

De indrukken verwerk ik vooral rationeel. De slag begint, ik krijg een paard. Ik zie hoe de colonnes zich formeren, de tirailleurslinies, ze gaan in de aanval. Ik heb met die ongelukkigen te doen, het zijn geen mensen, maar colonnes, het vuren bereikt een climax, de slachting geschiedt in stilte. Ik rijd verder, geruchten over een divisiecommandant, hij wordt wellicht van het commando ontheven.

Isaak Babel (Ooggetuigen uit de Russische geschiedenis)

TEGEN

1. De commerciële balans bij de Ooggetuigenserie slaat wel een beetje door naar de verkeerde kant

Een ijzeren wet in de boekenwereld: alles wat het commercieel goed doet, krijgt navolging.

Liefhebbers hiervan komen tegenwoordig goed aan hun trekken want vooral in eerste decennium van de eenentwintigste eeuw werd er veel uitgegeven in dit genre. Ooggetuigen van de middeleeuwen (2005), Ooggetuigen van Nederlands-Indië (2010), Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog (2006), Ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog (2005), Ooggetuigen van het Derde Rijk (2006), Ooggetuigen van de Rotterdamse geschiedenis (2008), Ooggetuigen van de Amerikaanse geschiedenis (2008), Ooggetuigen van de koude oorlog (2007), Vincent van Gogh: ooggetuigen van zijn lange weg naar wereldroem (2011), Ooggetugien van de rock ‘n’ roll (2005).

De ooggetuigenboom is nog steeds niet helemaal kaalgeplukt.

En was Geert Mak wel de ontdekker van het genre? Zoals met zoveel dingen die in Nederland populair worden, komt het idee vrij letterlijk uit het buitenland. In 1987 schreef John Carey al Eyewitness to History. Dat zal Geert Mak (of zijn uitgever) destijds wel op een idee hebben gebracht.

2. Er zitten haken en ogen aan autobiografieën

Ooggetuigenverslagen zijn geen moderne uitvinding. Dagboeken en brievenboeken zijn al veel langer populair. Over Anne Frank hoef ik denk ik niet te beginnen, Samuel Pepys is ook al heel lang beroemd, net als de gebroeders Goncourt, Harry Kessler, Ursula von Kardorff, om een paar te noemen. Arbeiderspers publiceert ze in de reeks ‘Privé-Domein’. Hoogtepunt in de reeks is wat mij betreft het werk van Konstantin Paustovskij.

Toen ik hoorde dat Paustovskij’s grote liefde helemaal niet stierf zoals hij in het boek had beschreven, voelde me gekrenkt door mijn eigen naïveteit. Ik vond het een van de meest ontroerende scènes die ik ook had gelezen. Later las ik in het autobiografische werk van Paul Léautaud dat schrijvers altijd liegen. Hij zegt dat zelf ook: ‘Wat heb ik veel bij elkaar gelogen.’ Het is geen kwestie van ijdelheid (niet altijd tenminste) om zichzelf beter af te schilderen. Soms juist het tegenovergestelde, uit een verlangen om interessanter proza te schrijven dan als je de waarheid zou opschrijven. Het dagelijkse leven is immers meestal niet zo heel boeiend. Feiten zijn vaak saai.

Veel autobiografische teksten van schrijvers zijn niet echt betrouwbaar als het gaat om werkelijkheid of feiten. De persoon erachter zit altijd op de voorgrond, dat maakt juist een autobiografie zo prettig leesbaar. De geloofwaardigheid wordt ingeruild voor een gekleurd portret van de werkelijkheid.

Waar je altijd bij moet stilstaan, denk ik, is dat die ooggetuigenverslagen ook notities zijn, die ook vaak later zijn opgeschreven, en waar de ooggetuige zelf al de nodige redactie over heeft gedaan. In sommige gevallen is er al de nodige tijd over gegaan. De gebroeders Goncourt namen bijvoorbeeld de tijd voor publicatie van hun dagboeken, die immers veel tijdgenoten zou hebben gekwetst. Ursula von Kardoff schreef een aandoenlijk dagboek over de Tweede Wereldoorlog in Duitsland. Ze schreef het ná de oorlog op basis van agendanotities die ze had verstopt. Met reden: haar ware stem had bij ontdekking ongetwijfeld geleid tot arrestatie en erger.

Van Stipriaan en Mak in hun inleiding:

“Is alles wat om een ooggetuigenverslag staat ook echt gebeurd? Veel wel, maar vast niet alles. Ogen bedriegen, geheugens zijn rare ladenkasten en wat de mens niet past vergeet hij graag. Bovendien is er de werking van de tijd, die als het zeewater ruwe impressies net zo lang gladslijpt tot er alleen nog maar een soepel verhaal resteert.”

3. De bronnen zijn vaak niet kritisch (integendeel)

Beroemd voorbeeld is Julius Ceasers verslag van zijn oorlogen in Gallië. Een beter, mooier, dapperder mens zal je niet gezien hebben. Wie de geschiedenis over de beste man enigszins kent, weet dat hij overambitieus was en die over-ambitie ging over heel veel lijken (Gallië). Zelfs de republiek offerde hij aan zijn eigen ambities. Van Stipriaan en Mak in hun inleiding:

“Het doel waarmee een verslag afhing, kan de feiten overschaduwen. Julius Ceasars boek over de Gallische oorlog was bijvoorbeeld niets anders dan een legerrapport aan zijn superieuren in Rome – een geschrift dus waarvan zijn carrière afhing.”

Iemand als Alexander de Grote is ook een goed voorbeeld van wie iemand over wie je historische boeken (alleen al de naam ‘de grote’) met een korrel zout moet nemen. Een paar passages uit Will Cuppy’s Verval en ondergang van bijna iedereen:

“In minder dan geen tijd had Alexander Meden, Perzen, Pisidiërs, Capadociërs, Paphlagoniërs en verschillende soorten Mesopotamiërs omgebracht.”

“In datzelfde jaar duwde hij Nectanebo, een astronoom die op bezoek was en een verhandeling over de sterren hield, speels in een diepe kuil, waardoor de astronoom zijn nek brak. Het is nooit helemaal bewezen dat Alexander de oude man had geduwd. Feit blijft dat ze bij een kuil stonden en dat Nectanebo plotseling weg was.”

“De daaropvolgende negen jaar bracht Alexander door met het leveren van nog meer veldslagen, heen en weer marcheren, willekeurige mensen vermoorden en hun weduwen en wezen bestelen.”

Daarnaast zit je letterlijk vast aan de tand des tijds. Schrijfstijlen veranderen. Nu schrijven we compact maar dat is lang niet altijd zo geweest. In veel oude boeken valt het gebruik van de hyperbool als stijlmiddel op. Je leest vaak: ‘Een aardiger, moediger en puurder man vind je niet in Frankrijk.’ Terwijl de schrijver heus niet alle mensen in Frankrijk heeft gecontroleerd op aardigheid, moed en puurheid. Het is een stijlvorm uit de achttiende eeuw die (denk ik) teruggaat naar mythen, sagen en legenden, die natuurlijk in de schrijftaal een veel grotere rol speelden dan nu.

Wie meer over historisch schrijven wil weten, lees dan dit onderzoek over historische taalkunde uit 1996. Je leest een werkelijkheid, niet de werkelijkheid.

4. Je kunt niet heel ver terug in de geschiedenis

De reden waarom zoveel historici van de oudheid bijvoorbeeld moeizaam praten over feiten, is omdat de meeste informatie komt van schrijvers die zelf de werkelijkheid interpreteerden. Zonder optie tot tijdreizen blijft dat de enige manier om in de huid van een Griek of Romein te duiken. Toch hoor je het niet direct van die Griek of Romein. En welke agenda had de historische schrijver (die in veel gevallen ook nog eeuwen later leefde dan de tijdgenoten)?

Waardevol zijn daarom overblijfselen als in Pompei en Herculaneum. Daarmee kun je een goed beeld krijgen van hoe de Romeinen en Grieken in die tijd leefden en kan iemand als Philip Matyszak (zie Indipendenza’s artikel over namaakreisgidsen) een boek als 24 Hours in Ancient Rome schrijven.

Biografieën kijken tenminste met afstand naar een bepaalde geschiedenis. Je leert alles van bijvoorbeeld Churchill of Hitler via de biografieën van Sebastian Haffner (die trouwens ook een tijdgenoot was). Het kaf is al van het koren gescheiden en een goed schrijver als Haffner maakt het boeiender dan welk staatslid het ook zelf had kunnen oppennen.

Helaas zijn biografieën vaak niet prettig leesbaar. Het problematische is dat ik andere dingen interessant vind om te lezen dan wat de biograaf vind. Politiek instinct en daadkrachtig leiderschap worden bijvoorbeeld hooglijk gewaardeerd door lezers terwijl grappige anekdotes niet op waarde worden geschat. Je zal niet snel iets lezen over liefde voor postzegels of belangstelling voor schaaldieren van een of andere beroemdheid.

Hoe leg je eigenlijk een mensenleven vast in een boek? Biografen missen literaire kwaliteit om hun eigen verhaal te vertellen. Een biografie is daardoor vaak onleesbaar door die drang naar compleetheid. Eigenlijk ken ik maar twee biografieën die ik echt goed vind. En dat zijn biografieën van echte schrijvers: Nabokov over Gogol en Boelgakov over Molière. En dat is ook de reden dat ik Will Cuppy zo bewonder: hij wist levens terug te brengen tot drie, vier bladzijden. Schrijfvakmanschap is belangrijker dan compleetheid als het gaat om leesplezier.

Afgezien daarvan kunnen biografen ook niet toveren. Over personen tot de zestiende eeuw zijn weinig bronnen te vinden. En is het dus lastig om een goed beeld te schetsen. Het Ooggetuigenboek van de Romeinse tijd valt om die reden ook wel tegen.

Van Stipriaan en Mak leggen dat uit:

“In Europa was het houden van dagboeken en maken van reportages bepaald niet gebruikelijk (…).”

In tegenstelling tot het heden:

“Wat de laatste twee eeuwen betreft (…) werden we geteisterd door een vloed aan prachtige verhalen.”

Kortom…

De historische snippers (David) nemen het ondanks alle nadelen op tegen de historische handboeken (Goliath) en winnen die strijd wat mij betreft – ondanks de nadelen. Tegen de berg historische feiten zal je het met ruim twintig eeuwen mensheid nooit redden, al lees je een boek per uur per dag. De snippers helpen wel om de geschiedenis te voelen en misschien is voelen van geschiedenis belangrijker dan het weten van feiten.

Ook al zijn er al veel Ooggetuigengeschiedenis: het zijn er nog steeds te weinig. Als het aan mij lag, las ik ook verzamelde ooggetuigenverslagen van de Italiaanse, Spaanse, Franse, Duitse, Deense, Britse, Zweedse, Roemeense geschiedenissen. Graag zelfs! Er zijn al voorgangers:de Amerikaanse en de Russische ooggetuigen bestaan al. Omdat we ondanks alle vooruitgang nog steeds onze blik op geschiedenis door een ouderwetse nationale bril zien, en omdat uitgevers verwachten hier niet veel aan te verdienen, blijven deze andere geschiedenissen ons nu nog onthouden. Het is niet dat er geen mensen waren en geen ooggetuigenverslagen waren….

In feite heeft ieder land een verborgen goudmijn aan ooggetuigenverslagen. Nu alleen nog de literaire archeologen die ze willen opgraven!

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Het boek van John Carey uit 1987 waar het allemaal mee begon
• De website Oorlogsherinneringen over de Tweede Wereldoorlog
• Top 10 ‘beste’ ooggetuigenverslagen volgens The Guardian
• BBC: Witness history
• Website René van Stipriaan

1 april 2022 / 2974 woorden / 22,9 minuten leestijd / thema’s: kunst, corona / dit artikel is gebaseerd op de serie Post-Corona interviews die ik heb gedaan voor Jegens & Tevens

Hoe heb je persoonlijk het begin van de coronaperiode ervaren?

Erik Pape (kon door corona niet zoals ieder jaar naar Parijs):

“Moeilijk! Een jaar geleden zou er een tentoonstelling opengaan bij Galerie Logman in Utrecht. Daar deed ik ook aan mee. Maar die opening viel net op de dag dat alles dichtging. De tentoonstelling was tijdens de eerste lockdown alleen op afspraak te bezoeken. In maart dacht ik toen: misschien dat in augustus alles over is, kan ik in september toch naar Parijs. In de zomermaanden was het ook iets minder met corona. Ik vond dat toch te riskant. Als ik de enorme mensenmassa’s de Parijse métro zag binnenstromen… Liever niet daartussen.

“De lockdown in Parijs was ook heel heftig. De wijk waar ik altijd rondzwerf, was min of meer afgesloten. Er waren straten waar je alleen met een mondkapje op in mocht. De vrienden waar ik ieder jaar logeer, mochten alleen naar buiten met een attest om boodschappen te doen. En dan alleen 1 kilometer in de omtrek. Zij gingen daarom naar hun tweede huis in het zuiden van Frankrijk. Alle restaurants waren ook dicht.”

Karin van Pinxteren:

“Ineens is daar corona. Voor iedereen komt alles op losse schroeven te staan. Paniek over het welzijn van familie en vrienden. Er is veel contact, zijn de naasten oké? In het dorp is de lijkwagen te vaak aanwezig.

Je kijkt ernaar en gaat vooruit door een stap terug te doen naar je reserve. Dat moet je doen om het inzicht, het doorzettingsvermogen, de noodzaak, de verwachting in het werk en de geest te kunnen blijven voeden.

Altijd voorzichtig, spaarzaam, omdat je nooit weet wat de dag van morgen zal brengen. Wat dat betreft is het kunstenaarsbestaan wankel.”

Gerco de Ruijter:

“Ik had een reis geboekt met mijn partner om drie maanden in de VS te zijn, van februari tot begin mei. We trokken daar rond met een campertje en een tent en ik werkte ook een beetje op het Lesnini Field.

“Toen brak de coronacrisis uit. Ook in de VS ging alles op slot. We kwamen de nationale parken niet meer in. Je kon niet meer eten in restaurants. Al die dorpen werden ghosttowns. Uiteindelijk keerden we in april al terug.

“En in Nederland was het toen opeens heel stil en angstig. Als ik ging reizen om ergens foto’s te maken met mijn vlieger, kwam ik ook op parkeerplaatsen waar je niet mocht staan en alles afgezet was. Ik dacht: als ik ergens buiten sta en ik adem de goede kant op, zal het allemaal wel loslopen.”

Heeft de coronacrisis je werk beïnvloed?

Iris Bouwmeester, maker van het boek Corona Drawings:

“Ik ben van nature een beeldhouwer. Beelden maken is een traag proces en is ook heel openlijk. Tekenen heeft iets veiligs. Je kunt snel reageren in situaties dat je denkt: ik weet niet wát er gebeurt maar het is heel intens. (…) En ik moet echt iets maken, ik ben heel beweeglijk van nature! Dus toen iedereen wc-papier ging hamsteren, kocht ik tekenpapier en kleurpotloden, en begon te tekenen.

“Het gekke is dat ik het ook meteen gaaf vond om zo’n periode mee te maken. Ik hou wel van spektakel! Daar heb ik nou eenmaal een merkwaardige voorliefde voor. De eerste drie tekeningen maakte ik als houvast. Ik had me ook een taak gegeven: een per dag. Ik ging ze delen op social media. Na een paar dagen kreeg ik reacties als: oh, dit ga je dus elke dag doen. Ik voelde ineens een soort verantwoordelijkheid om ermee door te gaan…

“Ik wist niet van alle tekeningen of ze goed of slecht waren. Daar ging het ook niet om. Ik wilde laten zien wat de kracht van een creatief proces kan zijn. Helemaal ongefilterd! Alleen maar het kader van een dag, een A4’tje en een potlood.”

Katarina Petrovic:

“I should be able to work against the odds, like any artist. Though the circumstances can be difficult sometimes. For a new exhibition I want to create an installation of networked vacuum tubes that have audio feedback systems within them. In these chambers you can control the pressure, therefore you can control the tones. It would be, in fact, an instrument to compose or make music using air.

“It is very difficult to develop this type of instrument right now! I can’t just go to the university and meet with scientists. It is also hard to get in contact with technicians that work with glass and electronics. They are not very eager to meet. I understand that.

“Luckily, I received a lot of help from friends last year. A long time ago I moved away from the practice in which you are the lone artist. This is why I am very much involved in research around arts and science.”

Alex Meidam, maker van The Covid Diary:

“Vanaf eind januari was ik onafgebroken op mijn atelier, ook zaterdags en zondags. Ik ben er ingegaan en niet meer uitgekomen. Ik kon toch nergens heen!

“Als je kunstenaar bent, wil je reflecteren op de tijd en de maatschappij waarin je leeft. Ik gebruikte de informatie die ik las voor de schilderijtjes die ik maakte. Die haalde ik uit diverse media op de dag zelf. De eerste doekjes in februari kregen als werktitel ‘There is something in the air’. Op de achterkant van de schilderijtjes die ik maakte, staat een soort label met ‘Stay home’, een nummer, datum en een titel.

“Ik had geen plan; het gebeurde gewoon. Ik sprak er veel over met Lynda, mijn vrouw, en ecosoof Henk Oosterling. Fotograaf Rick Messemaker legde vast hoe ik de verf maakte. Gaandeweg werd het een soort Gesamtkunstwerk. De titel van de tentoonstelling (The Covid Diary: sparks in the dark) hebben we ook samen bedacht.”

Judith Scheepers, werkte mee aan het project One Plague Year:

“Ik werd benaderd door Anneke Sools, een psychologe van de universiteit van Twente. (…) Samen met filosoof Yashar Saghai van de universiteit Twente deed zij onderzoek naar morele dilemma’s in de coronasituatie. Hoeveel morele dilemma’s zien leerlingen als je iets voorlegt? Ze wilde samenwerken met een tekenaar die deze morele dilemma’s uit kan beelden. (…)

“Ik dacht meteen: Oh, leuk, een keer iets heel anders! Dat maakte het ook wel lastig… Veel zoeken en met hen overleggen. Soms had ik een beetje invloed op de scènes. Ik had net zelf een begrafenis meegemaakt, echt zo’n situatie waar je je afvraagt: wie ga ik nu aanraken, wie niet. Dat sloot aan bij wat zij zochten.”

Heb je in deze periode nog je oude werk doorgenomen?

Gerco de Ruijter:

“Dankzij de coronacrisis ben ik veel meer met mijn archief bezig geweest. Ik heb teruggekeken naar wat ik al die jaren bij elkaar gefotografeerd heb. Op een gegeven moment kwam ik erachter dat ik al twintig jaar op dezelfde plek foto’s maak, een plekje in de buurt van Herkingen, bij het Grevelingenmeer.

“In mijn archief zag ik dat dat een interessante reeks begon te worden die ik de afgelopen jaren steeds heb aangevuld met nieuw materiaal. Een mooi successieverhaal van een landschap. Het interessante van die plek is dat daar een hek in staat. Dat hek heb ik altijd in beeld. Doordat de wind steeds anders is, is de stand van het hek in mijn kader ook steeds anders. De stand van dat hek is steeds als loodlijn in beeld. Daaromheen draait in verschillende composities dat land. Ik probeer er een plek voor te vinden voor een mooie tentoonstelling.”

Midas Zwaan, verhuisde van atelier tijdens de coronacrisis:

“Heel lang werkte ik vanuit mijn huis in Hoofddorp. In de woonkamer, schuurtjes, in de tuin, ik werkte overal en nergens. (…) In dit nieuwe atelier wil ik het zo regelen dat je een tas boodschappen mee naar binnen kunt nemen, zodat je kunt koken, slapen en zonodig doorgaan als het moet. Een plek waar je je helemaal terug kunt trekken. Vlak voordat het coronavirus uitbrak, stond het hier nog helemaal volgestapeld. Op een gegeven moment neem je afscheid van je oude kunstwerken. Ik heb er toffe tentoonstellingen mee gehad en dat was mooi.

“Tien jaar lang heb ik met gevonden spullen gewerkt. Dus kringlopen en marktplaatsen afstruinen – het hele land heb ik afgereden om dingen op te halen. Ik was het best zat dat ik mezelf van alles aan het opleggen was door al die spullen en projecten. (…) Ik werk ook als tekendocent in het onderwijs en als je na de zoveelste keer vakantiegeld en dertiende maand in je kunst stopt, denk je: dit moet anders… Je moet ook leven!

“Waar andere mensen de coronaperiode ervaren als een verloren tijd, is het voor mij dus een inhaalslag. Ik heb honderd vierkante meter in alle rust kunnen verbouwen. En als alles weer gaat draaien, is hier ook alles opgeruimd en ingericht, kan ik weer mensen uitnodigen voor een presentatie van nieuw werk.”

Erik Pape:

“Ik heb in het atelier video’s gekeken die ik de afgelopen jaren heb opgenomen. Dat lampje daar is uit een etalage van een lingeriezaak en heb ik op video gefilmd. Die lampjes zie je in overvloed in Frankrijk. Elke hotelkamer had er vroeger een. Op het moment dat je dat ziet, denk je meteen aan het hotel in 1980 waar het lampje boven de wastafel hing. Het is een samenstelsel van jaren.”

Heeft de coronaperiode je visie op dingen veranderd?

Thijs Ebbe Fokkens:

“In het begin ervoer ik het eigenlijk wel redelijk positief. Het vervreemdende moment; de door iedereen gedeelde pas op de plaats. Zo’n moment – een soort ‘buiten de tijd’ – heeft wel verwantschap met mijn werk, de plekken, scènes en situaties die ik verbeeld. Ik zag ook een soort maatschappelijke opluchting: de toestemming om alles te laten vallen. Als een pauze in de rat race.

“En eventjes leek het ook best beloftevol… Dat de coronacrisis de mensheid zou nopen tot grote heroverwegingen. Hoe gaan we om met de aarde, met de dieren, met elkaar? Wat is essentieel? Enzovoort.

“Dat is allemaal behoorlijk ingezakt. Iedereen lijkt nu toch vooral te wachten op een soort terugkeer naar ‘normaal’. En om eerlijk te zijn krijg ik deze wachtmodus ook niet van me afgeschud. Zeker wat mijn kunstpraktijk betreft, omdat het werk zich steeds meer beweegt richting componeren van tijds- en plaatsgebonden ervaringen.”

Alex Meidam:

“Dit is eigenlijk maar een voorbode van wat er straks globaal gaat gebeuren met de klimaatcrisis. Die schaalsprong moeten we nog maken. We zijn er nog niet van af! Ik ben nu bezig met grotere doeken. Maar ook keert alles terug, maar altijd anders. Alles hangt met alles samen. Het is een kwestie van tijd. Mijn schilderijen zijn zo een soort feedbackloop.”

Katarina Petrovic:

“I was born in former Yugoslavia. I grew up in a country that was in a state of crisis! Corona as a warstate enemy, I don’t think it’s a good metaphor. It is not a war. What a pandemic and a war have in common is… the immediacy. Whatever you do, it is immediate, right there with you. When you think of buying coffee, you can’t go buy coffee. When you think of meeting a friend, you can’t go meet a friend. When I was twelve, there was bombing, and I just wanted to go out and hang out with friends. And I couldn’t. You kept being met with this, over and over.

“I saw people here stricken with fear while I was in action mode. It is in our Balkan mentality but we don’t do well with fear. When we were bombed by NATO, instead of being fearful, we created targets, we walked on the streets with a target T-shirt. I kind of have that mentality as well. Come on, bring it on!”

Karin van Pinxteren:

“Corona heeft de tankstations van het onverwachte weggevaagd. Er zijn geen openingen voor verwondering en ontspannende conversaties, geen tentoonstellingen om je visie te voeden, geen reizen naar andere oorden en als je vrienden of familie al kunt zien, moet je afstand houden of vroeg naar huis. Wat dat betreft is het leven vacuüm getrokken.”

Hoe kijk je nu terug op de coronaperiode?

Midas Zwaan:

“Als kunstenaar zijnde ben je al veel op jezelf, alleen in je atelier, op jezelf teruggeworpen. Voor mensen die in zorginstellingen wonen, verandert er ook niet zoveel, dat was toch al hun leven. Veel mensen vergeten dat veel andere mensen voor corona al leefden in die beperking, die geen berg aan sociale contacten hebben, die niet altijd kunnen feesten of reizen. Als kunstenaar behoor je in principe ook tot die groep. Je bent toch op je atelier… Waar ben je anders? Dan kun je geen kunst maken.”

Judith Scheepers:

“Ik heb ook wel af en toe gebaald hoor, maar er is ook wel iets moois gebeurd afgelopen jaar: dat je weet dat niets vaststaat. Eén gekke wending en dan verandert er van alles. Ik vind het ook wel fijn dat de toekomst niet zo vastligt. Dat maakt het dynamischer en interessanter. Heel interessant om te zien hoe je als mens mee kunt veren met alles!”

Marie Civikov:

“Als ik iets positiefs moet noemen voor mezelf, dan denk ik aan het lagere tempo waarmee ik de dingen ben gaan doen. Die komen voort uit de eerste ‘intelligente’ lockdown, toen bijna iedereen daadwerkelijk thuis zat en de straten leeg waren. Het aannemen van die tragere modus bevalt mij ergens wel. (…) De periode waarin wij ons nu begeven, zie ik daarom ook als een mogelijkheid om ‘gedwongen’ de tijd te nemen mijn ervaringen te verwerken. Ik ben minder vaak onderweg en veel aan het werk op mijn atelier.

“Waar ik voorheen vaak de druk ervoer van louter het produceren, accepteer ik nu meer de tijd die ik nodig heb om tot verdieping te komen, om te lezen en dingen te zien of simpelweg na te denken. Samen met – of beter gezegd als onderdeel van de ervaring van het leven zelf – vormen zij de voedingsbodem voor het werk dat ik maak.

“Ik hoop dat ik bij de opening van de eerste tentoonstelling in april in Sofia aanwezig kan zijn, maar daar kan ik nu nog geen voorspelling over doen. Dat is denk ik ook iets waar we allemaal mee om hebben moeten leren gaan; de onvoorspelbaarheid van de hele situatie, waaraan we hier nog weinig gewend waren. Binnen een paar dagen kan alles anders zijn.”

Annemarie Slobbe:

“Ik denk dat het afgelopen jaar voor veel mensen een soort spoedcursus bleek te zijn doordat de wereld zich in grootse contrasten wist te tonen. Kijkend naar de samenleving zag ik hoe ieders ‘state of mind’ werd uitvergroot; Waar de een werd bevangen door angst, kon de ander juist op adem komen doordat de dagelijkse ratrace werd onderbroken.

“Wanneer zekerheden weg lijken te vallen en er geen afleiding meer is, zie je hoe stabiel iemand werkelijk is. Met het streven om tot rust te keren, is de confrontatie de grootste leermeester. Het is een goede periode om kritisch te kijken naar het geestelijk fundament. Wanneer je op de proef gesteld wordt, kun je gericht werken aan de blootgelegde zwakke punten.”

Iris Bouwmeester:

“Ik merk dat ik veel geconcentreerder werk, zorgvuldiger met mijn materiaal omga. (…) Voorheen had ik wel last van the fear of missing out. Ik moest altijd iedere week naar minimaal een optreden, een tentoonstelling, een feestje. Nu denk ik: oe, dit is lekker, ik ga door en door. Ik stel me zo voor dat kunstenaars van vijftig jaar geleden die concentratie die ik nu ook ervaar veel meer kenden.

“Om me heen zie ik ook veel fantastische dingen gebeuren. Ook omdat al die kunstenaars een beetje met rust gelaten worden, denk ik, dat komt de werken ook ten goede! Ik heb het idee dat er een inniger relatie kan plaatsvinden tussen kunstwerk en de maker. Nu is het persoonlijker. Ik hou daarvan, dat vind ik heel mooi.”

Peter Vink:

“Je hebt ook winnaars in 2020, zoals Albert Heijn… Ik weet niet of ik bij de winnaars hoor, ik probeer gewoon door te gaan met mijn projecten. Ik heb eerlijk gezegd ook niet zoveel last van corona gehad. Voor een groot deel werk ik achter mijn laptop natuurlijk. En ik kan ook nog steeds een-op-een afspreken met collega’s, om contact te houden. En ik heb altijd wisselende inkomsten, daadoor ben ik van nature al crisisbestendig.

“Het is wel een bijzondere tijd om mee te maken. Vooral de realisatie dat niet alles vanzelfsprekend is. Daarbij heb ik nog meer bewondering gekregen voor de curatoren en organisatoren dan ik al had. Zoals bijvoorbeeld van Big Art. De energie die zij hebben om er in deze omstandigheden toch steeds weer wat van te maken… die is echt heel bijzonder.”

Met dank aan alle kunstenaars die aan dit project meewerkten. Bij de links naar de interviews staan de links naar hun eigen websites en projecten:

• Karin van Pinxteren
• Erik Pape
• Marie Civikov
• Thijs Ebbe Fokkens
• Annemarie Slobbe (door Frits Dijcks)
• Gerco de Ruijter
• Iris Bouwmeester
• Peter Vink
• Midas Zwaan
• Judith Schepers
• Katarina Petrovic
• Alex Meidam

1 juli 2021 / 1714 woorden / 13 minuten leestijd / thema’s: komedie, Australië, Nieuw-Zeeland, satire, televisie / Dit artikel heeft (in andere vorm) op de voorganger van deze website gestaan.

Bij verveling is het raadzaam om op YouTube eens alle episoden van John Clarke en Bryan Dawe te gaan kijken. Ze maakten jarenlang video’s waarin ze de politieke en economische thema’s van onze wereld bespotten. De mensen achter de invasie van Irak, de mensen die gouden handdrukken weggeven, de mensen die de handel in CO₂-emissies bepalen, de mensen die de kredietcrisis veroorzaakten met risicovolle leningen. Zeg maar de Australische Koefnoen (wel in een heel ander jasje).

Het duo bestond al sinds 1989. De spotinterviews verschenen voor het eerst op Nine Network. Ze werden een populair item tijdens het programma A Current Affair. Later kwamen ze in grotere getale op ABC TV. Via YouTube bereiken ze nu wereldwijd een publiek.

Ik zeg bestond want John Clarke is in 2017 overleden. Hij kreeg een hartaanval tijdens een beklimming van de Mount Abrupt in Victoria. De Clarke & Dawe-video’s hielden uiteraard per onmiddellijk op met bestaan. De Australische premier (Turnbull) zei: “His satire served a noble purpose. It spoke truth to power. It made our democracy richer and stronger. It kept politicians on their toes.”

John Clarke – het komische genie achter deze serie – was een niet te onderschatten beroemdheid in Australië en Nieuw-Zeeland. Zijn show rondom het Nieuw-Zeelandse cultkarakter Fred Dagg was ‘zo beroemd als The Beatles’. Later vertrok hij naar Australië. Halverwege de jaren tachtig werd hij daar beroemd met de humoristische tv-show The Gillies Report. In deze monologen herken je al wat van de latere Clarke en Dawe shows.

John Clarke speelde ook geregeld in films en series en schreef scripts. Van 1998 tot en met 2000 deed hij mee aan de populaire mockumentary-serie over de Olympische Spelen: The Games, die in opzet wel aan The Office doet denken (die overigens later werd gemaakt). Clarke schreef ook het script van de film The man who sued God.

Dawe zelf is schilder, muzikant en fotograaf, en was ook acteur in The Games.

1. Satirische video’s maak je door snel, grappig en spottend te zijn

De situatie is altijd hetzelfde: Bryan Dawe aan de ene kant sluwe vragen stellend, John Clarke lastige vragen ontwijkend. Bryan Dawe speelt zichzelf, vragensteller Bryan Dawe, en John Clarke speelt mediatycoon, politicus, bankier, economisch expert, wat dan ook. Snel, geestig, goed gespeeld. Ze doen geen snorretjes op of andere kleding aan, en het decor is zo donker als mogelijk, zodat je niet wordt afgeleid van de messcherpe teksten.

Zelfs hun video’s uit 1989 waren al opgezet volgens dit concept. Neem dit voorbeeld.

Je kunt denken aan een type sketch van Van Kooten & De Bie of Koefnoen. Alleen dan slechts twee minuten lang. De namen Paul Rudd, John Howard, Peter Costello zeggen ons weinig, maar omdat politieke satire een universele taal is, begrijp je de grapjes ook zonder al te veel kennis van de Australische actualiteit.

Het zegt wel iets dat de filmpjes erg statisch zijn maar toch goed worden bekeken op YouTube. Een goed voorbeeld van hun stijl is hun klassieker The Front fell off, over een ramp met een olietanker:

2. Je moet veel lol hebben tijdens de productie van de video’s

In 2013 trokken de video’s van Clarke & Dawe mijn aandacht. Ik stuurde een mail naar de productiemaatschappij van John Clarke. Ik wilde onder andere weten: ‘Hoe lang duren de voorbereidingen wel voor die drie minuten opnamen?’ Ik verwachtte er weinig van maar een paar weken later kreeg ik antwoord van een medewerker van John Clarkes productiemaatschappij. Met daarin antwoorden van John Clarke persoonlijk.

Hij schreef:

‘Iedere week doen we een interview. Vaak worden er twee opgenomen, over verschillende onderwerpen, en eentje wordt gekozen afhankelijk van relevantie en amusementswaarde, vlak voordat de show wordt uitgezonden. Zo doen we het al sinds 1989. De scripts worden pas geschreven op de dag van de uitzending, omdat ze moeten beantwoorden aan het nieuws en de ontwikkelingen.

‘Deel van het plezier is het vloeiende ritme van het gesprek en de karakters, waar Bryan en ik beiden veel van genieten. Maar het is inderdaad juist dat het script heel nauwkeurig wordt geschreven en het script vaak dingen zegt die Bryan en ik niet zeggen.’

Dat de teksten van hoog niveau zijn, merk je aan de comments van fans op YouTube. Hoewel de video’s vaak nog geen drie minuten duren, quoten de fans allemaal een andere favoriete zin uit de sketch. Dat komt ook hoe het gebracht wordt door John Clarke, die natuurlijk zijn komische tv- en filmervaring meeneemt. Zonder de spervuur van vragen van een altijd koel blijvende Bryan zou dat ook niet goed werken.

John Clarke en Bryan Dawe kiezen vrijwel altijd voor een interviewvorm om dingen te bespotten. Die vorm geeft veel ruimte om het elke keer net even anders aan te pakken. Clarke speelt niet altijd bijvoorbeeld een minister of een premier maar ook consultants, experts, gewone mensen.

Binnen die interviewvorm kozen ze de laatste jaren vaak voor een quiz-vorm. Let in onderstaand gesprek bijvoorbeeld op hoe effectief de quiz werkt om spottend dingen uit te leggen. Of neem deze video over een bepaalde politicus in een quiz over zichzelf; deze quiz zonder vragen; of deze quiz met een ‘simpeletaalvertaler‘.

3. Een paar minuten kan voldoende zijn voor scherpe satire

Andy Palmer, redacteur bij de Nieuw-Zeelandse filmwebsite Lumiere Reader, vindt dat er veel samenhang zit in hun interviews.

‘Ik denk dat dat vooral te danken is aan het feit dat Clarke en Dawe alleen maar een paar minuten hoeven te vullen. Daardoor zijn ze voortdurend scherp, snijdend en supergrappig. Ridiculiseren is wat Clarke en Dawe zo goed kunnen: het deconstrueren van argumenten, om de mankementen in logica aan te kaarten, en het bespotten van hypocrisie en dubbele moraal.’

Niettemin zijn Clarke en Dawe vreemd genoeg alleen bekend in Australië. Hoe kan dat?

Palmer: ‘John Clarke is een Nieuw-Zeelander. Hij heeft met Fred Dagg een bekend typetje gecreeerd. Zijn Australische werk is grotendeels genegeerd door media in Nieuw-Zeeland. Waarschijnlijk is de reden dat Clarke en Dawe grotendeels Australisch nieuws behandelen en het potentieel geïnteresseerde publiek in Nieuw-Zeeland hiervoor te klein wordt geacht.’

Een pluspunt is dat de dingen van de Australische overheid vaak ook wel herkenbaar zijn voor mensen in andere landen. Deze video bespot bijvoorbeeld de overheid van Australië. Deze advocaat die de VN adviseert, krijgt vragen over de Australische overheid. ‘Het kost enorm veel geld, al het nieuws gaat erover, maar het doet helemaal niets.’ ‘Ontmoeten ze elkaar?’ ‘Ja.’ ‘Dan doen ze niet helemaal niets, Bryan.’

4. Goede satire is begrijpelijk voor iedereen

Als Clarke en Dawe al genegeerd werden in het land waar John Clarke oorspronkelijk vandaan kwam, dan is het geen wonder dat in Europa alleen een paar liefhebbers de komedianten hebben leren kennen. Zonder YouTube hadden we vermoedelijk nog steeds niets van de twee geweten, tenzij je een Australische of Nieuw-Zeelandse kennis met gevoel voor humor in je omgeving had.

En dat is zonde! Als je meer video’s kijkt, zie je dat de twee goed in staat zijn om lastige onderwerpen, zoals de kredietcrisis of hysterie rondom immigratie, in twee minuten volledig te fileren tot het bizarre waar het werkelijk op neerkomt. En vaak door alleen maar door via feiten de situatie belachelijk te maken.

Nabijheid zorgt vaak voor scherpe satire, maar afstand werkt dus ook goed: het plaatst alles in perspectief. Neem deze video over de bankwereld. De crisis van 2008 was mondiaal en daardoor is ook deze video goed te begrijpen voor Nederlanders. En het is ook niet moeilijk om de satirische humor van deze (iets oudere) video over milieurampen te begrijpen:

5. Humor is universeel

YouTube heeft veel voorbeelden van video’s van Clarke en Dawe waarbij de politieke satire goed te begrijpen is voor Nederlandse kijkers:

• Immigration
• A Concern for the Whale
• Can we have our $ 29 dollar back?
• Never has so much been owed to so many, by so few
• The use of the English language in Australia
• Slight problem with the Cypriot Banking System
• The G20 explained
• It’s the Planet, Stupid
• General knowledge
• Extremely Well-Thought-Out Policy Number 212
• The Abnegation of Responsibility
• Quantitative Easing
• All Birds are Cats
• The right to be wrong. Enshrined in statute at last
• The Energy Market Explained
• Doing the ‘Easy’ Crossword Can Sometimes be Tricky
• What went wrong?

In deze opmerking op YouTube (over de vierde video) kan ik me goed vinden: This clip always fills me with sadness and dread because of its simplicity and elegance with which it outlines the most important trouble of our lifetimes. As the masters put it: ‘Deeply fascinating but terribly sad.’

6. Kortom…

…Wat kun je leren van Clarke en Dawes satire?

• Hoe scherpe satirische teksten de kwaliteit van de satire bepaalt.
• Hoe snelheid de kwaliteit van komedie bevordert.
• Hoe je binnen een minimalistisch concept heel goed kunt variëren.
• Hoe een strak concept je creativiteit ook verbetert.
• Dat een goede tekst (en de ‘delivery’ ervan) belangrijker is dan show en imitatie.
• Dat je in twee minuten meer kan brengen dan in een sketch van tien minuten.
• Hoe je andere mensen kunt aanspreken dan alleen Nederlanders (dat is altijd goed).

Ik denk dat je als Nederlander ervoor kan zorgen dat Nieuw-Zeelanders en Australiërs lachen om je satire (ook al gaat het over Nederlandse politiek), dat je dan iets goeds doet. Andersom deden Clarke and Dawe het ook, tenminste bij mij.

Hun video’s doen altijd wonderen in een mindere stemming. Jammer genoeg zal er nooit meer een nieuwe verschijnen. Ik sluit me aan bij deze YouTuber: “I miss straight-ahead satire like this.”

Meer lezen, kijken of luisteren

• Een aandoenlijke afscheidsvideo voor John Clarke uit 2017
• Bekijk de website van John Clarke en John Clarke op IMDb
• Bekijk alle video’s op het YouTubekanaal van Clarke and Dawe
• Lees John Clarkes necrologie in een Nieuw-Zeelandse krant
• Lees de necrologie in Business Insider
• Interview met John Clarke over parodie
• Interview met John Clarke uit 1981
• De allerlaatste Clarke en Dawe
• Fred Dagg op Bandcamp
• John Clarke over Australische poëzie

1 juni 2021 / 2091 woorden / 15,8 minuten leestijd / thema’s: rusland, politiek, burgeroorlog, revolutie

Zinaida Hippius… er zal vermoedelijk niet meteen een (literair) belletje gaan rinkelen. Zinaida Hippius was ooggetuige van een vreemde en chaotische periode in de Russische geschiedenis, zoals wel meer schrijvers in Rusland natuurlijk. De Eerste Wereldoorlog, de invloed van Raspoetin aan het hof, de burgeroorlog, de Voorlopige Regering en dan uiteindelijk Lenins bolsjewistische revolutie: ze zag het allemaal als tijdgenoot. En schreef erover in prima te lezen notities.

Zinaida volgde de keuzes van de hoofdrolspelers met veel gevoel voor politiek inzicht. Genadeloos legt ze telkens de vinger op de zere plek – hoewel in een turbulente periode het heel moeilijk is om iets voor elkaar te krijgen.

Als je de periode van 1914 – 1918 in Rusland uit elkaar vouwt, zoals in haar notities gebeurt, zie je het complete plaatje: de karakters, de momenten, de chaos. Kortom: het verhaal áchter de geschiedenisboeken.

Wie was Zinaida Hippius en hoe was haar leven als schrijfster?

Ze was een schrijfster in hart en nieren. Al op jonge leeftijd begon ze met gedichten schrijven. Ze schreef veel, toneelstukken, gedichten, boeken. Ze was een bekende literaire critica in haar tijd. Na een tijd in Polen en Frankrijk te hebben gewoond, keerden ze in 1917 terug naar Rusland, maakte een revolutiejaar mee, om in 1919 weer te vertrekken.

Ook al bevonden Zinaida en haar man schrijver Dmitri Merezjkovski zich in literaire en culturele kringen, ze leden net als elke Rus zwaar onder de oorlog, de revolutie en de burgeroorlog. Soms lees je een paar zinnen over spullen die ze moeten verkopen, eten dat nauwelijks verkrijgbaar is, soldaten die binnenvallen, angst om gearresteerd te worden door de geheime dienst, liquidaties die plaatsvonden.

Ze waren redelijk links in hun tijd – maar eerder tegen de tsaar dan vóór de communisten. Ze was in elk geval fel tegen de bolsjewieken, die ze maar een groot misverstand vond.

Ben je zoals Zinaida Hippius tijdgenoot van zulke momenten in de geschiedenis, dan moet alles aanvoelen als een soort sombere orkaan, waarbij de krant van een week geleden al enorm oud nieuws lijkt. Wat je dan nodig hebt, is de menselijke maat. Een analyse om het allemaal een plek te geven. En daar heb je slimme schrijvers voor nodig. Zoals Zinaida Hippius. Met andere woorden: dankzij schrijvers kun je de feiten van de geschiedenis beter ervaren.

Ze was een symbolisch dichter maar het zijn haar dagboekaantekeningen van deze periode die nu nog het meest gelezen worden. Dat kwam ook omdat zij en Dimitri veel omgingen met beroemde schrijvers en dichters, zoals Alexander Blok, Valeri Rozanov en Andrej Bjelyi. Aan de andere kant was ze bij alles aanwezig, als een soort livebloggende schrijver.

Via die notities krijg je een goed beeld van haar. Ze was een intellectueel en kritisch persoon, uitgesproken en behoorlijk fanatiek. Tot diep in de nacht scherp discussiëren over politiek en kunst moet de normaalste zaak van de wereld zijn geweest voor haar.

Ze hadden veel vrienden maar ik vraag me af of het allemaal wel vrienden waren, of eerder kennissen. Nina Berberova beschreef haar bijvoorbeeld als volgt:

‘In Zinaida was veel aanwezig wat ook in Gertrude Stein aanwezig was: dezelfde neiging om ruzie te maken met mensen en daarna op een of andere wijze weer vrede met hen te sluiten.’

Ze kenden ook veel politici. Waaronder Kerenskij, leider van de Voorlopige Regering. Ze beschreef ook de daden van Raspoetin (deels uit roddels, deels uit kranten) en schetst de ministers van de mensjewieken die komen en gaan en niet in staat zijn om samen te werken tegen de bolsjewieken.

Het is een aanrader om het nawoord van Mieke en Mouring Lindenburg te lezen en zo meer te leren over het leven van Zinaida, die zich een man in een vrouwenlichaam voelde (daarover lees je trouwens niets in de notities).

Vanaf hier kunnen we beter Zinaida zelf aan het woord laten. Bij de quotes staan links naar Wikipediapagina’s over de betreffende personen en onderwerpen.

Over de tsaar en de tsarina:

• Nicolaas II
• De tsarina

‘Die schim wás ook moeilijk te onderscheiden. Daardoor was het ook moeilijk ervan te houden. Daarom heeft iedereen hem met zo’n verbazingwekkend gemak in de steek gelaten zodra de verklaring was afgekomen dat er ‘geen tsaar meer was’. Er was geen tsaar meer en men liet Nikolaj Romanov links liggen alsof het om een lege plek ging.’

‘Maar de tsaritsa was een materialiste. Op het gebied dat zij ‘religieus’ en ‘geestelijk’ noemde, had ze iets tastbaars, lichamelijks en menselijks nodig. Zij kon niet buiten Raspoetin: zonder hem had ze geen vaste grond onder haar voeten, zag ze geen kans al haar bevattelijke, aardse zaken te regelen. Daarvoor had zij steeds Gods sanctie nodig: hoorbaar in woorden vertolkt.’

Over Raspoetin:

• De invloed van Raspoetin op de tsaar (tot 1916)

‘Iedereen die over Raspoetin heeft geschreven, zijn vijanden incluis, hebben erop gewezen dat hij zo’n opmerkelijk verstand, zo’n ongewoon scherpe blik enzovoort had. Ik houd echter staande dat hij een doodgewone, onbetekenende boer van dertien in dozijn was. Het enige opmerkelijk aan hem was om zo te zeggen zijn plaats in ruimte en tijd, zijn rol – maar hij zelf niet. En juist doordat hij zo’n doorsneemannetje krijgen de gebeurtenissen op de een of andere manier een nog verschrikkelijker aanzien…’

‘Ondanks het feit dat hij zich voortdurend met politiek bezighield – men zou kunnen zeggen dat hij die maakte – hield Raspoetin zich er in feite eigenlijk niet mee bezig: hij had geen flauw benul van politiek en hield er ook totaal geen politieke doeleinden op na, helemaal niets in die richting, zelfs niet de allerprimitiefste, zoals bijvoorbeeld van de tsaritsa.’

Raspoetin is zelfs niet eens ‘eerzuchtig’: dat is voor hem een veel te subtiel begrip. Als je zou willen proberen in zijn eigen woorden uit te drukken wat Raspoetin nu eigenlijk wilde, dan zou dat zoiets als dit opleveren: “Ik wou dat ik in alle vrijheid kon leven, tja, en ik moet natuurlijk ook in aanzien staan; ik wou dat niemand me kon dwarsbomen en dat ik kon doen wat ik wilde. En laat anderen maar groen en geel van jaloezie worden als ze naar me kijken.’

Over de Voorlopige Regering en Kerenskij:

• De Voorlopige Regering
• Kerenskij

‘Het is merkwaardig dat de regering tot nog toe geen enkel decreet heeft laten drukken, geen enkele verklaring kan afleggen en eigenlijk helemaal niets kan beginnen: alle drukkerijen zijn in handen van het Arbeiderscomité en de zetters weigeren ook maar iets te drukken dat niet door dit comité is goedgekeurd. En dat keurt niets goed. Het is onduidelijk wat er nu eigenlijk gebeurt. Morgen komt er geen enkele krant uit.’

‘Kerenskij is nu de enige die op geen van de ‘wijde oevers’ zit, maar uitsluitend daar waar iedereen zou horen te staan: achter de Russische revolutie. Als enige. Alleen. Maar dat is verschrikkelijk, dat hij alleen staat.’

‘Hij [Kerenskij] zal er alleen al niet toe in staat zijn omdat ook hij – ook al beseft hij wat er op het spel staat – diezelfde ingewortelde afkeer van elke vorm van gezag koestert, van de formele, gewelddadige kanten ervan. Hij zal er niet toe in staat zijn. Hij zal ervoor terug schrikken. Hij is bang.’

Over de revolutie en de burgeroorlog daarna:

• De Februarirevolutie van 1917
• De Oktoberrevolutie van 1917
• De Russische burgeroorlog van 1917 – 1922

‘Kortom, er is een ‘maatschappelijke omwenteling’ op komst, de duisterste idiootste en smerigste die je ooit in de geschiedenis zult tegenkomen. En je moet er van uur tot uur op bedacht zijn. Alles is immers als volgens een vooropgezet plan verlopen. Het op een na laatste bedrijf zette in met het gekrijs van Kerenskij op 26 en 27 augustus; ik vind dat het bedrijf nog lang heeft geduurd – twee maanden! Maar nu gaan we zonder pauze tot het laatste bedrijf over. Het leven weet zijn tragedies wel erg te rekken. Het is nog niet bekend wanneer wij de epiloog zullen bereiken.’

‘Een pond thee kost 1200 roebel. We drinken allang geen thee meer. We drogen schijfjes wortel of biet: wat we maar te pakken kunnen krijgen. En dat laten we trekken. Het smaakt redelijk.’

‘Boter kost al bijna duizend roebel per pond. Met de andere levensmiddelen gaat het al net zo. We hebben bijna niets meer. Er is nergens meer iets te krijgen. Ze hebben order gegeven dat alle fabrieken moeten worden gesloten. De apotheken zijn leeg. Er is geen enkel medicijn meer te krijgen.’

‘De bolsjewieken zetten zich weer met hart en ziel voor hun ‘wereldrevolutie’ in. Ze kunnen er zo lang ze bestaan, ook niet mee ophouden, ze móéten wel met alle middelen die hun ten dienste staan aan de realisering van die revolutie blijven werken. Dat is nu juist de zin van en de voorwaarde tot hun bestaan. Een land dat met hen vredesonderhandelingen voert en als voorwaarden stelt: ‘Ophouden met die propaganda’ is gewoon gek.’

Over andere schrijvers:

‘De nieuwsgierige Rozanov verveelde zich er soms; hij verstond niet de kunst aan het algemene gesprek, hij was alleen in staat – met wie dan ook – een vertrouwelijk gesprek te voeren: maar met Sologoeb word je nooit vertrouwelijk. En vrouwen (met hen lukte hem dat het best) kwamen er, afgezien van Djagiljevs befaamde Njanja, niet op de woensdagen – ik weet het niet meer, maar ik geloof niet dat er daar één vrouw verscheen.’

‘Deze verslagen moesten eerst nauwkeurig doorgekeken worden en Rozanov moest van te voren met het oog op de censuur worden verbeterd, want hij had er geen flauw idee van wat wel en wat niet toegestaan was. De censor van de geestelijkheid las immers alles, tot de gedichten van Sologoeb en Blok toe (de laatste publiceerde bij ons zijn eerste gedichten en ook vaak recensies).’

‘Hij [Blok] en Andrej Bjelyj zijn eenvoudig ‘verdoolde kinderen’ die nergens wat van begrijpen, volslagen a-politiek. Maar er zijn tijden dat je je niet aan je verantwoordelijkheid mag ontrekken, dat het ieders plicht is mens te zijn. En ik heb ‘alle bruggen tussen ons afgebroken’, hoe pijnlijk dat ook mag zijn. Blok en Bjelyj een ‘schuldeloze ziel’ hebben: nooit zal ik ’t hun vergeven. (…) Toch is de opmerkelijkste dichter en schrijver, Sologoeb, wel ‘mens’ gebleven. Hij heeft zich niet bij de bolsjewieken aangesloten. En dat zal hij niet doen ook. Dat maakt het leven er voor hem niet vrolijker op.’

‘Op een bepaalde poëzie-avond met een liefdadig doel besloot hij [ Minskij ] een gedicht voor te dragen dat hij al in Rusland had geschreven – naar alle waarschijnlijkheid in de tijd dat hij zijn best deed zich bij Lenins krant te handhaven – en dat hij gedeeltelijk ook zomaar, in een heldhaftige opwelling had geschreven. Zelfs alleen als gedicht was het rommel. De eerste regel luidde: ‘Proletariërs alle lande, verenigt u.’ Enzovoort, volgens een afgesabbeld patroon, in een dansend ritme waar wij spottende grappen over maakten. Hij bleef onverstoorbaar. Maar toen hij het in het openbaar voordroeg lokte hij daarmee een enorme rel uit. (…) iemand achterin de zaal schreeuwde: ‘Mijnheer, we slaan u in elkaar!’

En dan deze prachtige zinnen tot slot:

‘Het doet er niet toe. Het doet er niet toe. Je kunt het verleden niet ongedaan maken. Niet om het te veroordelen, niet om er wraak op te nemen, moeten we het ons steeds blijven herinneren, het leren begrijpen, het steeds in gedachten houden. In het verleden gaat het heden, maar wat nog belangrijker is, de toekomst schuil. Het is een sprookje dat nog vaak verteld zal worden…’

Meer lezen, kijken of luisteren?

• De oorzaken van de revolutie (analyse van Historiek)
• Zinaida Hippius op Wikipedia
• Zinaida Hippius op Tzum
• Link naar het boek
• Vertaald gedicht op DBNL
• Fictieverhaal van Antoine Verbij over Zinaida Hippius (uit 1995)
• De Volkskrant over Zinaida Hippius (achter een paywall)
• Zinaida Hippius in de ‘Russiapedia’

1 mei 2021 / 2497 woorden / 19 minuten leestijd / thema’s: geschiedenis, amsterdam, jaren zestig / niet eerder gepubliceerd

Waarom 1962? Er zijn een paar redenen. Het is het Amsterdam dat ik zelf niet ken omdat ik toen nog niet geboren was. Ook was het een fascinerend moment tussen het ‘oude’, kneuterige en dorpse Amsterdam en het moderne en wereldwijd bekende Amsterdam.

Daarnaast hebben we dankzij het boekje Amsterdam is een beetje gek van Bas Roodnat – de aanleiding van dit artikel – een mooie dwarsdoorsnede van het leven in Amsterdam in 1962. Hij schreef het boekje in een vlotte (maar niet hippe) stijl en het is nog steeds goed leesbaar.

Tot slot is 1962 bijna zestig jaar geleden, en om te weten hoe snel steden kunnen veranderen, kun je ook terugkijken.

Bas Roodnat was toen hij aan dit boek werkte nog een jonge, ambitieuze journalist van 32 jaar. Zijn eigen hoofdredacteur (Henri Knap) zegt in het voorwoord:

‘Ik las zijn eerste stukje, dacht: die jongen leert het vást wel, hij hééft het, en wierp het in de prullenmand. (…) En nu schrijft die jongen warempel al boeken over Amsterdam! Daar merk ik pas góed aan hoe snel de jaren zijn voorbijgegaan.’

Roodnat zou nog werken als journalist bij het Parool, NRC en VARA werken en ook bekend worden als fotojournalist. Ook van zijn hand, en al even interessant is het boek: Wij zijn gek: Nederlandse straatkunst in de jaren zeventig (1977).

Zes lessen over Amsterdam 1962 die je uit dit boek kunt halen:

1. Amsterdam was straatarm en niemand wilde voor zijn lol in de Jordaan wonen

‘Zelden zal zich de legende zo stevig hebben meester gemaakt van zomaar een buurt in zomaar een stad.’ Wat in 1962 gold, geldt nu nog steeds. De legende is dat de Jordaan dé mooiste volksbuurt was/is van Amsterdam. Iedereen zingt, iedereen is vrolijk, iedereen is spontaan. De meest Amsterdamse buurt die er maar bestaat! Een legende die min of meer nog steeds bestaat.

Hoewel iedereen nu wel weet dat de Jordaan vooral bewoond wordt door yuppen, en er niemand meer spontaan in zingen uitbarst (men zou meteen de politie bellen). En in 1962 was de Jordaan een buurt om tijdelijk te wonen en snel te vertrekken als je de kans had.

Stel je de pechvogel voor die daadwerkelijk in de Jordaan moest wonen!

‘De Jordaan ligt vrij dicht bij het Centraal Station, de huizen zijn er goedkoop, er hangt een sfeer van verval.’

‘Bijna tweeduizend van de huizen bestaan uit eenkamerwoningen, ruim drieduizend gezinnen moeten het met twee kamertjes doen. Tachtig procent van de huizen heeft géén badgelegenheid.’

Roodnat beschrijft hoe ‘scharrelscheepjes’, dus illegale woonboten, getolereerd werden in de stad maar waarvan bij problemen (zinken, brand) de bewoners in de Jordaan gedumpt werden. Daarnaast lagen de shoolprestaties ver onder het gemiddelde van de stad. In de Jordaan doen ze in 1962:

‘werk, dat nu eenmaal gedaan moet worden, maar dat zwaar, monotoon en vreugdeloos is: de sjouwers- en zwoegers-karweien in matrassen-, tandpasta- en jeneverfabrieken, het grondwerk op bouwplaatsen, werk in pakhuizen, magazijnen, in de haven.’

De gevolgen zijn groot volgens Roodnat.

‘Een sfeer van a-socialiteit ontstaat. Het bevolkingsaantal is van bijna 65.000 omstreeks 1910 tot minder dan de helft teruggelopen [in 1962].’

‘Vaak ook wordt een leeggekomen woning bezet door een gezin, dat echter sociaal gezien duidelijk minder is dan de vertrokken bewoners. In de Jordaan spreekt men nogal minachtend over ‘import’.’

Bekijk anders de video hieronder.

Ondanks de legende is het er niet gezellig. Er zijn enorm veel sociale problemen. Dat levert ook sociale hulpverlening op – maar die is niet altijd belangenloos:

‘Allerlei liefdadige instellingen besprongen de Jordaan, waar de wilden verzorgd en gekerstend dienden te worden.’

Frappant in dat opzicht is dat juist de Communistische Partij in deze buurt lang de grootste partij is. Roodnat: ‘De mensen in die kerk moeten voor een belangrijk deel uit communisten hebben bestaan.’

Afgezien van alle drukte, asocialiteit, ziektes en nachtelijke onrust, zou je in het Jordaan van 1962 ook hoorndol worden van de vele duiven.

‘Duiven en andere huisdieren verschaffen de mensen in een enge buurt en in bedompte kleine woningen wat gezelligheid, ze brengen de armoe wat plezier in huis.’

2. Het Amsterdamse nachtleven van 1962 was vunziger en rauwer

Bas Roodnat beschrijft het nachtelijke leven in Amsterdam-Centrum via een beproefd documentaire methode: je schetst een doorsnee nacht, met tijden en al. Het begint om een uur als de daklozen zich begeven naar de rieten stoelen van het (nog steeds bestaande) Noord- en Zuid-Hollandse Koffiehuis. Ook de prostitutie begint – of beter gezegd: gaat verder. Dit hoofdstuk is een van de beste uit het boekje.

‘Enkele huizen in de buurt zijn van het etmaal een uur of achttien in gebruik: ’s morgens, ’s middags, ’s avonds en ’s nachts door verschillende vrouwen. De honderd meter verderop beginnende fatsoenlijke maatschappij veracht het wereldje op en rondom de wallen, maar maakt tegelijerktijd zo druk gebruik van de daar geboden diensten. (…) Op het Damrak en vooral in de Leidsestraat lijken de nachtvlinders aan gymnastiek te doen: als er een auto aankomt, zakken zij bliksemsnel door de knieën en kijken naar binnen. Heel veel auto’s kruipen in een skakkegang over de weg.’

Wat opvalt: prostitutie was in 1962 veel gewoner in het straatbeeld dan je je nu nog kunt voorstellen.

‘Ook de prostitutie is een wereldje van rangen en standen. Onderaan de ladder de bejaarde tippelaarsters, die ergens bij de wallen, de Spuistraat, het Singel een raamloos hok boven aan de steile trap hebben gehuurd, op de bovenste sporten de in vele opzichten durenvrouwen met hun flat in Zuid. Daartussenin de animeermeisjes in kroegen en bars. (…) Daartussenin ook de vrouwen die ’s nachts Rokin, Damrak, Spui, Leidsestraat en Rembrandtplein bewandelen. Zij achten zich mijlen verheven boven de raamzitters van het Singel, de Spuistraat die op hun beurt weer neerkijken op de wallen, waar ‘je je immers alles moet laten welgevallen’.’

Roodnat vertelt een mooi verhaal hoe om half twee een rechercheur een hotelhouder betrapt, die het hotel gebruikt als peesplek. Rond twee uur sluiten cafés en beginnen vechtpartijen tussen beschonken caféverlaters. ‘Op de Zeedijk raken twee jongens slaags om niets.’ En later op het Thorbeckeplein: ‘Als de politie arriveert, ligt er een grote man op de stenen: dubbele beenbreuk, vernield gezicht.’

Georganiseerde misdaad tiert hier ook al welig, hetzij op een veel lokaler niveau:

‘Er wordt gezegd, dat een ploeg heel sterke jongens sommige cafés hun ‘bescherming’ opdringt. Daarvoor moet natuurlijk betaald worden. Er wordt ook gezegd dat geweigerde bescherming uit de grond gerukte toonbanken tot gevolg kan hebben.’

De politie lijkt er in 1962 niet veel grip op te hebben:

‘Zeker is dat er een terreurgroep bestaat van geschoolde café-vechters, die nimmer werken en toch in staat zijn op warme zomerdagen in lage, open auto’s naar Zandvoort te rijden.’

Om half drie bezoekt Roodnat een nachtclub. Hun winstconcept is tijdloos en werkte in 1962 hetzelfde als in het heden, maar met andere drankjes en een andere munteenheid.

‘Hij bestelt een jonge klare en voor de dames ieder een likeur. Het eerste rondje kost 9 gulden 50. (…) Je kan een fles wijn bestellen. Die kost vijftig gulden.’

Sommige dingen veranderen nooit in Amsterdam:

‘In de stille Warmoesstraat geeft iemand voor het open raam van een hotel luidruchtig over.’

Een ander beeld van Roodnat blijft juist heel erg in 1962 hangen:

‘Op de hoek van Thorbecke- en Rembrandtsplein wordt een lange, gebrilde jongen aangesproken door een gezette man in aan bruin pak en een goedig gezicht: ‘Trek in een borreltje met een paar leuke vrouwtjes?’ De jongen stemt toe. In een zeegroene chevrolet glijden ze weg.’

3. Het was anders: live muziek bij film en nozems

Sommige dingen in Amsterdam van 1962 zijn echt in die tijd gebleven.

Ik las over een drenkelingenhaak, die vroeger bij brugleuningen hing. De politie viste er dronken grachtenvallers uit het water mee op. Bij mijn weten bestaat dat niet meer, hoewel de brandweer in 2018 in Amsterdam 131 keer moest uitrukken om een drenkeling te redden.

Ook eigenaardig is het verhaal over een bioscooporgelspeler bij bioscoop Royal, waar het publiek ook meezong met films.

‘Dat gebeurt (…) aan de hand van op het doek geprojecteerde teksten. Teksten in vier talen. In het begin werden die teksten fonetisch geprojecteerd. Dat ging dan zo: ‘Bai, bai, leuv, bai, bai, heppines’ en zo: ‘Wen ai was sjust u litttel gurl, ai eskd mai mudder wot wil ai bie, wil ai bie hendzum, wil ai bie ritsj.”

De organist vertelt deze anekdote aan Roodnat:

‘Het stond met grote letters op het doek, een krankzinnig gezicht, maar het klonk werkelijk goed. (…) Als ze me toeroepen: ‘Hé, kale, dat was weer tof,’ dan bedoelen ze echt een compliment.’

De nozem (ooit zelfs ‘swing-nozem’, ging over jongeren die jazz aan het dansen waren) is ook geparkeerd in de geschiedenis.

‘Overal in de stad, tot ver in West, en Zuid toe, vormen cafetaria’s en patates frites zaken hun bases. Nozems zijn graag bereid tot een vechtpartij, waarbij zij hun judo-tricks kunnen gebruiken.’

Politie moest vaak opgeschoten jongens hardhandig verwijderen. Maar een deel van de nozemcultuur laat zien dat het in feite ook een tijdloze cultuur is van herrieschoppende jongeren, die je tegenkomt bij hooligans, criminelen, enzovoort:

‘Nozems willen zich nogal eens in voldragen ‘gangs’ verenigen. (…) Er is al gauw sprake van waarachtige inbraken en berovingen, vaak onder leiding van of in samenwerking met de echte onderwereld.’

4. Het was soms min of meer hetzelfde: kunst en homoseksualiteit

Het waren jaren, zo schrijft Bas Roodnat, dat het Parijse café-existentialisme naar Amsterdam overwaaide. ‘Er was een explosie van bizarre figuren en figuurtjes.’ ”Een modernist’, werd op zo’n bijeenkomst gezegd, ‘moest moderne ideeën hebben over van alles en nog wat.’

Een portret vam kunstenaar Remco:

‘Hij ging gekleed in bijvoorbeeld een roodgestreept hemd en een blauw-ribfluwelen broek. Hij had een dun blond baardje en droeg ook ’s avonds een zonnebril. Hij wilde niet bij de massa horen en daarvoor trotseerde hij de honderden schampere opmerkingen, die hij dagelijks over zijn bizarre verschijning te horen kreeg.’

Of de dichtende Victor:

‘Ik schrijf nu al acht jaar lang. Gedichten, die eerste experimenteel waren, maar nu niet meer. (…) Ik heb in die acht jaar misschien wel honderd baantjes gehad.’

Wat zou er van hem terecht zijn gekomen?

In 1962 had men nog te maken met de naweeën van de revolutie van CoBrA en de Vijftigers. Hoewel die overal en nergens woonden, niet per se allemaal in Amsterdam. Lucebert, Kouwenaar, Campert, Schierbeek, Rodenko, Claus: een gouden generatie van schrijvers. Maar in 1962 toch wel wat op zijn retour – en dat zijn dingen die je wel eens vergeet als je kijkt met een blik van zestig jaar later. ‘De haveloze Amsterdamse jongens uit de jaren ’45-’50 zijn maatschappelijk goed terechtgekomen lieden geworden.’ (Gastartikel trouwens van journalist Han Lammers, die later wethouder zou worden.)

Ook de mode-experts komen aan het woord in dit boek, zoals het duo Dick Holthaus (creatief) en Arnold Dieperveen (zakelijk).

‘De inspiratie heeft hij opgedaan bij Van Dijk in Loosdrecht, waar die kinderne rock en rollen. Avonden zit hij er. Hij geniet ervan, uren achter elkaar naar ze te kijken. Hij vindt wel dat ze de wijde rokken een beetje te veel overdrijven.’

En Ferry Offerman:

‘Het meest houd ik van een sportieve, elegante vrouw. Dat vind ik zeer chic. Een vrouw die haar hoed met veren heeft getooid en zich volgehangen heeft met sieraden, toont alleen dat zij geld heeft; van haar persoonlijkheid is niets meer over.’

Al in 1962 bezochten veel homoseksuelen uit het buitenland Amsterdam vanwege het liberale klimaat. Zelfs binnen Nederland. De COC, die nog steeds bestaat, had een andere rol (meer uitleggen wat homoseksualiteit eigenlijk is), maar Roodnat schrijft: ‘In het normale sociale verkeer wordt de homo er net zo hartelijk of onhartelijk bejegend als de hetero.’

5. Grote bouwplannen waren net zo gewoon in 1962

Grote bouwplannen waren er ook al in 1962. Denk bijvoorbeeld aan de discussie over de bouw van een nieuw stadhuis. ‘Amsterdam verlangt dan ook vurig naar een nieuw, een echt stadhuis.’ Dat zeggen ze al in 1962, hoewel de Stopera pas in 1986 werd voltooid.

En de stad staat ook voor een saneringsperiode.

‘En Amsterdam wil van die armoewijken op de eilanden, in de Jordaan, de Pijp, de Staatslieden- en Dapperbuurt af. Die moeten op den duur tegen de grond, om plaats te maken voor neiuwe woningen en voor een tweede city. Jazeker, gewoon een tweede centrum, waar grote kantoorgebouwen en andere zakenpanden zullen verrijzen.’

De tweede city is er (gelukkig) niet gekomen en nu betalen mensen ongelooflijke bedragen om in bovenstaande buurten te wonen. Grote bouwplannen zijn van alle tijden in Amsterdam: Bijlmermeer en IJburg natuurlijk, maar ook nu zijn buurten in ontwikkeling: de Hamerbuurt, de Sluisbuurt, het Amstelkwartier en de Haven-Stad.

6. Kortom: bewaar soms een boek

De koek van dit boekje is daarmee nog niet op. Een hoofdstuk over de Raad van de Scheepsraad in de Beurs van Berlage, over de misdaad in Amsterdam (‘Zoals gezegd, de penoza is een groep, die onder leiding staat van een paar krachtfiguren, die de buurt beheersen’), over cabaret (‘Het Amsterdamse publiek is spontaner dan elders’) en over seksblaadjes (‘Er kan alleen een tweede nummer zijn, als de politie geen aanleiding zag om het eerste te verbieden’).

Ja, genoeg boeken over Amsterdam. Waarom dan niet eens stilstaan bij dit boekje dat ik bijna naar de kringloop had gebracht. En wat een plezier gaf het alsnog! De geheimen die erin staan, klaar om te ontdekt te worden, is wat lezen zo leuk maakt.

Zelf vind ik dat we met een te politieke en historische bril naar het verleden kijken. De jaren zestig gaan altijd over het rebelse, het anarchistische van provo enz. Alsof er helemaal geen andere mensen in Amsterdam rondliepen. We vergeten het gewone, dagelijkse maar al te vaak, en dat lees je wel in dit boek terug. De ellende is dat je weet dat mensen in de toekomst dat ook zullen doen met onze tijd.

Het zou mooi zijn als het boek nog eens een mooie reissue krijgt die recht doet aan deze best vermakelijke teksten van Bas Roodnat, en de mooie tekeningen van Wim BIjmoer.

Meer lezen, kijken of luisteren?

• Bas Roodnat op RKD
• Wim Bijmoer op Wikipedia
• Amsterdam.nl: Het harde leven in de Jordaan
• De Groene Amsterdammer: Een saamhorig paradijs (in de Jordaan wonen alleen nog yuppen)
• Het Parool: interview met schrijver Piet de Rooy over het boek Alles! En wel nu! over de jaren zestig
• Amsterdam in de jaren 60 en 70 (ik woonde niet ver van de locatie op de onderstaande foto)
• Onsamsterdam: artikel over de jaren 60

1 maart 2021 / 1459 woorden / 11 minuten leestijd / thema’s: posters, kunst, geschiedenis / In andere vorm eerder gepubliceerd geweest op Jegens & Tevens / Kort essay / Beeldmateriaal © Posters of the Cold War van David Crowley. V&A Publishing, 2008

1. Posters in de Koude Oorlog streefden simpele emotionele doelen na

De Koude Oorlog (bekijk deze video die deze periode in 1 minuut uitlegt) was een postervriendelijk tijdperk. Twee wereldmachten hadden uiteenlopende visies. De strijd tussen hen werd met alle mogelijke middelen gestreden. Posters waren ideaal. Makkelijk en goedkoop.

Er iets eigenaardigs aan een propagandaposter. Je hangt ze alleen op om je eigen mensen te overtuigen. Een communistische poster ophangen in de jaren vijftig in Kansas City, of een kapitalistische poster in Minsk, dat zou je niet snel zien. Je wilt als wereldmacht dus vooral je eigen bevolking geruststellen dat het succesvol is wat jij doet én dat het slecht is wat de andere wereldmacht doet. Preken voor eigen kring heet dat.

Het is dus niet raar dat de posters in dit boek allemaal een van deze twee doelen nastreven: bang maken of heldhaftigheid promoten. En voor iedereen die alleen een blik wierp op een dergelijke poster kan dat het begin zijn van het zaadje dat zich in het hoofd plant. Zo werken politieke posters vandaag de dag nog steeds.

Wat wij in het hier en nu misschien niet meer zo goed herinneren was de intensiteit van de Koude Oorlog. Het was dominant en intens. Ik heb zelf alleen het staartje meegemaakt maar ik herinner me nog goed hoe af en toe de spanning terugkwam. Het was wel zo dat die spanning vijftig jaar duurde. Dus soms ontspanning en spanning volgden elkaar op.

Op een paar momenten, met name tijdens de Cubacrisis, leek de wereld echt in oorlog te zinken. De anonieme held Vasili Arkhipov voorkwam vermoedelijk een oorlog door koppigheid. Nog een held: Stanislav Petrov die in 1983 misschien wel een kernoorlog voorkwam door orders te negeren. Een halve eeuw later is het makkelijk om hun heldenmoed te vergeten.

De Koude Oorlog kwam in zowat alles terug. In sport natuurlijk: ijshockey, Olympische Spelen, schaken. In cultuur ook: ballet, boeken (Cat’s Cradle (Kurt Vonnegut) en The Manchurian Candidate (Richard Condon)) en films: Whoops Apocalypse en de James Bonds. Zelfs popster Prince raakte in paniek en zong in 1981 Ronnie, talk to Russia. En ja, om even de ernst ervan te laten zien: dit was een heuse verkiezingsspot voor Lyndon B. Johnson in 1964.

Er valt heel veel te vertellen over zowel de kapitalistische als de communistische postercultuur maar dat valt een beetje buiten het bestek van dit verhaal. Kijk bij de leestips onderaan!

2. Angst en heldhaftigheid waren de belangrijke emoties van posters

Of nou de bangmakende of de heldhaftige posters de mooiste zijn, vind ik lastig te zeggen. De bangmakende zijn wel iets creatiever om het slechte beeld van de ander te schetsen, lijkt het. In kunstzinnigheid ontlopen ze elkaar niet veel. Het hing natuurlijk ook maar van de artiest af.

Bang op een fraaie manier maakt de poster van de Duitse politieke partij CDU van eind jaren vijftig. Die waarschuwt de West-Duitsers tegen een demonisch kijkende Chroesjtsjov. Aan de andere kant joeg de Sovjet-Russische poster in 1963 angst aan met een lynching op de wang van het vrijheidsbeeld (‘The Shameful Brand of American Democracy’).

Heldhaftig is de poster van Yuri Gagarin en de ‘glorie aan de eerste kosmonaut’. Of de Cubaanse heldenposter over Ethel en Julius Rosenberg over de in de VS geëxecuteerde Sovjetspionnen. Behoorlijk heldhaftig is de poster van Mao uit wiens hoofd zonnestralen komen die Chinese strijders aanmoedigen.

Soms zijn posters zelfs zo blij dat je bijna vergeet dat er een Koude Oorlog gaande was. Neem deze poster van Cuba die het 10-jarig bestaan van Oost-Duitsland vierde met veel visuele flair:

3. Posters tijdens de Koude Oorlog waren niet allemaal politiek

David Crowley, geschiedenisdocent, toont in zijn boek meer dan alleen maar posters uit de VS of de Sovjet-Unie. Ook in Cuba, Duitsland, Frankrijk en China was men creatief. Nederland is ook vertegenwoordigd met een poster van de Rijksvoorlichtingsdienst: ‘Gifhandel vergalt den vrede‘.

Het boek gaat verder dan alleen maar weergeven van propagandaposters. Je vindt ook posters die in deze periode gemaakt werden maar niet onmiddellijk met de politieke strijd te maken hebben. Zoals filmposters, milieuposters en sportposters. En posters van de critici.

Milieu is misschien een beetje vreemde eend in de bijt. Niet minder extreem blijkt. De poster van Robert Rauschenberg van Earth Day 1970 overtreft zelfs de politieke Koude Oorlog-posters in hardheid (de Amerikaanse zeearend te midden van allerlei milieurampen). De poster ‘Stop Nuclear Suicide’ uit 1963 toont een atoombomontploffing en een enorme schedel op de achtergrond. Dat schokeffect, zo heeft de milieubeweging ondertussen geleerd, werkt niet zo goed als je mensen wilt overtuigen. Neem deze nieuwe campagne van Milieudefensie, bijna een puzzel, die je gevoel voor mysterie prikkelt.

4. Filmposters hadden een speciale positie in de Koude Oorlog

De mediastrijd werd niet alleen gevoerd door posters. Ook door films natuurlijk. Voor die films werden ook weer posters gemaakt. Hoewel de films in het westen meer commerciële producten waren die speelden met de angst voor de Sovjet-Unie en voor de oorlog dan dat ze wilden overtuigen. Denk aan een film als Fail-Safe.

Interessant zijn de verschillen in posters in dit boek van de film Der Schweigende Stern. Deze Oost-Duitse film werd in beide landen uitgebracht. De DDR-poster toont twee heldhaftig en geconcentreerd ogende astronauten. De West-Duitse poster belooft veel meer spanning en sensatie, Het decor is fantasierijk. Het verschil typeert de situatie in de Koude Oorlog: de ene film wil overtuigen, de andere wil geld verdienen. Aardig om te kijken of je kunt zeggen van welke van de twee Duitslanden onderstaande trailer is.

Zonde is dat dit boek je niets uitlegt over hoe die posters nou eigenlijk ontstonden. Wie maakten ze en welke rol speelden de makers in de kunstzinnige wereldjes van toen? Bij deze filmposters had het heel interessant kunnen zijn. Ze blijven net zo anoniem als de posters zelf. Een paar interviews met betrokkenen had het boek sowieso interessanter gemaakt – en dan hadden wij nu ook beter begrepen waarom ze deze posters maakten.

5. De posters tijdens de Koude Oorlog waren niet allemaal bloedserieus

Een nogal ernstig gebeuren, die koudeoorlogpropaganda. Dat schreeuwt ook om humor. De frappante uitzonderingen op de bloedserieuze poster waren de Franse posters. De poster die op de cover van het boek staat (Roman Cieslewicz, 1968) is bijvoorbeeld een van de weinige die de Koude Oorlog zelf ironiseert.

Ook een poster als: ‘Voter, c’est mourir un peu‘ (1968) vertelt op grappige manier een serieuze boodschap. In zijn eenvoud (een stembus bovenop een grafkist) en met een woordspeling op de beroemde uitdrukking ‘Partir c’est mourir un peu’.

Of de poster Jo-jo La Colombe die mensen die de spot dreef met mensen die het stalinisme verheerlijkten: een zogenaamd vreedzame Stalin zien met een groot bord ‘Paix’ (Vrede) en een goedendag (middeleeuws wapen) in de andere hand. Het is beter te begrijpen waarom Franse posters van deze tijd ook zo grappig zijn. Dit soort ironische humor is toch typisch Frans.

6. Veel posters tijdens de Koude Oorlog maakten reclame voor vrede

Het is verrassend hoeveel posters tijdens de Koude Oorlog over vrede gingen. Dat zou je als persoon die de Koude Oorlog niet heeft meegemaakt snel vergeten. Overal en iedereen maakte en tekende peacetekens.

‘Peace was one the most used and most abused words of the Cold War years’

David Crowley schrijft dat met name de Sovjets dat woord, Mir, benadrukten, alsof ze al campagne maakten voor toekomstige historici als het mis zou gaan.

Wat dat betreft kwam Perestrojka als geroepen. Die gaf de communistische poster ineens een nieuw elan (er mocht nu ook voorzichtig kritiek klinken). Dat is een lastiger om te vertellen verhaal natuurlijk, maar bracht wel de nodige vernieuwing bij de Sovjet-posters, die een beetje aan het herhalen waren geraakt.

7. De posters zijn mooi, de boodschap vermoeiend

Hoe creatief ze soms zijn, al deze politieke posters zijn vooral erg vermoeiend. En demotiverend. Ze redeneren allemaal alsof je niet zelf kunt nadenken.

Wat een verschil bijvoorbeeld met de Hongaarse poster van Istvan Orosz voor het Hongaarse Democratisch forum uit 1990. Je ziet de achterkant van een Sovjetsoldaat en dan de tekst: ‘Kameraden. Het is voorbij!’ Je voelt haast de geschiedenis achter dat eenvoudige beeld – het is meer weergeven van pure emoties dan je willen overtuigen. Met afstand een van de mooiste posters uit het boek.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Designer Daily: tien mooie posters uit de Koude Oorlog
• Amerikaanse omroep PBS over Sovjet-propagandaposters
• David Crowley vertelt over Poolse postermakers

20 februari 2021 / 3197 woorden / 24 minuten leestijd / thema’s: literatuur, geschiedenis, Parijs

Louis Sebastien Mercier was vermoedelijk de eerste columnist ter wereld. In ongelooflijk puntige taal voor achttiende-eeuwse begrippen beschrijft hij zijn maatschappij van toen, dus de periode 1781 – 1788. Het leven der matrones, een hondenplaag, sinaasappels eten, patsers die een koets moeten bezitten.

Net als moderne columns gaat het over alles en heeft Mercier overal ook wel een mening over. Zelfs het proza is net zo kritisch en puntig als hedendaagse columnisten (wel veel beter geschreven). En ontbijten deed men dus niet meer met een glas wijn.

Het aantrekkelijke van dit boek (vertaald en van inleiding voorzien door Willem Derks) is dat je een serieus inkijkje krijgt in een maatschappij. Er zijn veel notities, er waren al kranten, maar dergelijke korte stukjes (hij noemde ze tableaus) die allerlei zaken in een maatschappij blootleggen, waren nog niet uitgevonden. Een soort columns dus.

Hij voelde zich destijds zelf ook gedwongen om het uit te leggen:

‘Ik heb noch een inventaris, noch een catalogus gemaakt, ik heb aantekeningen gemaakt van wat ik zag.’

Nog beter geformuleerd:

‘Ik heb mij gewijd aan de moraal en haar vluchtige nuances.’

Wie was Louis Sébastien Mercier?

Geboren in Parijs (1740) en zoon van een winkelier. Hij studeerde en kreeg de befaamde klap met de literaire hamer. Schreef in de stijl van Diderot drama’s, een nieuwe mix van tragedies en komedies. Hij bewees al snel een neus te hebben voor de mens in de toekomst toen hij het boek L’an 2440 schreef. De verteller komt dan in het Parijs van 2440, waarin Lodewijk XXXIV aan de macht is maar Parijs een perfecte maatschappij is geworden.

Tien jaar later verschijnt dan zijn Tableaus. Hoewel je je dat nu niet kunt voorstellen met onze schier oneindige voorraad mensen die meningen uiten in kranten, maar het in Zwitserland in 1781 gedrukte boek werd verboden in Frankrijk. Na een onderonsje met een politieagent die enthousiaster was over het boek dan hij zou moeten zijn, krijgt Mercier geen straf. Een jaar later verschijnt in Zwitserland een nieuwe vierdelige uitgave, met nieuwe teksten en bewerkingen uit de eerste. Nog steeds voorzichtig want op het titelblad staat dat het in Amsterdam gedrukt zou zijn en de naam van de auteur ontbreekt. De nieuwe editie verkoopt goed.

Het recyclen van goedverkopende ideeën is van alle tijden. Er verschijnt in 1783 nog een vierdelige uitgave en in 1788 rondt hij het af met nog eens vier delen. Dat zijn meer dan duizend hoofdstukken. Ja, salons bezoeken deed hij ook, maar hij werkte knetterhard, want vertaalde in deze tijd nog een boek en schreef een historisch werk van vier delen. Hij zat in die ‘schrijversflow’ die onmisbaar is om iets voor elkaar te krijgen.

Wat wilde Mercier met zijn teksten?

Wat maakt hem dan de eerste columnist ter wereld? Omdat hij ook een maatschappelijk doel had met zijn teksten.

‘Ik heb met nadruk gewezen op verschillende misstanden. (…) Ze aan de kaak stellen is hun ondergang voorbereiden.’ Maar hij wilde duidelijk niet op de man spelen, hoewel hij wel bij ieder stukje iemand in gedachten had: ‘Op de persoon gerichte satire is altijd slecht, want zij corrigeert in het geheel niet, zij irriteert, zij verhardt en leidt niet tot het rechte pad.’

Bewust meed hij filosofische, historische of essayistische beschouwingen, zoals menig denker en filosoof in zijn tijd niet had kunnen laten.

‘Ik heb mij beziggehouden met mijn generatie en het aanzien van mijn eeuw, omdat deze voor mij heel wat interessanter is dan onzekere geschiedenis van de Feniciërs en de Egyptenaren.’

Hij voegt toe:

‘Mijn tijdgenoot, mijn landgenoot, hij is het individu dat ik in het bijzonder moet kennen omdat hij het is met wie ik moet verkeren (…).’

Hij vermoedde daarmee denk ik al dat zijn werk langer houdbaar zou blijven als historisch object:

‘Ik durf te geloven dat men over honderd jaar mijn Tableau weer zal oppakken, niet vanwege de verdienste van de schildering, maar omdat mijn observaties, op welk gebied dan ook, verband zullen hebben met de observaties van de eeuw die eraan komt en waarin men zal profiteren van onze dwaasheden en wijsheden.’

Daar slaat hij de spijker op zijn kop, zoals onderstaande voorbeelden laten zien.

Mercier schreef ook zestig toneelstukken en stopte in al die toneelstukken een moralistisch plot, vermoedelijk met hetzelfde idee. Waar zijn toneelstukken zijn gedateerd, ogen zijn Tableaus nog fris, hoewel dat ook te danken is aan flinke inkortingen door de vertaler.

Hoe ging hij om met de Franse revolutie en de Terreur?

En ja, soms ben je tijdgenoot van iets ongewoons. In 1791 begon de Franse revolutie. Mercier is wel fan van een wereld zonder koning. Hij wordt lid van de Nationale Conventie en zit dichtbij de Girondijnen. Dan radicaliseert de revolutie, Robespierres Terreur begint, en Mercier wordt ook opgepakt. Hij staat op de nominatie om op 28 juli 1794 geguillotineerd te worden. Dan gebeurt er iets onwaarschijnlijks: tijdens die nacht komt Robespierre zelf onder de guillotine. De grillen van het lot…

Mercier komt vrij, gaat in de nieuwe Franse Tweede Kamer zitten, leert bij de academie van wetenschappen ene Napoleon kennen, stopt met politiek, schrijft een nieuw Tableau: Le Nouveau Paris. Later wordt hij weer een criticus van Napoleon.

‘Ik houd veel van de gematigdheid, die mij humaan, tolerant en bedachtzaam heeft gemaakt.’

Waarom werd Mercier nooit een ‘groot’ schrijver?

In de toelichting van Willem Derks in het boek (waar bovenstaande tekst op gebaseerd is) staat ook helder uitgelegd waarom Mercier nooit als een ‘groot schrijver’ de geschiedenis is ingegaan: omdat hij niet kritisch genoeg was op zijn materiaal. Met zijn haastige en slordige manier van schrijven leek hij soms op een copywiter.

Zijn zwakke punt was het feit dat hij niet opnieuw teksten bekeek en herschreef maar altijd iets nieuws wilde maken. Door zijn wall of books zijn de kwaliteiten ervan onzichtbaar geworden. ‘Hij is de Franse auteur die de grootste bijdragen aan de bevordering van de papierhandel heeft geleverd’, schreef een tijdgenoot en vriend van hem met gevoel voor sarcasme.

Scheid je het kaf van het koren (iets wat je vaker ziet: complete edities in het Frans, leesbare ‘selecties’ in Nederlandse uitgaven), dan beginnen de pareltjes van Mercier pas echt te schijnen. Als je dat boek leest (dus deze uitgave), lees je ineens een prachtig boek met zinnen en observaties waarvan je niet kunt geloven dat iemand die in die tijd al schreef, of waarom die teksten nooit bij een breder publiek zijn aangeslagen. Want weinig teksten uit de achttiende eeuw kunnen hieraan in helderheid tippen. De uren van de dag vind ik zelf een van de mooiste stukjes, dat wedijvert met het allerbeste proza dat ik ken. Daarin schetst hij een tableau van een dag in Parijs.

Zaken die na 240 jaar nog herkenbaar zijn…

Door de voorselectie van dit boek lijkt het af en toe alsof Mercier bijna een helderziende is. Hij heeft gewoonweg zoveel geschreven dat er wel raakvlakken moeten zijn – en daarbij was hij er ook wel bewust naar op zoek.

Het arbeidsbureau en uitzendbureau

‘Tussen al die bureaus die u ergeren, die u kwellen, die u beroven, waar iedere kwitantie van twaalf stuivers een paraaf moet hebben en alles door een menigte commiezen wordt ingeschreven met zo’n automatisme dat men ze beter bij Vaucanson zou kunnen bestellen, ontbreekt er één dat van oneindig groot nut zou zijn. Het zou bestaan uit een register waarin iedereen die wil werken zich aanbiedt en daartoe zijn naam, adres en kundigheden opgeeft. Daarnaast zouden in een ander register alle denkbare aanvragen moeten worden opgenomen. Vervolgens zouden intelligente lieden, door die twee registers met elkaar te vergelijken, de aanvragen en de personen bij elkaar moeten brengen.’ (…) Geen enkel talent zal ongebruikt blijven, en zelfs kan ik me erop beroemen dat ik een sufkop nog gemakkelijker aan een baan zal weten te helpen dan een man met talent van de geest.’

De datingsite

‘Hé, zouden we dat plan misschien niet kunnen uitbreiden tot huwelijken? Wanneer men bedenkt dat zomaar een ontmoeting bepalen is geweest voor een eerbare rijkdom of een gelukkige verbintenis, dan kunnen de onervarenheid en de verbinding niet genoeg geholpen worden, want wij gaan pas allen aan elkaar voorbij zonder elkaar te leren kennen. Wij brengt ons bij elkaar? Wie zal ons inlichten over een de overeenkomst tussen onze situaties?

Affiches/reclame

‘Een afficheplakker is het toonbeeld van gelijkmoedigheid. Onverstoorbaar plakt hij het heilige, het profane, het juridische, het doodvonnis en de verdwenen hond aan, van wat hij opplakt, leest hij nooit iets anders dan de vergunning van de magistraat. Als die naam er maar op staat zou hij zijn eigen vonnis aanplakken.’

Verstedelijking

‘Ik verdwaal, ik raak de weg kwijt in deze immense stad [Parijs]; ik ken zelf de nieuwe wijken niet meer. Landerijen die groente voortbrengen wijken terug en maken plaats voor gebouwen. Chaillot, Passy en Auteuil zitten al aan de stad vast. Nog even en Sèvres is aan de beurt; en als dit in de komende honderd jaar doorgaat tot aan Versailles, aan de andere kant tot Saint-Denis en aan de kant van Picpus tot aan Vincennes, dan zal de stad zonder twijfel erger dan een Chinese stad zijn.’

Beurshandelaren

‘Had iemand nog maar tweehonderd jaar geleden ooit van wisselagenten gehoord, wie spiedende ogen in alle kluizen kijken alsof ze openstonden, die zich op zakken geld storten waar ze bij kunnen en hun percentage van pakken, die zich in de eeuwige maalstroom van goud en geld hebben gestort en rijk worden door op de Beurs te staan en elkaar zo nu en dan iets toe te fluisteren. Kende men deze onvermoeibare handelaren in papier, die de prijs bepalen van de handelswaar geld, door hen zichtbaar of onzichtbaar gemaakt, en die als stromannen voor begerige monopolisten optreden, kende men hen bij de Romeinen of zelfs in de tijd dat onze eigen Karel de Grote de wetgever van Europa was? Zou Karel de Grote, als hij zou herrijzen, begrijpen wat een wisselagent is? (…) Ja, men hoeft geld slechts in beweging te brengen om geld te krijgen, men hoeft slechts rond het middaguur de onwillige of onverschillige koper te spelen, in een bijna altijd onduidelijke en meestal leugenachtige rol. Maar officieel erkend.’

Schuldensamenleving

‘De verloedering van de zeden, veroorzaakt door al dat winstbejag dat zich van iedereen meester heeft gemaakt, heeft de wijze, rustige spaarzin van onze voorouders doen verdwijnen en ons de agitatie van de hebzucht gebracht. De helft van de stad heeft een lening; er is geen huis meer waar geen hypotheek op rust; overal worden speculatieve contracten afgesloten; men wacht niet meer rustig het binnenkomen van de rente af, maar wil op de toekomst vooruitlopen, dat moet wel tot woeker leiden, en woeker is de straf voor die buitensporige hebzucht.’

Huwelijken

‘Bij die burgerij ziet men vrouwen die hun neus ophalen voor het bestieren van de huishouding en alles aan bedienden overlaten, die alleen al bij het wóórd keuken griezelen en hun echtgenoten te verstaan geven dat zij geen veertigduizend frank hebben aangebracht om te staan wassen en strijken. (…) Toen de mannen zagen dat de natuurlijke orde verstoord werd, ging zij het huwelijk duchten (…). Zij zijn op zoek gegaan naar vrouwen die weten te gehoorzamen en zich bezighouden met huishoudelijke taken (…).’

Koffie drinken

‘In de Zwitserse bergen, op de steile rotsen waar de allersimpelste luxe nog niet is doorgedrongen, wordt op de meeste onwaarschijnlijke plaatsen koffie met melk gedronken. Wat was ik verbaasd toen ik zag dat bij de herder de koffiepot, de koffiemolen en de suikerpot tot het meest elementaire keukengerei behoren? Hoe komt het toch dat de voorliefde voor deze drank zo algemeen is aangeslagen, en bijna tegelijkertijd in verschillende klimaten? Het is een rage. (…) De vrouwen van de Hallen, de verkoopsters van versie vis, al die robuuste vrouwen drinken ’s ochtends hun koffie met melk, net zo goed als de markiezen en de hertogin. De deskundigen moeten maar uitmaken welk uitwerking deze drank uiteindelijk op de consistenties heeft. Ik zie in Parijs niemand meer ontbijten met een glas wijn.’

Boekenproductie

‘Enerzijds worden er te veel boeken gemaakt, anderzijds veel te weinig. Te veel als je ziet dat er tegenwoordig nogal wat nutteloze, ingewikkelde dingen worden geschreven. Maar niet genoeg als het om werken gaat die een moreel verband tussen de feiten leggen. (…) Er zijn meer mensen dan gedachten, en er zijn eeuwen voorbijgegaan zonder dat het gemeenschappelijke depot met één juist of nuttig idee is verrijkt. (…) De grote hoeveelheid boeken is een ongemak, maar geen kwaad: men neemt, men kiest, en een boek dat de een niets zegt, spreekt de ander zeer aan. Ik zou het dus eens zijn met Madame de Sévigné, die het zoals gewoonlijk fraai zegt: Wat Pauline betreft, die boekenverslindster, ik heb liever dat ze zich op slechte boeken stort dan dat ze niet van lezen houdt.’

Wijn

‘Dat er in de omgeving van Parijs alleen maar slechte wijngaarden zijn en wijnhandelaren die behoorden te worden opgeknoopt, wil nog niet zeggen dat er alleen maar slecht wijn wordt geschonken. De kelder van de kroegbaas en die van de fijnproever hebben evenveel gemeen als een schoenlapper en een vorst. (…) O verval van de Franse vrolijkheid! Er wordt niet meer gedronken, of beter gezegd; men is bang om te drinken; men slobbert water, gezeten tegenover in zilveren ijsemmers gekoelde flessen. Toch is de licht, sprankelende vreugde, zo noodzakelijk voor de literatuur en de gezondheid, alleen op de bodem van het glas te vinden. (…) Rijken! Wat doet u met uw uitgelezen wijnen? U consumeert ze, maar geniet er niet van. Geef ze toch te drinken aan de kinderen van de schone kunsten; hun verve zal worden opgewarmd; er zullen een paar geslaagde passages en penseelstreken uit voorkomen; en gij, die niets uitvoert, gij zult ten halve vergeven worden.’

Opleiding artsen

‘Jonge chirurgijns hebben lijken nodig, maar aangezien die een gouden louis kosten, stelen zij ze, zij gaan gevieren op pad, nemen een huurrijtuig en klimmen over de muur van een kerkhof.. (….) Wie in vrede dacht te rusten in zijn kost, wordt aan zijn graf ontrukt; de passie voor de anatomie maakt dat hij vervoerd wordt naar een zolderkamer. Daar wordt hij ontleed door leerlinghanden. (…) Waarom heeft men niet bedacht om deze studenten lijken te geven, hun een aparte ruimte toe te wijzen, ze te behoeden voor het dubbele risico van wetsovertreding en kwade dampen van op goed geluk ontvreemde lijken?’

Verkeer

‘Er is geen enkele rem op gelegd, ondanks de iedere dag terugkerende klachten. De gevaarlijke wielen, trots de rijkaard vervoerend, blijven even snel over een plaveisel razen dat besmeurd is met het bloed van hun ongelukkige slachtoffers die onder afschuwelijks folteringen de dood vinden – in afwachting van maatregelen die niet zullen komen, want degenen die het bestuur vormen hebben allemaal een rijtuig en dus geen oor voor de klachten van de infanterie. Door het ontbreken van trottoirs zijn bijna alle straten gevaarlijk. Wanneer een invloedrijk iemand ziek is, wordt er voor zijn deur stromest uitgespreid om de herrie van de rijtuigen te dempen; en vooral dan moet men op zijn hoede zijn.’

Kledingtrends

‘In een zwart pak is men gekleed en hoeft men de mode niet te volgen en kleurige pakken te hebben. Men wordt geacht in de rouw te zijn; en hoewel die rouw eeuwigdurend is kan men in die kleding overal verschijnen.’

Tandartsen

‘Gave tanden zijn een teken van gezondheid en de meest verkieslijke van alle aantrekkelijkheden. (…) Kundige tandartsen houden zich tegenwoordig meer bezig met het behouden van tanden dan het trekken ervan. (…) De meest briljante beoefenaar van dit vak heet de heer Catalan, in de Rue Dauphine. (…) Hij kan – zo groot is op dit punt zijn anatomische kennis – hij kan, zei ik, voor u een compleet kunstgebit maken waarmee u alle etenswaren zonder problemen en zonder inspanning fijnmaalt. Hij heeft het kauwproces weten te ontraadselen; hij heeft het perfect weten na te bootsen, en dat lijkt mij een zo verdienstelijk en nuttig dat ik gemeend heb de naam van de kunstenaar en de lof voor zijn werk hier niet te mogen verzwijgen.’

Misdaad en straf

‘Heeft de moordenaar, diep in de bossen, ooit een mens op een andreaskruis gelegd, om zijn botten met elf slagen te verbrijzelen? Heeft hij hem daarna op een wagenwiel gelegd, een priester aan zijn zijde die de veroordeelde niet met losmaken en hem aanspoort om te lijden? Werkelijk, het recht is erger dan de misdaad. De moordenaar stoot toe met zijn dolk, vreest zijn slachtoffer onder ogen te komen en vlucht vol wroeging, terwijl de justitie gedurende vierentwintig uur de wanhopige kreten van een ongelukkige telt die omringd is door een enorme menigte. (…) De Engelsen en de Zwitsers hebben een strafrecht dat de toets van de rechtvaardigheid, de reden en de menselijkheid kan doorstaan; en wij moeten ons nog schamen over onze lamentabele en barbaarse wetten.’

De pruikenmode

Die overvloed van kunstmatige haren was werkelijk de meest bizarre mode die ooit geheerst heeft. Kunt u zich iets belachelijks voorstellen dan die portretten die men nog wel in oude huizen aantreft: een man in volle wapenuitrusting met een immense pruik die neerdaalt tot aan zijn degen, een harnas samen met een pruik! Lodewijk XIV is degene geweest die de uitvinding van die namaakkapsel heeft omarmd; hij is de ware auteur van de belachelijke uitwassen van die hoofdtooi, en door de nationale haardracht te verwoesten heeft hij tegelijk een deel van onze oude aard verwoest. Nu de korte haren weer in de mode komen, maar niet de baarden zou ik wel snorretjes willen zien. Volgens mij is er niets dat zo bijdraagt aan de levendigheid van het gelaat.’

Inenten tegen virussen

‘Loop ik in Zwitserland rond, dan zie ik iedere familievader ervoor zorgen dat zijn kinderen zo jong mogelijk worden ingeënt; hij zou menen een dure plicht te verzaken als hij daar uit onachtzaamheid niet op toezag. Ik zie dan ook een generatie die fris en blakend van gezondheid opgroeit. De gezichten dragen niet meer de merktekenen van die wrede plaag [pokken] en behouden de stralende gaafheid die zo bijdraagt aan de schoonheid van de gelaatstrekken. Waarom wil de Parijzenaar de neus en de wangen van zijn dochters nog steeds aangetast en vol littekens zien, en haar ogen gezwollen, wanneer zij de gave huid zouden kunnen behouden die hen met hun natuurlijke gratie tot de lieflijkste wezen van Europa zou maken?’

Ik kan deze editie van Privé-Domein iedereen aanraden. De taal is toegankelijk, de selectie is erg goed, je vindt niet veel duidelijker proza uit de achttiende eeuw. Ik heb er weinig op aan te merken, alleen zou het mooi zijn geweest als bij ieder stuk ook de datum van schrijven van Mercier had gestaan. Wie het boek wil bestellen: sinds een tijd is het mogelijk om on-demand Privé-domein-titels te bestellen.

Meer lezen, kijken of luisteren

• Louis Sébastien Merciers boek in de database van Arbeiderspers
• Louis Sébastien Mercier in DBNL
• Louis Sébastien Mercier in Britannica
• Louis Sébastien Mercier op Wikipedia
• Het boek in Google Books (met 64 bladzijden excerpt)

1 juni 2020 / 1427 woorden / 11 minuten leestijd / thema’s: kunst, essays, autobiografisch proza / dit artikel is in iets andere vorm al gepubliceerd in Jegens & Tevens

In de boekwinkel waar ik werkte, raakte ik ooit eens in gesprek met een klant over kunstessaybundels. We vergeleken de boeken van kunstgoeroe Henk van Os (die overigens prima leesbaar zijn) en de essaybundel Het wonder werkt van Pam Emmerik.

De klant zei opeens: ‘Dát is mooi voor anderen, ik lees liever dít.’

Wat ze denk ik bedoelde is dat Pam Emmerik – zeer globaal gezegd – verdergaat is in haar essays dan de meeste schrijvers over kunst. Ze haalt er van alles en nog wat bij. En spaart zichzelf ook niet. Daar heb je moed voor nodig.

De 22 artikelen over kunst en cultuur verschenen eerder in NRC en De Groene. Het wonder werkt werd in 2004 bekroond met de J. Greshoffprijs, en ze was voor dit boek genomineerd voor de AKO-literatuurprijs. Toen ik het boek onlangs begon te herlezen en haar naam googelde, realiseerde ik me dat Pam Emmerik in 2015 is overleden. Ze werd 51 jaar.

Het wonder werkt heeft geen remmingen en is vooral daardoor een van mijn favoriete kunstessaybundels. Daarom vijf lessen die je leert uit haar essays.

1. De flair van een artiest die over artiesten schrijft

Het belangrijkste, vind ik, is dat de stukken van Pam Emmerik niet saai zijn. Ze gooit in Het wonder werkt alle standaard essaytechnieken overboord en schrijft vrijuit, losjes, improviserend, associatief. Meer zoals zichzelf.

Alles is met een blik van iemand die zelf kunstenaar is. Dat klopt ook wel. Ze is onder andere bekend van een muurschildering in het Boijmans van Beuningen.

Met die aanpak haalt het essay de kunst een beetje weg uit het intellectuele. Daardoor wordt kunst weer ‘normaal’, menselijk, gepassioneerd, verrassend. Zoals kunstenaars zelf ook denken.

Dit boek heeft ook heel toepasselijk een getekend essay: Goudkoorts. Daarin beschrijft Pam Emmerik waarom ze kunstenaar wilde worden. Uit dat stuk komt dit mooie zinnetje:

“Mij heeft het 30 jaar gekost om mijn angst uit te spugen en elke dag van die 30 jaar bestudeerde ik mijn zojuist uitgespuugde angst met een precisie waarmee anderen hun uitwerpselen bestuderen voordat ze doortrekken. Angst zelf lijkt trouwens maar weinig op drollen.”

2. Schrijven doe je met je hele hebben en houden

Emmerik brengt zichzelf zonder aarzeling naar voren als hoofdpersoon. Dat begint al met een prikkelende openingszin.

“Ik haat leugens… en eierwekkers haat ik ook.”

“‘Wat is liefde?’ had ik gevraagd.”

“Thuis heb ik een Mexicaans kijkkastje van triplex.”

Maar ook minder onschuldig:

“Ik droomde dat ik anaal verkracht werd door mijn vader.”

Schrijven met je hele hebben en houden: dat maakt de schrijver menselijk en toegankelijk. Essayisten gaan vaak niet zo ver. Het is niet rationeel genoeg.

Terwijl die persoonlijkheid, je moed om flaters te durven slaan, ook je intelligentie toont. Want niemand kan nadenken zonder iets te proberen. Bluf is belangrijk maar intellectuele hooghartigheid kun je missen als kiespijn. Een echt denker stelt zich nooit alwetend op.

3. Schrijven met pit: dat geeft ook nadelen

Niet dat er iets mis is met het denken. Pam Emmerik beschikt over veel kunsthistorische kennis en redeneert scherp. Haar pittigheid leidt de intellectuele dans. Soms vliegt ze dan ook flink uit de bocht met haar meningen.

“Wat een reactionaire oude zak was die Cela, net als Buñuel trouwens.”

Je kunt veel over Buñuel zeggen (dierenbeul, mensenhater) maar reactionair? Dat is echt onzin!

Toch neem ik zulke missers voor lief omdat die durf ook zorgt voor subtiele, losse en verrassende associaties. Van Federico Garcia Lorca naar René Daniëls. Van Frans Hals naar Egon Schiele (en een ansjovispizza). Van outsiderkunst naar Kurt Schwitters. Van een Boeddha-expositie in Keulen naar graffiti op straat. Die gedachtegangen zijn zowel grappig als serieus.

Je leest ook niet alleen over de grote kunstenaars – maar ook stukken over minder bekende artiesten (Celine van Balen, Eric Hamelink, Merijn Bolink). Ook dat moet je maar durven. De ‘kleinere artiesten’ moeten in essaybundels vaak plaatsmaken voor de grote jongens: de Picasso’s en Renoirs. Wie wil immers over onbekende kunstenaars lezen?

Leerzaam vond ik bijvoorbeeld haar stuk over de vergeten pioniers van Montmartre (Les Hydropathes en De Incoherenten). Sculpturen van brood en kaas, het eerste monochrome schilderij, kunst van niet-kunstenaars. Ik wist niet dat Sapeck al in 1882 dingen deed die Duchamp pas in 1919 zou doen.

4. Je lezers moeten wel een beetje meegaand zijn

De gepassioneerdheid liet Emmerik soms mooie zinnen schrijven.

“Portretten zijn een briljante noodoplossing voor het feit dat we geen gedachten kunnen lezen.”

“Want Daniëls schildert met een lef dat zelden geëvenaard wordt. Elke kwaststreek treft doel. De kwast van de schilder verteert zijn verlangens.”

Uit interviews kwam een karakter naar voren dat heel pittig was, aanwezig, bijna zichzelf overschreeuwend. Zo is haar kunst ook wel een beetje.

In haar taal weet ze het beter te doseren en zijn haar grapjes, gedachten en meningen meer een vloeiend geheel. De grapjes maken het lezen van een kunstessay, waar je toch al zin in moet hebben, een stuk aantrekkelijker. Het is opgeruimder en volwassener dan hoe ze overkomt in haar kunst.

De kracht zit hem in boetseren van geestige zinnen tot er kleine kunstwerkjes staan. De krenten in de pap koesteren in plaats van eruit vissen en weggooien.

“Tja, als iemand in zijn eentje iets vreemds doet, is hij kunstenaar of wordt hij gek verklaard. Als mensen gezamenlijk iets vreemds doen noemen ze het godsdienst. En wanneer die twee dingen op elkaar botsen ontstaat godslastering.”

“En er zijn zoveel verschillende manieren om naar een kunstwerk te kijken… dat maar één ervan de juiste kan zijn, is gewoon een boekhoudersgedachte. Als je koude voeten hebt, kijk je al anders naar een kunstwerk. Of met open zweren (het zijn maar voorbeelden).”

De teksten vragen wel wat meegaandheid van de lezers. Haar ongegeneerde aanwezigheid zal sommige lezers, die houden van afstandelijke essays, te veel van het goede zijn. Dat is het bij goede boeken: er is geen halfvolle variant.

5. Vrijheid van denken: een mooi ding

Je eigen gang gaan is altijd goed advies voor essayistische schrijvers. Emmerik nam dat nog letterlijker met haar persoonlijke, getekende essay Goudkoorts:

Een kunstwerk als een essay – het draait de boel eens om op een vermakelijke manier.

Ik houd ook wel van haar sarcastische opmerkingen over de dikdoenerij in kunst:

“(…) volgens de samenstellers van de tentoonstelling in de Tate zijn de tegenstellingen tussen Picasso en Matisse minder groot dan altijd gedacht wordt en zijn de overeenkomsten in hun werk belangrijker. Blijkbaar zagen Picasso en Matisse dat zelf niet helder genoeg. Gelukkig is er dan altijd wel een kunsthistoricus in de buurt die het beter weet en die niet te beroerd is om nóg een paar gegevens op te diepen, vergeten kruimels op de onderkin van de geschiedenis (…).”

“Zoals vaker bij conceptuele kunst was het niet de kunstenaar, maar de toeschouwer die geniaal moest zijn. (…) Het is een gebrek dat conceptuele kunst vaker heeft: het ziet er letterlijk niet uit.”

“Hij wil naar Vermeer, die zijn favoriete kunstenaar is, ‘kijken vanuit mijn ervaring met de wereld van nu’. Wolfson stelt zichzelf daarmee centraal in de plaats van de kunstenaar, hij meet de wereld aan zijn eigen maat af. Wat mij tegenstaat in die opvatting is het eisende dat eruit spreekt, het jengelende toontje van een verwend kind. Alsof wij, met onze opgeblazen ego’s, de maat van alle dingen zouden kunnen zijn. Enige bescheidenheid tegenover de lawinekracht van de geschiedenis lijkt me gepaster. Deze wereld draait niet om ons, wij zijn slechts bezoekers.”

Verrassende samenhang tussen de artikelen

Emmeriks romans ken ik niet, maar ik denk bij voorbaat dat ze de strijd niet kunnen winnen van haar essays. Het wonder werkt is een unieke bundel die ik graag herlees. De stukken waren al gepubliceerd maar lijken toch voor het boek te zijn gemaakt, want dat boek heeft een opvallende eenheid.

Deze bundel past in mijn beeld dat Nederlandse non-fictie over het algemeen heel aardig is. In eerlijke meningen geven zijn we goed. Nuchter redeneren kunnen we ook als geen ander. Anders dan in veel andere landen zijn we volgens mij vrijer om eigenzinnig te schrijven.

Ik ben vaak kritisch op de Nederlandse cultuur – met name de fictiekant – maar non-fictie (denk ook aan schrijvers over geschiedenis, biologie en letterkunde), daar zijn we volgens mij beter in dan we beseffen. En dit boek bewijst dat maar weer eens.

Meer lezen, kijken of luisteren

• De Groene over de essaybundel
• Interview met Vrij Nederland in 2014
• Sjarel Ex over Pam Emmerik

IJssalons heb je, zeker in Italië, in allerlei soorten en maten. Maar zelfs binnen een totaal afgezaagde vorm van retail kun je vernieuwend zijn. IJssalon Grom is een aanstichter van een nieuwe ijsrevolutie: slow ijs. Wat Indipendenza wil weten: wat is het verschil met de ‘oude’ manier van ijs maken?

1 januari 2018 (bewerking van artikel september 2013) / 1287 woorden / 9,9 minuten leestijd / thema’s: voeding, economie / Eerder gepubliceerd in het Italië Magazine

Via Cernaia in Turijn op een fijne septemberdag. Onder de pilaren op de hoek met de Corso Galileo Ferraris bevindt zich een ijssalon. Aan de buitenkant met grote blauwe letters: GROM.

1. IJs in blik in plaats van uitbundig gepresenteerd

Het interieur is een combinatie van beige en blauw. Je zoekt naar de bekende bakken vol vrolijk gekleurd ijs, gedecoreerd met fruit. Maar er zijn alleen maar blikken met deksels.

De verkoopster legt geduldig uit waarom de smaken zijn verstopt: anders bederven ze. Er zijn geen conserveermiddelen en kleurstoffen in het ijs verwerkt. Ik bestel een bakje met hazelnoot en chocola.

De verkoopster begint met een lepel diep in de bakken te graven. Dan overhandigt ze de bakjes, we rekenen af en gaan ze in een nabijgelegen parkje consumeren. Italië, zon, parkje en lekker ijs: er is niet veel meer nodig om een mens gelukkig te maken.

Dit is een vestiging van ijssalon Grom, intussen gegroeid naar 61 filialen, voornamelijk in Italië, maar ook in Parijs, New York en Tokio. Aan het einde van het jaar worden openingen verwacht van filialen in Dubai en Doha.

2. De link met slow food

De mannen achter Grom zijn Guido Martinetti en Federico Grom. Ze kennen elkaar van hun diensttijd. Het avontuur begon toen Guido in 2002 een artikel las van Carlo Petrini, de man achter Slow Food, over de neergang van ‘het echte ijs van vroeger’.

Guido zei tegen Federico dat het hem verbaasde hoe weinig er gebruik gemaakt wordt van seizoensfruit bij het bereiden van ijs, en dat er zo weinig op de kwaliteit van het fruit gelet werd.

‘Weet je, Federico, niemand maakt meer ijs zoals het ooit werd gemaakt.’

Guido, zelf wijnproducent, had er niet op gerekend dat Federico een week later met een businessplan op de stoep zou staan. De zaak werd naar Federico genoemd omdat Martinetti’s vader al een wijnproducent was.

De slogan was snel gevonden: Il gelato come una volta (ijs zoals het ooit was). De rolverdeling ook: Guido gaat over het ijs, Federico doet het zakelijke deel.

3. Alleen de beste, meest natuurlijke ingrediënten zijn goed genoeg

De ambitie: het maken van de beste gelato van de wereld. Citroenen, chocola, aardbeien; alles moest van de beste kwaliteit zijn. Dus werd er flink gereisd, van Sicilië tot Centraal-Amerika, van Afrika tot Japan, in een zoektocht naar de beste ingrediënten.

In Japan kreeg het duo een onvergetelijke les in liefde voor goed fruit. Een boer van 83 jaar verbouwde meloenen die voor niet minder dan vijftig euro per stuk de deur uitgingen. Hij was uiterst zorgzaam voor zijn meloenen en stopte er zelfs kussens onder.

In mei 2003 openden de twee hun eerste zaak in Turijn. Petrini schreef in juli 2003 dat in Turijn een zaakje ‘het lekkerste pistache-ijs produceert dat ik ooit in mijn leven heb gegeten’. Het geld stroomde binnen en uitbreiding stond op het programma.

4. Alle ijs maken op één centrale plek: meer controle

Een ongeluk deed de werkwijze van het tweetal veranderen. In een artikel in The New York Times vertellen de twee heren dat de ijsmaker in hun eerste zaak gewond raakte door een scooterongeluk.

Federico en Guido werden gedwongen om ’s nachts hun eigen ijs te maken. Zo afhankelijk zijn van anderen is niet handig als je wilt uitbreiden.

Dus besluiten ze vanaf dat moment het ijs centraal te maken in een ijsfabriekje nabij het vliegveld van Turijn. Hiervandaan sturen ze het vloeibare materiaal elke dag vers naar de filialen, en daarvandaan gaat het in de ijsmachines, eventueel met de toevoeging van ingrediënten als chocola en biscuits.

In een interview voor een Amerikaanse tv-zender legt Guido uit waarom dit nodig is:

‘Ik kan echt geen verschillende producten hebben in New York, Turijn, Tokio of Milaan.’

Een franchisevorm is daarom niet mogelijk. In een interview met Le Monde zegt hij:

‘Dan kunnen we niet aan onze eisen voldoen. Onze citroencrème kost bijvoorbeeld 36 uur voorbereidingstijd. Je moet zo lang roeren omdat er geen kunstmatige stoffen in worden verwerkt.’

5. Zelf telen wat je zelf kunt telen

Het is dus niet vreemd dat de twee acht hectare land kochten in Piemonte (Costigliole d’Asti) om daar hun eigen fruit te verbouwen. Ze noemden hun fruitparadijsje Mura Mura en kweken er hun eigen peren, abrikozen, aardbeien, meloenen, en maken er honing.

Ze moesten daarvoor wel een aantal wijnboeren uitkopen. Dat druiste in tegen het trotse wijnhart van de vader van Guido. ‘Hij heeft maanden niet met mij willen praten’, zegt Guido in het interview met Le Monde.

Niet alles kan worden geteeld op de boerderij in Piemonte. De pistache komt uit Sicilië, de citroenen uit Syracuse, de hazelnoten uit Langhe (Piemonte) en de frambozen uit Val dei Mocheni (Italiaanse Alpen).

De chocola wordt rechtstreeks geïmporteerd uit Ecuador, Guatamala, Colombia en Venezuela. De vanille komt uit Madagaskar.

6. Gebruik seizoensfruit

Je zou Grom een Slow Gelateria kunnen noemen want de zaak past naadloos in de filosofie van de Slow Food-beweging, waar intussen meer dan 150 landen bij zijn aangesloten. Een van de meest Slow Food-achtige kenmerken is het gebruik van seizoenfruit.

In totaal zijn er altijd ongeveer twintig smaken om uit te kiezen. Elf smaken, de ‘classics’, blijven onveranderd, maar in de winter is er bijvoorbeeld geen perzik-, abrikozen- of meloenijs te krijgen. Wel weer mandarijnen-, peren- en appelijs.

Kleurstoffen en smaakversterkers zijn uiteraard uit den boze. Bovendien worden het vetpercentage en het suikerpeil zo laag mogelijk gehouden. Het ijs is gebaseerd op volle melk. Voor de sorbets wordt bronwater gebruikt.

En uiteraard is het fruit op biologische wijze geteeld. Het is aandoenlijk om de eigenaars met liefde te horen praten over welke aardbeien hun strenge selectie wel halen en welke niet.

Voor een Italiaans programma op Rai Uno – het filmpje is op Youtube te zien op het kanaal van Grom – maken ze een aardbeiensorbet. Guido snijdt twee aardbeien doormidden, roemt de textuur van de ene aardbei en kraakt die van de andere af.

‘Zelfs het hart van een aardbei is voor ons een belangrijk selectiecriterium.’

7. Sta open voor vernieuwing

Guido is ervan overtuigd dat de wereld van de gelato stormachtig verandert sinds de klaagzang van Petrini in 2002. Hij dicht zichzelf daarbij een hoofdrol toe. In een interview met Honestcooking.com zegt hij:

‘Er is meer verandering gaande in de laatste tien jaar dan in de veertig voorgaande. Ik wil niet arrogant klinken, maar ik geloof dat ons bedrijf de leidende kracht is achter de verbeteringen van thuisgemaakte gelato.’

Zelfs het plastic lepeltje – toch een gelato-traditie bij uitstek – is niet heilig meer. Bij Grom worden de lepeltjes gemaakt van Mater-Bi, materiaal dat biologisch afbreekbaar is.

8. Wees niet goedkoop en breidt uit wanneer je kunt

Al deze zaken kosten natuurlijk geld. Een groot bakje gelato in New York kost $ 7,25. De makers leggen dan geduldig uit dat er een prijskaartje vastzit aan het eten van duurzaam ijs.

Voorlopig ligt het de verkoop nog niet dwars want Grom heeft al twee extra filialen geopend in New York en in Malibu is intussen ook een vestiging geopend.

Hoe zit het met een filiaal in Nederland? Wanneer kunnen we in Amsterdam met Grom gelato rondlopen? Woordvoerster van Grom, Arianna Verdecchia, reageert diplomatiek:

‘Laten we hopen dat we op een dag onze gelato ook in Nederland verkopen.’

Voorlopig, voor de echte liefhebber, is het filiaal van Grom in Parijs het dichtstbij, Rue de Seine 81 – om de hoek bij Boulevard Saint-Germain. Drie uur scheiden ons dus van een uniek stukje Italiaanse ijscultuur.

Meteen een goede reden om weer eens naar Parijs te gaan.

Update 2017: In 2015 is Grom overgenomen door Unilever. Lees Vakblad IJS voor meer informatie.

Foto-credits: Foto featured image: © Marco Salzotto.

Smaaktip: de Crema di Grom is de favoriet van Guido zelf, met onder andere biscuits van een bakker uit een gehucht bij Cuneo. De smaak bevat verder eierroom en donkere chocola uit Colombia.

Meer lezen of kijken

• Grom.it
• Youtubekanaal Gelatigrom
• Mura-mura.it
• New York Times over Grom (artikel uit 2007)

Stella Braam is journaliste en schrijft boeken die te categoriseren zijn in de hoek van sociaalbewuste schrijvers/filmers als Jacob Holdt, Nick Broomfield en Michael Moore. Ze ging vaak undercover in haar loopbaan. Wat Indipendenza wil weten: hoe werkt de participerende observatie en wat doet het met je eigen leven?

8 september 2017 / 2634 woorden / 20,3 minuten leestijd / thema’s: maatschappij, misdaad, journalistiek / vorm: interview. / interview dateert van juli 2010, in februari 2020 heb ik het stuk opnieuw gepubliceerd. Het interview is niet eerder gepubliceerd.

Ik vroeg aan Stella Braam of ze het een en ander wil toelichten in een gesprek. Dat wilde ze wel. We ontmoeten in een cafeetje, op een steenworp afstand van de Dam. Hieronder het resultaat: 11 lessen voor de participerende journalistiek.

1. De participerende observatie: alles noteren wat je ziet en ervaart

De participerende observatie. Dat is Stella Braams journalistieke stijl. Zo heeft ze zowat al haar boeken geschreven. Wat is dat nou precies?

‘De participerende observatie is in de sociologie en antropologie een gebruikelijke methode. Je begeeft je in een groep en begint te noteren wat je ziet en ervaart. Ik had ook antropoloog kunnen worden, ware het niet dat ik alleen mijn middelbare school heb afgemaakt.’ [Knipoogt] ‘De samenleving is mijn universiteit.’

2. Geen gedoe met verborgen camera’s

De participerende observatie-carrière van Stella begon toen ze zich na een aantal jaren reizen realiseerde dat ze eindelijk eens een echte baan moest hebben. Ze had toen naar eigen zeggen twee keuzes: of ze ging de politiek in of ze werd journalist.

Ze solliciteerde op een baan als eindredactrice van het ledenblad van de Jongerenbeweging, die verbonden was met de FNV. Ondanks haar gebrek aan ervaring kreeg ze de kans om het vak journalistiek eigen te maken.

Al tijdens haar eerste klussen leek het Stella logischer om naar deze arbeidersjongeren zelf toe te gaan en ze aan het woord te laten.

‘Wat ik dus niet doe, is met een verborgen camera rondlopen. Toen de verborgen camera voor het eerst werd ingezet, keek zowat iedereen. Sensationeel! Nu gebruiken zowat alle tv-programma’s een verborgen camera. Een sleetse methode wat mij betreft.’

3. Dit soort journalistiek kost tijd, veel tijd

Het doel van de participerende journalistiek is het schetsen van een ontwikkeling. De factor tijd is heel belangrijk. Als je drie jaar met daklozen omgaat, zie je veel meer dan in een weekje, zegt ze. Je hoeft dan je identiteit als journalist niet perse te melden, vindt zij.

‘Dat is bijzaak. Soms vertel je het wel, soms niet. De daklozen heb ik het wel verteld. Ze waren blij verrast dat iemand iets over hen ging schrijven! Maar voor de omgeving om hen heen was ik een van de groep. Als de bewakers van Schiphol het bijvoorbeeld wel hadden geweten, zouden ze natuurlijk nooit voor mijn ogen iemand in elkaar geramd hebben…’

De participerende observatie vergt een voorbereiding die je gerust gigantisch kunt noemen. Zo moet je eventueel een complete identiteit verzinnen, zegt ze.

‘Als je verzint dat je uit een bepaalde buurt uit Utrecht komt, tja, dan moet je ook het café aldaar kennen waar iemand misschien over begint. Maar er zijn natuurlijk grenzen. Ik speelde een keer een Hongaarse illegale vrouw terwijl ik geen woord Hongaars sprak. En toen ontmoette ik iemand die een paar Hongaarse woorden kende… Ik improviseerde wat in rap Spaans waarna de man afdroop.’

4. Je geeft mensen een gezicht

Ze is ervan overtuigd dat de participerende observatie veel voordelen biedt tegenover de gewone journalistiek. Met haar artikelen over de onderkant van de arbeidsmarkt (De blinde vlek van Nederland, 1992) en over daklozen en misdaad (Tussen gekken & gajes, 1997) werkte Stella haar methode van de participerende observatie uit in leesbare boeken.

‘Je geeft mensen een gezicht, een stem. Of dat nu mensen in portieken zijn, mensen aan de lopende band, mensen in verpleeghuizen, ze worden eindelijk gehoord.’

Stella ging voor haar stukken in De blinde vlek van Nederland onder andere aan de slag als lopende band-medewerker, koffiejuffrouw, kamermeisje en schoonmaakster. Bij veel bedrijven bleken Arboregels te worden overtreden, mensen te weinig betaald te krijgen, soms helemaal niet, en de regels van de C.A.O. door nagenoeg niemand gerespecteerd te worden. Niemand bleek de rechten te kennen die je hebt als werknemer.

Soms denk ik nu wel eens: hoe heb ik dat allemaal gedurfd?

‘Als je de Arbeidsinspectie belt, zeggen ze: Lost u het zelf maar op. Er werd schimmig omgegaan in het werken met illegalen. Rechtszaken bleken bovendien zelden goed af te lopen voor gedupeerden.’

Op al te veel begrip hoef je niet te rekenen als je problemen hebt met je laaggeschoolde baan, blijkt uit het boek. Een typerend moment is als Stella als koffiedame op een reclamebureau een immens zware koffiekar rondduwt, waar zij en haar collega pijn in hun rug en enkels van hadden. De mensen op het reclamebureau waren verbaasd.

‘Ze probeerden zelf de kar vooruit te krijgen en zeiden verbaasd: Dat kan toch niet! Niemand doet niemand er wat aan. De cateraar verwijst naar de opdrachtgever en andersom.’

5. Toeval leidt de weg bij participerende observatie

Veel van het succes van de participerende observatie hangt af van toeval. Dat is wat het werk zo mooi maakt, vindt ze. Een van de beste voorbeelden van toeval was haar spannende verhaal rondom de tweedehands Engelse bv-tjes-verkoper, die ze het pseudoniem Leo Galman gaf in haar verhaal.

‘Ik werd opgebeld door een van mijn bronnen, die zei: ‘Koop De Telegraaf en lees de advertentie in de advertentiebijlage met de tekst Heeft u ook zo’n hekel aan belastingen? Ga daar achter aan!’

Aanvankelijk deed ze er niets mee. Na aandringen van de bron bezocht ze toch het adres, waar een Poolse schone opendeed en Stella vroeg naar een businesscard. Die kon ze niet laten zien en ze wilde weer gaan.

‘Maar toen vroeg ‘Galman’: ‘Kun je typen? Ik heb iemand nodig voor typwerk. Kun je morgen beginnen?’

Met deze vraag kwam ze terecht in de wondere wereld van bv-oplichterij. Stella werkte er zes weken als secretaresse. Lees het verhaal in Tussen gekken & gajes. De meisjes die niet van het uitzendbureau kwamen, maar via een escortbureau. De connecties met Justitie. De duistere figuren die langskwamen. De kopieersessie in Londen. Puur filmmateriaal!

‘Het eerste wat ik zag: stapels blauwe belastingenveloppen in de hoek gestapeld. Ik dacht: waar ben ik nu in godsnaam terecht gekomen? Hij nam mij in vertrouwen omdat hij zich onaantastbaar waande. Voor mij als journalist was het een goudmijn. De vraag waar ik mee zat, was: hoe kon het dat dit imperium, waarbij zoveel slachtoffers zijn gevallen, vijftien jaar bestond? In die tijd was er nog niet zoveel aandacht voor oplichterij. Toen ik twee tassen vol met bewijzen bij de redactie van de Volkskrant liet zien, konden ze me echt niet geloven.’

6. Observeren heeft effect op je eigen ontwikkeling

De grootste rijkdom van de participerende observatie vindt Stella de persoonlijke ontwikkeling die je doormaakt.

‘Je raakt je naïveteit kwijt, beseft dat de wereld niet zwart-wit is. En je weet wat het is om in de kou te liggen en gezien te worden als misbaksel. Ik ben elke avond zo blij dat ik een bed, een huis een kachel heb! Ja, letterlijk elke nacht denk ik: ‘Ik heb een bed!’ Je gaat je steeds dieper beseffen hoe bevoorrecht je bent.’

Ook leer je de overheid kennen. In de zaak met de grijze wolven, is ze volgens haar gebruikt door Justitie om hun rechtszaak rond te krijgen in een zaak tegen criminelen die banden hadden met de wolven.

‘Dankzij hen zat ik ineens als ‘weigerachtige getuige’ in cel 30 met de onvergetelijke tekst op de muur: ‘Nog 10 manden erbij, hoe hou ik het vol. Dat fout geschreven woord, dat herinner ik me zo goed.’

In de zaak van ‘Galman’ kreeg ze de CID, de Criminele Inlichtingen Dienst, achter zich aan.

‘De CID wilde mijn dossiers en zei: Als jij dit gaat publiceren, heb jij een probleem. Ik was banger van hen dan van de oplichter zelf.’

7. Bereid je voor op stress en angst

Nadelen van deze journalistiek zijn er genoeg, zegt ze. Angst is bijvoorbeeld lastig om mee om te gaan als je zo journalistiek beoefent, zeg ze.

‘Ik heb veel angstige momenten meegemaakt. Soms denk ik nu wel eens: hoe heb ik dat allemaal gedurfd? Ik bleef steeds doorgaan omdat ik een duidelijk doel voor ogen had. Gek eigenlijk dat het voor politie en brandweer vanzelfsprekend is om gevaar te lopen maar journalisten zijn er zich minder bewust van. We denken dat we een bevoorrechte kaste zijn die nooit iets zal overkomen.’

Vooral naar aanleiding van het verhaal over de grijze wolven kreeg Stella nogal wat stress te verduren. Toen ze met haar collega Mehmet Ülger op de snelweg na een ontmoeting met een kopstuk van de Grijze Wolven-maffiatak naar huis reed, bleken ze opeens te worden achtervolgd. De volgende dag zat ze bij de huisarts. Conclusie: hartritmestoornissen.

‘En dan later horen van de politie dat er een huurmoordenaar was gekomen. Een klusje in verband met een boek, zeiden ze. Hij was ook weer opgepakt en uitgezet dus wat schiet ik ermee op dat te weten? Ik heb met een schietvest rondgelopen. Ik kreeg ook een rapport van de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging over hoe om te gaan met persoonlijke bedreigingen. Die informatie leek wel een episode van Jiskefet. Als u een pakket ontvangt, ruikt u er dan eerst aan. Er kan een bom in zitten… Als u in uw auto wilt stappen, doe dat nooit zomaar…’

Ik denk dat nu het voordeel komt dat ik vrouw ben, overpeinst ze. Er zijn mensen die tegen haar hebben gezegd: als jij man was, had je dit niet allemaal kunnen schrijven.

‘En daar zit wel wat in. Men gaat over het algemeen niet snel over tot fysiek geweld tegen een vrouw. En ze denken ook vaak dat ik van een instantie ben, dan wel van de PKK, dan wel van de CID… Weinigen geloven dat ik dit allemaal alleen zou doen.’

Ik moet wat er gebeurt zo mooi mogelijk opschrijven, dat is mijn belangrijkste opdracht

Ze is nog het meest bevreesd geweest voor daklozen met psychiatrische stoornissen.

‘Je hebt het hier over multidrugsgebruikers, die alles door elkaar gebruiken. Ze zien je van het een op andere moment aan voor de duivel. Bewakers liepen ’s nachts in het Utrechtse Hoog Catherijne met een boog om ze heen.’

Een nadeel is ook dat het pittig is om laaggeschoold werk te doen.

‘Je kunt ’s avonds niet meer op je benen staan! Dan moet je nog alles opschrijven. Toen had ik nog geen internet en moest ik voor research ’s avonds bellen… Hoi, ik werkte vandaag met deze fles schoonmaakmiddel met een doodshoofd erop, wat is dat precies?’

Gepassioneerd bezig zijn met je werk als journalist buiten categorie betekent dat je eigenlijk geen partner kunt hebben in de tijd dat je met een project bezig bent, vindt Stella.

‘Je zal maar een vrouw hebben die zegt: Ik moet even een paar nachten tussen de junkies op Hoog Catherijne liggen. Dat vind je toch geen bezwaar?’ [Schatert] ‘Maar het hoeft natuurlijk niet allemaal zo intensief als ik heb gedaan. Je kunt ook kleinere projecten aanpakken.’

8. Bronnen zijn een lastig punt

En hoe ga je ermee om dat je het vertrouwen schendt van mensen die er geen idee van hadden dat ze een journalist in huis hebben gehaald?

‘Het is een lastig punt in de participerende observatie. Voor mij is het belangrijkste dat de mensen hun privacy behouden. Je ziet in mijn boeken dat ik steeds minder namen ben gaan noemen. Waarom zou ik alle verzorgers van mijn vader bij hun namen noemen? In de zaak Galman kwam ik ook informatie tegen over zijn echtscheiding maar zoiets heeft niets te maken met het verhaal. Dat breng je dus niet naar buiten.

‘De informantenwereld, waar je vanzelf in terecht komt als je veel op straat leeft, is een buitengewoon schimmige wereld, een erg negatieve sfeer, en ik besef nu wel dat dat de weg niet is om verhalen te vertellen.’

9. Een tijdlang observeren is niet gratis

Zo’n observatie kost veel geld en waar haalt Stella dat vandaan?

‘Je krijgt gelukkig ondersteuning via het fonds voor bijzondere journalistieke projecten. Het is feitelijk voor een deel een renteloze lening, waarbij je je royalty’s moet inleveren als je goed verkoopt! Ik heb in armoede geleefd, hield me in leven via subsidies, sponsors en niet in de laatste plaats mijn vader.’

En dan nog moet je leren leven met het feit dat het leven niet zo zwart-wit is. Stella geeft ook aan dat ze in de zaak Galman gebruikt is door haar bron, die zei: Als jij die tent kapot schrijft, neem ik zijn klantenbestand over.

10. De waardering is groot maar je verandert weinig

Er is altijd waardering geweest van collega’s, geeft Stella aan, en daar is ze erg blij mee. Ze vindt het wel jammer dat ze wordt ingedeeld bij actievoerende journalisten.

‘Die indeling vind ik lastig. Ik moet wat er gebeurt zo mooi mogelijk opschrijven, dat is mijn belangrijkste opdracht.’

Ik wil gewoon dat journalisten meer hun nek uitsteken.

De boeken veranderden op politiek gebied maar weinig. Een journalist hoeft de wereld natuurlijk niet te veranderen, besefte Stella, maar ze werd er wel verdrietig van.

Tot ze het boek over haar vader, Ik heb Alzheimer, publiceerde in 2005. Daarin was haar vader in feite de participerende observatie-bron in zijn strijd tegen Alzheimer. Het boek werd bron van inspiratie voor mensen die aan dementie lijden én hun verzorgers.

Het boek is intussen de grens overgestoken naar Duitsland, Estland, Litouwen en er staat een Chinese vertaling op stapel. Stella geeft nu ook in Duitsland lezingen over het onderwerp en ze is medeoprichter van de Innovatiekring dementie.

‘Directie communicatie is een stuk spannender dan alleen achter je laptop te zitten! Tijdens mijn lezingen is mijn boodschap aan alle betrokkenen: Wacht niet op Den Haag! Neem zelf verantwoordelijkheid!’ Ze lacht weer, zoals ze vaak doet in het gesprek en voegt toe: ‘Die rol als inspirator bevalt me heel goed.’

11. Stella’s boodschap aan journalisten: ga er meer op uit

Van participerende observant is zij nu degene geworden die geobserveerd wordt door groepen participerende mensen. Dat vindt ze heel leuk maar ze heeft regelmatig heimwee naar de tijd dat de dagen onvoorspelbaar waren. Ze zegt dat haar kansen nu verkeken zijn. Ze is te bekend geworden. Ze zou graag zien dat meer journalisten erop uit gingen.

‘De participerende observatie is niet de zaligmakende journalistiek. Ik wil gewoon dat journalisten meer hun nek uitsteken. Ze verzinnen excuses. De hoofdredactie zegt: Journalisten willen niet en journalisten zeggen: De hoofdredactie wil het niet. Tja.’

Het gekke is, zegt ze, dat de methode nog steeds zo onbekend is.

‘Op de opleiding krijg je de hele tijd te horen: een professioneel journalist houdt afstand tot zijn onderwerp. Maar de discussie gaat niet over subjectief en objectief. Het gaat over perspectief. Als je in de auto zit, zijn fietsers hinderlijk. Als je op de fiets zit, dan heb je een hekel aan auto’s. Als keurige burger heb ik last van daklozen. En daklozen zien weer allemaal mensen die hen negeren. Deze werkwijze is juist afstandsarm, je moet een van hen worden, tot het moment dat je gaat schrijven. Dan moet je de kracht hebben om alles vanuit een helikopterview te bekijken.’

Er kan nog veel veranderd worden, zoals de financiën, of dat er voor avontuurlijke journalisten geen opvangdienst is.

‘Dat je zou kunnen spreken met psychologen, aangezien je als journalist zo vaak stressvolle dingen meemaakt. Dat zou echt geen overbodige luxe zijn.’

De vraag die opkomt als je haar werk leest, is: waarom huurt de overheid Stella niet in als journalist om haar in alle vrijheid een sociaal onderwerp van top tot teen bloot te leggen?

Bijzonder in dit verband was de reactie van een Amsterdamse deelraadspoliticus. Die gaf in verband met het verstrekken van subsidies aan te wachten op de verschijning van het boek over Grijze Wolven. ‘Daar staat het toch allemaal in?”

Met dank aan Stella Braam

Meer lezen en kijken

• Stella’s eigen website
• Interview op Villamedia.nl
• Stella Braam op Wikipedia
• Symposium onderzoeksjournalistiek in 2018 op hogeschool Fontys

2 november 2016 / 1522 woorden / 11,7 minuten leestijd / eerder gepubliceerd in Jegens & Tevens / onderwerpen kunst, design, geschiedenis / vorm: reportage

Chirkova is van het Moscow Design Museum, die deze expositie (‘Rode Welvaart’) in de Kunsthal heeft opgezet, nadat het al in hun eigen museum is vertoond. We volgen haar tijdens haar rondleiding in de Kunsthal en proberen alles te noteren.

1. Vergeet vraag en aanbod, er is een instantie die alles bepaalt

Het vereist wat empathisch vermogen, maar stel je voor dat je een van die designers was. Allereerst heette je niet zo, designer. Esthetisch technicus was je van naam. Glanzende kantoren met espressomachines waren er ook al niet. De meesten werkten anoniem in fabrieken.

En dan de omstandigheden. Je had geen zelfstandige ondernemers, geen vrijemarkteconomie, geen marketing, geen gevoel voor de wensen van de markt. Je had maar een zaak om rekening mee te houden: meerjarenplannen.

In plaats van opdrachtgevers had je te maken met een instantie die alles bepaalde. De VNIITE (All-Union Scientific Research Institute for Technical Aesthetics) ging over design. De instantie werd opgericht in 1964 (en ging ter ziele in 2013).

Soms – niet vaak – had dat systeem voordelen. De Sovjetkoelkast werd in de Sovjet-Unie bijvoorbeeld gemaakt ‘voor het leven’. Gemaakt door Zil – een merk dat mensen misschien kennen als autofabrikant – en beschouwd als een van de beste van zijn tijd.

Net zo vooruitstrevend was het avos’ka-nettasje, dat duizenden Sovjet-Russen bij zich hebben gedragen. Dat betekent ‘voor het geval dat’, een naam bedacht door een Russische komediant. Het netje van gevlochten touw was perfect om bij je te hebben als je ineens tegen een geweldige aanbieding liep – wat in Sovjet-Rusland redelijk zeldzaam was.

In de jaren negentig werden ze vervangen door plastic varianten. Nu het milieu belangrijker wordt probeert men de originele versie met touw weer in te burgeren.

2. Je had als ‘esthetisch technicus’ meer uitdagingen dan een

Het was werken in een systeem vol kommer en kwel. De afhankelijkheid van één organisatie en een totaal inefficiënt economische systeem. Je had geen aanzien en niet al te veel middelen.

Toch was Sovjetdesign zeker niet alleen maar een lachwekkende kopie van westerse ontwerpen. Camera’s waren bijvoorbeeld een van de dingen waar de Sovjet design wel sterk in was.

Een sterk verhaal zit vast aan een model genaamd ‘Photosniper’, een camera met een telelens waar zelfs paparazzi zich voor zouden schamen.

Het verhaal gaat dat er mensen die in de buurt van legerkampen natuurfoto’s wilden maken zijn beschoten. Soldaten dachten dat ze een geweer droegen. Het model werd toen aangepast (een beetje).

Een fraaie anekdote hangt ook aan een fles eau-de-cologne. Schilder Malevich ontwierp in het begin van zijn loopbaan een schets voor een fles. Die zou hij volgens de overlevering hebben laten liggen in een café, waarna een andere designer het ontwerp zou hebben gevonden en het werd uiteindelijk de maat voor de Sovjetparfumflessen, tot aan de jaren negentig aan toe. Nooit bewezen helaas maar voer voor discussies.

Chirkova maant de groep naar de Olympische toorts van de Spelen van 1980, die in Moskou werden gehouden. De productie werd aan Japanners uitbesteed, maar die kwamen aanzetten met een bamboetoorts.

De Russische ingenieurs moesten in allerijl een nieuwe toorts maken die vlamde op basis van gas. Maar die was kleurloos. Een lap gedrenkt in olijfolie gaf eindelijk een roze kleurtje aan de vlam. De stress van deze designers destijds was enorm, legt Chirkova uit, want falen was geen optie.

3. De kwaliteit van de producten wisselde enorm

Sommige producten uit het oostblok hadden een notoir slechte naam, zoals auto’s. Een uitzondering was de Volga GAZ M21.

Stel je een Rolls Royce-achtige auto, eentje waarmee je ook offroad in Siberië de wegen te lijf kunt. Natuurlijk vooral voor apparatsjik. Er is zelfs een Russische film (Watch out for the automobile, 1966) waarin een soort Robin Hood deze auto’s steelt van corrupte officials en de opbrengst verdeelt onder de armen.

En kledingdesign… die bestond eigenlijk niet. Dat werd anders opgelost: een op de vier vrouwen gebruikte stoffen met een design van Vera Sklyarova, een Russische textielontwerpster. Vandaar de populariteit van de beroemde bloemetjesjurk in Sovjet-Rusland. Kledingtijdschriften, naaimachines, stoffen: die werden wel veel geproduceerd.

Muzikanten zullen het moeilijk hebben gehad in een systeem dat niet over de techniek beschikte. Platenspelers waren er wel – maar meestal middelmatig van kwaliteit. Maar die waren nog altijd beter dan de onbespeelbare instrumenten. Zo was er alleen in de Sovjet-Unie de dikke gitaar en basgitaar ineen op de markt (de ‘Oeral’). Te zwaar om vast te houden, te onhandig om twee instrumenten tegelijk te bespelen. Dankzij nota bene de invloed van het leger maakte de productie van radio’s wel een ontwikkeling door.

Als we bij een zwarte telefoon zonder draaischijf staan, legt Chirkova uit dat er telefoons waren die alleen in de Sovjet-Unie bestonden. Je kon alleen gebeld worden door iemand hoog in de Partij. Anderen mochten niet zomaar opnemen, daar waren strenge straffen tegen. Vervelend? Het waren juist statussymbolen. Als je zo’n telefoon in je huishouden had, stelde je wat voor.

De televisie is ook een verhaal apart. De KVN-49 was de eerste betaalbare televisie, en die raakte door zijn afkorting bekend als Kupil, vkluvhil. Ne rabotaet (ik koop hem, ik zet hem aan, hij werkt niet).

Kun je dit de ‘esthetisch technici’ verwijten? Nauwelijks, het economische systeem had te veel beperkingen. De Sovjet-designers wisten wel inventief om te gaan met problemen. Ingenieus was de oplossing om het scherm van de Sovjettelevisie groter te krijgen: een externe, met water gevulde lens werd voor het scherm geplaatst.

Maar er waren ook dingen die daadwerkelijk vernieuwend waren. De opvouwbare bekertjes die je nu koopt bij Bever bleken al massaal in de jaren zestig bij picknicks door Russen gebruikt te zijn. En stofzuigers waren sterk. Ze werden gemaakt in een fabriek die gespecialiseerd was in luchtvaartapparatuur en wapens. In de jaren zestig werd op basis van ruimtevaartdesign de ‘Saturnus’ bedacht: een perfect ronde stofzuiger met een ronde ring eromheen (niet het model hieronder).

En soms speelt toeval ook een rol. Lomo-fotografie is zelfs een wereldwijd begrip geworden. De foto’s van de LOMO LC-A, die de tegenhanger moesten worden van Japanse pocketcamera’s, waren vaag en overkleurd. Maar sommige mensen zagen daar juist iets in. De herontdekking in 1992 was het begin van een wereldwijde beweging, van mensen die geloofden ‘in het wilde weg’ schieten met die vreemde, kleurrijke, soepele camera. Meer op de site van lomography.

Er werd veel ontworpen maar lang niet alles kwam in productie. Een magnetron in de Sovjet-Unie? Ja hoor, die was er al wel. Hipmodieuze kartonnen meubels? Die maakten ze al in 1975. Maar in productie? Dat niet.

4. Je kon in weinig producten je fantasie kwijt

Waar de Russische design echt beroemd mee werd, vertelt Chirkova, was kinderspeelgoed. Bij ons niet bepaald iets waar je als ontwerper ‘naam’ mee kan maken.

Maar de rode designers konden nauwelijks ergens hun fantasie in kwijt en grepen graag hun kans om dat speelgoed te ontwerpen. De beste designers hebben dat gedaan. Veel van dit speelgoed was gemaakt op basis van tekenfilms voor kinderen. Op Youtube staan veel voorbeelden.

5. De erfenis is niet groot maar design is nu springlevend in Rusland

De rondleiding is voorbij maar design staat niet stil in Rusland. Volgens Svetlana Chirkova is er sprake van een nieuwe generatie die zijn eigen plan trekt en zich laat inspireren door de hele wereld.

Een voorbeeld is dit ontwerp van de Moskouse metrokaart. Deze nieuwe designstudio was niet tevreden met de bestaande map en heeft er zelf een ter download aangeboden.

En er zijn nog steeds chocoladerepen en melkpakken die in dezelfde verpakkingen als tachtig jaar geleden in de winkels liggen. Het design van de melk werd in de jaren dertig ontworpen met constructivistische letters en art déco elementen.

Terug naar de beginvraag: wat was nu het leven van een Sovjet-designer in die tijd? Wie kan dat beter beantwoorden dan een designer uit die tijd? De beste designers uit die tijd zijn geinterviewd voor de expositie, zoals Yuri Soloviev, Valeri Akopov, Vladimir Runge, Igor Zaitsev, Svetlana Mirzoyan en Alexander Yermolayev.

De interviews staan op Youtube maar… zijn helaas niet ondertiteld. Dus wie het echt graag wil weten, moet even een cursus Russisch doen. Hopelijk is dat dan wel een mooi vormgegeven cursus.

Met dank aan de medewerking van Svetlana Chirkova en de crew van het Moscow Design Museum.

Meer lezen of kijken

• Moscow Design Museum: Exhibition ‘Red Wealth’
• Russia Beyond the Headlines
• The Guardian
• Popularmechanics
• Moscow Times